Skip to main content

Full text of "R. p. Francisci Suarez ... Opera omnia"

See other formats


&+-. 


,5? 


Digitized  by  the  Internet  Archive 

in  2011  with  funding  from 

Boston  Library  Consortium  IVIember  Libraries 


http://www.archive.org/details/rpfranciscisuare03suar 


R.  P.  FRANGISGI 


SUAREZ 


E   SOCIETATE   JESU^ 


OPERA  OMNIA. 


TOMUS  TERTIUS  COMPLECTENS 

COMMENTARIA  AC  DISPUTATIONES  IN  PRIMAM  PARTEM  D.  THOM^  DE  DEO  EFFECTORE  CREATURARUM 

OMmUM,  IN  TRES  PR^CIPUOS  TRACTATUS  DISTRIBUTA,  QUORUM  SECUNDUS 

DE  OPERE  SEX.  piERUM|  AC  TERTIUS  DE  ANIMA, 

CUM  INDICIBUS  NECESSARIIS. 


n 


R.  P.  FRANCISCI 


SUARE 


E  SOGIETATE  JESU 

OPERA  OMNIA 

EDITIO  NOVA,  A  D.  M.   ANDRE,   CANONICO  RUPELLENSI, 

AUCTORE  OPERIS  CUI   TITCLUS  :    COURS   DE   DROIT   CANON, 

JUXTA  EDITIONEM  VENETIANAM  XXIII  TOMOS  IN-F»  CONTINENTEM,  ACCURATE  RECOGNITA 
REVERENDISSIMO  ILL.  DOMINO  SERGENT,  EPISCOPO  CORISOPITENSI,  AB  EDITORE  DICATA. 


TOMUS  TERTIUS. 


PAPiISIIS 


APUD  LUDOVIGUM  VIVES,  BIBLIOPOLAM  EDITOBEM, 

Yia  vulgo  dicta  Cassette,  23. 


MDCCCLVI. 


571^5 


COLLEGIO  GONIMBRICENSI. 

SOGIETATIS  JESU, 

BALTHASAR  ALVAREZ 

DOCTOR  THEOLOGUS, 

AD  LECTORES. 


Hanc  etiam  de  Mundi  opificio,  et  primorum  parentum  procreatione,  atque  statu 
felici,  infelicique  lapsu,  partem  accuratissime  elaboratamj  ac  prselo  sepositam  nobis 
reliquit  P.  religiosissimus  aeque  ac  sapientissimus  Doctor  Franciscus  Soarius.  In 
qua  certe  perficienda,  quidquid,  vel  ab  humani  ingenii  viribus,  vel  a  sacrorum 
Patrum  lectione  posset  expeti,  id  omne  plane,  ac  plene  Theologi  quamhbet  studio- 
sissimi  votis  respondet.  Meditabatur  prseterea  Soarius  commentationes  de  Anima, 
non  in  gratiam  tantum  iUius  doctrina^  illustrandse,  quam  de  argumenlo  eodem,  ad 
finem  suse  Summsc  de  Deo,  rebusque  ab  ipso  creatis  adjecit  sanctus  Thomas  :  sed 
ut  disputationes  etiam,  quse  Pliilosophicse  scholse  magis  sunt  proprige,  locupletaret, 
atque  in  mehorem  fortunam  assereret,  quam  ad  hanc  usque  setatem  nactse  fuissent. 
Ea  ergo  animi  meditatio  foras  coepit  prodire,  initio  imprimis  visendo,  quod  perich- 
tari  facile  poterit,  qui  primi  ejus  operis  hbri  capita  duodecim  legendo  contemplabi- 
tur.  Verum  Deus,  ille  qui  nostrorum  omnium  cognitiones  altius  introspicit,  ac  de- 
creta  moderatur,  non  fortunam  operi  meliorem,  sed  Auctori  felicitatem  (ut  credimus) 
supremam  destinat  seterno  consilio.  Ne  vero  interrupta  de  csetero  penderet  tractatio, 
quo  etiam  ihorum  voluntati  fieret  satis,  quibus  Soarii  scripta  sunt  volupe  (sunt  au- 
tem  omnibus  ad  unum  sapientibus)  sufficiendas  duximus  disputationes  de  Anima  ab 
Auctore  eodem  in  schola  datas  :  opus  quidem  non  paucos  ante  annos  lucubratum, 
quod  tamen  lucernam  oleat,  demorsosque  ungues  sapiat. 


III. 


ELENCHUS  TRACTATUUM 


LIBRORUM  ET  CAPITUM 

HUJUS  VOLmilNIS. 


TRACTATDS  PRIMUS. 


DB  OFEKB  BEl  DIERUM. 


LIBER  I. 

Dl  UNITBRSO,  QUATENCS  PER  TERAM,  AC  PROPHIAM 
CREATIONEM  A  DEO  FACTDM  KST. 

Cap.  I.  Utrum  mundus  per  veram  creationem  esse  coe~ 

perit.  Pagina  1 

Cap.  II.  An  Deiis  in  principio  temporis  coelum  et  ter- 

ram  creaverit.  9 

Cap.  III.  An  coelum  cethereum  in  principio  temporis 

creatum  fuerit.  18 

Cap.  IV.  An  sub  coelo  in  principio  creato  comprehen- 

datur  coelum  Empyreum.  21 

Cap.  V.  Dubium  incidens  de  natura  coeli  Empyrei.  27 
Cap.  VI.  An  in  verbis  illis  :  In  principio  creavil  Deus 

coelum,  creatio  etiam  Angelorum  comprehensa  sit.  34 
Cap.  VII.  An  aer  fuerit  simul  cum  coelo  creatus,  et  sub 

nomine  cceli  comprehensus.  37 

Cap.  VIII.  An  in  principio  temporis  simul  mm  coelo 

elementa  terroe  et  aquce  creata  sint.  42 

Cap.  IX.  Utrum  cum  cobIo,  terra  et  aliis  elementis  tem- 

pus  etiam  fuerit  concreatum.  50 

Cap.  X.  An  omnia  corpora,  etiam  mixta,  totaque  uni~ 

versi  dispositio  eodem  momento  simul  cum  coslis,  et 

elementis  facta  sint.  53 

Cap.  XI.  An  sex  dies  creationis  mundi  naturales,  seu 

materiales,    an  spirituales,    seu   intelligibiles   fue- 

rint.  63 

Cap.  XII.  An  dies  naturales  creationis  mundi  reipsa 

sex  fuerintj  sicut  in  Genesi  numerantur.  81 

LIBER  II. 

DE  SINGDLOBnU  9EX  DIERUH  0PIRIBD3,  ET  SEPTIHI  DIU 
BEQUIE, 

Cap.  I.  An  lux  primo  dte  creata  spiritualis,  vel  sensi- 
bilis  fuerit.  90 

Cap.  II.  QucB  fuerit  sensibilis  lux  primo  die  creata.    93 

Cap.  III.  Duo  dubia  de  loco  et  tempore,inquibusprima 
lux  incepit,  expediuntur.  106 

Cap.  IV.  Quce  fuerit  aquarum  divisio  secundo  die 
facta.  110 

Cap.  V.  Quodnam  corpus  fuerit  firmamentum  secundo 
die  factxim,  et  quomodo  ad  dividendas  aquas  ab  aquis 
firmatum,  seu  positum  sit.  120 


Cap,  VI.  Quomodo  tertio  did  aqua  in  loeum  mum  een- 
gregatce  fuerint,  et  apparuerit  terra.  127 

Cap.  VII.  Quomodo  herba  virens,  et  ccetera  vegetabilia 
hoc  diefuerint  producta.  139 

Cap.  VIII.  Quomodo  sol,  et  luna  caeterique  planelcB,  et 
stellce  quarto  die  productce  fuerint.  147 

Cap.  IX.  Quomodo  per  solos  motus  proprios  ccelorum 
sufficienter  explicentur  omnia  quce  hoc  die  facta 
narrantur.  155 

Cap.  X.  De  brutorum  creatione,  quinto  et  sexto  die 
facta.  159 

Cap.  XI.  Quomodo  Deus  opus  suum  die  septimo  com- 
pleverit,  et  ab  illo  cessaverit,  eumdemque  diem  bene- 
dixerit.  165 

LIBER  lU. 

m  HOMINIS  CIEATIONE,  AC  STATO  INNOdEimjB. 

Cap.  I.  An  corpus  Ad(s  fuerit  immediate  a  Deo  ex  limo 

terrcB  productum.  172 

Cap.  II.  An  corpus  EvcB  ex  costa  AdcB  fuerit  productum, 

et  quo  modo.  176 

Cap.  III.  An  primi  homines  perfectissima  corpora  in 

sua  creatione  acceperint.  184 

Cap.  IV.  Quo  tempore  primi  homines  cfeati  fuerint 

quantum  ad  corpora.  188 

Cap.  V.  An  primi  homines  in  Paradiso  lerrestri,  vel 

extra  illum  fuerint  creati.  193 

Cap.  VI.  De  Paradiso  terrestri,  quis  vel  qualis  locus 

sit  vel  fuerit.  198 

Cap.  VII.  An  formatis  corporibus  primorum  hominum 

in  eodem  instanti  Deus  animas  illorum  creaverit  cor- 

poribusque  conjunxerit.  211 

Cap.  VIII.  An  primus  homo  fuerit  secundum  animam 

creatus  ad  imaginem  et  similitudinem  Dei.  215 

Cap.  IX.  An  primi  homines  cum  perfecta  scientia  re- 

rum  naturalium  creati  fuerint.  228 

Cap.  X.  An  Adam  ante  peccatum  tam  perfectam  scien- 

tiam  habuerit,  ut  decipi  in  naturalibu^  non  potue- 

rit.  238 

Cap.  XI.  An  Adam  in  virtutibus  voluntatis  rectus,  ac 

perfectus  creatus  fuerit.  243 

Cap.  XII.  Utrum  in  Adamo   appetilus  sensitivus  ita 

fuerit  subjectus  voluntati,  et  rationi,  ut  nunquam  aut 

eam  prcevemret,  aut  illi  imperanti  repugnaret.     247 


VIII 


ELENCHUS  TRACTATUUM, 


Cap.  XIII.  An  in  statu  innocentice,  potuerint  homines 
peccare  simul  in  eodem  stalu  pcrseverando .  256 

Cap.  XIV.  An  homo  creatus  fuerit  aliquo  modo  immor- 
talis  et  impassibllis .  265 

Cap.  XV.  Be  ligno  vitw,  et  quomodo,  quantaque  efficacia 
homini  immortalitatem  largiretur.  273 

Cap.  XVI.  An  homo  in  statu  innocentice  peculiare  domi- 
nium  tanquam  proprium  illms  status  donum,  ac 
beneficium  acceperit.  277 

Cap.  XVII.  An  primus  homo  in  statu  gratice  creatus 
fuerit.  283 

Cap.  XVIII.  Quam  perfectam  rerum  supernaturalium 
cognitionem  homo  ante  peccatum  habuerit.  290 

Cap.  XIX.  An  Adam  in  statu  innocentice  per  proprios 
actus  sanctiftcatus  fuerit,  et  consequenter  meritum 
glorice  habuerit.  295 

Cap.  XX.  An  prcBter  omnia  clona  naturce,  et  gratice 
habuerit  homo  in  statu  innocenticB  originalem  justi- 
tiam,  quce  fuerit  donum  ab  omnibus  supradictis 
distinctum.  299 

Cap.  XXI.  Quale  fuerit  prceceptum  datum  Adce  in  Para- 
diso,  et  cur  impositum  fuerit.  314 

LIBER  IV. 

DE  AMISSIONE  STATUS   INNOCENTIiE. 

Cap.  I.  De  tentatione  serpentis,  quce  Evam  ad  peccan- 

dum  induxit.  325 

Cap.  II.  Quod  fuerit  initium  peccandi  Evce,  et  cjuem 

progressum  in  multiplicandis  peccatis  habuerit.  333 
Cap.  III.  Vtrum  principium  peccandi  in  Adamo  fuerit 

superbia.  342 

Cap.  IV.  Vtrum  Adam  etiam  per  infidelitatem  peccave- 

rit,  vel  quce  peccata  post  superbiam  commiserit.  347 
Cap.  V.  Vter  gravius  peccaverit,  Adam,  an  Eva.  356 
Cap.  VI.  An  peccatum  primorum  hominum  fuerit  om- 

nibus  gravius.  360 

Cap.  VII.  An  convenienter  primi  homines  fuerint  a  Deo 

puniti  propter  suum  peccatum.  362 


Cap,  VUI.  Quando  fuerit  Adam  e  paradiso  ejectus, 
quantoque  tempore  in  illo  permanserit.  368 

Cap.  IX.  An  primi  parentes  sui  peccati  veniam  consequi 
potuerint,  vel  etiam  consecuti  fuerint,  el  ceternam 
salutem.  373 

LIBER  V. 

DE    STATO,    QUEM   HABUISSENT    IN    HOC    MUNDO    VIATORES,    51 
PRIMI  PARENTES  NON  PECCASSENT. 

Cap.  I.  Quomodo  propagarentur  homines  instatu  inno- 
centice,  si  Adam  non  peccasset.  380 

Cap.  II.  An  in  statu  innocentice  virginitas  perpeluo 
servanda  esset.  385 

Gap.  III.  Nonnulla  dubia  circa  filiorum  procreationem 
in  statu  innocentice  breviter  expediuntur .  389 

Cap.  IV.  Quanta,  et  qualis  hominum  multiplicatio  in 
statu  innocenlice  fieret.  396 

Gap.  V.  Vtrum  in  statu  innocentice  homines  generaren- 
tur  perfecti  quoad  corpora,  vel  quomodo  consumma- 
tam  illorum  perfectionem  consequerentur .  401 

Cap.  VI.  Quibus  rebus  ad  vitam  contervandam  homines 
in  statu  innocentice  uterentur.  404 

Cap.  VII.  Quod  genus  vitce  corporalis,  seu  politicce 
homines  in  statu  innocentice  profiterentur .  413 

Cap.  VIII.  An  homines  in  statu  innocentice  nascerentur 
in  gratia,  justitia  et  scientia  perfecti.  419 

Cap.  IX.  Vtrum  in  statu  innocentice  omnes  homines  in 
gratia  confirmciti  nascerentur ,  et  consequenter  an 
omnes  posteri  Adami  essent  prcedestinati,  solique 
electi  ex  illo  nascerentur.  427 

Cap.  X.  Dubia  qucedam  circa  doctrinam  superioris 
capitis  expediuntur.  431 

Cap.  XI.  An  in  statu  innocentice ,  si  perseveraret, 
exceUentior  esset  hominum  sanctificatio,  quam  sit  in 
statu  lapsce  naturce.  434 

Gap.  XII.  An  statu  innocentice  durante  longo  tempore 
homines  in  illo  permanerent,  et  quomodo  ad  ccelesiem 
gloriam  transferrentur.  443 


TMCTATUS  SEGUNDUS. 


DE  ANIMA. 


LIBER  I. 

DE    SUBSTANTIA,    ESSENTIA,     ET    INFORMATIONE    ANIM^ 
RAtlOHALIS. 

Cap.  I.  Vtrum  anima  sit  forma,  seu  actus  primus 
substantialis.  467 

Cap.  II.  Cujus  corporis  forma  sit,  ejusque  definitio 
integra  traditur.  471 

Cap.  III.  Vtrum  anima  principium  primum  sit  nutri- 
endi,  sentiendi  et  intelligendi ,  atque  hoc  modo,  et 
recte  definialur,  et  prior  definitio  demonstretur.  484 

Cap.  IV.  Vtrum  anima  in  vegetativam,  sensitivam, 
alque  intellectivam  recte,  et  sufficienier  dividatur,  et 
qualis  liujusmodi  clivisio  sit.  492 

Cap.  V.  Quomodo  tres  animce  inter  se  orclinentur,  vel 
separabiles  inler  se  sint.  499 

Cap.  VI.  Distinguanturne  tres  animce  realiter,  vel  es- 
sentialiter.  502 


Gap,  VII.  Cur  tres  tantum  animce  distinguantur ,  cum 
numerentur  quatuor  viventium  gradus,  et  quinque 
potentiarum  genera.  506 

Gap.  VIII.  An  divisio  animce  in  dicta  tria  membra  sit 
univoca,  vel  qualis  sit.  510 

Gap.  IX.  Vtrum  principium  intelligendi  sit  aliqua  spi- 
ritucdis  substantia  secimdum  fidei,  et  rationis  natu- 
ralis  principia.  516 

Gap.  X.  Vtrum  principium  intelUgendi  hominis,  seu 
anima  humana  immortalis,  vel  incorruptibilis  ab 
intrinseco  sit.  529 

Gap.  XI.  Quid  Aristoleles  de  animce  immaterialitate,  et 
immorlcditate  senserit.  542 

Cap.  XII.  An  principium  inielligendi  inhomine  sit  vera 
forma  substanticdis  ejus,  ac  proinde  in  omni  pro- 
prietate  anima  sit,  et  vocetur.  552 

Cap.  XIII.  An  sola  anima  rationalis  sit  indivisibi- 
lis.  562 


LIBRORUM  ET  CAPITUM. 


IX 


Cap.  XIV.  An  eadem  anima  informet  singulas  partes 
viventis.  367 

LIBER  II. 

DE  POTENTIIS  ANIM^  IN  COMMUNI,  AC  ETIAM  VEGETANTIS. 

Gap.  I.  An  potentice  animce  ab  ea  reaUter  distingxian- 

tur.  572 

Cap.  II.  Anpotenlice  inter  seper  actus,  et  objecta  distin- 

guantur.  574 

Cap.  III.  An  potentice  animce  ab  ea  flua^it,  et  in  ea  sub- 

jeclentur.  580 

Cap.  IV.  An  nutrimentum  sit  objectum  potentice  nutri- 

tivce.  586 

Cap.  V.  An  sanguis  sit  nutrimentum  solum,  vel  etiam 

animata  substantia.  589 

Cap.  VI.  An  mutatio  sit  omnibus  viventibus  necessa- 

ria.  591 

Cap.  VII.  Angeneratio  sit  propria  actio  viventium.  593 
Cap.  VIII.  Quo  modo ,  et  ordine  perficiatur  genera- 

tio.  595 

Cap.  IX.  Quce  sit  potentia  nutritiva,    et   augmenta- 

tiva.  598 

Cap.  X.  Quid  sit  potentia  generativa,  el  an  distinguatur 

a  nutritiva.  603 

Cap.  XI.  Quodnam  sitpotentice  nutritivce  subjectum.  606 
Cap.  XII.  Quodnam    sit   subjectum   potentice  genera- 

tivce.  609 

LIBER  III. 

DE    POTENTIIS    COGNOSCITIVIS    IN    COMMUNI,    AC    ETIAM 
SENSITIYIS. 

Cap.  I.  An  ad  cognoscendum  requiratur    conjunctio 

objecti  cum  potentia.  613 

Cap.  II.  Quid  sint  species  intentio7iales.  616 

Cap.  III.  An  actus  cognoscendi  sit  quid  distinctum  ab 

specie.  625 

Cap.  IV.  An  actus  cognoscendi  fiat  a  potentia,  in  qua 

recipitur  cum  specie.  627 

Cap.  V.  An  per  actum  cognoseendi  producatur  termi- 

nus.  630 

Cap.  VI.  Quid  sit  apprehensio  etjudicium,  et  quomodo 

in  potentiis  reperiantur.  637 

Cap.  VII.  An  eadem  potentia  queat  plures  actus  simul 

elicere.  641 

Cap.  VIII.  De  sensibilibus  per  se,  et  per  accidens,  pro- 

priis  et  communibus.  643 

Cap.  IX.  An  necessarius  sit  sensus  agens.  646 

Cap.  X.  An  sensus  in  sua  corjnitione  falli  queant.  651 
Cap.  XI.  An  aliquis  sensus  cognoscat   proprium   ac- 

lum.  652 

Cap.  XII.  An,   et  quomodo  possit  aliquis  sensus  co- 

gnoscere  objectum  absens.  655 

Cap.  XIII.  An  principium  sentiendi  sit  in  cerebro,  an  in 

corde.  658 

Cap.  XIV.  Quid  sit  lumen.  661 

Cap.  XV.  Be  natura,,  et  divisione  colorum  in  species 

suas.  664 

Cap.  XVI.  An  unum  sit  objectum  visus,  et  quid.  667 
Cap.  XVII.  An  visio  fiat  aliquid  extramillendo,  necne. 

670 
Cap.  XVIII.  De  organo,  et  potentia  ipsa  visiva.  673 
Gap.  XIX.  Quid  sonus  sit,  et  quo  modo,  tei  quo  in  objecto 

fiat.  676 

Cap.  XX.  De  diversitate  sonorum,  maxime  de  voce,  et 

echo.  679 


Cap.  XXI.  Quo  modo,  el  medio,  sonus  immutet  audi- 

tum.  681 

Cap.  XXII.  Quod  organum,  et   quce  potentia  auditus 

sit.  685 

Cap.  XXIII.  Quid  odor  sit,  et  quid  sapor,  eorumque 

species.  68Q 

Cap.  XXIV.  Quomodo  odor  meclium,  et  olfactum  im- 

mutet.  688 

Cap.  XXV.  De  organo  potentice  olfactus.  690 

Gap.  XXVI.  An  gustus  et  tactus  immutentur  ab  objectis 

realiter,  necne.  691 

Gap.  XXVII.  De  organo  gustus  et  tactus.  693 

Cap.  XXVIII.  De  numero  externorum  sensuum  in  se,  et 

in  suis  subjectis.  696 

Cap.  XXIX.  De comparationeprcedictorum sensuum.  700 
Cap.  XXX.  Denumero  sensuum  internorum.  703 

Gap.  XXXI.  De  objecto,   actibus,   subjecto ,   et  organo 

sensus  interni.  709 

LIBER  IV. 

DE  POTKNTIA  INTELLECTIVA. 

Gap.  I.  Quodnam  sit  adcequatum  objectum  intellectus 
nostri.  713 

Gap.  II.  An  sit  necessarius  intellectus  agens  ad  produ- 
cendas  species.  715 

Cap.  III.  An  intellectus  noster  intelligat  universalia,  an 
singularia  tantum  in  rebus  materialibus.  722 

Cap.  IV.  Quomodo  cognoscat  noster  intellectus  substan- 
tiam  matericdem,  et  alia  sensibilia  per  accidens.  731 

Cap.  V.  Quomodo  intellectus  cognoscat  se,  et\animam, 
et  quce  in  ipsa  siint.  733 

Cap.  VI.  Quomodo  Deum ,  et  a^igelos  pro  hoc  siatu 
cocjnoscat.  735 

Cap.  VII.  An  intellectus  noster  pro  hoc  statu  pendcat 
ab  operatione  phantasice.  738« 

Cap.  VIII.  Quid  sit  inlellectus  agens  et  possibilis.      740 

Gap.  IX.  De  distinctione  intellectus  practici,  et  specu- 
lativi.  745 

Cap.  X.  An  in  parte  intellectiva  sit  memoria,  vel  ali- 
qua  potentia  ab  intellectiva  distincta.  Quce  de  specie- 
bus  intelligibilibus  et  verbo  mentis,  judicio,  etc,  hoc 
libro  quceri  possent,  in  3  prcecedenti  a  cap.  2,  ha- 
bentur.  749 

LIBER  V. 

DE  POTENTIA  APPETENDI  TAM  IN  COMMUNI,  QUAU  IN  9PECIALI, 
AC  LOCO  MOVENDI. 

Cap.  I.  An  in  quovis  cognoscente  requiratur  specialis 

potentia  appetitiva.  752 

Cap.  II.  An  objectum  appetibile  deheat  necessario  esse 

bonum  aliquod.  755 

Cap.  III.  An  appetitio  fiat  a  sola  potentia  appetitiva,  et 

quid  per  illam  producatur.  757 

Cap.  IV.  An  in  appetitu  sensitivo  sint  plures  potentice 

habentes  plura  objecta.  761 

Cap.  V.  Quot,  et  quales  sint  actus   appetitus  seiisi- 

tivi.  764 

Gap.  VI.  An  appetitus    sensitivus   subdatur    motioni 

partis  rationalis.  769 

Cap.  VII.  De  objecto  et  actibus  voluntatis.  771 

Gap.  VIII.  An  voluntas  libera  in  omnibus  suis  actibus 

remittatur.  773 

Cap.  IX.  Quoe  sit  perfectior  potentia,  intellectusne  an 

voluntas.  774 

Cap.  X.  De  potentia  moliva  localiter,  sitne  activa,  et 

ab  aliis  animce  potentiis  distincta,  777 


X 


ELENCHUS  TRACTATUUM,  LIBRORUM  ET  CAPITUM, 


LIBER  VI. 

DE  STATU   ANIMiE  SEPARAT.E. 


Ckv.  I.  An  per  separationem  a  corpore  aliquid  acqui- 

rat,  vel  amittat  anima.  782 

Cap.  II.  Quomodo  anima  separata  sit  in  loco,  et  mo- 

veatur.  783 

Cap.  III.  Quw  potenlice  species,  et  habitus  moveant  in 

anima  separata.  786 

Cap.  IV.  An  anima  separata  habeat  solas  species,  quas 

hic  acquisivit.  787 


Cap.  V.  An  et  quomodo  anima  separata  se  cognoscat. 

788 
Cap.  VI.  Quomodo  Deum,  et  alias  substantias  sepa- 

ratas.  790 

Cap.  VII.  An,  et  quomodo  res  materiales.  794 

Cap.  VIII.  An   anima   separata    perfectius    intelligat 

quam  conjuncta.  797 

Cap.  IX.  An  in  corpore,  an  potius  «xtraillud  anima  sit 

magis  connaturaliter.  797 

Cap.  X.  An   anima   separata   appetat  reuniri   cor- 

pori.  800 


IRACTATUS  SECUNDtJS 


SB 


OPEEE  SEX  DIERUM 


uu 


DE  UNIYERSI  CREATIONE,  QUATENUS  SEX  DIEBUS  PERFECTA  ESSE,  IN  LIBRO  GENESIS  CAP.  I, 
REFERTUR,  ET  PRJISERTIM  DE  PRODUGTIONE  HOMINIS  IN  STATU  INNOGENTIJl. 


PRiESENTIS  TRACTATUS  COWSEQUENTIA  AD  PR^CEDENTEM,  EJUSQUE  PARTITIO. 


Post  prsecedentem  tractationem  de  Angelis,  in  qua  posteriorem  partem  summse 
Theologiae  de  Deo  Creatore  auspicati  sumus,  e  vestigio  sequitur  altera  de  inferiori 
ac  sensibili  mundo.  Nam  hsec  etiam  contemplatio  ad  perfectiorem  Dei  cognitionem, 
et  mysteriorum  fidei  declarationem,  necessaria  est,  ac  sub  ea  ratione  ad  Theologiam 
spectat.  Disputantque  de  illa  D.  Thomas  sua  1  part.,  a  qusest.  65  usque  ad  74,  et 
Scholastici  cum  Magistro,  in  2,  distinct.  12  et  sequentibus,  et  eorum  aUqui,  dist.  3 
et  4,  Alensis,  part.  2.  Fundamentum  hujus  tractatus  est  principium  Ubri  Genesis, 
in  quo  historia  creationis  mundi  continetur,  quam  exponunt  Patres  qui  super  eum 
hbrum  commentaria,  aut  exaemeron,  aut  alios  hbros  vel  tractatus  scripserunt. 
Estque  argumentum  grave  ac  difficile  ;  tum  propter  divinorum  operum  excellentiam, 
tum  maxime  propter  historiam  Genesis,  qu3e  in  illo  initio  adeo  obscura  est,  ut  ob 
eam  rem  olim  in  Synagoga,  nonnisi  hominibus  provectse  setatis,  et  in  lege  doctis 
permitteretur,  ut  referunt  Origenes  in  prologo  adhomil.  in  Cant.,  et  Hieronymus,  in 
prooemio  ad  lib.  in  Ezech.  Sequentes  autem  Patrum  vestigia,  quoad  fieripossit,  ma- 
teriam  hanc  divina  gratia  adjuti  illustrare  conabimur.  Hunc  ergo  tractatum  trifariam 
dividemus.  Nimirum  creationem  propriam  Universi  quatenus  uno  momento,  et  a 
solo  Deo  ex  nihilo  facta  est,  primo  hbro  complectemur,  explicabimusque  illa  verba 
priora  Genesis:  In  principio  creavit  Deus  coeium  et  terram,  terra  autemerat  inanis 
et  vacua,  et  tenebrce  erant  super  faciem  abyssi,  et  Spiritus  Dei  ferebatur  super 
aquas.  Deinde  de  singulorum  sex  dierum  operibus  toto  libro  secundo  agemus,  ac  fere 
rehquam  primi  capitis  partem,  excepta  hominis  creatione  exponemus.  Denique  per 
tres  uUimos  libros  de  creatione  Uominis  et  statu,  quem  ante  peccatum  Uabuit  ejus- 
que  amissione  dicemus,  quem  etiam  habuissent  posteri  si  Adam  non  peccaret,  obi- 
terque  fere  secundum  el  tertiuBa  caput  Genesis  declarabimus. 


ELENCHUS  CAPITUM  LIBRI  PRIMI 

m  UNIVERSO,  QUATENUS  PER  VERAM,  AG  PROPRLVM  CREATIONEM  A  DEO 

FAGTUM  EST. 


i^^^QiQ^Km^- 


Cap.  I.  Utrum  mundus  per  veram  crea- 

tionem  esse  coeperit. 
Cap.  II.  An  Deus  in  principio  temporis 

ccelum  et  terram  creaverit. 
Cap.  III.  An  ccelum  cethereum  in  prin- 

cipio  temporis  creatum  fuerit. 
Cap.  IV.  An  sub  coeio  in  principio  creato 

comprehendatur  coelum  Empyreum. 
Cap.  V.  Dubium  incidens  de  natura  coeli 

Empyrei. 
Cap.  VI.  An  in  verbis  illis  :  In  principio 

creavit  Deus  coelum,  creatio  etiam  An- 

gelorum  comprehensa  sit. 
Cap.  YII.  An  aer  fuerit  simul  cum  coelo 

creatus,  et  sub  nomine  coeli  compre- 

hensus. 


Cap.  VIII.  An  in  principio  temporis  si- 

mul  cum  coelo  elementa  terrce  et  aquce 

creata  sint. 
Cap.  IX.  Utrum  cum  coelo,  terra,  et  aliis 

elementis  tempus  etiam  fuerit  concrea- 

tum. 
Cap.  \.An  omnia  corpora,  etiam  mixta, 

totaque  universi  dispositio  eodem  mo- 

mento  simul  cum  coelis,  et  elementis 

facta  sinf. 
Cap.  XI.  An  sex  dies  creationis  mundi 

naturales,  seu  materiales,  an  spiritua- 

ies,  seu  intelligibiles  fuerint. 
Cap.  XII.  An  dies  naturales  creatioms 

mundi  reipsa  sex  fuerint,  sicut  in  Ge- 

nesi  numerantur. 


Mmummuu  v  .•^■-^  :«iam.mmmx.jijum! 


LIBER  PRIMUS. 


DE  UNIVERSO 


QUATENDS  PER  VERAM  AG  PROPRIAM  CREATIONEM  A  DEO  FACTUM  EST. 


De  his  auctor  in  MetapTiysica,  dispnt.  20 . — 
Suljectum  Jmjus  primi  libri.  —  Suppoiiimus 
in  lioc  tractatu  generalia  de  creatione  princi- 
pia.  Qualia  sunt  imprimis  creationem  fuisse 
necessariam^  ut  hic  mundus  existeret.  Item 
quid  sit,  nimirum,  esse  prodnctionem  ex  sola 
omnipotentia  facientis    absque    prsesupposito 
subjecto,  seu  materia,  ac  proinde  ex  nihilo. 
Item  rem,  seu  essentiam  increatam,  et  ab  in- 
trinseco  ac  essentialiter  actu  existentem,  uni- 
cam  tantum  esse,  et  ab  illa  omnium  aliarum 
rerum  naturas  originem  duxisse.  His  autem 
suppositis,  quse  post  factam  rerum  creationem 
ex  effectibus,  quos  experimur,  per  naturalem 
discursum  colligi  possunt,  hic  prsecipue  agimus 
de  creatione  mundi,  prout-facta  est,  et  de  mo- 
do  ac  circumstantiis  ejus  ,  quse  quidem  cum 
ex  libera  voluntate  Dei  determinatse  fuerint, 
ipsius  revelatio  nobis  necessaria  fuit,  ut  cer- 
tam  de  his  rebus  notitiam  habere  possemus. 
Non  enim  demonstratione,  sed  ( ut  ait  Paulus ) 
fide  intelligimus,  aptata  esse  sceciila  verbo  Dei, 
ut  ea>  invisibilibus  visibilia  fierent.  Sciendum 
est  autem  ex  rebus  universi  quasdam  factas 
esse  ex  aliis  prseexistentibus  rebus  tanquam  ex 
materia,  ut  herba  ex  terra,  pisces  ex  aqua,  vo- 
latilia  ex  aere :  alias  vero  sine  prajjacente  ma- 
teria  necessario  fieri  debuisse.  Quia  cum  non 
sit  processus  in  infinitum,  in  aliquo  genere 
causarum  etiam  materiali,  si  una  res  facta  est 
ex  alia,  quserendum  est,  an  illa,  ex  qua  poste- 
rior  facta  est,  ex  alia  priori  facta  fuerit,  et  sic 
tandem  in  aliqua  sistendum  erit  ex  nulla  alia 
re  facta,  nec  etiam  potuit  esse  improducta,  ut 
convincitur  ex  illo  principio,  quod  unum  tan- 
tum  esse  potest  ens  improductum.  Quia  ergo 
creatio  propria  est  productio  ex  nuUa  prsesup- 
posita  materia;  ideo  universum  proprie  creari 
dicitur,  quatenus  ex  illis  verbis  constat,  quse 
ex  nullo  subjecto  fiunt,  et  de  illo  sub  hac  ra- 
tione  hic  agimus,  dicturi  postea  de  ornatu,  et 

I.U. 


quasi  complemento  creationis  ejus,  quse  per 
aliam  actionem  ex  subjecto  fit. 

CAPUT  I. 

UTRUM   MUNDUS    PER  PROPRIAM    GREATIONEM   ESSE 
COEPERIT. 

1.  Partis  negantis  argumentum  primum. — 
Secundum.  —  Ratio  dubitandi  imprimis  est, 
quia  hic  prsecipue  de  hoc  mundo  visibili  et 
corporali  tractamus,  sive  in  eo  Angeli  tanquam 
partes  in  toto  contineantur,  sive  non,  de  quo 
postea  non  nihil  attingemus.  At  vero  corpora 
non  potuerunt  per  propriam  creationem  fieri : 
ergo  nec  mundus.  Consequentia  nota  est,  quia 
esto  concedamus,  res  spirituales  fieri  per  pro 
priam  creationem,  ut  supra  visum  est,  id  noi 
est  satis,  ut  mundus  creari  dicatur.  Sicut  lice^ 
anima  rationalis  per  propriam  creationem  fiat, 
id  non  est  satis,  ut  homo  creetur,  ita  enim  est 
visibilis  mundus,  sicut  homo.  Probatur  ergo 
minor,  quia  omnia  corpora  materia  et  forma 
constant,  sed  ex  illis  duabus  partibus  neutra 
potest  fieri  per  creationem  :  ergo  nec  totum. 
Consequentia  videtur  nota,quia  totum  non  dis- 
tinguitur  a  partibus :  ergo  si  ambae  partes  non 
possunt  creari,  nec  totum  poterit.  Major  ex 
Philosophia  supponitur.  Minor  autem  probatur 
primo  de  materia,  quia  materia  secundum  se, 
est  pura  potentia ,  et  non  habet  esse,  nisi  a 
forma,  vel  per  formam,  seu  dependenter  a 
forma :  ergo  secundum  se  non  potest  esse  ter- 
minus  creationis,  cum  creatio  per  se  tendat  ad 
dandum  esse,  et  entitatem  actualem  consti- 
tuendam.  De  forma  vero  probatur,  quia  forinffi 
corporales  per  se  pendeut  in  fieri,  et  esse  a 
materia  :  ergo  non  possunt  creari,  sed  educi 
de  potentia  materioB.  Unde  argumentor  secun- 
do,  quia  in  narratione,  Genes.  d,  iiihil  est, 
quod  nos  dicere  cogat,  Deum  per  propriam 

\ 


S  LIB.  1.  DE  UNIVERSO  QUATENUS  A 

creationem  mundum  liunc  visibilem  creasse  : 
nam  si  aliquid  esset^  maxime  illud^  In  princi- 
pio  creavit  Deus  ccduyn  et  terram.  At  ibi  ver- 
bum  creavit,  non  significat  propriam  et  rigo- 
rosam  productionem  ex  nihilo :  ergo.  Probatur 
minor^  tum  quia  illud  verbum  de  se  generale 
est  ad  quamcumque  productionem  alicujus 
operis  ,  praisei^tim  novi  et  eximii^  ut  notavit 
Hieronymus  in  id  ad  Ephes.  -4:  Induite  novum 
hominem,  qui  secimdum  Deum  creatus  est  : 
tum  etiam,  quia  in  operibus  omnium  illorum 
sex  dierum  eodem  verbo  creandi  Moyses  uti- 
tur,  cum  tamen  constet,  non  omnia  illa  facta 
esse  per  propriam  creationem,  ut  videbimus. 
Unde  etiam  indiiferenter  utitur  verbo  fecit, 
et  verbo  creavit,  et  Septuaginta  in  illis  locis 
idemverbum,  inoir.Gcv  ponunt,  et  in  versione 
Latina  eorumdem  Septuaginta  semper  verbum 
fecit  tam  in  ilUs  primis,  quam  in  cateris  poni- 
tur:  ergo. 

2.  Quid  Aristoteles  circa  mimdi  existentiam 
sensisse  putetur.  —  Quid  item  Plato.  — In  hoc 
puncto  varii  errores  referri  etrefutaripossunt. 
Primus  est  antiquorumphilosopliorum,  qui  ex 
nihilo  uihil  fieri  posse  crediderunt.  Unde  tulit 
Aristoteles  \,  Physic^  text.  33  et  3,  de  coelo, 
text.  35,  mundum  esse  03ternum,  et  per  so- 
iam  generationum  et  corruptionum  succes- 
sionem  conservari ;  unde  autem  esse  habuerit 
in  aiternitate  ,  nunquam  explicavit.  Et  ideo 
multi  putant,  consequenter  sensisse^  mundum 
non  fuisse  factum^  vel  productum  ab  aKo^  sed 
ex  se  sempiternum  esse  habuisse.  Alii  vero 
creduut  eum  non  ignorasse  dependentiam 
aaternam  totius  universi  ab  auctore  Deo  tan- 
quam  a  priucipio,  a  quo  veluti  per  naturalem 
emanationem  profluxerit.  Plato  vero^,  ut  testes 
sunt  Athanasius,  lib.  de  Incarnatione  Verbi,  in 
principio,  et  EpiphaniuS;,  hseres  6,  dixit,  Deum 
ex  materia  prsejacente ,  et  infecta  mundum 
condidisse,  ac  subinde  non  per  propriam  crea- 
tionem,  sed  per  quamdam  formationem  (  ut 
sic  dicam)  mundum  produxisse.  Quod  ex  eo- 
dem  principio  quod  ex  nihilo  nihil  fit  intulisse 
videtur.  Ex  quo  fit  etiam  consequens^  ut  An- 
gelos  posuerit  eodem  modo  factos^  ac  subinde 
materiales  et  corporeos  ,  vel  si  immateriales 
esse  credidit,  increatos,  et  a  se  habentes  esse 
iilos  cogitasse.  Idemque  de  anima  rationali 
juxta  illum  errorem  dicendum  esset. 

3.  Auctoris  judicium  de  Aristotelis  doctrifia 
iu  pnesenti  quu^stione. — Sed  contra  hunc  er- 
rorem  in  Metaphy-sica  satis  a  nobis  dictum  est, 
imprimis  disput.  ^ij,  sect.  l^ubi  necessitatem 
ereationis  ostendimus,  et  num.  23,  de  Aristo- 


DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 
tehs  sententia  nonnulla  diximus,  ostendentes 
ipsum  lubrice,  vel  etiam  inconstanter  fuisse 
locutum.  Quia  principium  illud,  Bx  nihilo  ni- 
hil  fit,  cum  vera  creatione  sive  libere,  et  in 
tempore  facta,  sive  a;terna,  et  per  quamdam 
naturalem  emanationem  cogitata,  subsistere 
non  potest.  Unde  aliqui  dicunt  retractasse 
Aristotelem  principium  illud,  Ex  nihilo  nihil 
fit,  in  quodam  opusculo  de  Xenocrate,  Zeno- 
ne  et  Gorgia.  Sed  inter  opera  Aristotelis,  qui- 
bus  utor,  illud  non  continetur,  nec  videre 
illud  potui,  existimoque  Aristotelis  non  esse. 
Illo  vero  admisso  fortasse  dici  posset,  vel  du- 
bitando,  et  problematice  disputando  dixisse, 
posse  principium  illud  negari,  vel  certe  ne- 
gasse  illud  quoad  emanationem  naturalem, 
etiamsi  in  cseteris  propriis  actionibus  illud  ad- 
miserit ;  quod  qua  consecutione  possit  dici,  vel 
qua  ratione  subsistere  possit,  non  video.  Dein- 
de,  disp.  13,  sect.  4,  num.  15,  contraPlatonem 
ostendimus  materiam  esse  factam  a  Deo.  Unde 
Marsilius  Ficinus  in  Compendio  Timsei  Platonis, 
cap.  9,  et  seq.,  excusare  conatur  Platonem  ab 
illo  errore,  dicens,  Platonem  docuisse  mate- 
riam  esse  factam  a  Deo  immediatius,  quam 
res  cseteras.  Sed  magis  credendum  est  Atha- 
nasio,etaliis  antiquioribus  Patribus  quos.  dicta 
disput.  13,  et  in  disp.  20,  sect.  1,  num.  17, 
allegavi,  qui  non  solum  Platoni,  sed  etiam  aliis 
Philosophis  Platone  antiquioribus,  et  poste- 
rioribus  sectatoribus  errorem  iUum  tribuunt  : 
ibique  in  numeris  sequentibus  contrariam  ve- 
ritatem  ratione  et  auctoritate  Patrum  confir- 
mavimus. 

4.  ErroT  alter  circa  suhstantiarum  spiri- 
tualium  productioneon.  —  Secundo  loco,  quia 
mundus  spiritibus  et  corporibus  constat ,  re- 
ferri  potest  error  dicentium  res  spirituales, 
quales  sunt  Angeli,  non  esse  a  DEO  creatas, 
quod  antiquos  Philosophos  sensisse  probabUe 
est,  et  prsecipue  tribuit  solet  Commentatori. 
Ex  novis  autem  haereticis  errorem  docuisse 
Hermanum,  referunt  Castro,  verbo  Angelus 
et  Prateolus,  lib.  8,  de  Sect.  heeret.,  cap.  10. 
Fundabatur  hic  heereticus  solum  in  hoc,  quod 
in  narratioue  Genesis,  vel  in  Scriptura  nuUa  fit 
mentio  creationisAngelorum.Sed  distinguen- 
da  est  veritas  certa  a  queestione  dubia.  Quod 
enim  Angeli  creati  a  Deo  siut,  non  solum  est 
de  fide  certnm,  sed  etiam  inter  articulos  fidei 
in  Symbolo  fidei  Nicteno  omnibus  ad  credeu- 
dum  propositum  in  illis  verbis,  VisiMIium  om- 
niu?n  et  invisibilium  ;  nam  invisibUium  no- 
mine  substantiae  intellectuales  praecipue  intel- 
liguntur ,  ut  recte  sensit  Sophronius  in  sua  fidei 


CAP.  I.    UTRUM  MUNDUS  PER  PROPRIAM  CREATIONEM  ESSE  C(EPERIT. 


professione^  quee  in  sexta  Synodo  Constanti  no- 
politana,  actor.  1 1 ,  liabetur^  et  Concilium  Late- 
ranense  in  capite  FirmUer  expressius  dixit : 
Utrumque  spiritualem  et  corporalem  creaturam 
de  nihilo  condidit.  Quod  passim  etiam  omnes 
Patres  docent,  quos  in  superiori  tract,,  1.  1,  a 
c.  2,  late  retuli.  Cum  ergo  dogma  hoc  indubita- 
tum  sit/dubitari  potest,  an  in  verbis  illis  Moysi: 
In  principio  creavit  Deus  coelum  et  terram, 
comprebensum  sit.  Et  de  hoc  postea  videbi- 
mus,  interim  supponentes,  quidquid  sit  illo 
Genesis  loco,  non  esse  dubium,  quin  in  aliis 
Scripturae  locis  expresse  illa  veritas  tradita  sit, 
ut  Psalm.  103  et  148,  ad  Colos.  \,  et  ad 
Hebr.  \,  et  ahis,  quse  in  dicto  cap.  2,  lib.  1 
prsecedentis  tractatus  expendimus.  Unde  satis 
et  dictus  error,  et  fundamentum  ejus  impro- 
bata  sunt. 

5.  Tertius  error  principalis  varios  errandi 
modos  complectens. — Primus  errandi  modiis. — 
Tertio  circa  mundi  visibilis,  seu  corporum 
creationum  opportunum  erit  hic  breviter  anti- 
quos  errores ,  qui  in  hac  materia  fuerunt, 
commemorare,  tum  quia  tractando  de  crea- 
tione  in  Metaphysica,  id  in  theologiam  remi- 
simus,  tum  etiam,  quia  hujus  loci  proprium 
esse  videtur,  in  quo  de  creatione  mundi  visi- 
bihs  preecipue  tractamus.  Primo  ergo  Mani- 
chseus  duo  posuit  prima  principia  improducta, 
et  seterna,  quse  bonum  et  malumDeum  appel- 
lavit,  et  malum  Deum  corporum  fecit  aucto- 
rem.  Ita  sumunt  ahqui  ex  Augustino,  hseres.  46. 
Ille  vero  solum  dicit ,  Manichseum  dixisse , 
mundum  esse  bonis  et  malis  rebus  ,  seu  sub- 
stantiis  commixtum,  et  bonas  esse  a  bono  Deo, 
malas  vero  a  Deo  malo,  qui  per  adminixtio- 
nem  malarum  bonas  maculavit.  Clarius  Epi- 
phanius,  hseres.  66,  ait  Manicheeum  corpora 
esse  creata  a  malo  Deo  tradidisse.  Et  idem  in- 
dicat  Theodoretus,  hb.  \,  Hseretic.  fabular., 
cap.  ultim.,  apertius  Theophylactus,  in  cap.  6 
Joan.,  in  princ.  Et  idem  significat  Concilium 
Bracharense  per  plures  canones,  in  quibus  Ma- 
nicheeo  fere  semper  Priscillianum  conjungit. 
De  quo  aitlsidorus,  lib.  8,  Origenes,  cap.  5,  ex 
Gnosticis  et  Manichseis  novum  dogma  in  His- 
pania  composuisse.  Quod  etiam  sumitur  ex 
Leone  papa,  Epist.  91,  ahas  93,  ad  Toribium, 
ubi  utriusque  damnat  errorem.  Eumdem  erro- 
rem  postea  excitarunt .  Albanenses,  ut  ref ert  An- 
tonius,  4  part.  Theolog.,  tit.  11,  §  5,  et  dubitat 
an  isti  sint  iidem,  qui  Albigenses,  qui,  tempore 
Innocentii  III,  orti  sunt  Tolosae,  et  a  sancto 
Dominico  expugnati,  ut  idem  latius  refert  3, 
part.  Histor.,  tit.  19,  cap.  \,  eisque  hic  error 


communiter  tribuitur^  ut  patet  ex  Prateolo, 
Sandero,  et  aliis,  qui  referunt,  istos  distincte 
dixisse  malum  Deum  creasse  omnia  corpora, 
sicut  bonum  omnes  animas.  Additque  Antonius 
postea  eumdem  errorem  in  Italia  repullulasse, 
ejusque  occasione  B.  Petrum  martyrem  occi- 
sum  fuisse. 

6.  Secundus  modus  errandi. — Tertiusm-odus. 
— Ante  hos  vero  omnes  fuit  Cerdon,  qui  etiam 
duos  Deos  introducebat ,  bonum  et  makim ,  et 
hunc  non  tantum  corporum,  sed  etiam  crea- 
turarum  omnium  auctorem  faciebat,  ut  videre 
licet  in  Irenseo,  lib.  1,  cap.  28,  Tertulhano,  de 
Preescript.,  cap.  51,  Eusebio,  1,  4,  hist.,  c.  10, 
Epiphauio,  Augustino  et  aliis.  Et  idem  docuit 
Apelles ,  solumque  differebat ,  quia  malum 
Deum  a  bono  esse  factum,  postea  vero  malum 
sine  boni  cooperatioue  mundum  visibilem  fe- 
cisse  asserebat.  Ita  referunt  Epiphanius,  hai- 
res.  44,  et  Augustinus,  in  33.  Ante  hos  fuerunt 
Gnostici ,  qui  licet  dicerent  Deum  creasse 
Angelos,  nihilominus  mundum  hunc  visibilem 
creatum  esse  ab  Angelis  asseruerunt.  In  quo 
errore  convenerunt  Simon  Magus,  Basilides, 
Saturninus  ( alias  Saturnilus ),  Carpocrates,  et 
Cherintus,  horumque  sectatores,  licet  illum 
errorem  confinxerint  variis  modis  omnino  fa- 
bulosis,  in  quibus  enarrandis  immorari  super- 
fluum  duco.  Legatur  Ireeneus,  lib.  1,  cap.  20, 
etseq.,  Tertullianus,  lib.  dePrsescrip.,  hseres., 
c.  46,  et  sequentibus,  Epiphanius,  hseres.  20, 
et  seq.,  Theodoretus,  lib.  Haeret.,  fabular., 
Augustinus,  Damascenus,  Isidorus,  Philastri- 
nus  et  alii,  qui  catalogos  hseresum  scripse- 
runt,  et  Eusebius,  lib.  2,  Histor.,  cap.  12,  et 
Ub.  3,  cap.  20. 

7.  Primus  errandi  modus  refutatur. — Im- 
pugnantur  reliqui  modi  errandi. — Contra  prio- 
rem  errandi  modum,  de  duobus  principiis  bono 
et  malo  disputare,  aut  eum  impuguare  super- 
vacaneum  videtur,  tum  quia  est  mera  fabula, 
et  deliramentum  sine  ullo  fundamento,  tum 
etiam,  quia  a  preedictis  Patribus  copiosissime 
refutatur.  Videri  potest  Augustinus,  lib.  1, 
de  Geu.,  contr.  Manichseos,  per  totum,  prseser- 
tim,  cap.  16  et  21,  et  lib.  de  Natura  boni,  ubi 
ostendit,  quidquid  est,  quatenus  est,  aliquid 
boni  esse,  et  ideo  non  nisi  a  summo  bono  esse 
posse,  ut  cap.  21,  concludit,  et  optime,  lib.  1, 
de  Civitate,  a  cap.  16  usque  ad  22,  et  tract.  1, 
in  Joan.,  exponens  illa  verba:  Omniaper  ip- 
sum  facta  sunt,  et  sine  ipso  factum  est  nihil , 
et  optime  Ambrosius,  lib.  1.  Exaem.,  cap.  8, 
et  lib.  3,  cap.  9,  et  Cyrillus  Hierosolymitanus, 
cateches.   6,  illuminatur :  ubi  recte  dicit,  in 


LI3.  I.  DE  UNIVERSO  QUATENUS  A  DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 


verbis  repngnaDtiam  involvere;,  qui  aliquem 
Deum^  et  malnm  dicunt,  cum  summa  bonitas 
sit  de  ratione  Dei.  Contra  alios  vero  errores 
eorum,  qui  Angelos  faciunt  proximam  crea- 
tionis  corporumcausam^disputatbene  Cyrillus^ 
lib.  2^  contr.  Julianum,,  circa  finem,  et  aliquid 
de  liac  re  clictum  est  in  superiori  tract.,  lib.  A, 
tractando  de  potestate  Angelorum  ad  immu- 
tandam  corporalem  creaturam.  Et  in  Metapliy- 
sica,  disp.  20,  sect.  2,  ostensum  est  creaturam 
non  posse  habere  propriam  creandi  virtutem. 
Adde ,  nullam  esse  rationem  fingendi ,  crea- 
tionem  corporum  potiusquamspirituum  per  An- 
gelos  factam  esse,  ut  in  sequeutibus  dicemus. 
8.  Quartus  error  Origeni  altrihUUs  et  ab 
Aug^istino  cooifutatws. — Quarto  et  ultimo  no- 
tari  liic  potest  error  Origenis,  quem  Augusti- 
nus,  dicto  lib.  de  Civit.,  a  cap.  23,  proxime 
post  prsecedentem  Manichsei  errorem  confuta- 
vit.  Dixit  enim  Origenes  Deum  non  per  se , 
nec  ex  primaria  intentione  corpora,  et  visibi- 
les  creaturas  produxisse,  sed  prius  creasse  ani- 
mas  et  spirituales  creaturas ,  et  occasione  pec- 
cati  illarum  corpora  creasse,  quse  essent  vehi- 
ti  ergastula ,  carceres ,  in  quibus  animae  et 
spiritus  peccantes  detruderentur,  ut  ibi  puni- 
rentur  vel  purgarentur.  Hunc  errorem  de 
animabus  et  ahquibus  ahis  spiritibus  tradit 
Origenes,  hb.  1,  Periar.,  cap.  7  et  8,  ubi  ait 
animas  esse  ante  corpora,  et  pro  chversitate 
meritorum  diversis  corporibus  infundi,  quod 
etiam  de  spiritibus  informantibus  sidera  juxta 
suam  opinionem  afhrmat.  Et  in  lib.  2,  cap.  8 
et  9,  juxta  merita  vitse  prioris  dicit  animas 
diversis  corporibus  in  prsesenti  vita  mancipari, 
quod  iterum,  lib.  3,  cap.  1,  repetit.  Et  itahunc 
errorem,  prseter  Augustinum,  loco  citato,  tri- 
buunt  Origeni  Sophronius,  in  Epistola  probata 
in  YI  Synodo,  actor.  H,  Epiphanius,inEpist., 
ad  Joan.  Episcopum  Hierosolymitanum,  quse  in 
ejus  operibus  legitur,  et  inter  Epistolas  Hiero- 
nymi  est60,  etCyriUus  Alexandrinus,  in  \.  1, 
inJoau.,  cap.  9,  et  Tlieophylus  Alexandrinus, 
Epistol.  1  Paschah,  Anastasius  Synaita,  1.  11, 
Exaemer.,  circa  fmem,  ubi  refert  Metliodium 
variis  Scripturse  testimoniis  iUum  errorem  im- 
pugnasse.  Idem  Origeni  tribuit,  et  pene  expli- 
catLeontinus,  hb.  de  Sextis,  actor.  10,  tom.  4., 
Bibhothecse,  Hieronymus  etiam,hcetahislocis, 
tacito  nomine  Origenis,  hunc  errorem  referat, 
ut  Epistol.  8,  ad  Demetriadem,  in  finem,  et 
Epistol.  27,  cjuae  est  epitapliium  Paulas,  circa 
finem,  et  Epistol.  139  ad  Cyprianum,  etEpis- 
tol.  150,  ad  Hedibiam,  tiueest.  10,  ubi  ait,  hoc 
esse  Pythagorae,  Platonis  et  Gentilium  dogma. 


quod  aliqui  sub  nomine  christiano  in  Eccle- 
siam  introducere  tentarunt.  Et  simih  modo 
idem  attigit  in  id  ad  Galat  1 :  Cuni  placuit  ei, 
qui  me  segregamt  ex  utero,  etc.  Nihilominus  in 
Apolog.  contra  Ruffinum  quse  est  Epist.  66  , 
ad  Pammachium,  postmedium,  aperte  declarat 
iUud  fuisse  dogma  Origenis^  quod  aliis  locis 
sine  invidia  nominis  ejus  improbavit.  Unde 
Jeremias  28,  Origenem  intehigit,  cum  dicit : 
Belirat  Jioc  loco  allegoricus  inte^-pres.  Et  re- 
jectoerrore,  propter  cahimnias  Ruffini,  subjun- 
git :  CornpuUt  me  tractator  indoctus,  et  sectator 
calumnice  Gruniance  aperte  ponere  aliena  zitia, 
qucB prius  cuin  dissimulatione  dicelain. 

9.  In prcedicto  Orige^iis  dogmate falsumfrin- 
cipiumcontinetur,  et  quadruplexerror. — Inhoc 
vero  Origenis  dogmate  quoddam  falsumprinci- 
pium,  ct  multierroresabEcclesia  damnati  con- 
tinentur.  Principium  falsum  est  spuituales 
creaturas  ante  corporales  fuisse  a  Deo  conditas, 
quodlicetad  dogmata  aperte  damnata  nonper- 
tineat  nihilominus  jam  est  improbabile,  et  a 
doctrina  communiter  ab  Ecclesia  recepta,  et 
approbata  ahenum,  ut  in  tractatu  preecedeuti, 
hb.  1,  cap.  3,  late  diximus.  Primus  autem  er- 
ror  est  animas  hominum  esse  ejusdem  na- 
turee  cum  Augelis,  imo  non  esse  nisi  c[uosdam 
Angelos  ex  his,  qui  peccarunt,  qui  error  satis 
impugnatur  ex  dictis  in  eodem  lib.  1.  Secun- 
dus,  quod  anima^  hominum  ante  corporea 
creatse  sunt,  quod  est  damnatum  in  Conciho 
Lateranensi,  sub  Leone  X,  sess.  8 ,  et  in  VI 
Synodo,  actor.  H,  inEpistola  Sophronii,  etre- 
feUetur  latius  intractatu  sequenti.  Tertius  est, 
omnesanimas,  quaj  corporibus  uniuntur,  prius 
peccasse,  quod  non  sohim  animae  Christi,  et 
Virginis  sanctissimee  injuriosum  est,  sed  etiam 
est  contra  innocentiam  primorum  hominum 
ante  peccatum,  et  contra  generales  locutiones 
Scripturai,  Rom9:  Cuni  nondumquidquamhoni, 
autmaliegissent,  etca.^.  ^'.Regnavit  morsetiam 
in  eos,  qui  non  peccaverunt  in  similitudinem 
prcevaricationis  Adce,  et  Joan.  9  :  Neque  hic 
peccatit,  neque  parentes  ejus,  etc.  Quartus  est, 
quem  Sophi-onius  in  dicta  Epistola  intulit, 
quod  istorum  corporurn,  quilus  nunc  sumus 
amicti ,  impudenter  perimunt  resurrectionem, 
quia  potius  ad  poenam,  quam  ad  prsemium 
etiam  in  heatis  pertineret.  Et  aha  similia  pos- 
sunt  ex  dicto  errore  iuferri  pr^ter  ipsummet 
dogma  de  creatione  corporum,  cpiod  sokim 
occasione  peccati,  et  in  poenam  ejus  facta  fue- 
rit,  quod  somuiatum  potius  quam  aliquo  fun- 
dameuto  assertum  est,  et  contra  Scripturam, 
ut  mox  videbimus. 


CAP.  I.   UTRUM  MUNDUS  PER  PROPRIAM  CREATIONEM  ESSE  COEPEUIT. 


5 


1 0 .  Prima  assertio  d",  fide  contra  errores plii- 
losophorum.  —  Proiaturprimo  ex  Scripturis. 
— Secundo  ex  Concilio  Lateranensi.  —  Omissis 
ergo  erroribas,  dicimus  primo,  Deum  perve- 
ram  et  propriam  creationem  ,  id  est,  efFectio- 
nem  ex  nihilo  mundnm  hiinc  visibilem  in  ejus 
principio  condidisse.  Assertio  est  de  fide,  ut 
communiter  docent  theologi  cum  Magistro_, 
in  2_,  dist.  \,  et  D.  Tliomas,  1  part.,qusest.  44, 
art.  1  et2,  et  queest.  45,  art.  1  et  9,  et  qusest. 
65,  art.  1,  Hugo  Victor,  libr.  1,  de  Sacrament., 
part.  !,  cap.  1.  Qui  omnes  ita  intellexerunt 
verbum  creavit,  in  dictis  verbis  Genesis.  Et 
probatur  primo,  quia  ita  in  aliis  Scripturos  lo- 
cis  explicatur,  prsesertim  2,Mach.  7:  Peto,  nate, 
ut  aspicias  ad  ccelum  et  terram,  et  ad  omnia, 
qiue  in  eis  sunt,  et  intelligas,  quia  ex  nihilo  fe- 
cit  illa  Deus,  et  hominum  genus.  Et  sic  etiam 
accipiendum  est  illudEcclesiast.  18  :  Qid  vivit 
in  ceternum,  creavit  omnia  simul :  nam  creando 
omnia,  non  potuit  ex  aliquo  facere,  sic  etiam 
dicitur  Psalm.  32  :  Ipse  dixit,  et  facta  sunt, 
ipse  mandavit,  et  creata  sunt,  utique  virtute 
solius  imperii  sui :  Quia  ita  vocat  ea,  quce  non 
sunt,  sicut  ea,  quce  sunt,  ut  ad  Roman.  4,  di- 
citur;  et  ideo  ex  non  ente,  seu  ex  nihilo  res  in 
principio  produxit,  quod  est  proprie  creare. 
Secundo  ita  definivit  et  declaravit  verbum  il- 
hid  Concilium  Lateranense  sub  Tnnocentio  III, 
in  capite  Flrmiter,  de  Deo  dicens  :  Utramque 
de  nihilo  condidit  creatnram.  spiritualem  et 
corporalem  :  angelicam  videlicet  et  mundanam. 
Ubi  addendo  particula  de  nihilo,  verbum  con- 
didit  ,  de  vera  et  propria  creatione  quasi  per 
definitionem  ejus  explicuit.  Et  conjungendo 
utramque  creaturam,  id  magis  declaravit.  Est 
enim  evidens  spiritualem  creaturam  non  nisi 
propriam  creationem  potuisse  produci,  cum 
nihil  ejus  ante  productionem  ejus  supponatur : 
et  eodem  modo  dicit  Concilium  creaturam 
corporalem  ex  nihilo  fuisse  productam. 

14.  Tertio  ratione,  ac  simul  responsione  ad 
secundum  argumentum  innum.  1.  —  Unde  ar- 
gumentor  tertio,  satisfaciendo  simul  secundae 
rationi  dubitandi  in  principio  positse,  quia  li- 
cet  verbum  creandi  generaliter  sumptum  am- 
biguum  sit,  vel  communem  significationem 
habeat ;  nihilominus  ex  subjecta  materia  ad 
determinatum  modum  eSectionis  definiri  solet 
et  debet.  Unde  est  regula  Sanctorum,  quoties 
res,  quse  omnino  non  erant,  creari  dicuntur; 
verbum  creandi  significare  productionem  ex 
nihilo  ,  quia  res  carens  omni  esse  reali  et  ae- 
tuali,  tam  totali,  quam  partiali,  non  est  capax 
alterius  modi  productionis  :  sed  hoc  modo  su- 


mitur,  cum  dicitur  Deus  in  principio  creasse 
coelum  et  terram:  ergo,  Doctrina  est  Cyrilli 
Alexandrini,  lib.  5  Thesau.,  cap.  5,  ubi  inter 
alia  dicit :  Quando  nondum  producta  creari  di- 
cuntur,  necessario  de  nihilo  ad  esse  procedere 
intelliguntur.  Idem  optime,  lib.  1,  in  Genes., 
in  princip.,  et  Clnysostomus,  hom.  2,  Ruper- 
tus  etalii.  AcdeniqueAthanasius,  de  Incarnat. 
Verbi,  in  principio  :  Ex  nihilo,  ac  prorsus  un- 
quam.  extantibus  Deum  Patrem  per  Verlum 
suum  rerum  universitatem  fecisse  agnoscit,  cum 
ad  istum  modum  loquitur  per  Verhum  suum.:  In 
principio  creavit  Deus,  etc.  Et  in  Epistola  quod 
Nicaena  Synodus  decreta  sua  congruis,  et  piis 
verbis  contra  haeresim  Arianorum  exposuerit, 
non  longe  a  principio  :  Itane  Deus  condit,  %it 
horno?  Ahsit.  Deus  enim  creat,  cum  vocat  ea, 
qtcce  non  sunt,  sine  ullius  rei  aut  opere,  aut  ope- 
ra  ;  homines  autern,  etc. 

12.  Ratio  altera  qua  etiam  satisfit  primo 
argumento  in  n.  1 . — Quarto  probatur  ratione, 
satisfaciendo  simul  primse  rationi  dubitandi; 
nam  si  res  simplices  et  spirituales  subsistentes 
possunt  per  creationem  fieri,  a  fortiori  res  cor- 
porales  subsistentes.  Probatur  consequentia , 
tum  cpiia  ante  productionem  ita  supponuntur 
nihil  esse,  sicut  res  spirituales  :  tum  etiam 
quia  ex  parte,  qua  sunt  entia  per  participatio- 
nem,  non  repugnat  illis  per  propriam  creatio- 
nem  fieri.  Imo  quatenus  minus  perfecta  sunt, 
facilior  videtur  eorum  creatio.  Ex  ea  vero  par- 
te,  qua  sunt  entia  composita,  non  repugnat 
illis  creatio ;  imo  repugnat  illas  aliter  fieri  sal- 
tem  in  prima,  et  totali  productione  sua.  Pro- 
batur  hsec  posterior  pars,  quia  ante  productio- 
nem  cceli  nihil  illius  preeexistebat :  ergo  non 
potuit,  nisi  ex  nihilo  fieri,  ac  proinde  creari. 
Idemque  est  de  quolibet  elemento,  cum  pri- 
mum  sit  secundum  se  totum.  Altera  vero  pars 
non  repugnantiee  ostenditur,  quia  licet  in  pro- 
ductione  talis  compositi  ex  materia,  et  forma 
distingui  a  nobis  possit  quasi  partialis  produc- 
tio  materise  et  formsa,  ita  ut  prior  sit  per  mo- 
dum  creationis  ;  quia  licet  materia  dicatur  pu- 
ra  potentia  respectu  formee,  nihilominus  habet 
suam  entitatem  ,  et  partialem  existentiam, 
quam  non  nisi  per  creationem  habere  potest, 
cum  prius  subjectum  non  supponat :  posterior 
autem,  scilicet  productio  formse  sit  per  mo- 
dum  eductionis  ex  materia  ordine  naturse  sup- 
posita,  et  tandem  productio  totius  per  modum 
unitionis  partium,  vel  per  modumproductionis 
integrse,  et  compositee  ex  ilhs  partialibus,  quaa 
sit  proportionata  integro  termino  composito  : 
licet  (inquam)  hoc  totum  detur,  nihilominus 


6  LIB.  I.  DE  UmVERSO  QUATENUS  A 

partiales  illee  productiones  vere  non  suntpro- 
ductiones,  sed  dici  possunt  comproductiones, 
solaque  integra  productio  est  vera  productio, 
et  illa  est  creatio,  quia  simpliciter  est  produc- 
tio  ex  nihilo,  licet  non  omnino  simplex,  sed 
composita,  quod  non  est  contra  rationemcrea- 
tionis,  ad  quam  satis  est,  quod  simpliciter 
sumpta  sit  ex  niliilo.  De  qua  re,  et  de  modo 
illius  aetionis  compositae  videri  possunt,  quse 
in  Metaphysica  dixi,  disput.  15,  sect.  3. 

13.  Secunda  assertio   contra   Origenem.  — 

Prolatur  primo  a  contrario.  —  Secundo  ex 

Scriptura.  —  Dico  secundo,  Deum  non  per  oc- 

casionem  peccati,  necinpoenam  spiritaum,qui 

peccaverunt,  sed  per  se  ex  primaria  vohmtate 

ac  intentione  sua  mundum  hunc  visibilem  et 

corporalem  procreasse.  Declaratur  distinctione 

Damasceni,  Ub.  2,  de  Fide,  cap.  29,  dicentis, 

Deum  qusedam  velle  primario,  et  ex  sua  tan- 

tum  bonitate  et  liberahtate  inductum :    quse- 

dam  vero  secundario,  et  quasi  a  nobis  compul- 

sum.  Sensus  ergo  assertionis  est  creationem 

mundi  visibilis  non  ad  secundariam  Dei  vo- 

hmtatem,  ut  Origenes  confinxit,  sed  ad  prima- 

riam  referendam  esse.  Quod  pertinere  censeo 

ad  dogma  fidei.  Primo  quidem,  quia  contraria 

assertio  necessaria  supponit  errores  contra  fi- 

dem,  et  in  illis  fundatur,  ut  jam  notavi.  Se- 

cundo,  quia  per  se,  et  directe  repugnat  Scrip- 

turoe,  tum  in  ipsa  narratione  Genesis.    Nam 

cum  dicitur  Genes.  1  :   In  principio  creavit 

Deus  ccelum  et  terram,  profecto  satis  indicatur 

ex  primaria  intentione  ,  et  ex  sua  bonitate  ac 

liberalitate  hsec   fecisse.  Prsesertim,  quia  sta- 

tim  in  discursu  singulorum  operum  ac  die- 

rum  declarantur   singula   esse  facta  propter 

aUos   fines  ad  rectum  ordinem  universi  perti- 

nentes;  et  ideo  de  singuUs  subditur,  mdit  Deus, 

quod  esset  bonum,  et  de  universi,  vidit  Deus 

cuncta,  qu(P,  fecerat,  et  erant  valde  lona.  Non 

ergo  respiciens  ad  mahim,  nec  ad  punitionem, 

sed  ad   bonltatem  et  pulchritudinem  singula 

fecit.  Unde  Deuteronomio  4,   de  coelis,  sole, 

luna  et  astris  dicitur :  Q,u(b  creavit  Dominus 

Deus  tuus  VI  ministerium  cunclis  gentihus,  quce 

sub  ccelo  sunt,  et  cap.  26,  in  fine,  Faciet  te  ex- 

celsiorem  cwnctis  gentibus,  quas  creavit,  in  laic- 

dem,  et  nomen,  et  gloriam  suam.  Et  sic  etiam 

dicitur  Proverb.  16,  Universa  propter  semetip- 

sum  operatus  est  Dominus,   et  Pauhis  ad  Co- 

los.  1 ,  id  satis  significat,  dicens  de  unigenito 

FiUo  Dei,  In  ipso,  et  per  ipsum  condita  sunt 

univena  in  ccelis,  et  in  terra  visibilia,  et  i^ivi- 

sibilia,  etc. 

1 4.  Tertio  ex  Concilio  Lateranensi. —  Tertio 


DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST 
hsec  veritas  in  dicto  capite  Firmiter,  aperte 
supponitur  ,  cum  dicitur  Deum  utramque  si- 
mul  condidisse  naturam  ,  spiritualem  et  cor- 
poream  specialiter  vero  quod  corpora  creata 
sint  in  supplicium  spirituum,  quipeccaverunt, 
damnatur  a  Leone  I,  in  dicta  Epistola  91,  et  a 
ConciUo  Bracharensi  I,  can.  6,  et  in  V  Syno- 
do  generaU,  ut  refert  Nicephorus ,  Ub.  17  His- 
tor.,  cap.  27  et  28,  et  in  VI  Synodo,  actor.  11, 
quatenus  Epistolam  Sophronii  recipit.  Et  ita 
Patres  inter  errores  hsereticorum  contrarium 
dogma  recensent,  Epiphanius,  hferes.  64  ,  in 
princip.,  et  infra  in  fragmento  ex  Methodio, 
etin  dict.  Epistola,  ad  Joannem,  Episcop.  Hie- 
rosolymitanum,  Augustinus,Ub.  de  Hceresibus, 
in  43,  et  ex  professo  iUud  impugnat,  Ub.  11, 
de  Civit.,  cap.  16,  et  seq.,  et  prsesertim  in  23, 
et  CyriUus  late  etoptime,  Ub.  1,  iu  Joau.,  cap. 
9,  Gregorius  Nissenus,  Ubr.  de  Opific.  hom., 
cap.  28  et  29. 

15.  Probatur  quarto  a  posteriori  ex  duplici 
i^icommodo.  —  Quarto  possumus  ex  dictis  Pa- 
tribus  ratione  ostendere  dictam  veritatem , 
primo  ab  inconvenienti  ex  Augustino,  quia 
aUas  non  creasset  Deus  in  lioc  mundo  unum 
tantum  solem  per  se  consulendo  pulchritudini, 
et  utilitati  universi,  sed  per  occasionem,  quia 
una  tantum  anima  sic  peccavit,  ut  taU  corpore 
mereretur  inchidi.  Quod  cum  proportione  dici 
potest  de  hma  et  de  numero  coelorum  ac  ele- 
mentorum :  quod  profecto,  et  per  se  statim  ap- 
paret  absurdissimum,  et  repugnat  Scripturis 
supra  aUegatis,  quse  longe  aUter  creationem 
et  dispositionem  hujus  mundi  visibiUs,  et  om- 
nium  partium  ejus,  et  finium,  ac  utiUtatum 
iUarum  describunt.  Quam  cum  elegantissime 
proposuisset  David,  Ps.  103,  concludit:  Quam 
magnificata  su7it  opera  tua  Domine,  omnia  in 
sapientia  fecisti,  impleta  est  terra  possessione 
tua.  Etideo  dixit  Sapiens,  cap.  13,  a  magnitu- 
dine  speciei  et  creaturae  cognoscibiUter  posse 
creatorem  horum  videri,  quia  ipsa  universi 
ordinatissima  constitutio,  et  pulcherrimus  ordo 
artificis  sapientiam ,  et  certam  intentionem, 
qua  omnia  in  numero,  pondere,  et  mensura 
per  se  condidit,  ostendit.  AUud  inconveniens 
est,  quia  juxta  iUum  errorem  non  corporaUs 
mors,  sed  potius  vita  esset  poena  peccati,  con- 
tra  iUud  Sapient.  1:  Deus  morlemnon  fecit,  nec 
deleclatur  in  perditione  viveniium ,  creavit  enim, 
ut  essentomnia,  et  contra  Pauhim,  Rom.  5,  et  1 , 
Cor.  15.  Unde  optime  argumentatiir  CyriUus, 
si  anima  corpori  unitur  in  poenam,  inepte  et 
injuste  malefactores  supplicio  mortis  afficereu- 
tur,  nam  hoc  modo  non  punirentm',  sed  a  pcE- 


CAP.  I.  UTRUM  MUNDUS  PER  PROPRTAM  CREATIONEM  ESSE  CCEPERIT. 


na  et  carcere  liberarentiir.  Et  e  contrario  de- 
berent  baptizati^  qui  plenam  remissionem  pec- 
catorum  consecuti  sunt^  statim  a  corporibus 
liberari.  Nec  Christus  suscitando  Lazarum,  illi 
beneficium  contulisset,  sed  pcenam.  Quod  ar- 
gumentum  cum  aliis  ibi  late  prosequitur. 

16.  Deniqwe  a  priori.  —  Con/irmatur.  —  A 
priori  vero  ratio  sumitur  ex  illo  principio^ 
quod  creatura  corporalis  per  se  bona  est^  et 
Dei  etiam  bonitatem,  sapientiam  ac  potentiam 
manifestat :  ergo  per  se,  ac  primario  propter 
hunc  finem  facta  est  vel  mediate  vel  imme- 
diate.  Universum  enim^  utest  quoddamtotum 
optime  constitutum,  ad  sapientiam  et  bonita- 
tem  divinam  manifestandum  creatum  est :  sin- 
gula  vero  corpora  ad  optimam  ejus  constitu- 
tionem  proxime  ordinata  sunt;  et  consequen- 
ter  cum  sint  partes  universi,  cum  ipso  toto 
propter  eumdem  finem  per  se  sunt  intenta. 
Unde  est  ilhid  Eccles.  39  :  Opera  Domini  uni- 
versa  bona  valde,  quod  de  operibus  circa  cor- 
porum  conditionem  postea  exphcatur.  Preete- 
rea  homo  ut  animo  et  corpore  constat ,  per  se 
creatus  est  propter  DEI  gloriam,  cujus  signum 
est,  tum  quod  ex  Dei  intentione  factus  est,  ut 
semper  viveret,  et  nunquam  moreretur,  tum 
etiam  quia  hcet  propter  peccatum  moriatur, 
postea  in  seternum  victurus  resurget  :  non 
ergo  sola  anima,  sed  totus  homo  animo,  et 
corpore  constans  per  se  propter  gloriam  Dei 
creatus  est :  ergo  corpus  hominis  non  est  crea- 
tum  in  poenam  animse.  Muho  ergo  minus  aha 
corpora  coelestia  vel  terrestria.  Quia  nec  in- 
formantur  animabus  rationahbus,  vel  spiriti- 
bus  inteUectuahbus,  juxta  cathohcam  senten- 
tiam,  nec  etiam  facta  sunt  in  supphcium,  sed 
in  commodum  hominum,  sicut  de  coehs  dici- 
tur,  in  loco  citato  Deuteronomii  4;  et  de  terra 
dicitur,  Isaiee  45  :  Ipse  Beiis  formans  terram, 
et  faciens  eam,  ipse  plastes  ejus,  non  in  vanum 
creavit  eam,  ut  habitaretur  formavit  eam.  Et 
hac  ratione  videtur  dicere  Paulus  2,  Gorint.  3, 
totum  mundum  esse  hominum,  quia  ad  eorum 
usum,  et  commodum  creatus  est  :  ergo  de 
primo  ad  ultimum,  non  sohim  spiritus,  sed 
etiam  corpora  tam  humana,  quam  reliqua 
mundanaper  se  propter  Dei  gloriam  facta  sunt: 
non  ergo  per  occasionem  peccantium  spiri- 
tuum,  nec  \ii  ergastula  eoruni  condita  sunt, 
sed  omnia  creata  sunt,  ut  essent,  sicut  dicitur, 
Sapient.  1 ,  utique  iinumquodque  in  genere 
suo,  et  propter  bonum  unum,  seu  ministerium 
suum. 

'17.  Objectio  pro  Origene. — Solvitur  primo. 
—  Secundo.  —  Objici  vero  potest  pro  Origene 


illud  Eccless.  39:  Ignis,  grando,  fames  et  mors, 
omnia  hccc  ad  vindiciam  creata  swit,  bestiarum 
dentes  scorpii  et  serpentes,  et  romplma  in  ex- 
terminium  impiorum.  Et  huc  etiam  maxime 
spectat  ignis  inierni ,  qiii  paratus  est  dialolo 
et  Angelis,  aliisque  sociis  ejus :  ergo  si  non 
omnes,  saltem  plures  creaturse  oecasione  pec- 
cati  creatse  sunt.  Quo  argumeiito  etiam  ute- 
bantur  Manicheei,  ut  suaderent,  creaturas, 
quse  videntur  esse  nocivse  hominibus  a  malo 
Deo  creatas  esse,  Sed  responderaus  ad  argu- 
mentum  imprimis,  nunc  nos  prsecipue  loqui 
de  creatione  mundi  visibilis  quoad  ea  corpora, 
quce  principaliter,  et  quasi  per  se  ad  illius  in- 
tegritatem  et  perfectionem  pertinent.  Nam 
in  mixtis  aliqua  esse  possunt  adeo  imperfecta, 
ut  quasi  per  accidens  resultent,  et  generentur 
ex  aliis  :  et  eadem  ratione  potuerunt  aliqua  in 
peccatorum  vindictam  principaliter  creati. 
Nec  hoc  est  a  bonitate  Dei  alienum,  cum  ad 
ejus  justitiam  pertineat.  Deinde  verbis  Eccle- 
siastici  opponimus  alia  ejusdem  Sapientis  in 
eodem  capite  :  Bona  bonis  creata  sunt  ab  ini- 
tio,  sic  nequissimis  bona  et  mala,  utique  mala 
illis,  id  est,  nociva.  Et  additur :  Initium  ne- 
cessari(B  rei  vitce  hominum  aqua,  ignis,  et  fer- 
rum,  sal,  lac,panis  similagineus,  et  mel,  et  bo- 
trusmce,  et  oleum,  et  vestimentum.  Hcec  omnia 
sanctis  in  bona,  sic  et  impiis  in  mala  conver- 
tentur.  Quia  vel  ex  illis  sument  occasionem 
peccandi,  vel  desumet  illa  Deus  ut  instrumenta 
in  vindictam  eorum.  Sic  ergo  ignis  grando, 
etc,  dicuntur  creata  in  vindictam,  non  quia 
hic  fuerit  primarius  finis  creationis  eorum, 
sed  quia  ex  malitia  hominum  in  hunc  tisum 
convertuntur,  et  assumuntur  a  Deo,  et  ideo  ad 
iniquorum  terrorem  chcuntur  ad  ilhim  eflfec- 
tum  creata.  Et  ita  etiam  respondent  Mani- 
chseis  Ambrosius,  libr.  3  Exaem.,  cap.  9,  et 
Augustim^s,  libr.  deGenesi,  contraillos,  c.  16. 
Unde  etiam  de  igne  inferni  dicimus  a  Deo  con- 
ditum  esse  propter  complementum,  et  perfec- 
tionem  universi,  et  ut  de  se  aptum  esset  in- 
strumentum  divinee  justitise,  non  quidem  ad 
vindictam  delictorum,  quae  ante  corporum 
creationem  preecesserant,  sed  eorum,  quae  vel 
esse  poterant,  vel  certe  futura  esse  prsescie- 
bantur.  Neque  etiamita  est  ille  ignis  ad  poenam 
deputatus,  ut  aliquis  spiritus  informando  il- 
lum,  in  eo  puniretur :  sed  ut  sit  instrumen- 
tum  miro  modo  efficiens,  et  ut  Dei  instrumen- 
tum  torquens  spiritus,  tam  extra  corpus,  quam 
in  corpore  peccantes. 

18.  Tertia  assertio  de  fide  contra  varios  er- 
randi  modos  positos  num.  ^  et  Q.  —  Probatur 


8  LIB.  I.  DE  UNIYERSO  QUATENUS  A 

primo  ex  Scriptura.  —  Secundo  ex  symholis 
et  Conciliis.  —  Tertio  ex  Patrihus.  —  Dico 
tertio  ,  Deus  solus  fuit  primum  et  proximum 
principium  creaus  lioc  universum  corporeum^ 
quoad  omnia  illa ,  qu£e  per  veram  creationem 
fiunt.  Loquor  tantum  de  liis  rebus,  quatenus 
ex  nihilo  fiunt,  quia  de  liis,  quse  fiunt  ex  pra;- 
supposito  subjecto  ,  postea  dicturi  sumus,  Sic 
ergo  conchisio  est  contra  omnes  antiquos  er- 
rores  supra  relatos,  estque  de  fide  certa,  ut 
tradit  D.  Thomas,dict.  quaest,  65, 1.  part,,  art. 
3,  etqusest.  44,  art.  \,  et  qusest.  45,  art.  5. 
Et  preetermissis  Angehs,  de  quibus  est  major 
ratio,  et  supra  dictum  est.  et  animabus  homi- 
num,  de  quibus  infra  suo  loco  dicturi  sumus, 
de  corporibus,  de  quibus  nunc  agimus,  proba- 
tur  primo,  quia  Scriptura  soh  Deo  tribuit  coeh 
et  terrse  creationem,  Genes.  1,  Psalm.  8,  145, 
148,  Joan.  1,  Actor.  4,  ad  Hebr,  3,  Apoc.  4,  et 
ahbi  passim.  Et  optimus  locus  est  Isai8e44: 
Ego  sum  Dominus  faclens  omnia  extendens  cce- 
los  solus,  stalnliens  terram,  et  nullus  mecum. 
Secmido  ita  profitemur  in  omnibus  symbohs, 
et  fere  in  omnibus  Gonciliis,  in  quibus  fidei 
professio  prsemittitur,  et  speciahter  in  d.  cap. 
Firmiter,  et  Conciho  Bracharensi  I,  cap.  13, 
Tertio  tradunt  omnes  Patres  scribentes  contra 
prsedictos  heereticos,  quos  supra  retuhmus  :  et 
mysterium  trium  personarum  divinarum  con- 
firmantes,  Inde  enim  (inter  aha)  probant,  ver- 
bum  divinum  esse  Deum  verum ,  quia  est 
omnium  creator  :  nam  omnia  per  ipsum  facta 
simt,  Joan.  1,  et  quia  per  ipsum  facta  sunt 
scecula,  portatque  omnia  verio  virtutis  sucb,  ut 
dicitur  ad  Hebr.  1 .  Atque  eodem  modo  de  Spi- 
ritu  saneto  argumentantur  Irenseus,  hbr.  1, 
cap.  19,  et  Ambrosius,  hbr.  1,  de  Spir.  sanct., 
cap.  3,  et  Basihus,  hbr.  de  Spir.  sanct.,  cap. 
16,  de  iho  Psalm.  32:  Verho  Domini  cceli  fir^ 
mati  sunt,  etc.  Eodemque  modo  argumentatur 
Ambrosius,  hb.  2,  de  Spir.  sanct.,  cap.  5,  ex 
iho  Psalm.  103  :  Auferes  spiritum  eorum,  etc. 
Et  simiha  habet  GyriUus,  Dialog.  7,de  Trinit., 
circa  finem,  et  in  hb.  de  argum.,  quod  Spir. 
sanct.  sit  Deusinprincipio,  Et  hoc  argumeuto 
ssepe  utuntur  Patres  contra  Arianos  et  Sabel- 
hanos,  Athanasius,  serm,  3,  contra  Arianos, 
Basihus,  hb,  4,  contra  Eunomium  et  ahi, 

19.  Quarto  ex  ratione.  —  Quarto  possumus 
ratione  argumentari  ,  quia  si  prseter  Deum 
fuisset  aha  causa  proxima  creationis  corpora- 
hum  rerum,vel  iha  esset  causa  principahs  pro- 
pinqua ,  vel  instrumentahs  :  utrumque  autem 
est  falsum.  De  priori  probatur,  quia  proxima 
virtus  creandi  per  modum  causse  principahs 


DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST, 
creaturse  capacitatem  excedit,  et  ad  omnipo- 
tentiam  Dei  pertinet;  et  ideo  Eccl.  1,  dicitur: 
Unus  est  altissimus,  creator ,  omnipotens,  et 
Jer.  32,  dicitur,  Deum  fecisse  ccelum  et  ter- 
ram  in  fortitudine  sua  magna  ,  et  brachio  ex- 
tento,  pro  quee  verba  infinita  Dei  potentia  si- 
gnificatur,  et  ad  creandum  necessaria  esse  in- 
dicatur.  An  vero  hoc  possit  etiam  ratione 
naturah  demonstrari,dixi  late  in  Metaphysica, 
disput.  10,  sect.  2.  De  altera,  seu  instrumen- 
tah  causa  dixi  quidem  in  dicto  loco,  sect.  3, 
id  non  repugnare  de  potentia  absoluta,  quod 
nunc  etiam  probabilius  esse  credo,  idque  satis 
docte  disputat  et  confirmat  Daniel  Malonius, 
in  2,  d.  1,  disput.  3.  Nihilominus  de  facto 
certissimum  est  Deum  nuho  tali  usum  fuisse 
instrumento,  Tum  ,  quia  Scriptura  et  Patres 
soli  Deo  iham  actionem  tribuunt ,  et  absohite 
omnem  aham  causam  excludunt,  Tum  etiam, 
quia  Deus  tali  instrumento  non  indigebat,  ut 
per  se  notum  est  :  tum  denique,  quia  nulla 
creatura  habet  natura  sna,  quod  sit  tale  instru- 
meutum,  ut  in  citato  loco  ostendi,  sed  si  assu- 
mi ,  aut  elevari  potest ,  ut  sit  tale  instrumen- 
tum  ,  id  est ,  miraculose  et  supernaturaliter, 
Deus  autem  in  rerum  creatione  modo  naturis 
rerum  cousentaneo ,  et  sine  specialibus  mira- 
culis  operatus  est,  ut  postea  etiam  dicemus. 

20.  Ohjectio  contra  proxime  dicta.  —  Ejus 
dilutio.  —  Contra  hanc  veritatem  expendi  po- 
test  nomen  Elolwn,  quod  in  Hebreeo  ponitur 
Genes.  1,  ubi  nos  legimus,  in  principio  creavit 
Deus,  nam  Elohim  Deos  potius  significat.  Uude 
sub  illo  nomine  comprehendi  videntur  Angeh 
tanquam  creationis  coeli  et  terrte  cooperato- 
res,  iu  hoc  enim  sensu  solet  plurale  ihud  no- 
men  in  Scriptura  usurpari,  Respondetur  nemi- 
nem  vocem  iham  in  dicto  loco  Genesis  in  hac 
significatione  accepisse  vel  exposuisse  :  nec 
verbum  singulare  creavit,  illam  admittit,  quod 
ostendit  aperte  unum  tantum  fuisse  rerum 
omnium  creatorem,  sicut  recte  vulgatus  inter- 
pres  vertit,  Multi  vero  ex  Catholicis  volunt,  ibi 
significatum  esse  a  Moyse  Trinitatis  myste- 
rium :  nam  plurale  Dii  positum  esse  dicunt 
propter  trinitatem  personarum,  singulare  au- 
tem  verbum  creavit,  propter  uuitatem  naturse 
potentise  et  voluntatis :  interpretem  vero  non 
potiiisse  in  Latino  idiomate  ihud  mysterium 
ita  significare,  quia  Latiua  vox  illam  Deorum 
appehationem  tribus  personis  tribuere  non 
permittit.  Alii  vero  niillum  putant  ibi  latere 
mysterium,  sed  phrasim  illam  et  modum  usur- 
pandi  plurale  pro  singulari,  esse  idiotismum 
specialem  linguse  Hebraicse,  in  multis  ahis  sa- 


CAP.  II.  AN  DEUS  IN  PRINCIPIO  TEMPORIS  C(ELUM  ET  TERRAM  CREAVERIT. 


crse  Scriptnrse  locis  usitahim^  iit  late  disputat 
Benedictus  Percira  circa  illa  verba  Genesis. 
Quod  satis  probabile  raihi  videtur:  juxta  utram- 
que  vero  dicendi  rationem  objectio  solvitur,  et 
nullius  momenti  esse  perspicitur. 

CAPUT  II. 

AN  DEUS  IN  PRINGIPIO  TEMPORIS  COELUM  ET  TERRAM 
CREAVERIT. 

1 .  Varii  cle  mimdi  initio  errores.  —  In  hoc 
puncto  aliqui  philosophi  errarunt^  ponentes 
mundum  eeternum^ex  quibus  aUqui  posuerunt 
ilhim  improductum^  alii  productum  per  ne- 
cessariam  emanationem :  cujus  sententiee  prse- 
cipuus  auctor  censetur  Aristoteles,  8  Physicor., 
et  2,  de  Gener.,  et  1,  de  Goelo,  cap.  10  et  12, 
Metaphysicse,  cap.  6,  quem  Commentator  et 
alii  secuti  sunt.  Plures  vero  antiquiores  philo- 
sophi  mundum  in  tempore  factnm  osse  credi- 
derunt,  ut  idem  Aristoteles  refert,  quamvis 
erraverint  poneudo  ahquid  a^ternum,  ex  quo 
mundus  factus  fuerit.  Et  simiU  modo  aliqui 
heeretici  errarunt,  materiam  seternam  simulque 
increatam  et  ingenitam,  ponentes,  quosinfe- 
rius  referemus  et  impugnabimus.  AUquid  au- 
tem  esse  a  Deo  creatum,  quod  sit  etiam  seter- 
num,  nuUus  hcereticus  asseruit.  Praimisso  au- 
tem  nunc  puncto  de  creatione  materise,  de  quo 
in  sequentibus  dicemus,  nunc  de  solo  initio 
mundi,  quem  a  Deo  creatum  esse  capite  prai- 
cedenti  ostendimus,  disputamus.  Nec  inquiri- 
mus,  an  potuerit  esse  ab  aiterno,  id  enim  phi- 
losophicum  potius  est,  quam  theologicum,  quia 
nec  ad  fidei  dogmata  pertinet,  nec  cum  ilHs 
necessariam  connexionem  habet;et  ideopunc- 
tum  ilhid  in  Metaphysica,  disputatione  vige- 
sima,  sectione  ultima  tractavimus :  nunc  vero 
de  facto.  quod  non  nisi  per  divinam  revelatio- 
nem  sciri  certo  potest,  disputamus. 

2.  Prinia  assertio  catholica  et  principalis. — 
Proiatur  primo  ex  Scriptura.  —  In  quo  im- 
primis  veritas  cathohca  ostendenda  est,  quae 
docetmundum  universum  non  esse  eeternum  , 
sed  habuisse  sui  esse,  suseque  creationis  prin- 
cipium.Probatur  primo  ex  Scriptura,  quee  do- 
cet  Deum  fuisse  ante  mundum  ,  vel  quando 
mundus  nondum  erat,  Ephes.  1  :  Eleglt  nos 
in  ipso  ante  mundi  constittitionem,  in  re  enim 
seterna  non  datur  esse  post  non  esse,  neque 
fieri  aut  cogitari  potest  ,  quod  ante  illam  ah- 
quid  praecesserit ;  ergo  si  Deus  eligens,  ejusque 
eUgendi  actus  fuit  ante  mundi  constitutionem, 
certe  non  potuit  mundi  creatio  esse  ab  eeterno^ 


nec  mundus  ipseeeternus.  Eteodem  modo  pro- 
bat  eamdem  veritatem  iUud  Joann.  17 :  Clari- 
fica  mePater  claritate,  quam  haiui ,  priu^.qnam 
mundiis  esset  apiul  te,  id  est  quam  apud  te  ha- 
bui  antequam  mundus  esset,  seu  ante  tempus, 
et  ex  seternitate,  ita  enim  iUa  littera  con- 
struenda  et  inteUigenda  est  ,  ut  omnes  Patres 
docent ,  qui  inde  coUigunt  gloriam  et  majes- 
tatem  Verbi  esse  seternam,  mundum  autem 
non  esse  seternum,  ut  videre  Ucet  in  Chrysos- 
tomo  et  CyriUo  ibi,  Ambrosio  4,  de  Fide,  c.  6, 
et  aUis  contra  Arianos  scribentibus.  Et  idem 
probant  verba  Sapientise  Proverb.  8  :  Domimis 
possedit  me  in  initio  viarim.  suaruvi,  antequam 
quidquam  faceret  a  principio.  Nam  inde  evi- 
denter  sequitur  nihil  factum  esse  seternum  , 
quia  nihil  est  ante  id ,  quod  est  seternum. 
Et  simile  est  iUud  Eccles.  24  :  Fgo  ex  ore  Al- 
tissimi  prodivi  primogenita  ante  omnem  crea- 
turam . 

3.  Proiatur  secundo  ex  Conc'Uis  etPat^-ibus. 

—  Secundo  defmita  est  heec  veritas  in  ConciUo 
Lateranensi  sub  Innocentio  III,  relato  in  cap. 
Flrmiter,  de  summa  Trinitate.  EtinVI  Synodo, 
actor.  11,  idem  tanquam  dogma  fidei  profite- 
tur  Sophronius  in  sua  Epist.  quam  ConciUum 
recipit.  Et  consentiunt  Patres  omnes,  Hilarius, 
Psalm.  148  :  In,  creatis  nihiladmlttl  (ptermcm. 
IdemCyriUusl2,  Tlies.,cap.  13,inde  coUigens, 
Verbum  non  esse  creaturam.  Quod  argumen- 
tum  frequens  est  apud  Patres  contra  Arianos, 
Athanasius ,  libro  de  Decretis  Nicoenee  Synodi , 
BasiUus,  lib.  2,  contra  Eunomium,  Damasce- 
nus  1,  de  Fide,  cap.  8.  Idem  docent  Patres 
exponentes  verba  Genes.  1  :  I)i  principio  crea- 
vit  Deus  ccelum  et  terram,  ut  in  ultima  parte 
hujus  capitis  videbimus. 

4-.  Dubium  pro  ratione  assertionis  astruenda 
discutitur.  —  Bjus  primum  pronuntiatum,  seu 
assertio  secunda  in  ordine  acminus  principalis. 

—  Prohatur  ratione. — Utratione  probetur  as- 
sertio  dubitari  solet,  utrum  veritas  assertionis 
positee  demonstrari  possit.  In  quo  imprimis 
distinguendum  est  inter  mundum  universum 
ut  est  imum  artificiale,  ex  coelo  et  elementis 
partim  quiescentibus,  partim  suis  motibus  agi- 
tatis  compositum,  et  inter  singulas  res  universi . 
Item  distinguendum  est  inter  demonstratio- 
nem,  quod  nec  muiidus,  neque  uUa  res  mundi 
sit  seterna  :  vel  tantum  quod  probari  non  pos- 
sit,  rem  aliquam  creatam  esse  seternam.  Pri- 
mum  ergo  dicimus  posse  demonstrari  fuisse 
possibile,  mundum,  et  omnes,  ac  singulas  res 
ejus  potuisse  in  tempore  creari,  ita  ut  nuUa 
earum  fuerit  ceterna,  vel  (quod  perinde  est) 


iO  LIB.  I.  DE  UNIVERSO  QUATENUS  A 

posse  demonstrari,  uon  esse  impossibile,  res 
omnes  mundi  iu  tempore  incepisse.  Hoc  qui- 
dem  est  contra  Aristotelem,  qui  putavit  se  op- 
positum  demonstrasse.  Probatur  autem,  nam 
imprimis  res  istse,  sive  in  tempore,  sive  ex 
seternitate  fiant,  debent  ex  nihilo  fieri,  ut  su- 
pra,  et  in  Mctaphysica  probatum  est,  quaprop- 
ter  ex  hac  parte  non  magis  repugnat  fieri  in 
tempore,  quam  in  seternitate,  vel  e  contrario. 
Deinde  fiunt  a  Deo  libere,  et  non  ex  necessitate 
naturaU,  quia  Deus  summe  liber  est,  et  Domi- 
nus  omnium,  ac  sibi  sufficiens,  neque  ad  suam 
completam  beatitudinem  creaturis  indiget  : 
ergo  ex  hac  parte  nulla  necessitas  fuit  creandi 
res  aeternas,  ac  proinde  nec  repugnantia  esse 
potuit  creandi  illas  in  tempore.  Denique  neque 
ex  parte  creaturarum  cogitari  potest  ahqua 
repugnantia,  cum  ipsoe  de  se  non  habeant  esse, 
ac  proinde  sint  veluti  indiO^erentes,  ut  iliud, 
quando  sibi  datum  fuerit,  recipiant.  Neque 
etiam  ex  parte  Dei,  quia  si  ahqua  cogitari,  vel 
Aristotelem  decipere,potuit  maxime,quod  non 
posset  Deus  ex  ajternitate  non  creans  incipere 
in  tempore  creare  sine  mutatione  sui :  at  hoc 
falsum  est;  quiapotuit  Deus  ex  seternitate  ha- 
bere  propositum  efficax  et  immutabile  creandi 
in  tah  puncto,  et  ex  vi  ejus,  actu,  seu  ad  extra 
postea  creare  sine  ulla  sui  mutatione. 

5.  AveoToisinstantiaexduditur.  — Sed  in- 
stat  Averroes  8,  Physic,  comm.  15,  quia  non 
potest  a  vohmtate  antiqua,  actio  nova  prodire, 
sicut  e  contrario  a  vohmtate  nova  actio  anti- 
qua  prodire  non  potuit.  Respondeo,  dupliciter 
inteUigi  vohuitatem  esse  antiquam,  primo  ut 
non  tantum  sit  antiqua,  sed  (ut  ita  dicam)  e- 
tiam  antiquata,  nimirum,  quia  fuit,  et  transiit, 
et  non  permanet,  neque  in  se,  neque  in  virtute 
sua  :  vel  quia  vohmtas  est  antiquior  actione, 
non  tamen  perlransiit ,  sed  perseverat.  In 
priori  sensu  vera  est  assumpta  propositio  , 
quia  quod  non  est,  jam  agere  non  potest,  e- 
tiamsi  aliquando  fuerit.  Sed  in  hoc  sensu 
inepte  assumitur  in  prsesenti  iha  propositio ; 
quia  voluntas  Dei,  etiamsi  seterna  sit,  non  est 
illo  modo  antiqua,  quia  non  transit,  nec  est 
seterna  tantum  a  parte  ante,  sed  simphciter  in 
a^ternum  permanet.  At  vero  propositio  as- 
sumpta  intehecta  de  vohmtate  antiqua  isto 
posteriori  modo,  evidenter  falsa  est,  quia  si 
vohmtas  antiqua  durat  cum  actione,  quge  de 
novo  fit,  non  potest  efficacitatem  ejus  impe- 
dire,  quod  antea  fueri.  Imo  in  creata  et  mu- 
tabili  voluntate,  etiamsi  antiqua  vohmtas  actu, 
et  formaliter  non  perseveret,  si  saltem  virtus 
ejus  duret,  poterit  novam  actionem  efficere, 


DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 
sicut  motio  manus  in  scribente,  vel  cithari- 
zante  interdum  est  a  praiterita  voluntate,  eu- 
jus  virtus  perseverat,  quomodo  solent  theolo- 
gi  distinguere  virtualem  vohmtatem  a  formali. 
Et  in  motu  physico  ssepe  a  contactu  antiquo 
procedit  novus  motus  per  virtutem  relictam, 
seu  impetum  :  multo  ergo  magis  voluntas 
seterna  Dei  in  se  formaliter  perseverans  pote- 
rit  novam  actionem  in  momento,  ab  ipsamet 
ab  feterno  praescripto,  elicere.  Et  ideo  non  est 
similis  alia  comparatio,  quae  fit  voluntatis  no- 
vse  ad  antiquam  actionem,  nam  voluntas  eo 
ipso  quod  nova  est,  non  potest  esse  aiterna, 
vel  existens  in  tempore  autiquo;  et  ideo  mi- 
rum  non  est ,  quod  ab  illa  non  potuerit  actio 
antiqua  prodire. 

6.  AUera  Aristotelis  instaniia.  —  Sed  urget 
ulterius  Aristoteles  8,  Physicor.  ,  text.  10  et 
d2  Metaphysicse ,  cap.  6,  quia  si  voluntas  in- 
terna  est  antiquior  actione  seu  productione 
externa  :  ergo  causa  mundi  est  prior  eff"ectu 
suo,  non  tantum  natura,  sed  etiam  duratione 
reali :  ergo  prsecessit  tempore  suum  efiectum, 
quia  realis  prioritas  in  duratione,  non  potest 
esse  sine  tempore,  quia  tempus  non  est  nisi 
duratio  ,  in  qua  prius  et  posterius  realiter  in- 
venitur:  ergo  prsecessit  tempus  aute  mundum. 
Hoc  autem  est  impossibile,  quia  tempus  est 
non  sine  motu  coeli ,  nec  motus  sine  ccelo , 
nec  coelum  sine  mundo  :  ergo  impossibile  est, 
aliquid  esse  prius  duratione  reali,  quam  mun- 
dus  :  sicut  etiam  impossibile  est  aliquid  esse 
prius,  quam  tempus,  quia  ipsum  prius,  et  ali- 
qi(,ando,ei  fuit  sunt  temporis  diSerentiaj.  Con- 
firmant  hoc  Proclus  et  Averroes,  quia  si  dare- 
tur  prius,  in  quo  non  esset  hic  mundus,  spa- 
tium  illud ,  quod  nunc  hic  mundus  replet , 
vacuum  esset  :  at  non  potest  dari  vacuum  : 
ergo  non  potuit  dari  duratio,  in  qua  mundus 
non  fuerit ,  ac  proinde  non  potuit  non  esse 
seternus. 

7.  Responsio  ad  instantiam  Aristotelis.  — 
Respondeo  has  objectiones  magis  in  verbis, 
eorumque  abusu,  vel  male  inteUecta  significa- 
tione,  quam  in  re  consistere.  Dico  enim,  si 
sermo  sit  de  tempore  physico,  materiali,  ac 
suo  modo  corporeo,  quod  est  veluti  universalis 
mensura  corporalium  motuum  :  sic  potuisse 
aliquid  esse,  quando  tale  tempus  non  erat,  seu 
priusquam  esset  :  imo  statim  ostendemus  ne- 
cessario  ita  fuisse.  Neque  iude  sequitur  ali- 
quid  temporis  fuisse  ante  totum  tempus.  Primo 
quidem,  quia  in  ilhs  locutionibusadverbia  iUa, 
quando,  prius,  et  antequam  indicant  quidem 
aliquam  durationem  realem,  non  tamen  quai 


CAP.  II.  ANDEUSIN  PRINCIPIOTEMPORIS  C(ELUM  ET  TERRAM  CREAVERIT. 


11 


sit  tempus  physicum ,  sed  quse  sit  seternitas  ; 
vel  etiam  posset  esse  aevum,  vel  aliqua  dura- 
tio  permanens^  si  Deus  vellet  Angelos,  vel  coe- 
lum  empyreum,  vel  aliquid  aliud  aute  coelum 
primum  nobile  creare.  Imo  de  facto  ipsmnmet 
corpus  c(eleste  primi  mobilis  fuit  prius  suo 
motu  secundum  aliquam  durationem  realem, 
quae  non  fuit  tempus ,  nec  pars  ejus ,  ut  infra 
ostendemus.  Secundo ,  quia  illaj  particulse 
comparativee  prius,  vel  antequam,  licet  positi- 
vse  videantur,  non  significant  positivam  habi- 
tudinem,  sed  negationem  alterius  rei  simul 
cum  aha  coexistentis.  Sic  enim  dicitur  Deus 
esse  antequam  quidquam  faceret,  quia  in  stia 
seternitate  extitit,  nulla  re  alia  iUi  coexistente  : 
et  similiter  dicitur  esse  prius  quam  mundus, 
quia  habuit  esse  sine  alterius  rei,  seu  mundi 
coexistentia ;  quia  vero  non  possumus  hauc 
negationem  concipere,  aut  explicare,  nisi  per 
modum  positivae  habitudinis,  aut  compara- 
tionis  ad  nostrum  tempus;  ideo  utimur  eisdem 
terminis,  quibus  differentias,  seu  partes  nostri 
temporis  significare  solemus,  dicendo  quando, 
ante,  vel  prins  ,  per  quas  particulas  non  reale 
tempus,  sed  imaginarium,  seu  potentiale  si- 
gnificamus  ,  nam  modo  nostro  intelligendi 
concipimus  ante  reale  tempus  infinitam  quam- 
dam  imaginariam  durationem,  in  qua  tempus 
reale  esse  potuisset,  re  tamen  vera  nihil  est 
prseter  divinam  eeternitatem,  ut  in  compendio 
etiam  Metaphysicaj  AristoteUs,  hbro  duode- 
cimo,  capite  sexto,  breviter  attigi. 

^.  Ad  confirmationem  ex  Proclo,  etc. — Unde 
patet  responsio  ad  confirmatiouem.  Primo 
enim  negamus  sequelam,  scihcet,  vacuum  esse 
debuisse,  si  mundus  aUquando  non  fuit;  nam 
vacuum  dicit  superficiem  realem  aptam  reple- 
ri*corpore,  et  non  repletam,  et  ita  ex  parte 
fundamenti,  seu  continentis,  aptitudine  dicit 
spatium  reale  :  hoc  autem  tunc  non  fuit  ante 
mundum,  quia  nuUum  corpus,  vel  reaUs  su- 
perficies  fuit,  sed  spatium,  quod  imaginarium 
vocari  solet,  quod  in  se  non  positivum  quid, 
sed  tantum  negativum  est,  a  nobis  autem  iu- 
star  positivi  concipitur,  et  ideo  adverbiis  loca- 
libus  iUud  significamus ;  et  sic  dicimus,  extra 
mundum  nihil  esse,  neque  vacuum,  sed  spa- 
tium  imaginarium  :  sic  enim  etiam  Aristoteles 
ipse  dixit,  extra  coelum  neque  locum,  neque 
vacuum,  neque  tempus  esse,  1,  deCoelo,  c.  9. 
text.99.  Addimus  vero  (quod  Aristoteles,  non 
coucederet,  quia  divinam  omnipotentiam  non 
est  assecutus)  potuisse  Deum  non  sohim  mun- 
dum  denuo  creare,  sed  etiam  facere,  ut  ante 
mundum  sensibUem  nobis,  et  ante  tempus  pri- 


mi  motus  vacuum  preecesserit,  creando,  verbi 
gratia,  coelum  empyreum  sohim,  et  totam  ejus 
capacitatem,  et  concavam  superficiem  nuUo 
reaU  corpore  replendo.  Quia  Ucet  hoc  non  sit 
secundum  natur£E  ordinem,  nou  impUcat  con- 
tradictionem,  nec  defuerunt  Patres,  qui  ita 
factum  esse  siguificaverint,  ut  postea  videbi- 
mus. 

9.  Secundum  prommtiatum  seu  assertio  ter- 
tia  in  ordine  hipartita.  —  Secundo  dicendum 
est  ,  posse  effieaciter  dajmonstrari  mundum 
hunc  visibilem  non  potuisse  esse  seternum 
quoad  successiones  generationum  et  corrup- 
tionum,  vel  successivas  alterationes,  aut  alias 
quascumque  discretas  mutationes,  per  quas  res 
aUter  se  habeant,  quam  prius  reaUter  et  posi- 
tive  se  haberent.  Nec  item,  quoad  motum  phy- 
sicum  coelestem,  et  consequenter  nec  quoad 
tempus  ejus,  quantumvis  continuum.  Hanc 
assertionem  virtute  tradidi  in  metaphysica,  dis- 
put.  20,  sect.  6,  ubi  ostendi  res  permanentes 
ab  seterno  creari  potuisse,  non  tamen  succes- 
sivas.  Nam  ex  hoc  principio  evidenter  sequitur 
nec  generationum  et  corruptionum  successio- 
nem  quasi  discretam,  nec  motum  continuum 
primi  mobiUs,  ac  proinde  nec  tempus  ex  tota 
seternitate  esse  potuisse.  Quee  fuit  etiam  seu- 
tentia  Durandi,  in  2,  distinct.  1,  qusest.  3,  quam 
multi  moderni  secuti  sunt,  aUqui  quoad  utram- 
que  partem,  alii  quoad  prioremtantum. 

10.  Primam  partem  ut  quidam  probent.  — 
Displicet  tamen  probatio.  —  Solet  autem  iUa 
pars  de  successione  generationum  a  muUis 
probari  ab  inconvenienti  speciaU,  quod  in 
specie  humana  sequeretur,  sciUcet,  quod  mmc 
simul  durarent  animee  actu  infinitse,  quia  cum 
sint  immortales  omnes,  quse  successive  crean- 
tur,  simul  perseverant :  si  autem  series  gene- 
rationum  fuisset  seterua,  infinitse  animse  suc- 
cessive  creataa  fuissent,  et  consequenter  nunc 
etiam  simul  permanerent.  Propter  quod  incon- 
veniens  aUqui  fatentur,  fieri  non  potuisse,  ut 
hominum  generationes  fuerint  per  successio- 
nem  perpetuam  ab  Eeterno,  quamvis  in  gene- 
rationibus  aliarum  rerum,  quarum  formee  cor- 
ruptibiles,  vel  mortales  sunt,  admittant  illam 
successionem  infinitarum  generationum  et 
corruptionum  fuisse  possibilem.  Re  tamenve- 
ra  non  loquuntur  consequenter,  quia  si  non  est 
impossibile,  quod  infinitse  animee  equorum 
fuerint  per  successionem  eductse  de  potentia 
materiee,  et  transierint,  non  est  cur  sit  impos- 
sibile  animas  hominum  similiter  fuisse  creatas 
successive  in  numero  infinito,  quia  non  est 
minor  infinitas  in  numero,  quam  in  alio,  ne- 


12  LIB.  I.  DE  UNIVERSO  QUATENUS  A 

que  inducit  specialem  repugnantiam,  quod 
unus  nnmerus  totus  simul  conservetur^  et  non 
alius  :  tum  quia  hoc  est  materiale  ex  parte  re- 
rum,  et  ad  formalitatem  ( ut  sic  dicam )  nihil 
refert,  tum  etiam,  quia  posset  Deus,  si  vellet, 
animas  etiam  equorum  separatas  conservare, 
neque  ilh  esset  difficilius  omnes  simul  conser- 
vare,  quam  successive  producere;  neque  etiam 
ex  parte  ipsarum  rerum  potest  in  hoc  specia- 
lis  repugnantia  assignari.  Quare  in  hujusmodi 
argumentis,  quaj  in  hoc  puncto  ex  alio  de  re- 
pugnantia  infiniti  sumi  solent,  non  magnam 
vimfacio,  quia  sunt  hibrica  etincerta  ,  et  for- 
tasse  non  probant  omne  infmitum  esse  impos- 
sibile,  et  hoc  saltem  verissimum  existimo,  in 
numero  rerum  permanentium  non  magis  re- 
pugnare  esse  infinitum  simul,  quam  succes- 
sive,  id  enim  convincit  ratio  facta,  et  fatetur 
D.  Thomas,  2,  cont.  Gent. ,  cap.  38. 

H.  Vera  prohatio.  —  Propria  ergo  et  effi- 
cax  ratio  iUius  partis  est,  quia  non  potuit  spe- 
cies  hominum,  vel  equorum,  vel  qnarumlibet 
rerum  corruptibilium  tota  transire  de  non  esse 
ad  esse,  per  generationum  successionem,  sed 
necessarium  fuit,  ut  in  aliquo,  vel  aliquibus 
individuis  per  creationem  actualem  existen- 
tiam  acceperit.  Hoc  secuudum  fidem  certum 
est,  tum  quia  omnes  species  creatoe  de  se  ni- 
hil  sunt,  et  ideo  non  possunt  absokite  accipere 
esse,  nihil  per  eductionem  ex  nihilo,  ac  su- 
binde  per  creationem  :  tum  etiam  quia  per- 
fectiones  species  rerum  immateriaUum  non 
possunt  aliter  existere  :  ergo  nec  species  cor- 
ruptibiles  :  tum  denique,  quia  species  non  ac- 
cipit  esse,  nisi  in  aUquo  individuo  :  non  pos- 
sunt  autem  omnia  individua  aUcujus  speciei 
coUective  sumpta  esse  per  generationem  pro- 
ducta,  ita  ut  unum  sit  genitum  ab  alio,  et  iUud 
ab  aUero,  ethoc  ab  aUo,  etsic  in  infinitum,sed 
necessario  sistendum  est  in  aUquo  non  genito 
ab  alio  individuo  iUius  speciei,  ac  subinde  im- 
mediate  creato  a  Deo.  AUoqiii  non  omne  esse 
existentise  taUs  speciei  ad  Deum  tanquam  ad 
primum  et  proximum  fontem  totius  esse  re- 
duceretur,  quod  est  contra  essentialem  depen- 
dentiam  omnium  creaturarum  a  Deo,  ad  quam 
pertinet,  ut  tandem  omne  esse  ad  ipsum  ut 
ad  primam  et  proximam  causam  referatur  , 
ut  latius  in  Metaphysica,  disputat.  29,  sect.  1, 
numer.  32,  et  sequeutibus  usque  ad  37,  osten- 
sum  est. 

12.  Ohjectic  contra  proximam  prohationem. 
—  Solvitur.  — Ut  autem  magis  hsec  ratio  ex- 
pUcetur,  objici  potest,  quia  de  facto  videmus, 
species  rerum  corruptibiUum  productas  esse 


DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 

in  rerum  natura  sine  propria  creatione  aUcu- 
jus  individui,  nam  inipsa  .specie  humana  nul- 
nus  homo  etiam  primus  ex  nihilo  factus  est, 
sed  ex  praecedenti  materia  formatus,  et  simi- 
Uter  alia  mixta  ex  preejaeentibns  elementis 
facta  sunt^  plantse,  herbse,  et  bruta  terrestria 
ex  terra,  pisces  ex  aqua,  volatilia  ex  aere  : 
ergo  noa  est  necesse,  ut  species  incipiat  in 
aUquo  individuo  immediate  a  Deo  creata.  Res- 
pondetur  primo  non  esse  contentione  insis- 
teudum  in  verbo  creancli  ;  nam  in  hoc  solum 
efficacia  rationis  consistit,  quod  non  pote.st  in 
omnibus  individuis  unius  speciei  dari  proces- 
sus  emanationis  proxime  unius  ab  aUo,  sed 
necessario  .sistendum  esse  in  aUquo,  qui  im- 
mediate  a  Deo  proflnxerit,  sive  per  rigorosam 
crcationem  immediatam,  sive  per  aUam  ac- 
tionem  Dei  propriam,  quia  Ucet  sit  ex  prseja- 
cente  materia ,  est  distincta  a  generationis 
modo,  quo  unum  individuum  ab  altero  ejus- 
dem  speciei  generatur.  Unde  secundo  additur, 
talem  Dei  actionem,  Ucet  prsecise  spectata,  et 
condistincta  a  creatione  et  conservatione  non 
sit  rigorosa  creatio,  vocari  nihilominus  crea- 
tionem  in  Scriptura,  quia  tota  productio  illius 
individui  ut  a  Deo  solo  est,  inchidit  creatio- 
nem  materiee,  et  aequivalet  creationi  totius, 
ac  si  in  principio  simul  totum,  una  actione 
composita  fuisset  productum  ,  sicut  de  coelis 
et  elementis  in  capite  prfficedenti,  num.  12, 
declaratum  est. 

13.  InsPmtia  expeditur  juxta  jam  dicta.  — 
Unde  si  quis  instet,  quia  nonnuUse  sunt  spe- 
cies  rerum  corruptibilium,  qute  in  nuUo  indi- 
viduo  immediate  producuntur  a  Deo,  sel  vel 
a  sole,  aut  coeUs,  vel  aUis  astris,  ut  sunt  mi- 
neraUa,  et  phires  species  plantarum,  seu  her- 
barum,  aut  animaUum  imperfectorum  :  eadem 
dauda  est  responsio,  servataproportione.Nam 
hoc  non  contingit,  nisi  in  speciebus  imperfec- 
tis,  quse  a  causis  creatis  superioribus  per  pro- 
ductionem  aequivocam  generari  possuut.  Quai 
species  in  duplici  sunt  differentia.  AUquee  ita 
sunt  imperfectee,  ut  individua  earum  non  ha- 
beant  virtutem  generandi ;  et  ideo  in  eis  non 
est  emanatio  unius  individui  ab  aUo  ejusdem 
speciei  per  univocam  generationem,  sed  ipsa 
species  in  omnibus  inviduis  suis  a  calo,  vel  ab 
aliqua  simili  causa  eminentiori  in  omnibus 
suis  individuis  immediate  produci  potest.  Et 
tunc  reductio  ad  Deum  fit  mediante  ipsa  supe- 
riori  causa  creata,  quia  si  species  mineralium, 
verbi  gratia,  vel  herbarum  incepit  immediate 
per  actiouem  SoUs,  virtus  ipsius  SoUs  ad  su- 
periorem  causam  referendo  est,  et  in  ea  reduc- 


CAP.  II.  AN  DEUS  IN  PRINCIPIO  TEMPORIS  COELUM  ET  TERRAM  CREAVERIT. 


13 


tione  taiidem  sisteudiim  est  in  causa  proxima 
creata,  qui?e  a  Deo  solo  immediate  mauaverit, 
et  talis  causa  reputatur  tanquam  primum  in- 
dividuum  eminenter  continens  inferiorem  il- 
lam  speciem.  Aliquajvero  suntlmjusmodispe- 
cies  imperfectoe  generabilium  rerum,  in  quibus 
iudividua  utroque  modo  fieri  possunt^  sciHcet 
per  univocam  generationem  unius  individui 
ab  alio^  et  per  immediatam  productionem 
sequivocam  causee  superioris.  Et  in  bis  etiam 
non  potest  procedi  in  successionibus  genera- 
tionum  univocarum,  quin  sistatur  in  aliquo 
individuo  non  producto  per  talem  generatio- 
nem^  nec  ab  alio  individuo  ejusdem  speciei, 
sed  vel  a  Deo^  vel  a  ccelo,  quod  prius  a  Deo 
immediate  manaverit.  Atque  ita  in  omnibus 
rerum  speciebus  absolute  verum  est  produc- 
tionem  speciei  uecessario  reducendam  esse  ad 
aliquam  emanationem,  quse  immediate  a  Deo 
sit.  Sed  quia  id  facilius  cernitur  in  speciebus 
perfectis  viventium  corruptibilium^  quarum 
iudividua  non  possunt  naturaliter  produci, 
nisi  per  generationem  univocam  unius  indi- 
vidui  ab  alio ;  ideo  de  ilbs  maxime  locuti  su- 
mus.  Est  ergo  evidens  ilhid  principium,  quia 
species  non  fit,  nisi  in  aliquo  individuo,  non 
potest  autem  in  omnibus  individuis  fieri  per 
univocam  emanatiouem  unius  ab  alio  :  ergo 
sistendum  est  in  aliquo  non  sic  producto. 

14.  Concluditnr  superior  -cera  prohatio. — 
Hoc  ergo  principio  posito  evidenter  concludi- 
tur,  seriem  generationum  unius  iudividui  ab 
abo  ejusdem  speciei,  non  posse  esse  asternam. 
Quia  necessario  sistendum  est  in  aliquaprima^ 
quse  eeterna  uon  fuerit,  neque  ab  illa  usque  ad 
ultimam  pra^cesserint  generationes  infmitse  a 
parte  ante,  quia  in  aliqua  prima,  et  non  seterna 
necessario  sistendum  est.  Probatur  boc,  quia 
necessario  perveniendum  est  ad  aliquam  ge- 
nerationem  factam  ab  homine,  verbi  gratia, 
non  genito  ab  aho^  sed  immediate  producto  a 
DeOj  ut  probatum  est.  Vel  igitur  homo  ihe  fac- 
tus  est  ab  eeterno,  vel  in  temporis  initio,  si  in 
tempore  omnino  tohitur  productio  eeterna  : 
si  vero  iUe  creatus  ponatur  ab  seterno,  necesse 
est  ut  inter  creationem  ihius,  et  generationem 
prohs  ab  ipso  productse  ffiternitas  qusedam,  et 
infinita  duratio  imaginaria  seu  objective  pos- 
sibihs  successive  pra^cesserit  :  ergo  necessario 
danda  est  prima  generatio  propria  in  tempore 
facta.  Minor  probatur  facile,  quia  homo  crea- 
tus,  et  ahus  ab  illo  genitus  non  possunt  esse 
simul  duratione,  qnia  generatio  hominis  non 
lit  in  instanti :  ergo  necessario  homo  generans^ 
et  non  genitus  antiquior  est  homine  a  se  ge- 


nito  :  ergo  praecedit  duratione  :  ergo  seterni- 
tate,  si  ab  seterno  ponitur  creatus.  Quam  ra- 
tionem  in  citato  loco  Metaphysicse  latius  pro- 
secutus  sum.  Et  seque  procedit,  sive  unus 
tantum  homo,  sive  plures  in  quocumque  nu- 
mero  ponantur  ab  seterno  creati,  quia  eadem 
proportione,  si  omnes  genuerunt,  in  tempore 
genuervmt :  ac  proinde  generationum  succes- 
siones  ab  hominibus  ihis  manantes  in  numero 
tantum  fmito  esse  potuerunt,  nec  potuit  iha 
series,  seu  successio  esse  seterna  quoad  ipsas 
generationes.  Quoad  hanc  ergo  partem  non 
potuit  mundus  esse  seternus. 

15.  Pro  secmida  parte  assertionis  de  motu 
contimto  ccelinondari  firmas  probationes  sentit 
Vasquez. — Proiatur  tamenefficaciter  primo. — 
Nihilominus  tamen  quoad  alteram  partem  de 
motu  continuo  coeh  ahqui  contendunt,  non 
ita  efiicaciter  demonstrari  non  potuisse  esse 
seternum  sicut  de  generationum  serie,  quia  ra- 
tiones,  quibus  id  ostendi  solet,  solvi  possunt. 
Ego  vero  contrarium  cum  Durando  dixi,  in 
dicta  disputat.  20  Metaph.,  sect.  iiltim.,  et 
eamdem  defendit  Daniel  Malonius,  loco  infra 
citando,  ubi  quibusdam  rationibus,  quse  sup- 
ponunt  infinitum  esse  impossibile,  vel  non 
posse  pertransiri,  utitur.  Sed  iUis  nunc  pree- 
termissis,  ahse,  qua3  ex  conclitione  seternitatis, 
et  prochictionis  in  ea  factse  sumuntur ,  mihi 
rem  demonstrare  videntur  non  minus  efficaci- 
ter,  quam  illse,  quee  de  successione  seterna 
generationum  factse  sunt.  Probatur  ergo  pri- 
mo ,  quia  coehim ,  verbi  gratia  si  ab  aeterno 
crearetur  ,  deberet  necessario  in  certo  situ  et 
dispositione  creari  :  ergo  in  iha  eadem  dispo- 
sitione  et  eodem  situ  permansurum  erat  ne- 
cessario  per  infmitam  durationem ;  ergo  uou 
potuit  motus  ejus  ex  seternitate  incipere,  sed 
initium  temporale  necessario  habere  debuit. 
Gonsequentiee  sunt  evidentes  ex  dictis  in  puncto 
proxime  prsecedente.  Antecedens  autem  pro- 
iDatur,  quia  creatio  etiamsi  eeterna,  necessario 
futura  est  de  re  defmita  et  singulari,  et  se- 
cundum  omnes  conditiones  existentiee  deter- 
minata,  una  autem  ex  his  couditionibus  est  si- 
tus,  et  ubi  definitum ;  ergo  etiam  in  iho  debuit 
habere  certam  dispositionem  ex  vi  su»  crea- 
tionis  iu  loco,  in  quo  creatus  est.  Ita  ut  non 
sohim  totum  in  tah  loco  totah,  sed  etiam  pars 
ejus  in  definito  loco  partiah  creata  sit,  ut  sol 
in  Oriente,  vel  in  Occidente,  vel  in  ahquo  aho 
certo  situ  totius  sui  circuh. 

16.  Adversariorum  evasio.  — Expugnatur. 
—  Sed  aiunt,  lioc  argumentum  supponere  coe- 
lum  esse  productum  per  primum  sui  esse^  in 


u 


LiB.  I.  DE  UNIVERSO  QUATENUS  A  DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 


aliquo  determinato  situ,  quod  repugnat  hypo- 
thesi  de  creatione  ajterna^  et  petit  principium, 
nam  hoc  esset  probandum.  Unde  respondent 
distinguendo  propositionem  assumptam,  quod 
coehim  debuit  creari  in  determinato  situ.  Nam 
Yel  hoc  intelhgitur  de  primo  puncto  creatio- 
nis^  et  sic  negatur  assumptum,  quia  non  da- 
tur  tale  punctum  primum,  et  consequenter 
nec  determinatum  situm  admittere  necesse 
est.  Vel  ihud  intelhgitur  de  productione  ccsh 
absoluta^  et  sic  aiunt  productum  esse  in  de- 
terminato  situ  continuata  creatione^  et  secun- 
dum  iham  in  quovis  situ  fuisse  productum. 
Hsec  autem  responsio  non  solum  non  satisfacit, 
verum  etiam  satis  concipi  non  potest.  Et  im- 
primis  falsum  est,  nos  supponere  in  argumen- 
to  coelum  esse  productum  per  primum  sui 
esse  :  solum  enim  supponimus  debuisse  pro- 
duci  per  oeternam  productionem  indivisibilem, 
et  quaj  sit  tota  simul,  et  hanc  dicimus  debuisse 
necessario  in  ipsa  Eeternitate  terminari  ad  cce- 
him  in  determinato  situ  creatum,  et  ad  defini- 
tum  ubi,  cum  ipsa  substantia  cceh^  et  ex  vi 
ejusdem  actionis  concreatum.  Quia  hoc  est  de 
ratione  omnis  physicse  actionis  ad  extra  :  iha 
autem  creatio  hcet  esset  seterna  :  physica  et 
reahs  ac  singularis  esset.  Et  hinc  inferimus 
ihum  situm  debuisse  necessario  esse  pri- 
mum  in  tah  corpore,  non  quidem  primum 
per  modum  primi  instantis,  seu  per  existen- 
tiam  in  primo  instanti  essendi,  sed  primum 
per  coexistentiam  aeternam,  et  per  negationem 
prioris,  quia  et  determinatus  esse  debuit,  et 
ante  iUum  nuUus  ahus  situs  prsecedere  potuit. 
Ex  quo  tanclem  concludimus  ihummet  situm 
necessario  debuisse  immutatum  permanere 
per  seternitatem,  et  infmitam  ahquam  duratio- 
nem  imaginabilem,  seu  possibilem  ac  proinde 
motum  necessario  debuisse  in  tempore  inci- 
pere.  Unde  parum  refert,  quod  iUa  creatio  sit 
etiam  conservatio  seterna,  quia  sicut  esset  crea- 
tio  et  conservatio  seternse  substantise,  ita  esset 
concreatio  et  conservatio  seterni  situs ,  quod 
repugnat  aiternitati  motus. 

17.  Prohalur  secundo  pars  prcedicta.  —  Se- 
cundo  explicatur  amphus  vis  hujus  rationis, 
quia  conservatio  substantiae  coeh,  quse  non  est 
nisi  continuata  creatio,  distincta  actio  est  a 
motione  locah  cceh,  ut  est  per  se  notum,  tum 
quia  tahs  motio  uon  sequitur  ex  vi  tahs  crea- 
tioniSj  vel  conservationis,  tum  etiam,  quia 
sunt  a  distinctis  proximis  agentibus;  nam  con- 
servatio  est  immediate  a  solo  Deo,  sicut  crea- 
tio ;  motus  autem  locahs  est  immediate  ab  in- 
tehigentia  creata,  et  a  Deo  tantum  ut  coneur- 


rente  cum  iha,  ut  supponimus,  et  motum  sic 
factum  putavit  Aristoteles,  fuisse  aeternum,  et 
dicti  auctores  putant  fuisse  possibilem.  Con- 
trarium  vero  probamus  ex  eo,  quod  dum  res 
creatur  sive  in  tempore,  sive  in  aeternitate, 
necessario  habet  determinatum  situm  proxime 
concreatum  ab  iUo  solo,  a  quo  res  creatur,  et 
per  ihius  intentionem,  et  vohmtatem  talem 
determinationem  habentem,  neque  ahter  in- 
teUigi  potest  determinata  voluntas  creandi  a- 
hquid  practice  et  efficaciter  seu  executive : 
ergo  situs  iUe  seternus,  quem  coelum  habuit 
concreatum  a  Deo,  non  potuit  dari  ab  Angelo 
per  motum  localem  :  ergo  multo  minus  potuit 
auferri  per  motum  seternum,  quia  quidquid 
concreatur  cum  re  ab  seteruo  creata,  seternum 
est ,  et  consequenter  per  seternitatem  et  dura- 
tionem  ahquam  infinitam  permanere  debet, 
ut  satis  declaratum  et  probatum  est. 

iS.  Prohatur  teriio. — Tertio  argumentor  in 
hunc  modum,  quia  proprius  motus  locahs  sup- 
ponit  mobile  existens  in  ahquo  loco  non  tan- 
tum  ordine  naturse,  sed  etiam  ordine  reahs 
existentiiae  in  ahcjua  duratione  indivisibih,  et 
ita  tota  simul,  sive  iUa  sit  instans,  sive  seter- 
nitas.  Ergo  repugnat  motum  localem  esse 
seque  reternum  ac  ipsummobile,  etconsequen- 
ter  absolutc  et  simpheiter  repugnat  esse  seter- 
num.  Antecedens  notum  est  in  Philosophia, 
quia  motus  locahs  proprius  non  est  transitus  a 
non  esse  in  loco  ad  esse  in  loco_,  sed  est  transi- 
tus  ab  uno  esse  in  loco  ad  ahud  esse  locale, 
seu  ab  uno  ubi  ad  ahud.  Et  hac  ratione  primus 
locus,  in  quo  Angelus  extitit,  non  potuit  esse 
per  motum  localem,  nec  per  voluntatem  ipsius 
Angeh,  sed  necessaiio  debuit  esse  per  creatio- 
nem,  seu  concreationem,  et  per  voluntatem 
creantis  Angehim,  ut  in  superiori  tractatu, 
hbro  quarto,  capite  undecimo,  numero  unde- 
cimo,  probatum  est.  Et  est  verum,  sive  cogi- 
tetur  Angelus  in  tempore  productus,  sive  ex 
seternitate.  Et  similiter  coehim  creatum  in  tem- 
pore  non  potuit  incipere  moveri  ab  Angelo, 
nisi  prius  saUem  per  instans  existeret  iu  tah 
loco  determinato,  quem  sibi  concreatum  a  suo 
creatore  haberet :  ergo  simihter  si  coelum  es- 
set  ab  eeterno  creatum,  priusquam  moveretur 
habere  debuisset  certum  solum  sibi  concrea- 
tum,  et  a  solo  creatore  datum:  Uhid  autem 
prius  non  potuit  esse  locum  transitorium  in- 
stans,  sed  indivisibihs  seternitas,  in  qua  sup- 
ponitur  tale  corpus  creatum :  ergo  non  potuit 
tale  corpus  locahter  moveri  ex  eadem  «terni- 
tate. 

19.  Prohatur  quarto  ex  comparatioie  loca- 


CAP.  I!.  AN  DEUS  IN  PRmClPIO  TEMPORIS  CCELUM  ET  TERRAM  CREAVERIT. 


45 


tionis  redce. — Tandem  declaraturlioc  ex  com- 
paratioiie  ad  alios  motus.  Et  imj)rimis  omnes 
fatentur  motum  localem  rectum  non  potuisse 
esse  asternum.  Illa  autem  repugnantia  non 
potuit  oriri  ex  defectu  spatii^  nam  imaginaria 
spatia  infinita  sunt^  et  ex  hac  parte  non  repu- 
gnat  motum  rectum  esse  infinitum^  seu  in  in- 
finitum  durare.  Unde  si  Deus  voluisset  totum 
hunc  mundumlocomovere  extra  totum  locum, 
seu  spatium  adsequatum  ejus,  sine  dubio  pos- 
set  id  facere^  sicut  posset  ahum  mundum  extra 
istum  creare,  et  corpus  per  vacuum  movere. 
Et  eadem  ratione  posset  motum  ihum  totius 
mundi  per  infmitam  successionem  continuare, 
sicut  posset  ahum,  et  ahum  mundum  sequalem, 
vel  majorem  in  infinitum  producere:  ergo  ex 
parte  spatii,  seu  capacitatis  non  repugnabat 
motum  rectum  esse  seternum,  Nec  etiam  re- 
pugnaret  ex  eo,  quod  per  motum  rectum  de- 
seritur  totus  locus,  per  circularem  vero  non 
nisi  secundum  partes ;  nam  si  ahunde  ex  parte 
spatii  est  capacitas  ad  occupationem  novi  loci 
totahs,  et  desertionem  totius  loci  prioris,  im- 
pertinens  est  iha  differentia  ad  inferendam 
repugnantiam  in  uno  motu  potius  quam  in 
aho.  Ratio  ergo  repugnantiaj  in  motu  recto 
solum  est-,  quia  corpus  mobile  motu  recto  ne- 
cessario  supponi  debet  prseexistens  in  ahquo 
certo  loco,  et  consequenter  si  tale  corpus  est 
seternum,  ahquem  seternum  locum  concreatum 
habuit,  quem  in  eadem  seternitate  amittere 
non  potuit,  ac  proinde  cum  per  motum  loca- 
lem  priorem  locum  amittat,  non  potuit  ab  se- 
terno,  sed  iu  tempore  ita  moveri.  Quod  teque 
procedit  in  motu  circulari;,  quia  hcet  non  fit  a 
toto  loco  respectu  mobihs,  fit  per  amissionem 
totius  situs_,  et  per  mutationem  uniuscujusque 
partis,  aut  astri,  ut  Sohs,  lunoe,  et  simihum  a 
toto  loco  suo,  et  ita  est  eadem  ratio, 

20.  Item  ex  comparatione  alterationis.  — 
Idem  videri  potest  in  motu  intensionis,  seu 
aherationis :  nam  si  homo  ab  a^terno  crearetur 
sine  gratia  concreata,  non  posset  iham  recipere 
nisi  post  inlinitam  durationem,  ac  proinde  in 
tempore  :  vel  si  cum  natura  reciperet  gratiam 
quasi  concreatam,  non  posset  illam  nisi  in  ah- 
quo  determinato  gradu  recipere,  quia  opposi- 
tum  repugnat  actioni  physicee.  singulari :  tahs 
autem  gratia  non  posset  deinceps  intendi  suc- 
cessive  per  totam  esternitatem,  non  sokim  quia 
fieret  infinite  intensa  (nam  hoc,  consequenter 
loquendO;,  non  repugnaret^  cum  latitudo  inten- 
siva  gratiee  definita  non  sit)  sed  solum,  quia 
res  facta  in  aeternitate  in  certo  gradu,  in  eo 
necessario  per  eeternitatem  manet  sine  dimi- 


nutione;,  vel  augmento  :  eadem  vero  ratio  est 
de  situ  determinato  secundum  singulas  partes, 
ut  declaratum  est.  Denique  Angelus  ab  seterno 
productus  cum  ahqua  cogitatione  coexistente 
simul  suae  creationi,  non  posset  illam  inten- 
dere.  vel  mutare,  aut  omittere,  et  ad  aham 
transire,  nisi  post  infinitam  durationem,  solum 
quia  res  concreata  cum  re  seterna  est  etiam 
seterna,  ac  proinde  per  infinitam  durationem 
necessario  permanens  immutabilis.  Idem  ergo 
est  de  situ  concreato  ipsi  coelo.  Ex  quo  eviden- 
ter  concluditur  non  posse  motum  localem  in 
corpore  ab  seterno  creato  esse  seternum.  Quoad 
has  ergo  duas  partes  evidenter  probatur  mun- 
dum  non  esse  eeternum. 

21.  Tertiimpronuntiatum.jSeu  assertio  quarta 
in  ordine.  —  Dico  ergo  tertio.  Non  potest  evi- 
denter  et  absohite  demonstrari  nuham  rem 
mundi  sive  spiritualem,  sive  corpoream,  sive 
corruptibilem,  sive  incorruptibilem  esse  seter- 
nam,  Hoc  late  tractavi  in  dicta  disputatione 
vigesima  Metaphysicse,  sectione  ultima,  osten- 
dendo  non  repugnare  res  permanentes  ab 
seterno  creari,  et  per  seteruitatem  conservari 
sine  ulla  mutatione,  quamdiu  Deus  illas  ita 
conservare  voluerit :  quia  de  ratione  creationis 
non  est,  ut  nihil,  seu  non  esse  rei  duratione 
prsecedat  creationem,  sed  satis  est,  quod  prse- 
cedat  naturee  ordine,  quia  res  de  se  non  habet 
esse,  et  nihil  esset,  nisi  ab  alio  reciperet  esse. 
Quam  sententiam  bene  etiam  descendit  Vas- 
quez,  dicta  disputat,  177,  1  part,,  cap,  3,  et 
Daniel  Malonius,  in  2,  dist.  i,disputat.  7,  in  2 
et  3  assertione,  Dicit  autem  ihe  cumDurando 
res  permanentes  corruptibiles  naturse  suee  re- 
hctas  non  potuisse  ab  seterno  produci.  Ego 
vero  hcet  rem  ab  eo  intenlam  veram  esse  cen- 
seam,  nimirum  rem  corruptibilem,  si  creare- 
tur  ab  ffiterno,  necessario  debuisse  immunem 
a  corruptione  per  seternitatem  quamdam  con- 
servari,  quod  videtur  a  natura  rei  corruptibi- 
lis  ahenum  :  licet  (inquam)  hoc  verum  sit  ab- 
sohite  loquendo,  nihilominus  ex  suppositione, 
quod  res  corruptibihs  sit  creata  ab  seterno, 
necessario  sequitur ,  ut  corrumpi  non  possit 
per  aliquam  durationem  infinitam,  imo  neque 
annihilari,  quia  repugnat  rationi  seternitatis 
omnis  talis  mutatio,  ut  probatum  est,  Quamvis 
iha  duratio  non  liabeat  certum  imaginarium 
terminum  a  parte  post,  sed  voluntate  divina 
determinandum  sit,  ut  ibi  declaravi,  et  ideo 
censui,  non  esse  necessariam  illam  limitatio- 
nem,  seu  conditionem,  quia  in  ipsamet  condi- 
tione  seternitatis  intrinsece  includitur, 

22  Quartumpronuntiatuvi^seu  assertio quinta 


46 


LIB.  I.  DE  UNIYERSO  QUATENUS  A  DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 


vi  orcline,  tripao'tita.  —  Prolatur  prima  'pars. 
—  Prohatur  pars  secimda.  —  Prohatnr  tertia 
pars.  —  Unde  dico  quarto,  Licet  non  possit 
absolute  demonstrari  omnes  res  creatas  in 
tempore,  et  non  ab  eeterno  factas  esse;  nihilo- 
minus  efficaciter  ostendi  potest,  hoc  et  conve- 
nientius  esset  ex  parte  ipsius  Dei^,  et  magis 
consentaneum  naturis  creatarum  rerum^  et 
secundum  extrinseca  testimonia^,  vel  indicia 
credibilius.  Primapars  probatur^  tum  quia  res 
creatse  in  tempore  evidentius  ostendunt  depen- 
dentiam  a  supremo  ente  per  essentiam^  et  in- 
digentiam  influxus  ejus,  ut  existere  valeant^ 
quam  si  ab  eeterno  semper  fuissent :  tum  etiam, 
quia  hoc  modo  manifestatur  apertius  Deum 
non  ex  necessitate  naturse,  scd  Ubere^  mundum 
et  omnes  res  ejus  produxisse  :  tum  praterea^ 
quia  ita  clarius  constat,  Deum  non  propter 
suum  commodum,  sed  propter  solam  volunta- 
tem  benefaciendi  ahis  res  procreasse.  Cum 
enim  Deus  ab  seterno  statum  sibi  sufficientem 
et  summe  fehcem,  ac  beatum  habuerit  sine 
creaturis,  plane  ostenditur,  ilhs  propter  se  non 
indiguisse,  sed  ex  sola  bonitate  sua  iUis  se, 
quando  voluit,  communicasse.  Ergo  ex  parte 
Dei  fuit  hic  modus  creationis  convenientior. 
Deinde  ex  parte  creaturarum  res  clara  est,  quia 
omnis  creata  substantia  vel  est  corruptibihs, 
aut  saltem  mutabihs,  velsecundum  locum^vel 
secundum  ahquam  quahtatem;,  et  passionem 
saltem  perfectivam,  seu  per  actum  immanen- 
tem :  uec  est  consentaneum  naturse  ejus,  ut 
pro  infinita  duratione  in  eodem  statu  perma- 
neat.  Sed  status  eeternitatis  necessario  secum 
aflfert  hanc  immobihtatem,  ut  declaravi :  non 
est  ergo  a  parte  ante  consentaneum  naturis 
creatis  seternas  esse.  Dico  autem  a  parte  ante, 
quia  a  parte  post  non  ita  repugnat,  quia  infini- 
tas  durationis  in  posterum  uunquam  actu  com- 
pletur,  sicut  a  parte  ante  necessario  esset  asse- 
rendum  posita  seterna  creatione.  Pro  tertia 
vero  parte  de  credibihtate  ex  signis,  vel  testi- 
moniis  externis,  prseter  testimonia  fidei  nos- 
trse,  induci  possunt  testimonia  philosophorum 
ante  Aristotelem,  nam,  ipso  etiamteste  hb.  \, 
de  Goelo,  text.  102  :  Omnes  mundum  generant, 
imo  hic  videturfuisse  communis  fere  consensus 
gentium,  etiam  infidehum.  Item  historiee  om- 
nes  tam  divinse,  quam  humanse  juvant,  quia 
in  eis  ad  summum  inveniuntur  vestigia  anti- 
quitatis  mundi  quinque,aut  sex  mihium  anno- 
rum,  nam  historia  Moysis  hanc  antiquitatem 
non  transcendit,  et  tamen  creditur  esse  anti- 
quior  omni  humana  historia,  ut  Josephus,  1.1, 
contra  Appionem,  a  principio,  eleganter  osten- 


dit,  cujus  sententiam  Patres  confirmat.  Cle- 
mens  Alexandrinus,  hb.  1  Stromat.,  Justinu.5, 
Apolog.  2,  pro  Ghristianis,  versus  finem,  Ter- 
tuhianus,  in  Apolog.,  capite  49,  Eusebius,  in 
Prooem.  ad  Ghron.,  et  hb.  10,  de  Prseparat. 
Evang.,  c.  3,  et  Augustinus,  hb.  18,  de  Givit., 
cap.  8  et  37. 

23.  An  terla  Genesis :  In  Principio  crea- 
vit,  etc,  probent  mundi  creationem  tempora- 
lem.  — Partis  negantis  ratio.  — Unum  vero 
superest  theologicum  dubium  hujus  loci  pro- 
prium,  videhcet,an  veritas  de  mundi  creatione 
temporali,  et  non  Eeterna  sufficienter  probetur 
ex  nhs  verbi,  Genes.  4  ;  In  principio  creavit 
Deus  ccelum  et  terram.  Quod  dubium  de  mundo 
visibih  nunc  tractamus,  nam  de  Angelis,  et 
supra  in  suo  loco  dictum  est,  et  nunc  au  illo- 
rum  creatio  sub  iUis  verbis  comprehendatur, 
nondum  discussimus.  Ratio  autem  dubitandi 
est,  quia  ex  loco  habere  pliires  sensus,  et  ex- 
positiones,  nihil  certi  probari  potest  :  sed  ille 
locus  est  hujusmodi :  ergo.  Major  videtur  nota, 
quia  si  in  alio  sensu  verba  illa  verificari  pos- 
sunt  sufficieuter,  alium  efficaciter,  et  de  fide 
comprobare  non  possunt.  Minor  etiam  constat 
ex  variis  sanctorum  expositionibus,  et  ex  am- 
biguitate  iilarum  vocum  in  priucipio,  utraque 
enim  multiplicis  significatiouis  est.  Nam  par- 
ticula  in,  licet  frequenter  sit  designativa  tem- 
poris,  aut  loci,  juxta  propriissimam  Latinam 
significationem,  tam  in  Scriptura  ssepe  poni- 
tur  pro  particula  ^er,  ut  ad  Hebr.  4:  Novissi- 
me  locutus  est  nolis  in  Filio,  id  est,  per  Filium, 
et  Psalm.  424  :  Fiat  pax  in  virtute  tua,  etc. 
Aliquando  sequivalet  dictioni  cuni,  ut  Osese  4 : 
Liigebitterra,  et  infirmabitur  onmis,  qui  liabi- 
tat  in  ea,  in  bestia  agri,  id  est,  cum  bestia,  et 
2,  Petr.  4  :  Ministrate  in  fide  vestra  virtutem, 
in  virtute  autem  scientiam,  etc,  Psalm.  2:  Ser- 
vite  Domino  in  tiniore,  et  exultate  ei  cimi  tre- 
more.  Similiter  etiam  vox  principium,  signifi' 
care  quidem  potest  temporis  initium,  tamen 
etiam  significare  potest  primam  inter  res  crea- 
tas,  illam  scilicet  ante  quam  non  est  aha  pro- 
ducta,  sicut  fundamentum  dici  potest  priuci- 
pium  domus  :  item  principium  dicitur,  quod 
in  origine,  seu  productione  activa  est  prius, 
et  ita  Pater  interdivinas  personas  dicitur  prin- 
cipium,  et  fons  illarum,  et  Filius  dicitur  prin- 
cipium  Spiritus  sancti,  et  similiter  Yerbum 
divinum  dicitur  principium  creaturarum,  gtda 
oninia  peripsiim  facta  sunt,  ioami.  4,  etcap.  8, 
interrogatus  Ghristus  :  Tu  quis  es?  respoudit, 
Principium.,  qui  et  loquor  vobis.  Aliter  juxta 
proprietatem  vocis  Hebraicse  iUi  dictioni  prin- 


CAP.  II.  AN  DEUS  IN  PRINCIPIO  TEMPORIS  COELUM  ET  TERRAM  CREAVERIT. 


47 


cipio  correspondentiSj  dicitiir_,  nomine  prin- 
cipii  significari  aliquando  principem,  et  du- 
cem,  et  caput,  vel  summam  totius  rei. 

24f.  Primo.  Et  celebrior  illonm  verlorum, 
expositio.  —  Hinc  ergo  variae  ortse  sunt  lectio- 
nes  et  interpretationes  illorum  verborum. 
Inter  quas  illa  est  famosa  et  celebris ,  qua  ex- 
ponitur,  in principio,  id  est,  in  Filio^  quia  Filius 
principium  est^  ut  ex  Joan.  8  diximus^  et  ita 
particula  in,  idem  quod  per  significat,  sicut  ad 
Coloss,  \,  ait  Paulus^  hi  qiio  condita  stmt  uni- 
versa,  et  sicut  de  eodem  ibidem  dicit,  In  quo 
Jiahemus  redemptionem,  et  iterum  infra:  Ipse 
est  ante  omnes,  et  omnia  in  ipso  constant.  Et 
lianc  expositionem  probant  Hilarius  in  id  Psal. 
39 :  In  capite  liljri  scripticm  est  de  rne,  et  Hie- 
ronymus,  in  principio  Qusestion.  Hebraic.  in 
Genes.^  Ambrosius,  lib.  \,  Exaemer.^  cap.  3,  4 
et  6,  Augustinus^  lib.  1 ,  Genes.,ad  litter.^  c.  2, 
et  lib.  H^de  Civit.,  cap.  32^  etlib.  12  Confes- 
sion.;,  c.  38^  et  in  Imperfect.  Genes.  ad  litter., 
cap.  ^,  et  Origenes,  bom.  \,  in  Genes.  in  prin- 
cip.,  et  Rupertus,  lib.  \,  cap.  3.  Et  ad  hanc 
expositionem  reducitur^  quod  alii  dicunt^  in 
sapientia,  aut  Verbo  suo  Deum  creasse  mun- 
dum. 

25.  Expositio  altera.  —  Alia  expositio  illo- 
rum  verborum  est,  In  principio  creamt  Dens 
coelum  et  terram,  id  est,  res,  quas  Deus  pri- 
mum,  et  ante  omnes  alias  creavit^  sunt  coelum 
et  terra^  juxta  illud  Psalm.  101 :  Initio  tu,  Do- 
mine,  terram  fundasti,  et  sic  videtur  exponere 
Augustinus,  lib.  ll^  de  Civitat.,  cap.  6,  cum 
dicit:  Porro  si  littera^  sacrrs,  maximeque  tera- 
ces  ita  dicunt,  in  principio  fecisse  Deum  ccelum 
et  terram,  ut  nihil  antea  fecisse  hitelligatur, 
quia  hoc  potius  fecisse  diceretur,  si  quid  fecisset 
ante  ccetera  cuncta,  quce  fecit,  procul  duhio  no?i 
est  mundus  factus  in  tempore,  sed  cum  tempore. 
Et  lianc  expositionem  inter  alias  ponit^  lib.  1 
Genes.  ad  litter.,  c.  \,  et  in  Imperfect.  super 
Genes.,  c.  3,  et  Basilius^  homil.  \,  Exaemer., 
dicens:  Ad  hcec  depreliendes  ccelum  et  terram, 
quasi  fundamenta  qucedam,  et  hases  fulcrales 
universi  prius  facta  fuisse,  et  perstructa.  Et 
similiter  loquitur  Ambrosnis^  lib.  \,  cap.  A, 
Eucherius,  lib.  \,  in  Genes.,  cap.  \.  Omitto 
alias  expositiones^  tum  quia  minus  probabiles 
sunt :  tum  etiam,  quia  haic  sufiicere  videntur 
ad  hujus  testimonii  vim  ekidendam  contra 
mundi  aiternitatem.  Quia  etsi  mundus  ab  ee- 
terno  creatus  esset,  factus  fuisset  in  principio, 
id  est,  in  Yerbo,  sapientia^  vel  Filio^  et  inter 
omnia  creata  prima  essent  coilum  et  terra,  ita 
ut  ante  illa  nihil  creasset  Deus,  sed  illa  essent 
iii. 


veluti  fundamenta  cteterarum  rerum,  nam  in 
eadcm  seternitate  id  habere  potuissent. 

26.  Pars  affirmans  de  flde  est. — Prohatur. 
—  Nihilominus  dicendum  est^  hoc  testimonio 
efiicaciter,  et  de  Fide  probari  mundum  non  ab 
seterno^  sed  in  tempore,  vel  cum  tempore,  seu 
in  initio  temporis,  vel  instantis,  aut  alicujus 
createe  durationis   fuisse   creatum.    Probatur 
primo,  quia  verba  ipsa  simpliciter,  et  sine  ulla 
vi,  aut  proprietate  intellecta  hunc  sensum 
prse  se  ferunt,  et  ideo  nullo  modo  exckidendus 
est.  Prsesertim,  quia  cum  sermo  ille  sit  histo- 
ricus  ,  in  omni  proprietate  ac  simpHcitate  ser- 
monis  verba  ejus  accipi  debent.  Secundo,  quia 
illud   principium    assignat   Moyses  tanquam 
initium  tam  illorum  sex  dierum,  in  quibus 
completa  est   mundi  institutio,  quam  totius 
temporis  subsequentis.  Unde  optime  colkgit 
BasiUus,  dictahomil.  \,  ex  iko  testimonio  con- 
vinci,  no7i  fuisse  plures  annos  durationis  tem- 
poris,  seu  mwidi,  guam  possint  usque  ad  illud 
principiiom.supputari.TQviio,  quiaincap.  Fir- 
miter,  de  Summa  Trinitate,  defmit  Concikum 
Lateranense    Deum   sua  omnipotenti  virtute 
ah  initio  temporis  condidisse  mundum,  in  quo 
tacite  exponit  verba  Moysi  de  initio  temporis, 
et  ita  ibi  esse  defmitum  hunc  sensum  conspi- 
rant  omnes  Patres;  nam  licet  akos  adjungant^ 
hunc  tanquam  proprium    et  primarium  ,  et 
fundamentalem  supponunt,  ut  videre  kcet  in 
Hieronymo,  Ambrosio  et  Basiko,  locis  citatis^ 
et  Ckrysostomo,  komiL  2,  in  Genes.,  Atkana- 
sio,  in  ika  verba:    Omnia  mihi  tradita  sunt 
aPatremeo,  Tertukiano,  advers.  Hermogen.j 
cap.  19,  et  sequentibus,  Cyriko,  kbro  quinto 
Tkesauri,  cap.  6,  et  consentit  Augustinus,  dic- 
to  kb.  11,  de  Civitate,  cap.  6;  et  kbro  primo 
Geneseos  et  ad  ktter.,   cap.  1  et  2,  kb.  12, 
Confess.,  a  cap.  28  usque  ad  fmem,  D.Tkomas, 
1  p.,  qusest,  46,  art.  3. 

''ll.  S atisfit  expositionihus  allatis  n.  24  et  25. 
—  Neque  obstant,  quse  de  akis  expositionibus 
aUata  sunt :  nam  qui  ut  ktterales  iUas  admi- 
serit,  non  debet  uUo  modokanc  exckidere,  sed 
in  eadem  littera  pku^es  ktterales  sensus  ad- 
mittere,  ut  probabikor  tlieologorum  sententia 
fert,  de  qua  re  akbi ;  et  quidem  posterior  sen- 
sus  ex  duobus  primis  satis  consentaneus  est 
ktterse  et  proprietati  verborum  ,  muUumque 
a  Patribus  approbatus.  Videtur  tamen  nibilita 
involvere  et  includere  kunc  tertium  sensum  , 
ut  necessario  iUum  inferat,  nec  separari  com- 
mode  possint.  Quia  ita  Moyses  affirmat  coelum 
et  terram  esse  primas  res  creatas  a  Deo  saUem 
ex  visibiUus,  ut  etiam  a£Qrmet,  creationem 

2 


48  LIB.  I.  DE  UNIVERSO  QUATENUS  A 

illarum  incepisse^  cum  antea  non  fuisset,  et 
ita  simul  tradit  principium  ipsius  creationis 
et  rerum^,  a  quibus  mundus  incepit.  Altera 
vero  expositio  licetrejicienda  non  sit^  maxime 
propter  Patrum  auctoritatem^  vel  est  addita 
allegoricB;,  ut  quidam  loquuntur^  vel  secun- 
dum  sensum  litteralem  reconditum,  et  ab 
Spiritu  sancto  intentum^  non  tamen  ad  verbo- 
rum  contextum^  et  historise  veritatem  neces- 
sarium. 

CAPUT  III. 

AN  CfELUM  ^THEREUM  IN  PE,INCIPI0  TEMPORIS 
CREATUM  FUERIT. 

1 .  Vfo  hac  qucestione  siipposiiioprima. — iSe- 
cunda  suppositio.  —  Tertia  sufpositio. — Hac- 
tenus  explicuimus^  quando,  quomodo^  et  a 
quo  mundus  hic  visibilis  creatus  fuerit,  et  con- 
sequenter  verbailla,  Inpiincipio  creatit  Deus 
exposuimus,  nunc  de  rebus  ipsis  per  lianc 
propriam  creationem  productis  dicendum  su- 
perest,  et  consequenter  sententia  verba,  cce- 
lum  et  terram,  exponemus.  Unde  supponimus, 
nomine  principii  nos  semper  intelligere  iliud 
primum  instans^  in  quo  mundus  per  propriam 
et  rigorosam  creationem  factus  est,  priusque 
de  cffilo,  postea  de  terra  dicemus.  Deinde  sup- 
ponimus  coelum  illud  fuisse  corpus  quautum 
ex  se  sensibile^  et  locum  corporalem  replens; 
nam  licet  Augustinus  interdum  de  solis  An- 
gelis  id  interpretari  videatur;,  ut  infra  videbi- 
mus^  certissimum  niliilominus  est,  non  esse 
excludendum  verum  et  corporale  coelum ; 
quia  hsec  est  propria  significatio  vocis^  et  non 
est  admittenda  improprietas,  ac  metaphora  in 
ingressu  historica^  narrationis  sine  cogeute 
necessitate,  quae  nulla  hic  est^  nec  auctoritas ; 
quin  potius  cum  Ecclesia  in  symbolis  fidei 
unum  creatorem  coeli  et  terree  confitetur,  ita 
plane  coeli  nomen  interpretari  videtur.  Idem- 
que  argumentum  ex  capite  Firmiter  desumitur^ 
et  ex  Patribus  statim  ostendetur.  Suppono  de- 
nique  triplex  esse  coelum  ex  modo  loquendi 
Scripturse  et  Patrum,  scihcet,  empyreum, 
sethereum  et  aereum  :  empyreum  vocatur  su- 
premum  omnium  coelorum^  quod  est  veluti 
per  antonomasiam  sedes  Dei,  et  proprius  locus 
beatorum;  aereum  notum  est;  sub  eethereo 
ergo  omnia  corpora  simpHcia  inter  coelum 
empyreum  et  elementum  aeris  contenta  com- 
preliendimus^  de  quibusprimo  tractamus,  quia 
empyreum  minus   notum  est;   et  aer  juxta 


DKO  PET\  CREATIONEM  FACTUM  EST. 
communem  et  philosophicum  morem  non  tam 
proprie  coekim  nominatur. 

2.  Jam  suadetur  pars  negans  qucestionis. — 
Confirmatur. — Piatio  ergo  dubitandi  e.st^  quia 
unum^  vel  preecipuum  ex  his  ccelis  est  firma- 
mentum,  in  quo  fixse  stellee  insunt :  sed  fir- 
mamentum  nonfuit  creatumin  primo  instanti 
creationis  mundi :  ergo  nec  coehim  eethereum, 
neque  aliquod  ex  cseteris  in  dicto  spatio  con- 
tentis.  Major  nota  est  ex  usu  theologorum 
cum  D.  Thoma^  1  p.^  q.  68;,  art.  \,  et  sequenti- 
bus,  et  potest  sumi  ex  iUo  Daniel  12  :  Qui  docti 
fuerint,  fulgelunt  quasi  splendor  firmamenti 
et  qui  ad  justitiam  erudiunt  multos  quasi  stetlce 
in  perpetuas  ceternitates.  Minor  autem  proba- 
tur^,  quia  paulo  post  in  eodem  cap.  \,  Genes., 
dicitur  firmamentum  die  secundo  factum. 
Gonsequentia  denique  probatur,  tum  quia  ea- 
dem  ratio  est  de  ceeteris  coeHs  illius  ordinis, 
quee  de  coelo  stellato,  cum  sit  ilhid  spatium 
interjectum  inter  coelum  empyreum^  autcris- 
tallinum,  seu  primum  mobile^  et  supremum 
planetarum^,  non  debuit  vacuum  in  eo  instanti 
relinqui ;  neque  etiam  debuit  ahquo  corrupti- 
bili  corpore  postea  inde  ejiciendO;,  vel  in  aliud 
transmutando  repleri,  cum  vicina  corpora  su- 
perius  et  inferius  essent  incorruptilia.  Ergo 
melius  consequenter  dicitur  nullum  coelum 
setliereum  tunc  fuisse  creatum,  sed  ilhid  totum 
spatium,  quod  lii  coeli  replent;,  tunc  vel  aere^ 
vel  materia  informi^  vel  imperfecte  formata 
pleuum  fuisse^,  donec  coeli  fuere  formati;  et 
hoc  confirmatur ,  quia  legimus  solem ,  lunam 
et  stellas  quarto  die  fuisse  facta  :  eadem  est 
autem  ratio  totius,  et  partis  :  ergo  omnes  isti 
coeli  non  primo  instanti  creati,  sed  postea  suc- 
cessive  facti  sunt. 

3.  Opinio  qucedam  refertur,  et  paulatim  in- 
ferius  enodanda  remittitur.  —  Potest  imprimis 
hoc  loco  referri  opinio  dicens^  nomine  coeli 
non  significari  determinata  corpora,  sed  sum- 
matim  sub  illis  vocibus  comprehendi  omnes 
res  universi.  Sed  haec  sententia  non  est  modo 
tractandaj  quia  potest  et  verum^,  et  fal.sum 
sensum  liabere,  et  ideo  in  discursu  hujus  libri 
paulatim  enodabitur;,  et  in  fine  iUius  vera  re- 
solutio  coDchidetur;  utcumque  vero  intelhga- 
tur^,  negari  non  potest^  quin  per  illas  voces 
corpora  diversa^,  seu  paiies  distinctee  universi 
significentur.  Hoc  euim  et  verborum  distinc- 
tio^  et  propria  uniuscujusque  significatio  con- 
vincit.  Ideoque,  ita  sunt  semper  communisensu 
Ecclesiai  et  Palrum  intellecta  ;  et  ideo  prius 
videndum  est^,  quid  per  se  et  proprie  iUius  no- 
miuibus  significatum  sit^  et  cousequenter  di- 


CAP.  III.  AN  C(ELUM  .^THEREUM 
cemus,  an  alise  res  sint  sub  illis  primis  signi- 
ficatis  comprelienssej  et  qua3  illo3  sint,  et  qua 
ratione  sub  hac  vel  illa  indicari  intelligantur. 
•  A.  Altera  opinio  nomine  cosli  intelligit  empy- 
reum.  —  Igitur  in  prsesenti  puncto  propter  ra- 
tionem  factam  dixerunt  aliqui  in  eo  instanti 
non  fuisse  creatum  coelum  sethereum^  de  quo 
nunc  loquimur^  sed  nomine  coeli  solum  empy- 
reum  significari,  Hsec  fuit  sententia  Bedse^  in 
principio  Exaemeron,  quod  etiam  Junilio  tri- 
buitur,  et  ibi  allegatur  Hieronymus,  de  cujus 
sententia  infradicemus.  Citatur  etiam  pro  hac 
sententia  Damascenus,  libro  primo,  capite  sex- 
to,  ait  enim  :  In  universitatis  hujus  procrea- 
tione  coelum  illud  conditum  fuisse,  quod  ii,  qui 
apud  exteros  sapienticc  laude  floruerunt,  Mosi 
dogmata  sibi  vetidicantes,  orhem  syderum  ex- 
pertem  vocanf.  Sed  hsec  verba  optime  de  primo 
mobilijSeu  coelo  crystallino  intelliguntur;  et  in 
eis  Damascenus  cseteros  coelos  non  excludit. 
Imo  illi  ccelo  statim  subjungit  firmamentum, 
de  quo  et  de  aliis  coelis  varias  opiniones  refert, 
et  concludit :  Cceterum  quoquo  modo  hcec  se  ha- 
leant,  omnia  certe  divino  jussu  facta  ac  staM- 
ita  sunt,  divinamque  mluntatem,  atque  consi- 
lium  pro  fundamento  hahent.  In  quo  loquendi 
modo  potius  significat  coelos  creatos  esse  si- 
mul  quam  successive,  licet  neutrum  expresse 
declaret.  Magis  indicant  hanc  sententiam  Ba- 
silius,  homilia  tertia  Exaemeron,  ponens  fir- 
mamentum  factumquoadsubstantiam  secundo 
die,  et  ab  elementis  distinctum,  licet  sentiat 
ex  eorum  materia  fuisse  productum.  Item  Ori- 
genes,  homilia  primain  Genes.,  ccelum  aprin- 
cipio  factuma  firmamento  distinguit,  et  sedem 
Dei  appellat.  Item  Anselmus,  lib.  1,  de  Ima- 
gin.  mundi,  cap.  28,  et  Hugo  Victorinus ,  in 
Sum.  senten.,  tract.  2,  c.  1,  in  fin.,  et  Giossa 
ordinaria  Strabonis,  et  Abulensis,  Gen.  \,  et 
ex  scholasticis  Bonaventura,  in  2,  dist.  12,  in 
primo  dubio  litterali.  Pluresque  alios  antiquos 
et  modernos  auctores  refert  pro  hac  senteutia 
Pererii,lib.I, in  Genes.,  circa  illa  verba,  coelum 
et  terram.  Hanc  vero  sententiam  ex  modernis 
theologis  acriter  defendit  Molina,  in  tract.  de 
Opere  sex  dierum,  disp.  2,  et  Salmeron  2, 
Petr.  3,  disp.  4. 

5.  Auctoris  assertio  communis.  —  Nihilomi- 
nus  dicendum  est,  in  illo  principio  mundi,  seu 
primo  instanti  creationis  ejuscreataesseomnia 
coelestia  corpora  mobilia  a  primo  mobili  usque 
ad  ultimam  lunee  spha?ram  inclusive.  In  as- 
sertione  non  excludo  coelum  empyreum ,  nec 
in  ea  parte  prsecedenti  sententise  contradico, 
sed  illam  in  caput  sequens  tractandam  relin- 


IN  PRINCIPIO  TEMPORIS,  ETC.  19 

quo :  tantum  ergo  assero  reliquos  coelos  tunc 
esse  creatos,  sive  illud  aliud  sit,  sive  non  sit. 
Sic  ergo  assertio  communis  est  inter  scolasti- 
cos,  in  2,  distinc.  12,  quos  paulo  post  refere- 
mus  ;  et  prsesertim  sumitur  ex  divo  Thoma, 
1  part.,  queest.  66,  art.  4,  juncto  alio,  art.  1, 
qusest.  68,  et  paulo  post  auctoritate  Patrum 
comprobabitur.  Ratione  igitur  probatur ;  quia 
verba  Scripturse  huic  assertioni  nonrepugnant, 
imo  illis  est  valde  consentanea,  et  ahoqui  est 
valde  conformis  rationi  naturali ;  ergo.  Major 
per  se  patet  ex  propria  significatione  nominis 
CGsli,  et  statim  in  numero  septimo  magis  de- 
clarabitur.  Probatur  ergo  minor  primo,  quia 
nihil  factum  est  a  Deo  per  propriam  et  rigoro- 
sam  creationem,  nisi  in  illo  primo  instanti : 
quidquid  enim  postea  factum  est,  ex  materia 
praejacente  formatum  est,  ut  omnes  fatentur, 
et  ex  discursu  totius  fabricationis  mundi  a- 
perte  constabit ;  sed  coelum  sethereum  quoad 
omnia  dicta  corpora  coelestia,  non  est  produci- 
bile  natura  sua,  nisi  per  creationem :  ergo  in 
illo  primo  iustanti  factum  est.  Consequentia 
est  nota,  quia  non  est  credibile  Deum  in  prima 
creatione  rerum  aliter  creasse  coelum,  quam 
natura  ejus  postulet,  vel  quam  sit  naturai  illius 
consentaneum :  id  enim  neque  ad  manifestan- 
dam  divinam  sapientiam  ,  neque  omnipoten- 
tiam  pertinebat,  utraque  enim  magis  ostende- 
batur  subito  ,  et  uno  momento ,  ac  imperio, 
nobilissima  corpora,  nobilissimo  etiam  modo, 
prout  natura  illorum  postulabat ,  ex  uihilo 
creando  ;  neque  alius  modus  productionis  coe- 
lorum  in  Scriptura  fundamentum,  aut  vesti- 
gium  habet.  Probatur  ergo  minor,  quia  coe- 
lum  est  corpus  natura  sua  incorruptibile  et 
inalterabile :  ergo  etiam  est  in  generabile  na- 
tura  sua  ex  praejacente  materia,  ac  subinde 
natura  sua  postulat  per  creationem  produci. 

6.  Coelorum  incorrvptiMlitas  multipliciter 
suadetur.  —  Assumptio  de  coeli  incorruptibili-  - 
tate  intrinseca  non  potest  quidem  aut  demons- 
tratione  convinci,  aut  ex  Scriptura  efiicaciter 
probari.  Nihilominus  est  aperta  sententia  Dio- 
nysii,  cap.  4,  de  Divin.  Nominibus  ,  in  prima 
ejus  parte,  quam  scholastici  et  philosophi  tam 
gentiles,  quam  Christiani  communiter  magis 
probant.  Et  quidem  si  rationem  spectemus, 
est  multo  verisimilior,  tum  quia  coeli  factisuut, 
ut  perpetuo  durent  siue  ulla  transmutatione 
etiam  partiali,  diminutione,  vel  augmeuto, 
qu83  proprietates  melius  quadraut  cum  sub- 
stantia  natura  sua  incorruptibili,  tum  etiam 
quia  facti  sunt,  ut  per  ipsorum  continuam  in- 
fluentiam  uniformiter  difibrmem  inferiora  om- 


^O  LIB.  I.  DE  UNIVERSO  QUATENUS  A 

iiia  per  continuas  generationcs,  et  corruptio- 
nes  conservarentur  pei^petuo,  quantum  est  ex 
parte  talis  constitutionis  universi,  ad  quem 
finem  aptior  etiamerat  natura  incorruptibilis : 
tum  prep.terea,  quia  nuUum  indicium  corrup- 
tioniS;,  vel  mutationis  tendentis  ad  illam^  in 
tanto  temporis  decursu  in  eis  observatum  est : 
tum  quarto^  quia  per  se  videtur  incredibile, 
solem,  vel  astra  ceetera  esse  corruptibilia^  nec 
magis  credibile  est,  corpori  corruptibili,  aut 
ordinis  inferioris  esse  affixa  :  tum  quinto , 
quia  motus  circularis  coeli  de  se  perpetuus  ali- 
quod  etiam  indicium,  et  argumentum  preebet 
'  incorruptibilitatis  coeli,  ut  maxime  Aristoteles 
ponderavit :  tum  denique,  quia  corruptibilitas 
ab  intrinseco  proxime  provenit  ex  qualitati- 
bus,  etdispositionibushabentibus  contrarium^ 
quas  coelum  non  baliet,  nec  cum  aliquo  funda- 
mento  ei  tribuipossunt.  Cum  ergoheec  omnia 
iucorruptibilitati  faveant,  et  alioqui  non  fue- 
rit  Deo  difficile,  nedum  repugnans,  taha  cor- 
pora  de  sc  incorruptibiha  facere,  hicque  mo- 
dus  constitutionis  universi  sit  nobilior,  ma- 
gisque  Dei  omnipotentiam  et  sapientiam 
commendet,  non  est,  cur  de  incorruptibihtate 
coelorum  dubitemus ,  si  rationem  ( inquam  ) 
spectemus.  In  Scriptura  autem  nihil  invenitur 
huic  veritati  contrarium:  imoprima  verbaGe- 
neseos  illam  confirmant,  ut  statim  ponderabi- 
mus  ;  difficultatibus  autem,  quee  ex  operibus 
secundi  et  quarti  diei  oriri  videbantur^  in  se- 
cimdo  Ubro  explicando  illorum  dierum  opera, 
plene,  ut  spero,  satisfaciemus.  Facit  etiam 
quod  Psalm.  148,  postquam  de  ccehs  dicitur  : 
Ipse  dixit ,  et  facta  simt,  ipse  mandavit,  et 
cfeata  sunt ,  additur :  Statuit  ea  in  (eternum, 
et  in  scemlum  saxuli,  etc.  Ac  denique  Job  37, 
de  coehs  AiciXm'.  Solidissimi,  et  quasi  cere  fusi 
^ww^quodde  coeUs  aere  superioribus  Gregorius, 
D.  Thomas^  et  fere  omnes  interpretantur,  eo- 
rumque  incorruptibilem  sohditatem  ibi  des- 
cribi  inteUigunt,  quamvis  aUi  de  aere  subtiUter 
interpretantur. 

7.  Pfoiatur  jam  principalis  rationis  major 
propositio.  —  Addimus  prseterea  (estque  prin- 
cipaUs  rationis  major  propositio)  veritatem 
hanc  de  creatione  coeU  ajtlierei  in  primo  in- 
stanti  creationis  mundi  magis  esse  consenta- 
neam  narrationi  Moysis  dicentis  :  In  principio 
creavit  Deus  coelum.  Probatur  primo  ratione^ 
in  qua  imprimis  suppono  id,  in  quo  omnes  vi- 
dentur  convenire^  ibi  nomine  coeU  non  signi- 
ficari  solum  elementum  ignis,  vel  aeris,  sive 
illam  etiam  sub  coeU  nomine  comprehendan- 
tur^  sive  non^  quod  postea  videbimus.    Hoc 


DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 
ergo  posito  ,  non  apparet  verisimile  Moysem 
de  solo  empyreo  coelo  fuisse  locutum  :  ergo 
maxime  locutus  est  de  coelo  a^tiiereo,  etiamsi 
aliud  non  excluserit .  Probatur  antecedens,  quia, 
ut  Sancti  illa  verba  exponentes  dicunt,  Moyses 
cum  creationis  mundi  exordia  rudi  populo  vel- 
let  proponere,  uti  debuit  verbis  in  significa- 
tione  omnibus  nota  et  famihari  :  at  vero  no- 
mine  coeli  communiter  omnes  intelUgunt  hsec 
corpora  superiora  visibilia,  et  omuium  cogni- 
tioni  exposita  :  ergo  credendum  est  illa  maxi- 
me  nomine  coeli  significasse,  et  non  tantum 
coelum  empyreum  invisibile  nobis,  et  sive  per 
motum,  sive  per  alios  effectus  valde  ignotum. 
Accedit,  quod  de  iUo  coelo  empyreo  vel  nuUa, 
vel  certe  valde  rara  mentio  in  Scriptura  fit^ 
ut  capite  sequenti  videbimus  :  aUi  vero  cceU, 
qui  moventur,  et  in  haec  inferiora  influunt_, 
passim  nomine  cceU  vel  coelorum  significan- 
tur  :  ergo  maxime  probabile  est  non  fuisse 
exchisos  a  significatione  uominis  coeh  in  illis 
primis  verbis  :  In  principio  creavit  Deus  cce- 
lum .  Denique  postea  ostendemus,  etiam  aerem 
sub  illa  voce  comprehendi  :  ergo  multo  magis 
coeli  inter  aerem  et  empyreum  coelum  com- 
prehensi  sunt. 

8.  Conflrmaturque  ex  Patribus.  —  Deinde 
ex  sanctis  Patribus  aperte  hanc  sententiam  se- 
quuntur  Basilius,  homilia  1,  Exaemer.  dicens 
sub  terra  comprehendi  csetera  elementa,  coe- 
lum  autem  esse  corpus  iUud  supremmn,  quod 
supra  elementa  existit  ;  et  in  homil.  2  dicit 
coelum,  quod  in  principio  fuit  creatum,  postea 
fuisse  luce  et  steUis  ornatum  ,  quod  de  coelo 
empyreo  dicere  non  potuit.  Ambrosius  etiam, 
Y\o.  1  Exaemer,  cap.  6,  per  coelum  iUud  in- 
telUgit,  quod  est  prwrogatita  generationis  et 
caus(e,  utique  universalis  et  efficiens,  nam 
materialem  dicit  esse  terram.  Apertius  id  do- 
cuerat  TertuIUanus,  cont.  Hermogen.^cap.  26, 
ubi  etiam  firmamentum  dicit  esse  iilud  coelum 
quod  in  principio  factum  dicitur^  de  quo  postea 
videbimus.  Favetitem  Hieronymus,  epist.  139_, 
ad  Cyprianum,  dicensMoysem  iUisverbis  crea- 
tionem  tantum  rerum  visibilium  exposuisse, 
quod  licet  nimium  videatur  propter  particu- 
lam  exclusivam  tantum,  nihilominus  satis  si- 
gnificat  Moysem  de  his  coelis  visibilibus  lo- 
cutum  fuisse;  et  Augustinus,  lib.  ^,  Genes.  ad 
litter.,  per  quatuor  prima  capita  non  putat 
improbandam  sententiam,  quee  negat  coelum 
sidereum  esse  firmamentum  die  secundo  fac- 
tum,  ex  quo  plane  fit,  fuisse  in  principio  crea- 
tum.  In  quam  etiam  sententiam  magis  incli- 
nat  divus  Thomas,  1  p  ,  qutest.  68,  art.  1 ,  ad  i, 


CAP.  IV.  AN  SUB  CCELO  IN  PRINCIPIO  CREATO  COMPREHENDATUR,  ETC. 


21 


ubi  varias  opiniones  referens,  hanc  iiltimo  loco 
ponit.  Eamdemque  optime  suadet  ac  defendit 
Pererius  supra  iu  discursu  expositionis  illorum 
verborum  :  In  pTinc'fio  creavit  Deus  codum, 
et  ibid.  Eugubinus  et  Cajetanus,  et  plures 
alios  hujus  interpretationis  sectatores  refert 
ibi,  Ascanius  Martinengus  in  glossa  magna. 

9.  Bipartitum  consectariwn  ex  proxime  dic- 
tis.  —  Ejtis  prior  ostenclitur.  —  Ex  quibus  a 
fortiori  concludimus  non  significari  in  illis 
verbis  nomine  cali  raateriam  informem,  ex 
qua  postea  formari,  seu  producti  sunt  orbes 
co3lestes,  qui  sub  empyreo  usque  ad  hmam 
continentur,  sive  per  materiam  informam  in- 
telligatur  materia  pura  carens  omni  substan- 
tiali  forma  ejusdem,  vel  alterius  speciei  a  ma- 
teria  rerum  generabilium  :  sive  intelhgatur 
corpus  aliquod  imperfectum  materia  et  forma 
constans,  ex  cjuo  postea  per  introductionem 
formarum  perfectiorum  ccelestia  corpora  sub- 
stantiahter  producta  fuerint.  Utroque  enim 
modo  de  iha  materia  informi  opinati  aliqui 
sunt ;  neuter  autem  juxta  htterse  proprietatem, 
aut  veram  rationem  potest  subsistere.De  prio- 
ri  patet,  quia  materia  coeh  nuda,  et  qua^  nun- 
quam  fuit  informata  forma  cceh,  nec  ad  illam 
recipiendam  proxime  disposita,  non  potest  nisi 
abusive,  et  cum  magna  multumque  vohmtaria 
improprietate  coehim  appellari.  Talis  enim  si- 
gnificatio  nec  in  aliquo  usu  liabet  fundamen- 
tum,  nec  in  Scriptura  ihiiis  vestigiuni  inveni- 
tur;  ergo  sic  exponere  non  est  interpretari  fi- 
dehter,  sed  ad  libitumScripturam  corrumpere, 
quod  in  nomine  terra  latius  infra  videbimus. 
Ut  omittam  esse  contra  omnem  rationem  fin- 
gere  ihud  miracuhim,  vel  monstrum  creandi 
puram  materiam  sine  forma,  sicut  de  elemen- 
tari  etiam  dicemus. 

40.  Ostendittir  etiam  posterior.  —  hi  altera 
item  opinione  ,  licet  ut  probabile  admitteretur 
ccelos  esse  productos  ex  ahqua  prsejacente  sub- 
stantia  aquea,  vel  simih,  niliilominus  non  esset 
probabile  illam  significatam  esse  nomine  coe- 
h,  tum  propter  rationem  factam  cum  propor- 
tione  apphcatam ;  tum  etiam  quia  alias  non 
posset  ex  illo  loco  probari  aliquod  coeleste  cor- 
pus  factum  esse  per  creationem  propriam  in 
illo  principio,  cp.iod  est  contra  omnes  Patres, 
et  contra  omnem  rationem.  Sequela  autem  est 
clara,  quia  si  substantia  iha  imperfecta  chcta 
est  coelum,  quia  ex  iUa  formandi  erant  coeh ; 
eadem  facihtate  posset  quis  dicere  coehim 
etiam  empyreum  ex  eadem  materia  esse  for- 
matum,  quia  est  eadem  ratio,  et  quia  non  potest 
oppositum  ex  Scriptura  ostendi,  vel  elficaci 


ratione  probari,  data  hypotliesi ,  quod  ahi 
coeli  essent  ex  tali  materia  formati.  Quod  au- 
tem  nec  in  reipsa  facta  fuerit  talis  substantia 
imperfecta  transmutanda  postea  in  substan- 
tiam  ccelestem,  ratione  a  nobis  ostensum  est, 
quantum  materia  patitur,  nec  ad  ostensionem 
divinse  omnipotentiee  confert,  muho  enim  ma- 
gis  illam  manifestat,  quod  subito,  et  quasi 
unico  et  indivisibili  fluxu  perfectissima  coeles- 
tia  corpora  ex  nihilo  procreaverit.  Quod  vero 
talis  materia,  seu  substantia  imperfecta  per 
nomina  terrw,  aut  aquw  in  illo  principio  Ge- 
neseos  significata  nonfuerit,  in  sequentibus  os- 
tendemus  et  ad  difficultatem  sumptam  ex  pro- 
ductione  firmxamenti  in  libro  sequenti,  capite 
secundo,  explicando  opus  secundi  cliei,  res- 
pondebimus,  quia  non  potest  aliter  plene  du- 
bitationi  satisfieri;  nunc  ergo  solum  negamus 
firmamentum  secunda  die  factum,  fuisse  coe- 
lum  stellatum,  vel  aliquod  ex  ccelis  supra  ele- 
menta  constitutis,  cpiid  autem  fuerit^  ibi  di- 
cemus,  et  de  sole,  luna,  et  stellis  in  opere 
quartce  diei  dicendum  erit, 

GAPUT  IV. 

UTRUM  SUB  GCELO  IN  PRINCIPIO  CREATO  CCELUM  EM- 
PYREUM  COMPREHENDATUR. 

Prcesentis  capitis  puncta  quatuor.  —  Nunc 
superest  examinanda  sententia  Patrum  supe- 
riori  capite  relata  quoad  partem  afiirmantem 
cle  coelo  empyreo,  cpiod  sub  nomine  coeli  in  illa 
prima  sententia  comprehendatur.  In  quo  dubio 
quatuor  puncta  breviter  tractanda  occurrunt. 
Primum,  an  tale  coelum  sit?  secundum,  an 
asternum  sit?  tertium,  si  temporale  est  quando 
creatum  sit?  quartum,  an  de  illo  in  verbis  illis 
Moyses  fuerit  locutus,  de  quibus  suo  ordine 
breviter  dicemus. 

1.  Cajetani  opinio  circa  primum  pwictum. 
—  Circa  primum  Cajetanus  ,  in  cap.  12  se- 
cundee  ad  Corinth.,  sentit  noii  esse  tale  coelum. 
AfBrmat  enim  primum  mobile,  quod  proxime 
est,  supra  coelum  stellatum  esse  supremum, 
et  illum  esse  coelestem  patriam ,  iii  qua  Deus, 
et  beati  habitare  dicuntur ,  et  addidit,  Empy- 
reum  siquidem  coelum  a  posteriorilus  traditum, 
nultibi  invenitur  in  Scriptura.  Ex  quo  inferre 
vult ,  non  est  tale  coelum  supra  primum  mo- 
bile,  alias  non  satis  intentionem  suam  pro- 
basset ;  eamdem  sententiam  tribuunt  aliqui 
Augustino  Eugubino,  in  cap.  1,  Gen.,  ut  illum 
a  graviori  errore  liberent ,  de  quo  in  secuudo 
puncto  dicemus,  et  pro  hac  senteutia  allegari 


22  LIB.  I.  DE  UNIVERSO  aUATENUS  A 

potest  Damascenus^  lib.  i,  cap.  6^  ubi  supra 
firmamentum  et  coelum  stellatum  solum 
unum  ccelum  agnoscit^  quod  instellatum,  seu 
stellis  expertera  vocat.  Et  iufra,  illucl  coelum 
coeli,  et  primum  ccelum  appellat,  et  a  philoso- 
phis  cognitum  esse  dicit :  unde  non  immobile, 
sed  potius  primum  mobile  illud  manifeste  po- 
nit,  et  consequenter  empyreum  excludit.  Ba- 
sihus  etiam,  hom.  3,  Exaemer.,  duos  tantum 
cceIos  ultra  aereum  agnoscere  videtur,  et  indi- 
cat  Theodoretus,  q.  11,  de  cujus  seutentia 
plura  statim. 

2.  Opposita  sententia  in  prcBdicto  puncto 
communior  prohatur  a  theologis  et  Patriius. 
—  Sed  veritas  communiter  in  Ecclesia  recepta, 
et  omnino  certa  est,  ultra  omnes  ccelos  mobi- 
les  dari  c[uoddam  coelum  immobile,  nobiUus 
ceeteris ,  et '  lucidissimum ,  ac  pulcherrimum 
beatorum  domicilium ,  quod  empyreum  ap- 
pellatur.  Non  quia  sit  igneee  naturse  (ut  quid- 
dam  falso  putarunt,  eo  quod  TiOp  Grsece  ignem 
significet),  sed  quiasicutignis  natura  suatotus 
est  lucidus,  ita  corpus  ilhid  hicidissimum  est. 
Unde  Magister,  in  2,  d.  2,  dixit  vocatum  esse 
empyreum,  id  est,  igneum  a  splendore,  non  a 
calore.  Potest  etiam  aha  proportio  inter  haec 
corpora  considerari,  quod  sicut  ignis  supre- 
mus  est  inter  elementa,  ita  et  hoc  coehim  inter 
omnes  superiores  orbes.  Hanc  ergo  sententiam 
communiter  receperunt  scholastici  omnes  cum 
Magistro,  in  2,  d.  2,  eamque  tribuunt  Bedae 
in  Exaemer.,  et  Straboni,  inglossa  ordinaria, 
quos  etiam  Magister  allegat,  et  D.  Tliomas,  1 
p.,  q.  66,  art.  3.  et  qusest.  68,  art,  1,  ad  1, 
eamdem  secuti  sunt  Alcuinus,  Rabanus,  Ly- 
ranus  et  fere  ahi,  in  Gen.,  et  Hugo  de  sancto 
Victore,  in  Sum.  sententiar.,  tract.  2,  cap.  1, 
in  fide,  et  Abulensis,  Gen.  \,  in  expUcatione 
operis  quintse  diei,  et  in  cap.  23  Exod.,  q.  52 
et  53,  et  ante  omnes  indicavit  hanc  sententiam 
Basihus,  nam  hcet,  lococitato,  duos  tantum  cce- 
los  cum  mundo  visibih  constituat,  tamen  iu 
homil.  1,  Exaemer,,  sicut  dicit  Angelos  fuisse 
mundo  visibih  antiquiores,  ita  etiam  ponit 
quoddam  antlquius  codum.  illis  sulstantiis 
mundo  visibili  prcestantioribus  conveniens,  etc. 
Hoc  autem  coehim  esse  non  potest,  nisi  quod 
nunc  empyreum  appeUamus.  Theodoretus  e- 
tiam,  d.  q.  dl,  in  Gen.,  ponit  quoddam  coehim 
j)rimum  prima  die  ante  hicem  factum ,  et  ab 
iho  distinguit  firmamentum  secundo  die  fac- 
tum ,  quod  dicit  factum  ex  aquis  ,  tamen  esse 
verum  coelum,  in  quo  sunt  himinaria ;  et  inter 
firmamentum,  et  primum  coehim  fatetur  esse 
aquas  firmamento  proxime  conjunctas,  et  (ut 


DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 

ait)  himinarium  ardorem  temperantes,  quas 
tamen  coehim  non  appellat,  et  supra  ihas  so- 
lum  ccehim  prirno  creatum  constituit.  De  quo 
conchidit,  quod  quemadmodum  ccelum  istud 
nohis  est  pro  tegmine,  terra  autempro  pavimen- 
to,  ita  ccelum  quod  videmus,  pro  tegmine  supra 
propositum  ccelum  liahet.  Hoc  ergo  idem  esse 
videtur,  quod  empyreum,  quia  supra  omnes 
coelos  visibiles,  et  ultra  aquas  supra  coelos  vi- 
sibiles  existentes  iUud  invisibile  constituit,  un- 
de  etiam  videtur  immobile,  et  ad  officium  cceh 
empyrei  iUud  constituere.  Tandem  antiquior  --^  J 
his  omnibus  Anacletus  papa,  in  epist.  2,  de-  Cj\ 
cret.  in  fine ,  de  Verbo  sic  dicit  ;  Bominus  ex 
coelesti  aura  ac  empyreo  domicilio  in  castissimce 
Virginis  potissimum  uterum  pro  nostra  redem- 
ptione  carnem  suscipiens,  advenit. 

3.  Secunda  probatio  eamdem  sententiam  ex 
Scriptura.  —  Secundo  censeturhsec  sententia 
consentanea  diviuis  Scripturis  :  nam  hcet 
propter  ambiguitatem  nomiuis  cceh  vel  coe- 
lorum,  certa  esse  non  possit :  nihilominus  ubi 
Scriptura  loquitur  de  coelo  quod  est  singularis 
domus  Dei,  et  domiciUum  beatorum,  de  hoc 
loqui  censetur,  ut  Psalm.  102  :  Bominus  in, 
ccelo  paravit  sedem  suam,  et  regnum  ipsius  om- 
nibus  dominabitur,  et  Psalm.  113  :  Coelum  coeli 
Bomino,  ubi  Theodoretus  :  Non  Jioc,  quod  vi- 
detur ,  sed  illud,  quod  superius  est,  quod  hu- 
jusce  veluti  tectum  est,  quemadmodum  hoc  quod 
videmus  ,  nostrum  est  tectum  ;  et  simih  modo 
recte  inteUigitur  iUud  Deut.  10:  Bomini  Bei 
tui  coelwn  est,  et  coelum  cceli,  et  iUud,  quod  de 
Christo  dicitur  Psal.  67  ;■  Ascendisti  in  altum  , 
etc,  et  postea  :  Psallite  Beo,  qui  ascendit  su- 
per  coelum  coeli  ad  Orientem.  Ita  enim  de  Chris- 
to  exposuit  Pauhis,  ad  Ephes.  4,  et  profecto 
per  se  verisimile  est,  preeparasse  Deum  Christo 
peciUiare  coelum ,  exceUentius  omni  coelo  mo  ■ 
biU,  stabile,  ac  quietum,  sicut  decebat  corpo- 
ris  Christi  majestatem.  Unde  de  eodem  coelo 
recte  inteUiguntur  aUa  loca,  in  quibus  Chris- 
tus  dicitur  sedere  ad  dexteram  majestatis  bi 
excelsis  ad  Hebr,  1 ,  et  simiha.  Item  iUud  2, 
Corinth,  5 :  Scimus,  quia  si  terrena  domus 
nostra  hujus  halntationis  dissolvatur ,  hahita- 
tionem  hahemus  in  ccelis,  domum  non  manu  fac- 
tam,  ceternani  in  ccelis,  et  simiha  multa  pos- 
sunt  per  congruentem  interpretationem  in- 
duci,  Ucet  non  cogant, 

A.  Tertio  suadeiur  rationihus.-Prvna  ratio.- 
Secuuda  ratio.—Tertio  addi possunt  rationes, 
non  quidem  demonstrantes ,  sed  muUum  sua- 
dentes,  praesertim  suppositis  aUis  nostra  fidei 
mysterus.  Cum  enim  in  hoc  coelo  uon  sit  mo- 


CAP,  IV.  AN  SUB  COELO  IN  PRINCIPIO  CRE.\TO  COMPREHENDATUR,  ETC. 


23 


tus,  ut  supponimus^  nec  etiam  sint  astra,  nec 
lumen  ejus  ad  oculos  nostros  perveniat^  et  in- 
fluentia  ejus  vel  nulla  sit^  vel  non  possit  expe- 
rimento  cognosci,  nulla  superest  nobis  via 
demonstrandi  coelum  illud  creatum  esse.  Sup- 
posito  autem  articulo  fidei  ,  in  quo  credimus 
supernaturalem  gloriam  electis  omnibus  esse 
in  coelo  paratam,  nimis  credibile  fit,  ilhid  coe- 
lum  esse  distinctum  ab  omnibus  ccelis,  qui 
circa  terram  existunt,  omnesque  sicut  loco, 
ita  etiam  natura,  et  perfectione  excellens. 
Moveor  primo  quidem,  ac  prsecipue  propter 
honorem  corporis  Ghristi,  de  quo  certum  est 
in  supremum  coehim  ascendisse,  ut  latius  os- 
tendi,  et  declaravi  in  2  tom.,  3  p.,  disp.  51, 
sect.  1,  conchi.  3.  Non  est  autem  verisimile 
Christum  stare  supra  coelum  iu  motuperpetuo 
existans,  ahas  vel  non  haberet  fixos  pedes  in 
certa  parte  eoeli,  sed  sub  ilUs  semper  coehim 
percurreret,  vel  cum  ipso  ccelo  semper  Christus 
raperetur  :  hoc  autem  secundum  absiirdissi- 
mum  est,  et  primum  parum  deceus.  Deinde 
procedit  etiam  haec  ratio  in  corpore  sanctissi- 
mee  Virginis,  et  ahorum,  qui  forte  jam  sunt 
cum  suis  corporibus  in  coelo.  Moveor  secundo, 
quia  omnes  coeli  mobiles  facti  sunt  quasi  in 
ministerium  viatorum  hominum,  et  ut  illis 
suo  modo  deservirent :  ergo  decuit,  ut  aliquod 
excellentius  fieret  sohun  ut  esset  locus  gioria3 
beatorum  et  quasi  thronus  corporahs,  in  quo 
Deus  specialiter  regnet ;  ut  sicut  inter  Angelos 
dantur  quidam  ministrantes,  ahi  assistentes; 
ita  inter  corpora  coelestia  pra^ter  ea,  quse  sunt 
ad  ministerium  generationum ,  aliquid  sit  so- 
him,  ut  in  eo  sancti  spiritus,  et  homines  Deo 
assistant. 

5.  Tertia  ratio.  —  Quarta  ratio.  —  Moveor 
tertio,  quia  in  damnatorum  supphcium  Deus 
specialem  iocum  et  ignem  inferni  ab  initio 
destinavit,  qui  nuUum  alium  usum  in  mundo 
habet :  ergo  majori  ratione  credendum  est  des- 
tinasse  quoddam  coelum ,  quod  futurum  esset 
regnum  et  sedes  beatorum  ,  ut  de  illo  etiam 
corporaliter  intelligatur  Cliristi  verbum  Matth. 
25  :  Venite,  henedicti  Patris  mei,  ferci^ite  re- 
gmmi,  quod  vobis  paratmn  est  ab  origine  inun- 
di  ■  non  enim  ab  origine  mundi  preeparata 
fuit  spiritualis  gloria,  nam  haec  in  pra^destina- 
tione  ante  mundi  originem  in  ffiternitate  prai- 
parata  est,  ut  habetur  ad  Eplies.  1,  in  execu- 
tione  autem  non  praeparatur,  nisi  quando  da- 
tur  :  locus  autem  illius  gloriiBe,  ad  extra,  et  in 
executione  ab  origine  munch  prseparari  poluit, 
sicut  ignis  ffiternus  Angelis  et  damnatis  pa- 
ratus  fuit.  Ultimo  hujus  coeli  constituto  non 


parum  ad  universi  complementum  pertinet, 
ejusque  pulcliritudinem  auget,  sic  enim  totum 
universum  corporeum  inter  duo  extrema  fixa, 
et  immobilia  clausum  est,  quas  sicut  situ  ex- 
treme  distant,  ita  etiam  proprietatibus  :  nam 
unum  est  maxime  densum  et  opacum,  alterum 
lucidissimum  et  subtilissimum  ,  et  in  utroque 
aptissima  proportio  in  ordine  ad  fines  bono- 
rum  et  malorum  hominum  ,  et  Angelorum  in- 
venitur  ;  neque  contra  veritatem  lianc  diffi- 
cultas  alicujus  momenti  invenitur. 

6.  Circa  primum  panctum  quid  BuguMnus 
opinatus  credatur  a  quihusdam.  —  Secundum 
punctum  erat  de  antiquitate  hujus  coeli,  an  vi- 
delicet  seternum  sit :  quod  potest  interrogari 
vel  de  ffiternitate  per  se,  et  ab  intrinseco,  vel 
de  seternitate  per  effectionem  eeternam  Dei. 
Priori  modo  videtur  potuisse  hoc  coelum  «ter- 
num  Augustinus  Eugubinus,  in  cap.  Gen.  1, 
in  principio  expositionis  illorum  verborum: 
In  frincipio  creavit  Deus  ccelum  et  terram  , 
cujus  auctoris  propria  verba  hic  referre  non 
possum,  quia  in  correcto  codice,  quo  utor, 
obliterata  omnino  sunt.  et  expuncta.  Benedic- 
autem  Pererius  refert,  illum  docuisse,  coelum 
empyreiom  esse  quippiani  ceternum  et  increatmn, 
Jioc  est,  esse  lucern  et  claritatem  quamdam-  ma- 
nantem  ex  Dei  essentia,  in  qua  Deus  est,  et  ad 
cujus  particifationem,  atque  fruitionem  tam 
loni  Angeli,  quam  viri  justi  admittimtur.  Un- 
de  ipse  intelligit  Eugubinum  asseruisse  coelum 
empyreum  esse  aliquid,  quod  non  est  Deus,  et 
nihilominus  seternum  et  increatum  esse.  Ideo- 
que  illam  sententiam  per  absurdam,  execran- 
dam,  et  a  Christi  disciplina  abhorrentem  vocat. 
Alii  vero  simpliciter  errorem  in  fide  vocant,  ut 
Catherinus,  in  Genes,  et  Molina,  1  p.,  tract. 
deOpere  sex  dierum,  disp.  3,  et  alii. 

7.  lllum  Malonius  ad  meliorem  sensum^  re- 
ducit. — AtveroDaniel  Malonius,  in  d.,  disp.7, 
ut  Eugubinum  ab  hac  nota  liberet,  dicit,  per 
coelum  empyreum  illum  non  intellexisse  cor- 
pus  aliquod,  nec  lumen  spirituale  reipsa  dis- 
tinctum  a  Deo,  sed  claritatem  divinam,  quse 
Deus  ipse  est.  Ac  proinde  Eugubinum  abusum 
fuisse  nomine  coeli  empyrei,  maleque  illud  in- 
terpretatum  fuisse,  ac  proinde  negasse  verum 
coelum  empyreum  corporeum,  non  tamen  iu 
jam  absurdum  errorem  incidisse,  ut  ahquid 
distinctum  a  Deo,  et  quod  Deus  non  sit,  increa- 
tum  esse  affirmaverit.  Potestque  interpretatio 
hsec  fieri  verisimilis  ex  testimoniis  Scripturse, 
quse  pro  sua  sententia  Eugubinus  inducit,qua- 
le  est  illud  Psalm.  103  :  Amictus  lumine,  si- 
cut  vestimento,  et  i,  Tim.  6:  Q,id  lucem  haiitat 


24  LIB.  I.  DE  UNIVERSO  QUATENUS  A 

inaccessihilem  ,  et  illud  Joan.  17:  Clarifica  me 
Pater  claritate,  quam  hahui,  priusquam  mun- 
dus  fieret  apitd  te.  Ttem  quia  dicit  coelum  em- 
pyreum  esse  illam  lucem  et  claritatem  Dei , 
quee  justis  pro  mercede  promittitur^  quee  certe 
non  est  nisi  lumen  increatum  Dei.  Multaque 
similia  leguntur  apud  Eugubinum^  in  lib.  de 
Rebus  incorporeis  et  invisibilibus ,  in  quibus 
huncsensum  indicat.Aitenim^  esse  litcem  divini- 
tatis,  quam  semper  cmn  Deo  fuisse  necesse  est , 
et  adjungit  :  Et  hcec  si  coilum  empyreum-  est , 
semper  al  wterno  fuit  codum  empyreum,  id  est, 
hnmensa  lux  divinatis,  id  est,  heatissimum  il- 
lud,  quod  est  supra  coelum,  quod  appellare  non 
audeo :  nam  neque  locus  est,  neque  corpus. 

8.  Malonii  patrociniuyn  aliis  ipsius  Eugu- 
hini  locis  non  cohceret. —  Addit  vero  Eugubinus 
multa^,  quse  sensum  hunc  destruere  videntur : 
imprimis  de  illa  b.ice  ait :  Hcec  lux  manet  dun- 
taxat  a  Deo,  et  infra:  Hoc  est  ccelum  empyreum 
nascens,  proficiscens,  manans  a  divinitate.Quod 
nunquam  dixerim  ego  creatum,  paralus  recan- 
tare  si  male  sentio  ;  et  quod  mirandum  magis 
est^  de  hoc  ipso  coelo,  seu  luce  ait,  hcec  lux  an 
corporea  sit,  an  incorporea  quwdam,  non  facile 
dixerion  quod  de  luce  divinitatis^  et  quse  Deus 
est,  dicere  stolidissimum  esset,  et  phisquam 
hoereticum,  si  fas  est  dicere :  maxime  quia  sub- 
jungit :  Arhitraret  tamen  talem  esse  ut  hcec  cor- 
porea,  et  nostra  ^^ossit  esse,  et  dici  quasi  siviu- 
lacrum  ejus,  itt  illa  sit  dkifiissima  lux  nota, 
visihilisque  et  animo  et  oculis,  qualem  Christus 
ostendit,  cum  Testime?ita  ejus  facta  sunt  alha  ut 
nix,  et  facies  ejus  ut  sol  enituit,  et  qualem  os- 
tendit  Moysi  in  ruho.  Si  ergo  hix  illa  visibihs 
est  corporeis  ocuhs,  quomodo  potest  esse  ipsa 
divinitas  ?  Acccdit^  quod  in  Cosmopoeia  in  ini- 
tio  expositionis  operis  secundi  diei  glohos  ccb- 
lestes,  Q.\i,  esse  ccelestes  aulas,  quarum  una  est 
aula  Dei,  ah  splendore  perenni  vocata  ah  anti- 
quis  cceltmi  empyreum.  Si  ergo  est  globus  cce- 
lestis,  quomodo  non  est  corporeus?  Denique  in 
Recognitione  Geneseos,  cap.  2,  in  principio  re- 
fert  Theodoreti  sententiam  constituentis  diffe- 
rentiam  inter  ccehim  empyreum,  et  firmamen- 
tum,  quod  ilhid  ante  lucem,  hoc  cum  hice  fac- 
tum  est ,  ihud  ex  nihilo ,  hoc  ex  aqua  est 
conditum,  quam  sententiam  ipse  valde  appro- 
bat,  atque  laudat,  quid  ergo  est,  quod  ahis  lo- 
cisdicitesse  increatum. 

9.  Discutitur  et  expugnatur  Fuguhini  sen- 
tentia. — Perplexa  quidem  est  sententia  Eugu- 
bini  ,  et  non  potest  a  gravi  lapsu  et  errore 
excusari :  nam  si  sentit  coelum  empyreum  esse 
rem  distinctam  a  diviuitate,  et  esse  omnino 


DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 
increatam,  et  per  se  ajternam,  manifesta  est 
hseresis,  et  contra  expressum  fidei  articuhim, 
quod  Deus  sit  creator  omnium  visibihum  et  in- 
visibihum.  Si  vero  non  putavit  iham  hicem  esse 
omnino  improductam  a  Deo,  sed  manentem  ab 
ipso,  ut  loquitur,  non  per  temporalem  effectio- 
nem  hberam,  sed  per  naturalem  dimanatio- 
nem,  id  enim  significat,  cum  ait,  esse  lucem, 
qtoam  semper  a  Deo  fuisse  necesse  est,  sic  duos 
alios  errcres  involvit.  Prior  est,  Deum  extra  se 
ahquid  necessario  producere,  aUer  ahquid  esse 
seternum,  hcet  sit  factum  a  Deo;  utrumque 
enim  horum  hsereticum  esse  supra  ostensum 
est,  et  tractando  de  crea.tione  Angelorum  idem 
diximus,  et  in  Metaphysica  de  creatione  dis- 
putando,  et  praeterea  errat  etiam  negando  fore 
creatum  quid,  quod  tali  etiam  modo  a  Deo  fac- 
tum  esset,  ut  in  eisdem  locis  ostendi.  Et  prse- 
terea  dum  Eugubinus  hanc  hicem  manantem 
a  Deo  dicit  esse  priiemium  beatis  promissum, 
si  iUa  lux  non  est  Deus,  incidit  in  errorem 
dicentium  beatos  non  videre  Deum  in  sua  sub- 
stantia,  sed  quamdam  lucem  et  splendorem  a 
divinitate  manentem ,  quam  in  1  p.  hbri  se- 
cundi  de  Attributis  ,  cap.7,  impugnavimus. 
Ad  h8ec  exphcare  nuUo  modo  potest,  quahs  sit 
iUa  hix,  ita  ut  sit  res  a  divinitate  distincta; 
quia  si  cogitatur  accidens,  debet  esse  in  aliqua 
substantia?  si  substantia,  aut  est  spirituahs,  et 
sic  erit  aliqua  inteUigentia  creata,  et  non  coe- 
him :  aut  est  corporea,  et  sic  frustra  fingitur 
eeterna,  et  a  Deo  ex  necessitate  manans.  Et 
prseterea  utroque  modo  ineptissime  ad  Ulam 
apphcantur  Scripturfe  testimonia,  qua3  vel  de 
hice  inaccessibiii  et  increata  divinitatis,  vel  de 
lumine,  quod  est  preemium  beatitudinis  nos- 
trae  ,  loquuntur.  Denique  si  non  putavit  coehim 
empyreum  esse  ahquid  a  diviuitate,  et  luce 
ejus  increata  distinctum,  ineptissime  vocat  il- 
lud  himen  coelum  empyreum  contra  sensum 
omnium,  qui  de  coelo  illo  scripserunt,  vel  lo- 
cuti  sunt:  et  vehementem  suspicionem  erroris 
circa  rem  ipsam  omnibus  tribuit;  et  deinde 
sibi  contradicit,  cum  hicem  hanc  dicit  ex  ne- 
cessitate  manare  a  Deo,  tum  quia  fides  catho- 
hca  non  agnoscit  ahud  lumen  de  lumine,  nisi 
verbum  divinum,  tum  etiam  quia  hix  iUa  ab- 
soluta  res  est :  intra  Deum  autem  nihU  est 
absolutum  a  Deo,  vel  divinitate  manans;  ac 
denique  in  dictis  iUius  auctoris  alia^  sunt  repu- 
gnantiee,  et  totus  ejus  sermo  partim  metapho- 
ricus  est,  partim  inconstans.  Ideoque  iUa  sen- 
tentia  rejecta  ,  certissime  statuendum  est  coe- 
him  empyreum  corpus  quoddam  creatum  esse, 
ac  proinde  non  esse  seternum, 


CAP.  IV.  AN  SUB  C(ELO  IN  PRINCIPIO  CREATO  COMPREHENDATUR,  ETC. 


25 


10.  Circa  idem  secimckim  punctimi  sententla 
Basilii  exponitur.  —  Statim  autem  occurrit 
nobis  sententiaBasilii ,  qui  liomil.  1  Exaemer., 
videtiir  ponere  lioc  coelum  ffiternum  saltem 
posteriori  modo^  et  per  liberam  Dei  creatio- 
nem  quamvis  sine  novitate  essencli.  Dicit  enim 
credibile  esse,  ante  hujus  visibilis  mundi  crea- 
tionem  fuisse  alium,  intelligentiis  superioribus 
accommodatum^  tempore  anteriorem^  eeter- 
num  nimirum  ae  perpetem^  et  substantiis  spi- 
ritualibus  ornatum.  Verumtamen  certissimum 
est  (ut  dixi)  etiam  hoc  modo  coehim  empyreum 
non  esse  a^ternum,  quod  de  Angehs  supra  os- 
tensum  est,  et  eadem^  vel  major  ratio  est  de 
hoc  coelo,  et  ex  statim  dicenchs  confirmabitur. 
Locum  autem  ihum  Basihi  quatenus  ad  Ange- 
los  pertinet;,  de  seternitate  a  parte  post,  et  in- 
trinseca  incorruptibihtate,  seu  substantiah  im- 
mutabihtate,  supra  exposuimus :  eademque  de- 
claratio  ad  coehim  empyreum  apphcanda  est. 
Sic  enim  Pauhis  2,,  Cor.  5,  coehim  ihud  vocat 
domuni  non  manu  factam,  (eternam  in  ccdis. 

l\.  De  tertio  puncto  Basilii,  et  quorumdam 
aliorum  opinio.  —  Verce  sententice  propositio 
prima  suadetur.  —  Jam  vero  suecedit  tertium 
punctum,  videhcet,  an  coehim  empyreum  si- 
mul  cum  hoc  mundo  visibih  creatum  sit,  vel 
ante  ihum,  quamvis  enim  temporale  sit,  ut 
diximus,  potuit  esse  antiquius  hoc  mundo, 
utpote  ante  omnia  visibiha  creatum.  hno 
hoc  saltem  sensisse  Basihum  loco  proxime  ci- 
tato  negare  non  possumus.  Idemque  opinati 
esse  videntur  omnes,  qui  Angelos  ante  hunc 
mundum  creatos  esse  dixerunt ;  nam  muhi 
ihorum  declarant  fuisse  creatos  in  ahquo  reah 
loco  cum  ipsis  prochicto  :  verumtamen  omnino 
certum  est  coehim  empyreum  non  esse  factum 
ante  ihud  principium,  de  quo  scriptum  est  : 
In  principio  creavit  Beus  coelum  et  terram.  Ita 
sentiunt  imprimis  omnes  qui  putant  verba.,, 
illa  de  solo  coelo  empyreo  intehigi.  Item  om- 
nes,  qui  exponunt  ihud  principium  compara- 
tive,  et  exchidendo  omne  ante  factum,  id  est, 
ante  omnia  fecit  coelum  etterram ;  nam  omnes, 
qui  verba  iha  de  principio  ex  parte  rerum  fac- 
tarum  exponunt ,  quiainitiumcreandi  a  coelo 
et  terra  fecit  Deus  ?  necesse  est ,  ut  fateantur 
coelum  empyreum  non  fuisse  ante  terram  crea- 
tum,  et  consequenter  neque  ante  alios  coelos, 
supponendo  fuisse,  simul  cum  terra  creatos, 
ut  jam  ostenchmus.  Pi^aeterea  in  superiori  trac- 
tatu,  hb.  \,  cap.  3,  a.  u.  1,  ostendimus  Ange- 
los  non  fuisse  ante  mundum  sensibilem  crea- 
tos,  et  omnia  ibi  adducta  idem  de  coelo  eethe- 
reoconvincunt:  tum  quiatestimoniaScripturee 


et  Goncihorum  ibi  inducta  de  omnibus  rebus 
creatis  generahter  procedunt,  et  ideo  tantam 
certitudinem  de  coelo  empyreo  sicut  de  Ange- 
hs  faciunt :  tum  etiam  quia  si  quod  esset  fun- 
damentum  cogitandi  creationem  coeh  empyrei 
ante  hunc  mundum  visibilem,  esset  propter 
Angelos  sanctos  :  ergo  quae  ostenduut  Ange- 
los  non  fuisse  autea  creatos,  idem  consequenter 
de  coelo  empyreo  demonstrant.  Essetque  nimis 
vohmtarium  et  vanum  ,  talem  creationem  an- 
tiquiorem  angehca  sine  uho  fundamento  in- 
troducere. 

12.  Secu7ida  profositio  prohatur  primo  auc- 
toritate.  —  Quibus  addendum  est  coeh^m  em- 
pyreum  uon  fuisse  creatum  post  alios  coelos  et 
terram.  Unde  optime  conchiditur  esse  simul 
cum  ihis  creatum ;  hcec  propositio  quoad  utram- 
que  partem  sequitur  ex  communi  opinione 
theologorum  asserentium  cum  Beda,  Strabone, 
et  ahis  Angelos  f uisse  creatos  in  coelo  empyreo ; 
nam  Angeli  fuerunt  creati  non  ante,  nec  post 
hunc  visibilem  mundum,  sed  cum  iho ;  ergo  si- 
mihter  coelum  empyreum,  non  ante  inferiora 
corpora^  sub  iho  contenta,  sed  cum  ihis  factum 
est,  quia  vero  in  superiori  tractatu,  lib.  \,  c.  -4, 
probabile  diximus  esse  Angelos,  non  in  coelo 
empyreo,  sed  in  crystahino,  vel  stehato  fiiisse 
creatos,  neque  sanctos  Angelos  ascendisse  ad 
coehim  empyreum ,  antequam  beati  facti  sunt : 
ideo  cogitare  posset  ahquis  coehun  empyreum 
non  in  primo  instanti  universahs  creationis, 
sed  in  tertio  beatitudinis  Angelorum  fiiisse 
creatum.  Sed  hoc  neque  fundamentum  habet, 
neque  est  verisimile:  tum  quia  non  oportet 
domum  in  ihomet  momento  incipere  esse,  in 
quo  incipit  habitari ,  sed  prius  sedificari  ac 
praeparari  potest  et  debet ,  tum  etiam ,  quia 
hcet  Deus  inferiorem  mundum  visibilem  ut 
domicihum  hominum  viatorum  creaverit,  ni- 
hilominus  prius  ihum  creavit  et  disposuit ,  et 
postea  hominem  creavit,  et  quod  amphus  est^ 
etiam  paradisum  terrestrem  prius  creavit,  et 
postea  hominem  extra  ihum  produxit,  ac  tan- 
dem  in  ihum  transtuht;  ergo  muho  magis 
prseparavit  a  principio,  tam  Angelis  sanctis, 
quam  omnibus  hominibus  prfedestinatis  do- 
mum  empyrei  coeh,  eticimsi  non  in  eoclem  mo- 
mento,  sed  paulo  post  ab  ipsis  esset  ornandum 
et  habitandum. 

13.  Becundo  prolatur  ratione.  — Probatur 
tandem  ex  Scriptura  et  Concilio  Lateranensi. 
—  Prffiterea  ccelum  empyreum  non  ei-at  con- 
dendum  ex  aho  corpore,  vel  subjecta  materia, 
sed  absolute  ex  nihilo  producendum :  ergo  non 
erat,  cur  ejus  productio  creationi  aharum  re- 


26  LIB.  I.  DE  UNIVERSO  QUATENUS  A 

rura^  quse  ex  niliilo  fiunt^  postponeretur.  In 
quo  est  magnum  discrimen  inter  animam  ra- 
tionalemet  coelum  empyreum.  Nam  licet  ani- 
ma  fiat  ex  niliilo,  postulat  tamen  connaturali- 
ter  conjunctionem  cum  corpore ;  et  ideo  non 
est  simul  creata  cum  aliis  rebus  ex  niliilo  fac- 
tis,  sed  supposito  corpore^  et  satis  disposito. 
Ccelum  autem  empyreum  est  per  se  integra  et 
absoluta  substantia^  quse  non  prsesupponit  ex 
sua  intrinseca  ratione  alia  corpora,  ex  quibus 
fiat,  vel  in  quibus,  et  ideo  non  oportuit  poste- 
rius  creari;,  sed  simul.  Atque  ita  etiam  optime 
hoc  confirmatur  ex  verbis  illis :  Qm  vivil  in 
ceternum,  creavit  omnia  simul,  auditis  aliis  si- 
milibus  Concilii  Lateranensis,  in  capite  Fir- 
miter,  prout  supra  de  Angelis  tractata  sunt. 
Unde  merito  addidit  Guillielmus  Parisiensis, 
inlibro  de  Universo^  cap.  35,  de  ordine  empy- 
rei  coeli  ad  alia,  sub  titulo:  Nota  solutioyieot 
qucestionis  swperius  dictm,  ccelum  empyreum 
non  solum  fuisse  simul  tempore  cum  aliis  crea- 
tum,  sed  etiam  prius  ordine  naturse,  ([uia  cst 
velut  amictus  splendoris  totius  mwidi,  et  veliit 
tectum  pulcJiritudinis  praxJari  pal-atii  Dei,  et 
velut  operimentum  speciosissimum  templi  Dei, 
et  gitasi  domus  regia,  et  habitaculuiu  glorue 
ipsius,  et  quasi  palatiiim  proprium  Rcgis,  ad 
quod  cceterce  mundi  partes,  quasi  officince  do- 
mus,  ad  propriam  Regis  aidam  comparantur. — 
Unde  et  propter  dignitatem  tanti  operis,  et 
propter  totius  universi  complementum,  et  per- 
fectionem  necessarium  fuit,  ut  nullum  corpus 
ante  hoc  cffilum  crearetur.  Unde  concluditur 
fuisse  creatum  simul  tempore,  quidquid  sit  de 
ordine  naturse,  qui  magis  est  considerationis, 
et  secundum  rationem,  quam  secundum  pro- 
priam  causahtatem. 

14.  Circa  quartum punctimi  quormndam  sen- 
tentia  negans.—Ejus  fundamentum. — Confir- 
matio  prima. — Confirmatio  secunda.  —  Uhimo 
superest  quartum  punctum,  an  hoc  cceliun  fiie- 
rit,  aMoysesubillo  verbo,  creavitcoelum,  com- 
prehensum.Ahquienim  negant  fuisse  intentum 
Moysi  de  ccelo  empyreo  loqui,  ac  proinde  sub 
nomine  coeh  illud  comprehendisse.  Fundantur, 
quia  Moyses  sohim  de  creatione  mundi  visibi- 
hs  scripsit,  ut  popuhmi  rudem  instrueret, 
eumque  a  cultu  et  adoratione  coelorum,  aut 
syderiim,  aut  aliarum  visibilium  rerum  abs- 
traheret.  Unde  Hieronymus,  Epistol.  139,  ad 
Cyprian.,  circa  principium,  dicit  Moysem  nos 
docuisse  originem  creaturarum,  earum  dun- 
taxat,  qiue  visibilia  sunt.  Et  idem  ex  professo 
docet  Chrysostomus,  in  id  Psalm.  8.  Quoniam 
videbo  coelos  tuos,  etc. ;  coelum  autem  empy- 


DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 
reum  est  invisibile  et  nullum  habet  commer- 
cium  cum  mundo  visibili :  nihil  ergo  de  illo 
locutus  est.  Corifirmatur  primo,  quia  hoc  cffilum 
alterius  est  naturse  a  cceteris  inferioribus  mun- 
di  corporibus,  et  nullam  influeutiam  liabet  in 
hsec  inferiora,  et  consequenter  nullam  con- 
nexionem  cum  illis:  sed  Moyses  tantum  de- 
scripsit  productionem  et  formationem  hujus 
mundi,  prout  usui  hominura,  et  generationi- 
bus  rerum  deservit :  ergo  in  verbis  illis  hoc 
coelura  non  comprehendit,  Confirmatur  secun- 
do,  quia  in  hoc  puncto  eadem  est  ratio  de  ccelo 
empyreo,  qufe  est  de  Angelorura  creatione, 
quia  et  invisibile  est,  sicut  Angeli,  et  propter 
ipsorum  etaliorumbeatorumgloriam  creatura 
est :  sed  Moyses  taf^uit  de  creatione  Angelorum, 
propter  dictam  causam :  ergo  etiam  sermonem 
de  coelo  empyreo  prsBtermisit. 

•15.  Vera resolutio. — Prima  objectio  solvitur. 
—  Dicendum  vero  est,  quamvis  ex  illis  verbis, 
Jn  principio  creavit  Deus  coelum,  per  se  spec- 
tatis  non  possit  efficaciter  convinci,  dari,  aut 
creatum  esse  coelum  empyreura:  uihilorainus 
supponendo  ex  aliis  testiraoniis,  aut  principiis 
dari  coelum  empyreum,  longe  verius  est,  com- 
prehensura  esse  a  Moyse  sub  illis  verbis,  et 
specialiter  sub  noraine  coeli,  licet  alii  coeli  ex- 
cludendi  non  sint,  ut  dixiraus.  Haec  resolutio 
fit  certa  ex  communi  consensu  Patrum  et  theo- 
logorura,  nec  invenio  aliqiiera  contradicentem 
ex  his,  qui  coelura  hoc  existere  et  creatura  esse 
fateutur.  Ratio  vero  est,  quia  hoc  est  verura 
coelura :  ergo  non  potest  raagis  excludi  ab  illo 
verbo,  creavitc0lum,  quara  ca^teri  coeli.  Dices, 
Moysem  tantum  de  uno  coelo  locutum  esse,  et 
ideo  necessarium  esse  dicere  potius  de  visibili, 
quara  de  invisibili  coelo  esse  locutura.  Respon- 
deo  si  alterura  esset  necessario  excludendum, 
fateor  dicendum  esse,  potius  de  coelo  isto  nobis 
.iarailiari,  quam  de  iUo  supremo  et  invisibili 
esse  locutum,  sicut  in  capite  praecedenti  dixi. 
Nulla  vero  est  talis  necessitas  excludendi  alte- 
rum  ex  illis  coelis.  Nam  quod  ponderatur  de 
siugularitate  vocis  ccelum,  nullius  momenti 
est :  tura  quia  etiara  sub  erapyreo  coelo  non  est 
tantum  unum  coelum,  sed  plures,  qui  simul  in 
illo  principio  creati  sunt,  et  sub  illa  voce  C(B- 
lum,  non  obstante  singularitate  vocis  compre- 
henduntur,  ut  capite  preecedenti  ostensum  est : 
ergo  eadem  ratione  poterit  etiam  coelum  em- 
pyreum  comprehendi.  Tum  etiara,  quia  noraen 
ccelum.  non  est  noraen  singulare,  sed  coraraune, 
et  ideo  capax  est  distributionis  tara  formalis  et 
expressffi,  quara  tacit»  et  virtualis,  qualis  esse 

"  solet  in  iudefiuita  locutione  doctrinah_,  et  ita 


CAP.  V.  DUBIUM  INCIDENS 

perinde  fuit  dicere:  In  principio  creavit  Dens 
ccelum,  ac  si  diceretnr,  omne  coehmi:  quia  non 
est  verisimile  terminum  communem  fuisse 
sequivoce  et  ambigue  propositum  ;  et  ideo  ut 
rem  certam  siguificet,  debet  tacitam  distribu- 
tionem  continere,  Vel  certe  debet  per  modum 
termini  collectivi  accipi^,  ut  coelum  dicatur  to- 
tus  orbis  superior  incorruptibilis,  et  supra  om- 
nia  elementa  constitutus.  Et  ita  dixit  Deus  per 
Isaiam,  cap.  48:  Ego  ccehmi  extendi,  manus 
mea  terram  ftmdavit.  Et  Paukis  Actor.  17 : 
DETJS,  qui  fecit  coelum  et  terram,  etc.  Et  ob 
eamdem  causam  sicut  in  bis  locis  utitur  Scrip- 
tura  numero  singularij  ita  in  aliis  explicat  per 
plurale^  ut  Psalm.  8:  Quoniam  videio  coelos 
tuos,  opera  manmmi  tuanmi,  eXc,  et  Psal.  32: 
Yerho  Domini  coeli  firmati  sunt,  et  Psalm.  71 : 
Initio,  tu  Domine,  terram  fundasti,etoperama- 
nuum  tuarum  sunt  cceU.  Et  Genes,  2:  Igitur 
perfecti  sunt  coeU,  et  similia. 

16.  Secunda  oljectio  multipUciter  diluitur. 
— Neque  etiam  obstat  buic  verse  interpretatio- 
ni,  quod  coihim  empyreum  sit  nobis  invisi- 
bile.  Primo  quidem^  quia  secundum  se,  ac 
per  se  hicidum,  et  visibile  est,  nam  oculis  cor- 
poreis  videri  potest,  licet  nos  ilUid  propter  dis- 
tantiam  videre  nou  possimus.  Denique  quia 
licet  Moyses  fortasse  proxime  voluerit  mentes 
Hebraeorum  a  superstitione  Gentilium  corpo- 
ra  sensibilia  colentium  abducere^  et  ad  unius 
creatoris  cogitationem  sublevare  :  nibilominus 
ad  boc  persuadendum  ,  absolute  docuit  Deum 
esse  creatorem  omnium  corporum,  quee  sub 
coelo  et  terra  comprehenduntur^  nihil  distin- 
guens  inter  ea,  quae  a  nobis  videntur^  vel  non 
videntur  :  alias  non  satis  ad  unius  creatoris 
cogitationem  et  notitiam  homines  induxisset. 
Atque  ita  videtur  Ecclesia  intellexisse  verba 
iha  :  In  principio  creavit  Deus  coelum,  nam 
ex  ilhs  sumpsit  articulum  fidei  in  Symbolo 
contentum  :  Credo  in  unum  Deum,  omnipoten- 
tem,  creatorem  coeli  et  terroe,  ubi  nomine  coeh 
omnes  superiores  orbes  intelligit^  sive  a  nobis 
videantur,  sive  non,  ut  verba  sequentia,  visi- 
liUum-  omnium  etinvisibiUmn,  satisaperte  de- 
clarant.  Denique  cum  ostenderimus  Moysem 
locutum  esse  de  coelo  tanquam  de  uno  corpore;, 
vel  superiori  uuiverso^  etiamsi  phira  corpora 
complectatur^  licet  fateamur  de  coelo  visibih 
esse  locutum^  non  est  necesse;,  ut  loquatur  de 
ccelo  tantum  secundum  iUam  partem,  quee  visu 
attingi  potest.  nam  hsec  macliina  coeh  simpli- 
citer  visibilis  est^  licet  non  possit  tota  visu  pe- 
netrari^  et  ideo  cum  dicitur  Deus  creator  coe- 
lestismachinai;  non  inteUigitur  tantum  creasse 


DE  NATURA  COELI  EMPYREI.  27 

illam  quoad  illam  partem^  quse  visibilis  est, 
sed  absolute  totam,  atque  adeo  etiam  empy- 
reum  coelum.  Qute  argumenta  sicut  recte  pro- 
bant  coelam  empyreum  ibi  esse  comprehen- 
sum,  ita  a  fortiori  convincunt  coelos  visibiles 
non  esse  exclusos,  ut  in  superiori  capite  tradi- 
tum  est. 

17.  An  fundamentum  contrarium  innum.  14. 
— Pro  confirmatione  prima  ibid.  adducta  ca- 
pul  sequens  i^istituitur.  — Atque  ita  responsum 
est  ad  fundamentum  contrariai  sententiee,  et 
loca  etiam  Patrum  obiter  explicata  sunt.  Pri- 
ma  vero  confirmatio  petit,  ut  de  hujus  coeli 
natura,  proprietatibus,  et  efficientia,  seu  effec- 
tibus  aliquid  dicamus.  Quamvis  enim  Iiffic  phi- 
losophica  e^se  videantur,,  re  tamen  vera  physi- 
ca  non  sunt,  quia  coelum  illud,  licet  ens  mate- 
riale  sit,  in  rigore  tamen  non  est  ens  mobile 
secundum  ordinariam  potentiam,  nec  per  mo- 
tum  cognosci  potest,  Et  propter  similem  ratio- 
nem  non  cadit  sub  Metaphysicse  naturalis  con- 
siderationem  :  prsesertim  quia  hujusmodi  coe- 
lum,  etiam  est  extra  objectum  ejus,  eo  quod 
materiale  sit.  Sola  ergo  theologia  potest  ali- 
quid  de  proprietatibus  hujus  coeli  investigare, 
nam  per  reductionem  quamdam  ad  accidenta- 
lem  gloriam  beatorum  pertinet.  Et  nihilomi- 
nus  etiam  theologi  vix  possunt  de  natura  vel 
proprietatibus  hujus  coeli  quippiam  invenire, 
quia  nihil  fere  de  iUo  revelatum  est.  Et  ideo 
longa  disputatione  omissa,  quai  in  his,  quse 
proposui,  verisimiliora  videntur,  breviter  at- 
tingam. 

CAPUT  V. 

DUBIUM  INCIDENS  DE  NATURA  GCELI  EMPYREI. 

1 .  Assertioprima  qtiod ccdimi  empyreum  rna- 
teria  et  forma  constat. — Prcedicta  materia  cu- 
jusmodi  naturce  sit,  inquiritur.  —  Primus  di- 
cendi  moclus  non  placet. — Secundus  etiam  modus 
par^im  prohatur.  —  Primo  igitur  de  natura  et 
substantia  huj  iis  coeli  probabilius  censeo  esse 
compositum  ex  materia  et  forma,  nam  sup- 
ponitur  esse  quantum  et  corporeum,  quod 
sine  materia  esse  non  potest :  at  quia  perfec- 
tius  cseteris  esse  creditur,  formam  etiam  ha- 
bere  necesse  est,  quia  illa  maxime  ad  perfec- 
tionem  pertinet ;  et  ideo  in  omnibus  coelis  po- 
nitur,  ut  probabilior  opinio  fert.  An  vero 
materia  illius  coeli  sit  altioris  rationis,  quam 
materise  aliorum  corporum  tam  coelestium, 
quam  inferiorum ,  controverti  potest,  Scien- 
dumque  est  hanc  comparatioiiem  fieri  solere 


28  LIB.  I.  DE  UNIVERSO  QUATENUS  A 

inter  iuferiores  coelos,  et  elementa,  cseteraque 
inferiora  corpora,  seii  mixta,  et  in  ea  esse  va- 
rias  opiniones,  quas  tractavi  in  disp.  13  Me- 
taphysicse,  sect.  11.  Qui  ergoputant  materiam 
coelorum  et  elementorum  esse  ejusdera  ratio- 
nis,  quia  in  pura  potentia  non  existimant  spe- 
cificam  differentiam  posse  inveniri ,  conse- 
quenter  dicent^  etiam  materiam  coeli  empyrei 
esse  ejusdem  speciei  cum  reliquis^  quia  etiam 
est  pura  substantialis  potentia.  At  illud  funda- 
mentum  debile  est,  ut  in  citato  loco  ostendi. 
Qui  vero  putant  materiam  coeli  crystallini ,  et 
inferiorum  esse  ejusdem  rationis  cum  elemen- 
tari,  quia  omnia  sunt  ab  intrinseco,  et  de  se 
corruptibilia  ex  parte  materiae,  licet  ex  parte 
formaj  habeant  aliquem  modum  incorruptibi- 
Htatis  ;  nihilominus  dicere  possunt  materiam 
coeU  empyrei  esse  altioris  rationis,  quia  ab 
intrinseco  incorruptibile  est  et  inalterabile  : 
et  ita  sentiunt  moderni,  quisolum  coehmi  em- 
pyreum  in  primo  creationis  instanti  produc- 
tum  ex  niliilo^  ahos  vero  coelos  postea  ex  aqua 
formatos  autumant,  ut  Mohna  et  Salmeron. 

2.  In  eodem  secundo  modo  astrimido  excesdt 
Alndensis. — Idemque  opinatur  Abulensis^  in 
cap.  23  Exodi,  qusst.  53,  excedittamen;,  quia 
non  solum  dicit  coehim  illud  Ucet  corpus  sit, 
et  ideo  non  sit  totahter  spirituale,  quia  non 
est  de  materia  ahorum  cffilorum^  sed  etiam 
addit  :  Imo  non  dicitv.r  esse  de  materia,  et  sic 
illud  est  sexta  essentia  :  quod  aittem  materiale 
non  est,  non  comenit  cum  rehis  materialis  in 
natura,  quovis  modo.  Inquibus  verbis  obscu- 
rum  est,  in  quo  vero  sensu  dicat,  coelum  em- 
pyreum  non  dici  essse  de  materia  ;  nam  si  ex 
vera  materia  constat,  quomodo  non  est  de 
materia  ?  Fortasse  tamen  intellexit  non  esse 
de  materia,  id  est,  non  esse  factum  ex  mate- 
ria  prsejacente,  sicut  ipse  de  ahis  coelis  opina- 
tur,  quos  liabere  materiam  ejusdem  rationis 
cum  elementari,  et  ex  illa  prseexistente  fuisse 
progenitos  arbitratur^  et  ita  in  hoc  constituit 
differentiam  inter  coelum  empyreum  et  reli- 
quos.  Et  nihilominus  ilhid  dicit  esse  sextam 
essentiam^  quia  Ucet  ponat  alios  coelos  ejus- 
dem  materite  cum  elementis  ;  nihilominus  il- 
los  dicit  esse  quintam  essentiam  respectu  ele- 
mentorum^  quia  non  tantum  ab  illis  specie 
difFerunt,  sicut  ipsa  elementa  inter  se  distin- 
guntur,  sed  etiam  ratione  formse  sunt  incor- 
ruptibiles^  in  quo  inter  se  conveniunt^  et  ideo 
cujusdam  quintse  essentiae  esse  dicuntur.  At 
empyreum  dicitur  esse  sexta  essentia,  quia 
secundum  materiam  et  formam  est  incor- 
ruptibile,  ac  subinde  alterius  rationis  :  atque 


DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 
hsec  cum  probabilitate  et  consequenter  dicta 
sunt.  Quod  vero  ultimo  hinc  infert  ccelum 
empyreum  convenire  cum  rebus  materiaUbus 
quovis  modo^  nullam  consecutionem,  vel  pro- 
babilitatem  habet :  quia  esto  omnia  illa  essent 
vera,,  nihilominus  coelum  empyreum  cum  cse- 
teris  corporibus  incorruptibilibus  in  composi- 
tione  essentiali  ex  materia  et  forma  genera- 
tim  sumptiSj  et  in  capacitate  trinse  dimen- 
sionis  et  quantitatis,  et  in  aliqua  perpetuitate 
ab  intrinseco  :  cum  ca^teris  vero  elemeutis  in 
ratione  communi  corporis  simplicis  conve- 
niret. 

3.  Verior  auctoris  sententia  de  materia  cceli 
empyrei. — Atvero  juxta  opinionemD.Tliomse, 
quam  veriorem  existimamus,  quod  materia 
coelestis  est  diversas  rationis  ab  elemeutari,  non 
oportet  in  ccelo  empyreo  fingere  altioris  ordi- 
nis  materiam,  sed  ejusdem  generis  cum  coe- 
lesti,  licet  intra  illud  sit  perfectioris  speciei  eo 
modo,  quo  in  pura  materia  species  esse  potest^ 
quia  ex  natura  sua  est  ad  nobiliorem  formam 
determinata.  Hsec  enim  diflferentia  cum  pro- 
portione  etiam  inter  materia  inferiorum  coe- 
lorum  invenitur  ,  supponendo  coelos  ipsos  in- 
ter  se  specie  distingui,  ut  in  dicto  loco  ^leta- 
pliysicse,  consequenter  loquendo,  asserendum 
esse  docui.  Verumtamen^  etiamsi  quis  opinio- 
nem  iUam  amplectatur,  quoe  totam  materiam 
coelorum  mobiliumdicitesseejusdem  rationis^ 
licet  ab  elementari  sit  distincta  :  nihilominus 
siue  repugnantia,  et  cum  majori  probabilitate 
dicere  potest,  materiam  coeli  empyrei  esse 
altioris  rationis  a  reliquorum  coelorum  mate- 
ria  :  non  quia  id  sit  simpliciter  necessarium 
ad  incorruptibilitatem  ab  intrinseco,  sed  quia 
ad  majorem  perfectionem  essentialem_,  nobi- 
lioremque  modum  incorruptibilitatis  spectat ; 
et  quia  tota  illa  perfectio  coelo  empyreo  tri- 
buenda  est,  quia  fmi,  propter  quem  creatum 
est,  est  maxime  proportionata.  Atque  ita  con- 
sequenter  etiam  dicere  possunt  sic  opinantes 
coelum  illud  esse  cujusdam  sextoe  essentise,  ut 
explicavi.  Nos  vero  quia  credimus  hanc  per- 
fectionem  habendi  materiam  specificam  et 
determinatam  ad  suam  formam  esse  commu- 
nem  omnibus  corporibus  coelestibus  specie  di- 
versis  ;  ideo  non  judicamus  necessarium  tri- 
buere  coelo  empyreo  sextam  essentiam,  sed 
nobilissimum  gradum  specificum  in  illo  ge- 
nere  quintse  naturse  simplicis^  iu  quo  coelo 
omnes  superiores  elementis  creati  sunt. 

4.  De  forma  quoque  cceli  empyrei  vera  reso- 
lutio.  —  De  forma  vero  empyrei  coeli  solum 
quseri  potest,  an  sitanima.  Sed  in  hoccredimus 


CAP.  V.  DUBIUM  INCIDENS  DE  NATURA  COELI  EMPYREI. 


29 


eamdem  omnino  esse  rationem  in  illo  coelo, 
ac  in  cseteris  inferioribus,  ac  proinde  omnino 
certum  esse  illud  coelum  non  esse  animatum, 
nec  formam  ejus  esse  animam  sicut  de  formis 
aliorum  coelorum  in  philosopliicis  qusestioni- 
bus  de  coelo^  qua?stione  5,  dixi,  et  ex  dictis  su- 
pra  de  Angelorum  substantia  suflicienter  in- 
telligi  potest.  Nam  forma,  qua  in  corpore,  et 
per  corpus  non  potest  actionem  vitae  exercere, 
non  potest  esse  anima  :  at  vero  forma  coeli 
empyrei  non  potest  in  illo  corpore  exercere 
opera  vitse  vegetativse  ,  quia  incorruptibile  et 
ingenerabile  est  :  neque  etiam  potest  per  illud 
cognoscere,  quia  cum  sit  simplex  et  incapax 
alterationis,  non  potest  habere  organa  sen- 
suum,  quee  per  talis  cognitio,  omnisque  ope- 
ratio  animse  sentientis  fit.  Opera  autem  vitse 
intellectuahs    proprie  non  exercerentur   per 

.corpus,  nec  forma,  quse  est  principium  intel- 
lectuahs  cognitionis,  esse  potest  forma  corpo- 
ris,  nisi  possit  iho  uti  ad  talem  cognitionem 
acquirendam,  ut  de  Angehs  ostensumest.Ergo 
materia  iha  co^h  empyrei,  quantumvis  sub  aha 
ratione  sit  subtihor  et  perfectior,  nou  est  ca- 
pax  formee,  quse  sit  vera  anima,  et  c[uoad 
hoc  eadem  ratio  est  de  illo,  quce  de  inferiori- 
bus.  Unde  quidquid  difhcuhatis  in  hoc  puncto 
occurrere  potest,  ex  generah  qusestione  et 
ostensione,  quod  coehim  non  sit  animatum, 
petendum  est. 

5.  Secimda  assertio  cle  cceli  empyrei  proprie- 
tatibus. — Primo  quod  sit  incorruptlMle  ah  in 
trinseco.—  Secundo  quod  rdolile  ex  se.  — Se- 
cundo  de  proprietatibus  hujus  coeh.  Primum 
communiter  receptum  est  illud  esse  ab  in- 
trinseco  incorruptibile,  ut  jam  declaratum  est, 
et  consequenter  etiam  mensurari  sevo,  sicut 
de  Angelorum  substantia,  et  aliarum  rerum 
interruptibilium  existentia  dictum  ahbi  est, 
preesertim  disput.  50  Metapliysica^,  section.  5 
et  6.  Dicitur  etiam  hoc  coehim  esse  immobile, 
quod  sano  modo  intehigendum  est.  Non  est 
enim  ita  immobile,  ut  sit  omnino  incapax 
motus  locahs  proprii  ac  physici :  nam  eo  ipso, 
quod  verum  corpus,  et  quantum  est ,  habet 
potentiam  passivam  ad  localem  motum  sahem 
neutram,  ut  Scotus  loquitur  :  quia  est  vere  in 
loco  pliysico  et  finito  ,  et  potest  esse  propin- 
quius,  vel  remotius  ad  alia  corpora,  saltem 
secundum  partes  suas.  Unde  si  Deus  vohiisset, 

/moveri  ab  ahqua  intelligentia  potuisset,  neque 
id  esset  violentum  tali  corpori,  quia  nuha  na- 
turali  perfectione  propterea  pi-ivaretur  :  quies- 
cere  enim  nulla  perfectio  talis  corporis  est, 
hcet  respectu  universi  possit  esse  conveniens. 


Unde  solum  non  movetur,  quia  esset  super- 
fluum,  et  fini,  propter  quem  a  Deo  creatum 
est,  minime  consentaneiun,  tamen  lioc  totum 
respectu  particularis  naturae  tahs  cceh  extrin- 
secum  est,  et  ideo  nou  est  ihi  quies  ita  natura- 
hs,  ut  motus  circularis  violentus  futurus  esset, 
si  fieret,  quamvis  secundumlegem  ordinariam, 
et  respectu  ordinis  totius  universi  posset  dici 
extraordinarius  et  miraculosus.  Neque  etiam 
obstaret,  quod  hoc  coehun  supremum  sit ;  et 
ideo  non  habeat  extrinsecum  locum  continen- 
tem,  in  quo  possit  moveri;  tum  quia  hoc  so- 
lum  est  verum  de  facto,  non  posset  Deus  ahud 
coelum  supra  creare,  nulla  facta  violentia  tali 
coelo,  sed  juxta  consihum  voluntatis  suse  uni- 
versum  totum  augendo;  tum  etiam,  quia  ad 
circularem  motum  non  est  necessarius  supe- 
rior  locus  extrinsecus  continens  :  sed  absque 
iho  physice  ac  naturaliter  fieri  posset  ,  sicut 
phdosophi  de  primo  mobih  existimaverunt. 
Accedit,  quod  coelum  empyreum  uniforme,  ac 
prorsus  homogeneum  esse  creditur,  totum  hi- 
cidissimum,  et  secundum  omnes  suas  partes 
seque  splendidissimum,  ac  subinde  seque  per- 
fectum  :  et  ideo  nec  indiget  motu  circulari,  ut 
secundum  varias  partes  ahter,  et  ahter  aliis 
partibus  orbis  apphcetur.  Neque  si  ita  move- 
retur  pecuharem  violentiam  pateretur,  quia 
nuha  ejus  pars  magis  postulat  esse  in  hac 
parte  universi,  quam  in  ahera,  vel  in  hoc  he- 
mispheerio  potius,  quam  in  aho,  cum  omnes 
ejusdem  rationis  sint.  Est  ergo  immobilitas 
ihius  corporis  ex  recto  ordine  universi,  non 
ex  pecuhari  debito  ( ut  sic  dicam )  tahs  na- 
turse. 

6.  Tertio  proprietatem  addit  Maloniu,s,  quod 
sit  fluidum. — Rejicitur  tamen  tripliciter. — In- 
terrogant  autem  ahqui  theologi,  an  coelum 
ihud  solidum,  vel  flexibile,  seu  fluidum  sit. 
Quod  dubium  speciahter  tractat  Daniel  Ma- 
lonius,  in  2,  d.  2,  disp.  7,  sect.  5.  Et  proba- 
bilius  censet  esse  corpus  fluidum  accideus,  et 
recedens  secundum  partes.  Fundatur,  quia  si 
esset  solidum,  uon  posset  inservire  corporibus 
beatis  vel  ad  motum,  vel  ad  locutionem,  aut 
respirationem  :  item  quia  alia  daretur  perpe- 
tua  corporum  penetratio.  Quas  rationes  ipse- 
met  fatetur  posse  dissolvi,  nihilominus  tamen 
probabiliores  esse,  quam  quai  in  contrarium 
adduci  possunt.  Mihi  tamen  oppositum  videtur 
longe  probabilius.  Primo  quidem,  qtiia  si  illud 
corpus  fluidum  est,  profecto  est  mobile  intra 
eumdem  locum  secundum  varias  partes,  et 
modum  fluxus  et  refluxus,  seu  accessus  et 
recessus.  Hocautem  est  contrareceptum  dogma 


36  LIB.  I.  DE  UNIVERSO  QUATENUS  A 

omnium  potentium  illud  coelum  prorsus  im- 
motum,  Secunclo,  quia  illa  species  motus  lo- 
calis  valde  imperfecta  est^  non  enim  potest 
intelligi  sine  aliqua  divisione,  condensatione, 
et  rarefactione  partium  talis  corporis,  quee  re- 
pugnant  corpori  incorruptibili,  Antecedens 
declaratur,  quia  si  corpus  beati  ascendens  ad 
illud  ccelum,  non  penetrat  per  illud  manens 
immotum,  scd  coelum  illud  cedit  corpori  beati, 
necesse  est,  ut  partes  talis  corporis  dividantur, 
ut  dent  locum  humano  corpori  subintranti,  et 
consequenter  necesse  est,  ut  partes  secundum 
latera  comprimantur ,  et  postea  transeunte 
corpore  beati,  rarefiant,  ut  ad  priorem  locum 
revertantur,  et  continuitatem  iterum  accipiant, 
sicut  nunc  fit  in  aere,  vel  aqua.  Tertio,  quia 
ante  ascendum  corporum  beatorum  coelum 
illud  replebat  adsequate  totum  spatium,  in  quo 
creatus  est :  si  ergo  postea  ad  eumdem  locum, 
sed  ad  idem  spatium  ascendant  innumera  mul- 
titudo  corporum  beatorum  et  intra  illud  spa- 
tium,  et  co3kim  recipiantur,  et  singula  occu- 
pent  spatia  sibi  proportionata,  et  cum  partibus 
cceli  non  penetrentur,  profecto  necesse  est 
corpus  illud  coeleste  condensari,  ut  in  minori 
spatio  recipi  possit,  vel  extra  illud  totum  spa- 
tium  dilatari,  seu  ascendere  per  plures  suas, 
quia  nonpotestintelligisine  mutatione  figura3, 
et  dispositionis  antiquee,  aliisque  similibus  im- 
perfectionibus,  illi  perfectissimse  naturae  re- 
pugnantibus. 

7 .  AA  fundam.enta  Malonii  vi  mmero  prcece- 
denti. — Deuique  exalteriussententige  conjectu- 
ris  non  fit  probabiliusilla  sententia,  quia  neces- 
sitas  illius  proprietatis  coeli  empyrei  ad  usum 
corporum  beatorum  nec  probabibter  suadctur. 
Nam  imprimis  quod  spectat  ad  motum  loca- 
lem,  poterunt  beatorum  corpora  in  illo  coelo, 
vel  per  illud  moveri ,  sicut  per  inferiores  coe- 
los  possunt  autem  per  cseteros  moveri,  vel 
transire,  etiamsi  divisibiles,  vel  fluxibiles  non 
sint :  ergo  fidem  erit  in  coelo  empyreo.  Nec  re- 
fert,  quia  diutius  vel  permanentius  in  empy- 
reo  coelo  sint  commoraturi,  tum  quia  eadem 
ratio  de  longa,  vel  brevi  mora,  et  de  pluribus, 
vel  paucioribus  motibus  :  tum  etiamquiapost 
diem  Judicii  quaudo  omnes  sancti  homines 
jam  erunt  in  corpore,  et  anima  beati,  hbere 
discurrent  per  alios  coelos,  vel  per  totum  uni- 
versum,  ut  ahbi  tractatum  est.  Deiude  ad  lo- 
quendum  non  indigebunt  corpore  coelesti  tan- 
quam  instrumento,  quo  ad  vocem  formandam 
utantur,  sicut  nos  aere  utimur.  Quia  (ut  ex 
materia  de  Beatitudine  suppono)  corpus  glorio- 
sum  nou  erit  in  partibus  internis  vacuum,  sed 


DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 
omnia  illa  interiora  loca  corporis,  quag  nunc 
ahmentis,  excrementis,  superfluis  humoribus, 
autaere  replentur,  tunc  purissimo,  ac  lucidi.?- 
simo  aere  replebuntur :  iUo  ergo  utentur  ad 
formandam  vocem,  et  in  coelo  empyreo  solas 
intentionales  species  emittent,  ut  ab  ahis  au- 
diantur,  quia  sine  ulla  commotione,  vel  fluxu 
coelestis  corporis  fieri  poterit  seque  ac  immu- 
tatio  visus.  Prseterea  respiratio  in  iUis  corpo- 
ribus  necessaria  non  erit  alteratio,  et  ita  neque 
corda  eorum  nimia  calefactione  efiicientm", 
propter  quam  respiratione  indigeant.  Denique 
corpora  beata  non  erunt  semper  intra  corpus 
cceh  empyrei,  sed  supra  convexum  ihius  plan- 
tas  pedum  habebunt,  quando  vohierint.  Imo 
hic  est  quasi  proprius  illorum  situs  et  locus, 
sicut  de  Christi  corpore  alibi  ostendimus. 
Quando  vero  beati  intra  ipsum  coehim  empy- 
reum  esse  voluerit,  nuUum  est  inconveniens, 
quod  semper  penetrent  illud,  idem  enim  erit 
de  ahis  coehs,  quando  per  iha  suo  arbitrio 
transire,  vel  discurrere  voluerint. 

8,  Ultima  proprietas  de  influxu  empyrei  in 
corpora  suhjecta  discutitur. — Prima  opinio  ne- 
gans. — Primuni  argitmentum.  — Uhimo  circa 
vim  agendi  coeh  empyrei  in  aha  corpora,  vel 
in  hsec  inferiora  dubitant  theologi  an  ihud 
coehim  hsec  inferiora  influat,  vel  ex  se  lumen, 
aut  ahquam  quahtatem  emittat.  Res  tamen  est 
adeo  ignora  nobis  ostendi.  Nihilominus  tamen 
sunt  opiniones.  Prima  negat  ahquid  iufluere, 
Hauc  tenuit  D.  Thomas,  in  2,  dist.  2,  qusest.  2, 
art.  3,  ubi  ahis  etiam  nonnulhs  placet,  et 
Alensis,  2  part.,  quaist.  47,  memb.  1.  Prima 
ratio  a  priori  esse  potest,  quia  coelum  empy- 
reum  non  est  factum  ad  conservaudas  res  cor- 
ruptibiles  vel  in  individuo,  vel  in  specie  per 
continuam  generationum  successionem  :  sed 
tantum  est  factum  propter  perfectionem  uni- 
versi,  prresertim  in  ordine  ad  finem  superna- 
turalem,  ut  sit  beatorum  domicihum;  ergo  est 
omnino  abstractum  ab  influentia  in  hffic  infe- 
riora.  Secundo,  quia  cceh  non  agunt  nisi  me- 
diante  motu,  ut  de  caeteris  patet,  unde  dici  so- 
let,  quod  si  motus  coelorum  cessareut,  omnia 
ha3c  inferiora  perirent,  quia  coeli  nihil  in  ea 
influerent.  Addi  etiam  solet,  quod  corpus  non 
movet  msi  motum  :  sed  coehim  empyreum  est 
immotum  :  ergo  non  influit.  Tertia  iUud  su- 
premum  coehmi  nihil  influit  in  ccelos  sibi 
proximos  :  ergo  neque  iu  remota  elementa. 
Consequentia  clara  est,  quia  juxta  principia 
bonae  Philosophise  corpus  remotum  non  agit 
in  distans  nisi  per  proximum,  vel  agendo  iu 
illud.  Antecedens  vero  patet,  quia  corpus  illud 


CAP.  V.  DUBIUM  INCIDENS 
influit  lumen  in  alia  corpora  eoelestia;,  licet  in 
se  lucidissimum  sit^  alioqui  vide.ii  posset;  sed 
coelum  non  iDfluit ,  nisi  per  lumen  :  ergo. 
Quarto  explicari  non  potest^  qualis  influentia 
licec  sit. 

9.  Secunda  opinio  affmnans  et  aliquwnto 
proiatior.  —  Prima  ratio ,  secl  infirma.  — 
Altera  niliilominus  sententia  docet  coelum  il- 
ludinfluere  in  liunc  mundum  inferiorem.  Hanc 
sententiam  preetulit  I).  Thomas^  1  p.^,  q.  66, 
art.  3,  ad  2,  et  quodl.  6,  qua^st.  11,  a.  19,  ubi 
expresse  contrariam  sententiam  retractat,  ut 
notat  etiam  Cajetanus  circa  dictam  solutionem 
ad  2,  quihanc  ultimam  sententiam  amplecten- 
dam  censet.  Et  eamdem  sequuntur  Richardus, 
in  2,  dist.  2,  art.  3,  qua^st.  3,  Durandus,  q.  2, 
^Egidius,  quEest.  2,  art.  4,  Argentina,  cpsest.  2, 
art.  1 .  Varise  autem  rationes  ad  hoc  suaden- 
dum  afi"eriuitur.  Prima,  quia  luium  quodque 
corpus  materiale  conservatur  a  proximo  supe- 
riori  corpore  tanquam  a  loco  naturah,  in  quo 
continetur;  ergo  primum  mobile  hoc  modo 
conservatur  a  ccelo  empyreo,  in  quo  contine- 
tur  :  ergo  necesse  est,  ut  coelum  empyreum  iu 
ilhid  influat,  et  consequenter  per  illam  in- 
Ihientiam  agetin  inferiora,  quatenus  virtutem 
influendi  ejus  continet,  vel  roborat.  Sed  hsec 
ratio  parvi  momenti  est.  Nam  major  intellecta 
de  couservatione  propria  per  propriam  actio- 
nem,  veramque  efFicientiam  falsa  est,  ut  bene 
notavit  Durandus  supra  n.  7,  quia  elementum 
ignis  in  sua  sphaira  existens  locus  naturalis  est 
purissimi  aeris  vicini,  quem  circumdat,  et  con- 
tiuet  ignis  aulem  ille  nihil  influit  in  aerem, 
ahoqui  vel  illum  calefaceret  phts,  quam  natura 
ejus  postulet,  vel  humiditatem  ejus  minueret, 
quod  non  esset  ilhid  conservare,  sed  ad  cor- 
ruptionem  disponere.  Fingere  autem  aham 
influentiam  in  igne,  commentitium  est.  Item 
iUud  principium,  quod  omne  corpus  conserva- 
tur  a  loco  naturah,  nullum  liabet  fundamen- 
tum.  Nam  si  corpus  conteutum  sit  per  se  factum 
per  creationem,  quia  est  natura  sua  incorrup- 
tibile,  non  indiget  alia  causa  conservante  prse- 
ter  suum  creatorem :  imo  a  nullo  aho  conser- 
vari  potest,  quia  a  nuUo  aho  pendet  in  esse, 
sicut  neque  in  fieri.  Si  vero  corpus  ihud  sit 
natura  sua  corruptibile  ut  aer,  et  quodlibet 
elemeutum  :  etiam  ilhid  non  indiget  conser- 
vante  per  se  prseter  Deum,  sed  sohmi  indigebit 
conservaute  per  accidens,  id  est,  non  corrum- 
pente,  seu  removente  prohibens,et  sic  se  habet 
ignis  ad  aerem,  et  ad  hoc  non  est  necessaria 
influeutia  positiva  ut  per  se  patet.  Ergo  ut  coe- 
lum  empyreum  sit  lociis  suo  modo  naturahs 


DE  NATURA  COELI  EMPYREI.  31 

proximi  inferioris  cceli,  non  est  necessaria  in- 
fluentia  ,  sed  contiuentia  cum  debito  et  con- 
naturah  ordiue. 

10.  Secunda  ratio  etiam  clehilis.  —  Secunda 
ratio  est,  quia  si  coelum  empyreum  nuham  in- 
fluentiam  haberet,  non  pertineret  ad  unitatem 
universi,  quod  est  inconveniens.  Sequela  pro- 
batur,  quia  unitas  universi  est  unitas  ordinis: 
ordo  autem  hic  attenditur  secundum  influen- 
tiam  superiorum  in  inferiora,  quia  est  unitas 
regiminis,  quatenus  inferiora  per  superiora 
reguntur.  Verumtamen  heec  ratio  parum  etiani 
cogit,  quia  unitas  universi,  quantum  ad  cor- 
pora  attiuet,  per  ordinem  situum,  et  subordi- 
nationem  corporum  simphcium  consentaueum 
naturis  eorum  sufficienter  salvatur.  Sicut  enim 
domus  est  una,  et  imago  etiam  est  una,  etiamsi 
una  pars  non  liaheat  in  aham  activam  influen- 
tiam ;  ita  hic  mundus  potest  esse  unus,  et  ah- 
quod  corpus  potest  pertinere  ad  unitatem  ejus 
siue  influentia,  secundum  ahum  convenientem 
ordinem.  Sic  ergo  ut  coelum  empyreum  ad 
unitatem  mundi  pertineat  satis  est,  quod  sit 
quasi  pulcherrimum  tectum  totius  universi 
continens,  et  quasi  complens  ilhid.  Accedit, 
quod  influentia,  quee  nuuc  est,  non  est  princi- 
pahter  propter  unitatem,  sed  supposita  unitate 
universi ,  ad  ejus  conservationem  et  perpe- 
tuitatem  ordinatur.  Unde  elementum  ignis 
per  se  niliil  influit  in  inferiora,  sed  per  ihud 
influuut  coeh,  quia  non  potest  influentia  tran- 
sire  ad  remota  corpora,  nisi  proxima  prius 
alficiat.  Si  tamen  posset  fieri,  ut  coelum  huige 
niliil  influeret  in  ignem  :  nihilominus  ad  uni- 
tatem  universi  pertineret.  Et  declaratur  ex 
statu  uuiversi  post  diem  Judicii ;  cessabit  enim 
iufluentia,  et  uihilominus  unitas  mundi  per- 
manebit. 

1 1 .  Tertia  ratio  satis  verisimilis.  —  Tertia 
ratio  philosophica,  et  vakle  verisimilis  est,  quia 
omne  corpus  naturale  habet  ahquam  vim  acti- 
vam,  et  hoc  videtur  pertinere  ad  perfectionem 
formse  :  haec  autem  virtus  in  rebus  non  viven- 
tibus  non  est  ad  agendum  in  seipsis,  sed  ad 
agendum  in  aha.  At  vero  coelum.  empyreum 
est  substantia  constans  forma  quadam  valde 
perfecta  iu  illo  ordine  :  ergo  non  caret  omni 
virtute  agendi;  non  est  autem  ita  perfectum, 
ut  gradum  animee  attingat:  ergo  virtus  ejus 
non  est  activa  immanente  actione :  ergo  trans- 
eunte :  ergo  est  potens  influere  in  alia :  ergo 
de  facto  influit.  Hssc  uhima  consequentia  pro- 
batur,  quia  iUa  virtus  de  se  naturaliter,  et  ne- 
cessario  agit,  quia  non  est  hbera,  ut  suspen- 
dere  influentiam  valeat,  ut  est  per  se  notum. 


32  LIB.  I.  DE  UNIVERSO  QUATENUS  A 

Neque  etiam  est  verisimile^  ut  proximum  coe- 
lum  sitincapax  influentiee  ejus,  ut  hac  ratione 
sit  perpetuo  otiosa,  et  carens  actione  ob  de- 
fectum  passi  capacis,  quia  non  videtur  lioc 
optimse  dispositioni  corporura  universi^  et  sa- 
pientissima^providentieedivinseconsentaneum: 
ergo  illa  vis  activa  coeli  empyrei  semper  est  in 
actu,  ac  subinde  in  csetera  corpora  continue 
influit.  Et  hac  ratione  utuntur  Durandus,  Ri- 
chardus  et  ^Egidius.  Alii  addunt  probationem 
ab  experimento  quodam,  de  quo  statim  vide- 
bimus. 

12.  Confirmatur  froxima  ratio.  — Ad  pri- 
onum  argumentum  in  num.  8.  —  Ad  secundiim 
argum.entum.  — Atque  hsecratio  maxime  con- 
firmatur  ,  quia  hic  ordo  rerum  per  se  per- 
tiuet  ad  perfectionem  ,  et  nullum  habet 
incommodum ,  ut  patebitrespondendo  ad  mo- 
tiva  contrarise  sententige.  Ad  primum  uon  ne- 
gatur  consequentia :  nam  licet  lioc  co^lum  per 
se  primo  non  sit  factum  propter  influentiam, 
consequenter,  et  cpiasi  per  se  secundo  illam 
habere  necessarium  fuit ;  quia  debuit  esse  per- 
fectissimum,  ac  proinde  maxime  activum  nec 
debuit  carere  proportionato  subjeeto,  in  quo 
suam  virtutem  exercere  posset.  Ad  secundum 
falsa  est  imprimis  illa  universalispropositio, 
quod  corpus  non  movet  nisi  motum.  Nam  licet 
fortasse  in  motu  locali  id  habeatverum,  quan- 
do  unum  corpus  per  se,  ac  immediate  movet, 
et  impellit  aliud,  in  motu  alterationis  non  est 
ita,  potest  enim  unum  corpus  quietum  locali- 
ter  manens,  aliud  movere  per  alterationem 
proprie,  aut  late  sumptam,  prout  illuminatio- 
nem,  et  omnem  mutationem  ad  quahtatem 
per  se  tendentem  comprehendit,  quia  nulla 
est  ratio,  ob  quam  illa  conditio  motus  localis 
in  agente  ad  alterationem,  vel  similem  actio- 
nem  necessaria  sit,  ut  alibi  latius  dictum  est. 
In  aliis  autem  cffilis  necessarius  est  motus  ad 
influendum,  non  per  se,  nec  quia  simpUciter 
necessarius  sit  in  coelo,  vel  astris  ad  agendum, 
absolute  in  inferiora,  sed  quia  est  necessarius 
ad  ordinate  agendum,  prout  ad  conservatio- 
nem  universi  necessarium  erat.  Unde  ille  mo- 
tus  sohim  est  necessarius  ut  applicatio  agentis 
ad  passum,  id  est,  ut  sol,  luna,  etc,  ad  diver- 
sas  mundi  partes  applicentur,  et  ita  possit  ho- 
rum  astrorum  influentia  ad  universum  extendi 
eum  intermissione  et  vicissitudine  ad  ejusuti- 
litatem  necessaria.  Nam  si  sol,  verbi  gratia, 
in  uno  situ  semper  quiesceret,  rcs  sibi  praesen- 
tes  corrumperet,  et  alise  propterejus  absentiam 
perirent.  Idemque  suo  modo  verum  est  in  cee- 
teris  planetis.  Et  in  hoc  sensu  vei^um  est  mun- 


DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 
dum  hunc  inferiorem  periturum  fore,  si  ca;li 
quiescerent,  et  non  aho,  utin  philosophia  tra- 
didi,  et  attigi  in  Metaphysica,  disput.  21,  sec- 
tion.  3,  et  disp.  22,  sect.  5,  prsesertim  in  fme. 
At  vero  ad  influeutiam  cceU  empyrei  non  fuit 
necessarius  motus  ejus,  quia,  ut  supra  dixi, 
in  suo  esse  ,  et  compositione  partium  est 
uniforme,  et  omnino  homogeneum,  et  ideo 
non  plus,  neque  ahter  in  unam  partem  orbis, 
quam  in  aUam  influeret,  etiamsi  circulariter 
moveretur,  quia  per  talem  motum  non  fieret 
huic,  vel  ilU  hemisphaerio  propinquior  secun- 
dum  partes  magis,  vel  minus,  vel  alio,  et  aUo 
modo  effectrices,  sed  tantum  secundum  diver- 
sas  partes  materiales,  quse  varietas  ad  influen- 
tiam  nihil  refert.  Non  desunt  tamen,  qui  tri- 
buant  iUi  coelo  varias  influentias  secundum 
partes  diversas,de  qua  opinionein  respousione 
ad  quartum  videbimus. 

13.  Ad  tertium.  Responsio  prima. — Respon- 
sio  secunda. — Ad  tertium  dicimus  primo,  non 
esse  necessarium,  ut  omnes  coelestes  influen- 
tiai  fiantper  hmien,  nam  possunt  habere  ahas 
innatas  proprietates,  per  quas  agant,  ut  in  sin- 
guUs  planetis  mihi  probabiUus  est.  Unde  juxta 
specificam  diversitatem  coelorum  vel  astrorum 
est  etiam  varietas  in  proprietatibus,  et  couse- 
quenter  in  ii]fluentiis,quai  ab  iUis  manant.  Sic 
ergo  esto  esset  verum,  coelum  empyreum  non 
influere  per  lumen,  poterit  influere  per  aUam, 
vel  aUas  virtutes  sibi  connaturales,  per  quas 
non  influet  iUuminando,  sed  immediate  efli- 
ciendo  in  coelo  sibi  propinquo  aUquam  aliam 
quaUtatem  nobis  ignotam  non  repugnantem 
incorruptibiU  corpori,  quia  non  disponit  uUo 
modo  ad  corruptionem,  sed  tantum  perficit,  ad 
modum  luminis  ,  vel  simiUum  quaUtatum. 
Quod  optirae  confirmatRichardus,  quiainfluen- 
tia  hmse  vel  SoUs  attingit ,  ubi  lumen  ejusnon 
attingit,  ut  ad  viscera  terraj,  et  aUa  opaca  lo- 
ca:  sic  ergo  poterit  coehim  empyreura  aliquid 
influere  in  primum  mobile,  esto  radios  lumi- 
nis  in  ilkid  non  raittat.  Addo  vero  Ucet  sit  pro- 
babile,  Uimen  coeU  erapyrei  non  eraittere  ra- 
dios  luminosos,  vel  quia  ejus  splendor  est  al- 
terius  rationis  a  luce  SoUs,  vel  quia  est  corpus 
adeo  rarum,  vel  subtile,  ut  ad  iUurainandum, 
non  sufiiciat :  nihilorainus  lioc  non  esse  cer- 
tura,  nam  fortasse  etiara  crystaUinum  coehim 
fulget  in  se  ex  vicina  influentia  coeli  empwei. 
NuUa  euim  experientia  aUud  constare  nobis 
potest :  nam  fieri  optirae  potest,  ut  illa  influen- 
tia  sit,  et  a  nobis  non  videatur.  Vel  quia  pri- 
raura  mobile  est  corpus  ita  densura  et  opa- 
cura,  ut  penetrari  non  possitlumine,  sedpotius 


CAP.  V.  DUBILIM  INCIDENS  DE  NATr1\A  COFLI  EMPYREt. 


radios  superioris  corporis  in  se  contineat,  et 
nmbram  redclat,  ut  corpus  Innte,  et  similia  : 
vel  quia  propter  nimiam  distantiam  non  po- 
test  lumen  illud  huc  pertingere.  Sicnt  etiam 
ccelnm  empyreum  cum  sit  lucidum  et  visibile, 
sine  dubio  visibiles  species  ex  se  cmittit,  et  ni- 
hilominus  a  nobis  videri  non  potest,  quia  prop- 
ter  nimiam  distantiam,  vel  obstaculum  alicu- 
jus  coeli  intermedii  species  visibiles  ipsius  ad 
nos  non  pertingunt.  Idem  ergo  potest  esse  de 
himine. 

14.  Circa  quartum.  argimentum  opinio  pri- 
ma.  —  Rejicittir.  —  In  ultimo  argnmento  pe- 
titur,  qnse  sit  intluentia  ilhus  coeh.  In  quo 
puncto  aUqui  antiqui ,  ut  Alensis,  et  D.  Tho- 
mas  supra  referunt,  dixernnt  influentiam  hu- 
jus  coeli  consi.stere  in  quodam  speciah  himine 
necessario  ad  conjnnctionem  animse  rationalis 
cum  corpore  :  nam  ad  conjunctionem  anima? 
sentientis  ponnnt  aham  specialem  influentiam 
coeli  crystallini  :  ad  unionem  vero  animee  ve- 
getativse  influentiam  cceh  stellati.  Sed  hsec 
opinio  antiquata,  et  merito  rejecta  est,  quia 
sine  finidamento  confingit  illorum  himinum 
necessitatem,  cum  exphcare  non  possit,  quod 
sint,  vel  cur  excogitentur.  Nam  ad  conjunc- 
tionem  cujuscumque  animee,  sive  forma;  cor- 
poris,  nunum  medium  est  necessarium  praeter 
ultimam  dispositionem ,  vel  organizationem 
animse  proportionatam  :  hsec  autem  dispositio 
permixtionem  elementorum  cum  comminii  in- 
lluentia  coelorum ,  coefiiciente ,  si  opus  sit , 
proxima  causa  univoca,  nt  in  viventibus  per- 
fectis  invenitur  sufficienter  fit.  Ergo  frustra 
fingitur  influentia  cceli  empyrei  propter  con- 
junctionem  animfe  rationalis  cum  corpore  : 
nam  licet  fieri  possit,  ut  illnd  coelum  in  eam 
influat,  tamen  sine  illa  influentia  posset  etiam 
facile  subsistere  et  intelligi,  prout  ab  Aristote- 
le  dicente,  sol,  et  homo  generat  hominem,  intel- 
lecta  est. 

45.  Sectmda  opinio.  —  In/pwgnatur  primo. 
—  Alii  tribuunt  huic  inflnentise  coeli  empyrei 
diversas  inclinationes  et  dispositiones  Iiomi- 
num  in  distinctis,  ac  distantibus  orbis  plagis 
habitantibus.  Nam  cum  omnes  illi  habeant 
omnes  influentiascoelornmmobilium,  etnihil- 
ominus  semper  inter  se  habeant  illam  diver- 
sitatem  complexionum  et  proprietatnm  con- 
natm^alinm,  et  quasi  individualiumj  non  po  - 
test  illa  diversitas  oriri  ex  influentia  coelorum 
mobilium.  Unde  concludunt,  provenire  ex  coelo 
immobili  quod  semper  habet  diversas  influen- 
tias  in  omnibns  illis  regionibus  et  plagis  uni- 
versi,  ita  ut  in  unaquaque  semper  sit  eadem, 
III. 


33 

et  inter  se  sint  distinctaj  propter  diversas  par- 
tes  cceli  immobilis  semper  immobiliter  influen- 
tis.  Qnam  sententiam  referens  Richardus,  su- 
pra  de  illa  dicit  evidcMius  rationl  concordare. 
At  hoec  sententia  supponit  coelum  empyreum 
ex  se,  et  per  se  distinctas  qnahtates  et  pronrie- 
tates  influere  per  distinotas  partes  suas  cor- 
respondentes  diversis  hemisphffiriis,  ac  regio- 
nibusterrte.  Hoc  autcm  repugnat  his,  quffi  de 
homogencitate  talis  cceli  diximus  :  nam  si 
partes  ejus  sunt  omnirio  similes  in  snbstantia, 
et  dispositionibus  suis,  quomodo  possimt  in  vi 
agendi  esse  dissimiles  et  varia\,  cum  vis  agondi 
vel  fit  per  formam  et  di,spositione3,  vel  certe 
ex  forma  nt  informante  materiam  sic  disposi- 
tam  conseqnatur.  Quapropter  cum  Ricliardiis, 
dicto  art.  3,  qusest.  2,  fateatur  illnd  coslum 
esse  homogenenm,  et  uniforme  in  esse  snarum 
partinm,  non  videtur  loqui  consequenter  in 
qnsest.  3,  distinctas  influentias  per  se  illispar- 
tibus  attribnens. 

16.  Imjmgnatur  secundo. —  Tandem  impu- 
gnatur.  —  Deinde  illa  experientia  nnnura  si- 
gnum  e.st  talisdiversitatis  influentiarnm  a  ccelo 
empyreo  secundum  diversas  ejus  partes  prove- 
nientinm.  Qnia  potest  ex  aliis  cansis  tum  ma- 
teriahbus  tum  etiam  efficientibns  provenire. 
Nam  in  variis  regionibus  orbis  potest  terra 
esse  diversimode  disposita,  et  aliis  elementis 
aliter,  et  aliter  mixta.  Unde  provenire  potest, 
ut,  caeteris  paribus  diversa  mixta  exilla  gene- 
rentur,  et  corpora  etiam  complexiones  varias 
sortiantur.  Accedit,  quod  Solis,  et  aliorum  pla- 
netarnm  aspectus,  et  respectus  sunt  varii  res- 
pectu  diversarnm   regionum ,   vel  secundum 
propinqnitatem,  vel  distantiam  ad  orientem, 
vel  alias  plagas  orbis,  vel  secundnm  aspectnm 
directum,  aut  obIiqunm,tam  respectu  Solis,  et 
singnlorum  planetarum,  quam  secnndnm  va- 
rios  ipsorum,  et  aharum  stellarum  concursus. 
Haec  antem  habitndo    et  dispositio  ex  parte 
terree  semper  est  eadem  propter  immobilitatem 
ejns,  et  ideo  semper  in  illis  regionibns  pro  il- 
larum  diversitate  eadem  distinctio  in  effecti- 
bus,  vel  conditionibus  eorum  reperitur.  Non 
provenit  ergo  ex  solo  ccelo  empyreo,  quamvis, 
supposita  influentia  hujus  cceli,  possit  ad  illam 
cooperari,  non  quia  in  partibns  snis  ex  se  ha- 
bet  distinctam  virtutem  inflnendi,  sed  quia  ea- 
dem  virtus  ahter  concurrens  cnm  aliis  cansis 
universalibns,  vel  particularibus  efficientibus, 
et  materialibus,  potest  ad  diversos  effectns  co- 
operari,  sicnt  in  variis  conjnnctionibus  plane- 
tarum  contingit. 

17.  Vera  resolutio  pradicta'  influenticB,  — 


34 


LIB.  I.  DE  UNIVERSO  QUATENUS  A  BEO  PER  CREaTIONEM  FACTUM  EST. 


Dico  ergo^  non  constare  nobis,  qnam  specialem 
proprietatem,  vel  effectum  inflnat  ccelnm  em- 
pyrenm  per  se  spectatnm,  et  sola  sna  virtnte 
efiiciendo  in  aliucl  corpns.  Neque  propter  hunc 
defectum  nostree  cognitionis  negare  debemus 
omnem  illius  coeli  influeutiam,  qnia  evidens 
nobis  est,  in  rebus  nobis  vicinioribns  esse  pki- 
res  virtutes  agendi,  qnas  ignoramns,  quia  ea- 
rnm  efi"ectus  experti  non  sumns,  nec  satis  ex- 
periri,  ant  ab  aliis  cansis  distingnere  possumus. 
Satis  ergo  est,  qnod  in  generali,  et  velnti  a 
priori  ex  illius  corporis  nobilitate  colligamus, 
non  posse  carere  omni  agendi  virtnte.  Unde 
D.  Thomas,  dicta  sohit.  ad  2,  in  generaU  dixit, 
influere  illud  coehmi  in  sibi  proximum  ahqnid 
ad  dignitatem  pertinens.  In  dicto  autem  quo- 
libet  dicit  cooperari  ad  perpetuitatem  et  sta- 
bihtatem  universi.  Verisimile  antem  est,  de 
facto  non  influere  in  hffic  inferiora,  nisi  coad- 
juvando  et  cooperando  ahis  astris  et  coehs : 
et  ita  non  habere  ahqnem  specialem  eff^ectum 
pra^ter  eos,  cph  ab  aliis  coehs  proveniunt,  cjuam- 
vis  ex  inflnentia  ccieh  empyrei  vel  majori  vir- 
tute  et  efficacia  fiant ,  vel  etiam  ahter  tempe- 
rentnr  et  disponantur.  Neque  de  ista  influentia 
ita  occulta  ahqnid  ahud  dici  cum  fundamento 
posse  existimo.  Nam  qnod  quidam  dicnnt,  ha- 
bitnrum  specialem  influentiam  in  corpora 
beatorum,  incertum  satis  est,  si  de  influentia 
distincta  ab  emissione  intensionahum  specie- 
rum  intehigatur :  nam  sine  dnbio  delectabun- 
tur  beati  splendore,  et  pnlchritudine  ihius  coeh 
uon  tantum  mente,  sed  etiam  ocuhs  visa,  et 
ad  hoc  ab  illo  species  recipient.  Aha  vero  in- 
flnentia,  uon  video,  qna  fundamento  asse- 
ratur. 

CAPUT  VI. 

UTRUM  IN  VERBIS  ILLIS :  IN  PRINCIPIO  GREA VIT 
DEUS  CCELUM,  CREATIO  ETIAM  ANGELORUM  COM- 
PREHENSA   SIT. 

1.  Duplex  qu(estio  in  titulo  capitis  distin- 
guenda.  —  Ahera  confirmatio  in  cap.  4,  n.  14, 
prsetermissahocincidensdnbiumpetebat,  quod 
in  superiori  tract.,  hbro  primo,  capite  tertio, 
numero  dnodecimo,  attigimus,  et  in  hunc  lo- 
cum  plenius  tractandnm  remisimns.  Dua3  igi- 
tur  qusestiones  hic  distingnendse  sunt;nna  est, 
an  Moyses  in  tota  iUa  narratione  creationis 
mnndi  creationem  Augelorum  praetermiserit. 
Ahera  est,  si  iham  non  preetermisit,  quo  ver- 
bo,  et  quomodo  iham  significaverit.  Et  ita  haec 
posterior  qnsestio  bipartita  est,  solnm  non  pos- 
suntAngeli  comprehendi  in  toto  iho  capite  vel 


sidD  nomine  coeh,  vel  sub  nomine  hicis,  cpiia 
in  nuho  aho  verbo  ahquod  fundamentum,  aut 
vestiginm  ihius  significationis  cogitari  potest, 
et  ita  de  ilhs  tantum  duobns  variee  opiniones 
fnere.  Nnnc  ergosohim  de  creatione  coeli  agi- 
mns,  de  kicis  prodnctione  in  hbro  sequenti 
videbimns. 

2.  In  qucestione  nunc  tractanda  prima  opi- 
nio  negans.  —  Ejus  fundamentum,  principale. 
— Accedit  triplex  congruentia. —  Est  ergo  opi- 
nio  satis  antiqna  et  recepta,  Moysem  in  eo 
capite  nuham  de  creatione  Angelorum  mentio- 
nem  fecisse,  imo  ex  instituto  iham  prsetermi- 
sisse.  Ita  supponunt  Basihus,  hb.  de  Spirita 
sancto,  cap.  16,  et  homil.l,  Exaemer.,  et  Chry- 
sostomus,  hom.  de  Jejuniis,  et  Gen.  lectione, 
qnce  liabetnr  post  homilias  in  Gen.,  idemque 
habet  hom.  2,  in  Gen.,  et  in  id  Ps.  8  :  Qiio- 
niammdeho  coelos  tuos.  Epiphanius,  haeres.  65, 
in  principio,  Cyrihus,  lib.  3,  contra  Juhan., 
§  5,  Igitur  quod,  Athauasius,  qnsest.  1,  ad  An- 
tioch.,  Tlieodoretns,  quffist.  2,  in  Gen.,  et  inch- 
cat  Hieronymns,  epist.  139,  ad  Cypriannm,  in 
principio,  dicens  Moysem  visibihum  tantiim 
rerum  creationem  narrasse.  Preeterea  in  hac 
sententia  conveniunt  omnes ,  qui  senserimt 
Angelos  fuisse  creatos  ante  ihud  principium, 
de  quo  locutns  est  Moyses  cum  dixit :  In  prin- 
cipio  creavit  Deics  ccehim,  quos  supra  sno  loco 
retuhmus.  Qnia  Moyses  tantnm  narrat  creatio- 
nem  earnm  rernm,  qnse  in  illo  principio  creata 
sunt :  ergo  si  jam  erant  Angeh,  non  potuerunt 
sub  illa  narratione  comprehendi.  Et  simili 
modo  ejusdem  opinionis  necessario  sunt,  qni 
dicnnt  Angelos  fihsse  creatos  post  primum 
diem,  quia  sic  etiam  uon  possunt  snb  iUis  ver- 
bis  comprehendi.  Sed  hse  opiniones  in  snpe- 
riori  tractatu  rejectee  sunt.  Verumtamen  hcet 
Angeh  fuerint  creati  simul  cum  coelo,  ut  ibi 
posuimus,  fieri  potnit,  ut  jNIoyses  in  sua  narra- 
tione  iUam  preetermiserit.  Quod  antem  ita  sit, 
probatur  ex  verborum  proprietate,  nam  qnod 
ad  preesens  attinet,  nomen  coeU  non  significat 
rem  spiritnalem,  sed  corpoream ;  ergo  in  nar- 
ratione  historica  vox  iUa  est  in  sua  proprietate 
accipienda.  Cur  autem  Moyses  Angelos  prce- 
termiserit,  variae  rationes  a  Patribns  reddun- 
tur.  Prima  est  Athanasii,  Ghrysostomi  et  Theo- 
doreti  ne  rndis  iUe  populns  Angelos  ut  Deos 
coleret,  si  iUorum  notitiam  reciperet.  Secnnda, 
qnia  Hebraii  tnnc  erant  incapaces,  et  non  po- 
terant  creatnras  spirituales  concipere;  !deoque 
satius  visnm  est,  eis  occasionem  prfebere,  nt 
ex  visibilibns  ad  invisibilia  ascenderent,  qnam 
statim  de  spirituahbus  rebus  sermonem  eis  fa- 


CAP.  VI.  AN  IN  VERBIS  ILLIS:  INPRINCIPIO  CREAVIT  DEUS  COELUM,  ETC. 


cere.  Ita  indicant  Ghryso.stomns  et  Basilius,  et 
favet  AnibrosiuS;,  lib.  l,  Exaemer.^  cap.  5^,  et 
Cyrillus  dicens  :  Non  oportedat  dicere  ea,  qucs 
intelligi  neqidlant.  Tertia,  quia  narratio  de 
Angelis  aliena  erat  a  scopo  Moysis^  qui  erat 
rudem  populum  ad  Dei  cultum,  et  ad  Messiae 
expectationem  per  res  et  cseremouias  sensibi- 
les  disponere,  altioribus  rebus  prfetermissis. 
Ita  significat  Cyrillus,  libro  2,  cont.  Julian., 
§  i,  vers.  Igitur  de  Mosc,  cum  sequente. 

3.  Secunda  opinio  extreme  contraria  prcece- 
denti. — Secundasententia  Imic  extremecontra- 
riaest^Moysemin  illisverbis,  in  principio  crea- 
tit  Deus  ccelum  etterram,  per  se  ac  immediate 
locutum  esse  de  Angelis,  illosque  solos  nomine 
coeli  significasse,  quamvis  non  sine  aliqua  me- 
taphora  per  ccelum  intelligendo  supremum  or- 
dinem  rerum,  quibus  liic  mundus  componitur. 
Sicut  enim  unus  liomo,  qui  microcosmos  dici- 
tur ,  corpore  et  spiritu  constat ,  ita  mundus 
ex  rebus  spiritualibus  et  corporalibus  compo- 
nitur  :  illae  ergo  nomine  cceli,  ha;  vero  nomine 
terra  significatse  sunt,  vel  quoad  totam  earum 
existentiam,  vel  quoad  materiam^  ex  qua  om- 
nes  corporea?  formatee  sunt.  In  qua  expositione 
posterior  pars  de  nomine  terrse  postea  expen- 
detur,  quoad  priorem  vero  huc  pertinet.  Et 
approbat  illam  Augustinus,  lib.  12  Confes,  , 
cap.  8  et  9,  sequitur  Gregorius  37,  Moral.^ 
cap.  24,  alias  5. 

-4.  Prima  assertio.  — Verumtamen  sine  uUa 
dubitatione  dicendum  est  primo  Moysem  no- 
mine  coeli  non  significasse  solos  Angelos.  Hanc 
assertionem  probant  sufficienter,  quse,  cap.  3 
et  A,  copiose  tractata  sunt.  Estque  communis 
sententia  antiquorum  Patrum,  praeter  citatos 
in  priori  sententia,  Dionysius,  cap.  A,  de  di- 
vin.  Nomm.,  in  prima  ejus  parte,  Basilius, 
hom.  l,  Exaemer.,  et  ssepe  in  sequenti,  et 
prsesertiminhom.  9,  ubi  has  allegorias,  quse 
simplicem  ac  litteralem  sensum  exckidant, 
graviter  reprehendit.  Unde  Gregorius  etiam 
Nissenus,  in  principio  Exaemer.,  in  eam  curam 
incumbendum  esse  dicit ,  ut  vocibus  in  signi- 
ficatione  propria  fnanentihus ,  certam  rermn 
procreationis  seriem  contemplemur.  Eademque 
est  sententia  Ambrosii,toto  lib.  1,  Exaemer.,  et 
lib.  2,  cap.  \,  et  sunt  postea  secuti  Beda,  in 
Exaemer.,  initio.  Hugode  S,  Victore,  in  Eluci- 
dat.  Gen.,  cap.  3  et  9,  ibidem  Glossa^,  et  mo- 
derni  expositores  communiter,  et  D.  Tliomas, 
dicta  qusest.  65,  66,  67  et  seq.  Et  scholastici 
communiter  cum  Magistro,  in  2,  d.  12.  Et 
fundamentum  praicipuum  nititur  in  principio 
sumpto  ex  doctrina  ejusdem  Augustiui,  et  ad 


35 

fidei  stabilitatem  valde  necessario,  verba  Scrip- 
tura3  in  proprio  sensu  esse  accipienda,  quando 
evidens  ratio,  vel  auctoritas  ad  metaphoram 
non  compellit,  quse  regula  maxime  verum  ha- 
bet  in  rebus,  quae  ad  dogmata  fidei  vel  ad  his- 
torias  pertinent,  At  illa  verba,  in  principio 
creatit  ccelum  et  terram,  et  dogma  fidei  con- 
tinent,  et  historiam  referunt,  et  nuUa  est  ratio 
inducens,  nedum  cogens  ad  metaphoram,  auc- 
toritas  etiam  Patrum  in  propria  significatione 
verbum  illud  accipit,  Ergo  nulla  ratione  exclu- 
dendus  est  sensus  proprius  propter  metaphori- 
cum,  Et  hanc  regulam  etiam  ad  verba  Moysis 
singulariter  applicatam,  et  subinde  totam  ra- 
tionem  a  nobis  factam  confirmant  non  solum 
Basilius,  homil.  3  et  9,  in  Genes.,  et  Beda,  et 
Hugo  de  Sancto  Victore  supra,  sed  etiam  Au- 
gustinus,  Hb.  8,  Gen.  ad  litter.,  cap.  1  et  2, 
ubi  expresse  rejicit  in  liac  parte  sensus  allego- 
ricos,  quos  in  aliis  hbris  de  Genesi  contra  Ma- 
nicha30spriusscripserat.  Accedit  tandem,  quod 
in  aliis  locis  Scripturse  (ut  supra  etiam  notavi) 
in  propria  significatione  verba  iUa,  et  no- 
men  cwli  in  eis  positum  explicatur,  prsesertim 
Psalm.  \OV'.Iiutio  tu,  Domine,  terram  fmidas- 
ti,  et  opera  manuum  tuarum  sunt  codi.  Et  Ec- 
clesia  ex  eodem  loco  accipit  primum  articulum 
fidei  in  Symbolo  contentum  :  Credo  in  uniim 
Deum  Patrem  omnipottntem  creatorem  coeli  et 
terrce,  qui  sine  dubio  in  verborum  proprietate 
accipiendus  est, 

5.  Ad  Augustinum  et  Gregorium  pro  secun- 
da  opinione  citatos. — Quapropter  sententia  Au- 
gustini  pie  explicanda  est,  ut  in  sensu  mystico, 
non  excludendo  proprium  et  litteralem,  sit 
locutus,  Quod  multo  certius  est  de  Gregorio, 
Addendum  item  est,  et  pro  sequentibus  ob- 
servandum,  Augustinum  in  his  interpretatio- 
nibusGenesis  magis  disputando  et  inquirendo, 
quam  asserendo,  et  veium  sensum  litteralem 
stabiliendo,  processisse,  ut  ipse  diserte  admo- 
nuit,  libr,  1  Genes.  adlitter.,  cap,  20  et  21,  et 
in  Imperfect,  Genes,,  cap  3,  ubi  lianc  ipsam 
qugestionem,  qviam  tractamus,  an  per  coelum 
superiores  substantiee,  et  per  terram  res  infe- 
riores  intelligantur  ,  disputat,  et  nihil  resol- 
vit,  Quaproter  etiam  secundum  mentem  Au- 
gustini  stabiliendus  imprimis  est,  in  illis  ver- 
bis  proprius  ,  et  litferalis  sensus ;  cui  deinde 
mysticus  supperaddi  poterit,  Unde  quod  idem 
Augustinus,  lib,  12  Coufession.,  cap,  25  et  31, 
ait,  si  plures  dantur  sensus,  qui  in  se  couti- 
nent  veritatem ,  non  esse  temere  afiirman- 
dum,  quid  potissimum  Moyses  senserit,  sem- 
per  iutelligendum  est,  salva  verborum  proprie- 


36  LIB.  I.  DE  UNIVERSO  QTJATENUS  A 

tate  iii  aliqno  seiisn^  qni  simnl  ,  et  aliqnid 
vernm  doceat,  et  propiietati  verborum  con- 
sentanens  sit. 

6.  Secimda  assertio. — Nonest  contra  Patres 
citatos  in  n.^i. — Secunclo  igitur  dico,  quamvis 
expresse  Moyses  non  narraverit  per  illa  verba 
Angelornm  creationem,  nihilominus  non  om- 
nino  illam  proetermisisse,  sed  implicite  sub 
nomine  coeli  illos  comprehendisse.  Haic  asser- 
tio  imprimis  est  conformis  Augnstino,  locis  ci- 
tatis,  qni  nbique  in  hanc  partem  inclinat,  quod 
Angelorum  creatr  ii  i  fnerit  a  Moyse  praeter- 
missa.  Imo,  in  lib.  .e  Civit.,  c.  9,  id  afiirmat 
et  probat ,  quia  in  •,  2  Gen.  dicitur  Deus  o-e- 
quievisse  ah  omniopere  siw,  qtiod patrarat.Opus 
aiitem  (inquit)  Dei  esse  Angelos,  hic  quideni 
licet  non prfetermissum,  non  tamcn  evidenter  ex- 
pressum,  sed  alibi  Jioc  Scriptura  clarissima 
voce  testatur,  etc.  EtGregorins,  lib.  32  Moral., 
cap.  9,  alias  10,  cum  sim.ul  factum  coilum, 
terraque  descrihltur,  simul  spirituaUa,  atque 
corporalia  facta  esse  indicatur.  Deinde  hoc  non 
estcontra  litterae  proprietatem,  fatemur  enim, 
nomine  C(xli  vernm  et  corporeum  coelnm 
Moysem  intellexisse,  tamen  addimus,  sub  no- 
mine  illo  etiam  comprehendisse  totum  c<ieli 
ornatum,  qui  magna  ex  parte  in  habitatoribus 
ejns,  seu  ccelicolis,  qni  snnt  Angeli,  consistit. 
Qnimodusloqnendinon  est  metaphoricus,  sed 
proprius  cnm  aliqua  amplificatione,  quiB  licet 
ahqna  ex  parte  inclndat  illam  metaplioram 
secundum  qnam  continens  pro  contento  acci- 
pitur  :  niliilomiuus  quando  ipsum  continens 
non  excluditur,  adeo  est  usitata,  ut  proprie- 
tatem  sermonis  non  excludat.  Sic  enim  fre- 
quenter  de  civitate,  vel  domo  loquimur^  simul 
locum  et  liabitatores  compreliendendo.  Pra3- 
terea  hffic  assertio  nou  est  contra  Patres  pro 
priori  sententia  allegatos,  illi  enim  de  expressa 
narratione  creationis  Angelorum  sufficienter 
explicantur.  Pra^sertim  cum  alibi  ipsi  doceant, 
sub  illis  verbis,  Ccelum  et  terra,  multa  Moysem 
comprehendisse,  quse  per  ipsa  verba  formali- 
ter  non  exprimuntur.  Nam  Chrysostomus  ait, 
in  illis  primis  verbis  summatim  comprelien- 
disse  Moysem  totins  mundi  opificium.  Qnod 
etiam  approbat  Augustinus,  libr.  11,  deCivit., 
cap.  33  ,  Basilius  etiam  ait  Moysem  sub  no- 
mine  terree  comprehendisse  aqnam  et  aerem, 
et  sub  extremis  corporibns  comprehendisse 
media  :  ergo  eadem  ratione  dicere  et  credere 
possumus,  sub  nomine  coeli  comprehendisse 
omnia  coelestia,  cjuse  cum  ccelis,  et  in  ccelis 
creata  sunt,  sicut  nomine  terrse  comprehendi 
possimt  omnia  terrestria  per  propriam  crea- 


DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 
tionem  facta,  ut  infra  explical)imus.  Deniqne 
hic  optime  applicari  pos.sunt  verbaTertulliani, 
libr.  contr.  Hermogen.,  cap.  31,  qnatenns  di- 
cit  :  Novum  non  est,  ut  id  solum,  quod  conti- 
net,  nominetur,  quasummale .-  i7i  isto  aiitem  in- 
telligitur,  et  quod  continetur,  qua  portionale. 
Et  ex  hoc  principio  explicat  illa  verba,  rpiam- 
vis  de  Angelis  nihil  expresse  dicat. 

7.  Nec  denique  a  sacris  litteris  dissonat.  — 
Symlolum,  NiccBnum  capite  Firmiter. — Tertio 
in  hoc  sensn  videtur  in  Scriptnra  frequenter 
vocari  Dens  creator  coeli  et  terree  ;  nam  per 
illa  verba  intendit  Scriptura  explicare  solum 
Deum  esse  increatum,  et  reliqua  omnia  qnse 
sunt,  ab  ipso  esse  creata.  Sic  loquitur  Panlus, 
Actor.  17,  Deus,  qui  fecit  mundum,  et  omnia 
quce  in  eo  sunt,  hic  cceli  et  terrw  cum  sit  Do- 
minus,  etc,  nbi  snb  nomine  cceli  et  terrse, 
mundum,  et  omnia,  quae  in  eo  suut,  de  qui- 
bns  locutns  fnerat,  comprehendit.  Et  hic  lo- 
quendi  modus  est  frequens  in  Psalmis,  in  32: 
Verho  Domini  coeli  firmati  sunt,  et  spiritu  oris 
ejus  omnis  virtus  eorum  ;  Psal.  68:  Lmdent  il- 
lum  cceli  et  terra,  et  Psalm.  88  :  Tui  sunt  cceli 
et  tua  est  terra,  et  quasi  explicando  illa  verba 
additur,  Orhem  terrce  et  plenitudinem  ejus  tu 
fundasti,  et  Psalm.  120  :  Auxilium  a  Domino, 
qui  fecit  ccelum  et  terram.  Et  similia,  quaj  op- 
time  in  dicto  sensu  intellignntnr.  Accedit , 
quod  in  Symbolo  Nicseno  ita  videntur  illa  ver- 
ba,  Factorem.  cceli  et  te7'rce,  explicari  per  se- 
quentia  ,  visihilium  omnium  et  invislhilium. 
Quod  ut  magis  exponeret  Concihum  Latera- 
nense  addidit  in  capite  Firmiter:  Spiritualiwm 
et  corporalium.  Qui  sua  omnipotenti  virtute 
simul  ah  initio  temporis  utramque  de  nihilo 
condidit creaturam ,  etc.  Ac  deniqueCatechism. 
Rom.,  1  p.,  in  expositione  art.  1  Symboli, 
n.  16,  dixit  :  Nomine  cceli  et  terrce  quidquid 
ccelum  e.t  terra  complectitur,  intellige^idum  est. 
Et  num.  17,  specialiter  declarat  Angelos  sub 
nomine  coeli  esse  comprehensos. 

8.  Ad  principale  fundamentum  primce  opi- 
nionis  in  n.  2.  —  Ad  reliquas  congruentias  ihi- 
dem  adductas. — Neqne  huic  assertioni  obstant 
motiva  prioris  sententiee,  imo  illam  confir- 
mare  possnnt.  Nam  principale  fuudamentum 
illius  sententiffi  probat  priaecedeutem  coiiclu- 
sionem,  non  tamen  huic  repuguat,  ut  jam  sa- 
tis  explicatnm  est.  Alias  vero  congrnentice  ad 
snmmum  procedunt  de  formali,  seu  expressa 
commemoratione  Angelorum,  de  qua  illam 
senteutiam  explicnimus;  ad  excludendam  an- 
tem  implicitam  insinuationem,  parnm  valeut. 
Imo  aliqute  illarum  rationum  etiam  in  priori 


CAP.  VII.  AN  AER  FUERIT  SIMUL  CUM  COELO  CREATUS,  ETC. 


37 


sensii  non  sunt  ad  moilnm  efficaces  :  nam  licet 
Moyses  expresse  dixisset  Denm  creasse  ccbIos  _, 
et  coelestes  spiritns^  non  propterea  in  idolola- 
trise  pericnlnm  popnlnm  conjecisset.  Qnin  po- 
tins  dicendo  illos  esse  creatos,  diceret  illos  non 
esse  Deos,  necjne  latria  adorandos,  eo  vel 
maxime  qnod  panlo  post  facit  mentionem  Che- 
rubim  collocati  ante  paradisnm,  capitul.  3,  et 
alterins  Angeli,  qui  Agar  in  via  occnrrit,  ca- 
pitul.  16,  etaliornm  Angelornm,  qni  apparne- 
runt  Abrahie,  capitul.  19,  et  in  reliqna  parte 
ejnsdem  libri,  et  sequentibns  Pentatenchi  fre- 
qnenter  de  Augelis  loquitnr;  ergo  non  prteter- 
misit  eorum  expressam  mentionem  in  priuci- 
pio  propter  pericnhuii,  vel  incapacitatem  po- 
puh  :  nam  hsec  necessitas  non  magis  in  illo 
principio,  quam  paulo  post  in  ilhus  hbri  lec- 
tione  cogitari  poterat.  Quin  potins  existimo, 
antequam  Moyses  hbrnm  Genesis  scriberet, 
famiharem  et  vnlgatam  fnisse  in  iho  popnlo 
notitiam  Angelornm  ex  traditione  majorum. 
Nam  verisimihimum  est,  qnod  sicut  ihe  popn- 
his  per  traditionem  retinebat  expectationem 
Messia?,  necessitatem  circumcisionis  et  simiha, 
ita  etiam  habebat  cognitionem  phnnum  rernm, 
qnarnm  historiam  Moyses  in  Genesi  scribit,  ut 
peregrinationnm  Abrahie,  Isaac  et  Jacob,  et 
phninm  mirabilinm  rernra,  qnoe  ihis  accide- 
rant.  Ergo  credibile  etiam  est,  habnisse  noti- 
tiam  Angelorum.  Imo  fortasse  ideo  Moyses  con- 
tentnsfnit,  narrando  creationem  coeh  et  terrse, 
quia  sciebat  facile  intehecturos  omnes,  nomine 
coeh  omnes  res  coelestes  sive  visibiles,  sive  in- 
visibiles  comprehendi,  et  de  Angehs  ibi  dis- 
tinctius  non  fnisse  locutnm,  quia  tunc  ad  suum 
munns  non  pertinebat ;  sicnt  etiam  nec  de  coelo 
empyreo  expresse,  et  specifice  locutus  est.  Et 
ita  responsum  est  ad  secundam  confirmatio- 
nem,  in  cap.  4,  relictam  in  fme,  num.  14. 

CAPUT  VII. 

UTRTJM  AER   FUERIT  SIMUL  CUM  CCELO  GREATUS,  ET 
SUB  NOMLNE  COELI  COMPREHENSUS. 

1.  Cur  de  elemento  ignis  specialis  qucestio 
non  proponatur.  —  Duo  puncta  in  titnlo  pro- 
posito  insinnantur,  et  breviter  tractanda  sunt: 
nnnm  de  creatione  aeris  absohite,  et  per  se 
spectata  :  ahud  de  narratione  ihius  in  prsedic- 
tis  verbis  Genesis.  Qnte  dno  possnnt  etiam  de 
elemento  ignis  investigari ;  sed  id  facere  omit- 
timus,  quia  noji  est  tam  certnm  dari  simplex 
elementum  ignis  in  propria  sphtera,  siciU  esi 
de  aere.  Et  juxta  opiuionem  asserentem  su- 


premam  regionem  aeris  attingere  nsqne  ad 
concavnm  hiuce,  et  non  dari  corpus  ignis  me- 
chum  inter  huiam  et  aerem,  conseqnenter  di- 
cendum  est  nou  fnisse  creatum  elementum 
ignis  in  iUo  principio,  ac  proinde  nec  sub  ihis 
verbis  esse  comprehensum .  Nam  si  creatnni 
tnnc  esset  in  proprio  loco  connaturali,  ibi  pro- 
fecto  esset  nsqne  nunc  conservatum,  tum  quia 
elementnm  secunchim  se  totum  non  corrum- 
pitur,  tum  quia  nec  a  coehs  corruptum  esset, 
nec  ab  inferioribns  elementis,  nuhse  enim  in- 
tlnentias,  vel  alterationes  igni  contrarioe  ad 
ihnm  locum  perveninnt.  Neque  etiam  Deus 
solus  ilhid  destruxisset,  alias  frnstra  ilhid  pro- 
duxisset ;  et  ideo  non  solet  Deus  sua  sponte 
destrnere,  qna;  creavit,  sed  per  causas  secnn- 
das,  quando  earnm  natnra,  etcnrsns  idpostu- 
lat.  Si  vero,  ut  probabilius  creditur,  elemen- 
tum  ignis  in  sua  spheera  existit,  et  ad  comple- 
mentum  universi  pertinet :  eadem  ratio  de  iho 
erit,  quse  de  elemeuto  aeris,  et  quee  de  hoc 
dixerimus,  facile  ad  illud  applicabnntur,  ideo- 
qne  specialem  quecstionem  de  igne  movere  ne- 
cessarium  nou  fnit. 

2.  Prinia  sententia  negans,  et  quinam  illam 
amplectaiitur . — Prima  ergo  sententiareferri  pc? 
test,  negans  elementnm  aeris  sub  propria  for- 
ma  et  substantia  creatnm  esse  in  illo  princi- 
pio,  vel  in  verbis  illis  fuisse  comprehensum. 
Hanc  sententiam  potissime  docent,  qui  putant, 
in  illo  primo  creationis  instanti  tantum  creasse 
Denm  materiam  primam  informem,  ex  qua 
postea  coelos,  et  elementa  formavit,  Vel,  ut  alii 
dicunt,  solum  creasse  coelum  empyreum,  et 
materiam  informem  communem,  vel  creasse 
coelnm  empyreum  cnm  elemento  proprio  ter- 
rse,  et  corpus  aIic]nod  ac[uenm,  vel  informe, 
quo  totum  spalinm  inter  coelum  empyrenm,  et 
terram  nniformiter  replevit,  ex  cpio  postea 
cckIos  ,  et  alia  elcmenta  formavit  et  distinxit. 
De  quibus  sententiis  in  sequentibus  capitibus 
dicturi  sumns,  ubi  fundamenta  etiam  earum 
expendemus  :  nunc  solum  juxta  illas  colligi- 
raus,  aerera  non  fnisse  in  principio  creatura, 
sed  solura  raateriara,  ex  qua  posteaproductus 
est.  At  vero  etiara  stante  nostra  sententia  hac- 
tenus  fundata,  quod  in  illo  instanti  facti  sunt 
omnes  orbes  coelestes,  et  supponendo  tunc  esse 
creatavera  elementa  terrfe  et  ac[Uffi,  quod  raox 
tractabimns,  pote.st  quis  opinari  non  fnisse 
tuuc  creatum  eleraentum  aeris.  Fundameu- 
tnmque  esse  potest  proxime  positnm,  qnod 
proprietati  verborura  standnm  est,  Moyses  au- 
tem  in  illis  verbis  cfflnm  et  terram  [iroprie 
nomiuat,  et  aquas  etiam,  ac  earum  abyssum 


38 


LIB.  I.  DE  UNIVERSO  QUATENUS  A  DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 


statim  commemorat :  aeris  autem  nullam  men- 
tionem  facit :  ergo  licet  dicamiis^  creatos  esse 
coelos,  et  illa  duo  elementa^  non  est^  cur  de 
aere  idem  asseramus. 

3.  Prima  asserfdo  priori  parii  tituli  respon- 
dens. — Nihilominus  existimo  probabilius,  aeris 
elementum  in  suapropria  speciC;,  ac  substantia 
perfectum  simul  cum  ccelis  creatum  esse.  Hoec 
est  communior  sententia  scholasticorum  et 
fere  modernorum  scriptorum.  Et  sumitur  ex 
D.  Thoma,  1  part.,  qusest.  66,  art.  1,  in  fine 
corporis,  et  art.  3,  in  corpore,  et  aliis  locis, 
quse  in  sequenti  assertione,  et  capite  sequenti 
expendemus.  Et  sumitur  exAugustino^Basilio, 
Chrysostomo,  et  aliis  Patribus  dicentibus,  ma- 
tej'iam  rerum  elementarium  a  principio  fuisse 
creatam  sub  propriis  substantiaUbus  formis 
corporum,  ut  infra  referemus,  et  intenigendum 
esse  de  formis  corporum  simplicium  ostende- 
mus.  Est  prseterea  sententia  per  se  verisimilis, 
valdeque  probabilis.  Tum  quia  elementum 
aeris  per  se  pertinet  ad  universi  integritatem 
etcompositionem:  docuitautem  Deum  eodem 
et  quasi  unico  momento  mundum  hunc  per- 
fectiim  producere  saltem  quoad  ea  corpora,  ex 
quibus  per  se  primo,  et  essentialiter  componi- 
tur :  hoc  enim  magis  ipsius  potentiam  maui- 
festat  ,  suaeque  bonitati  ei  sapientiae  satis  con- 
sentaneum  est.  Tum  etiam,  quia  integrum 
elementum  aeris  suo  modo  est  incorruptibile 
et  ingenerabile,  ideoque  quasi  connaturaUter 
postulat,  suo  modo  per  creationem  fieri :  omnia 
aiitem,  quoe  per  creationem  facta  sunt,  simul 
facta  sunt,  quia  cum  non  prsesuppouant  ordine 
temporis  materiam,  ex  qua  fiant,  non  postu- 
lant  inter  se  successionem  in  creatione  sua; 
ideoque  fingenda  non  est  sine  auctoritate,  vel 
ratione  cogente,  quse  in  prsesenti  nulla  est,  ut 
videbimus. 

4.  Prohatur  ex  verUs  Genesis.  —  Atque  hse 
rationes  cseteris  simplicibus  elementis  commu- 
nes  sunt.  Specialiter  autem  probatur  assertio 
ex  verbis  Genesis,  quibus  expHcantur  res  factae 
ante  productionem  hicis  per  illa  verba,  fiat 
lux,  etc.  Nam  omnia  illa,  quae  ante  hicem  facta 
sunt,  simul  in  illo  momento,  de  quo  dictum 
est :  In  principio  creavit  Deus,  eic,  facta  sunt : 
sed  in  illis  rebus  tunc  factis  comprehenditur 
aer  :  ergo  fuit  simul  creatus  cum  coelis.  Conse- 
quentia  est  evidens.  Major  autem  partim  ex 
supra  dictis,  partim  ex  verbis  Genesis  constat. 
Supra  enim  ostensum  est,  ilhid  principiu)//, 
fuisse  temporis  initium,  et  unum  indivisibile 
instans  ,  in  quo  simul  coelum  et  terra  creata 
sunt.  Post  illam  vero  cceli  et  terrse  creationem, 


nihil  denuo  Deus  produxit,  donec  dixit,  fiat 
lux,  ut  patet  ex  contextu  Genesis,  Prius  enim 
dicitur  :  In  principio  creavit  Deus  ccelurn  et 
terram,  et  statim  additur :  Terra  autem  erat 
inanis,  et  tenelrce  erant  super  faciem.  ahyssi,  et 
spiritus  Domini  ferebatur  super  aquas.  Ubi 
pondero  illa  tria  verba,  erat,  erant,  ferelatur, 
quibus  nihil  denuo  factum  asseritur,  sed  quod 
factum  fuerat,  explicatur.  Ergo  quidquid  sub 
illis  verbis  comprehenditur,  per  illa  prima  ver- 
ba,  in  principio,  simul  factum  refertur. 

5.  Becutida  assertio  posteriori  parti  tituli 
satisfaciens.  —  Prohatur primo  ex  verhis,  te- 
nebrae  erant,  etc.  —  Superest  probanda  altera 
propositio,nimirum  sub  ilhs  verbis  elementum 
aeris  comprehendi.  Hoc  autem  probatur  primo 
ex  illis  verbis  :  Tenebrfe  erant  super  faciem 
ahyssi  :  nomine  enim  abyssi  aquarum  profun- 
ditas  significata  est,  hoc  enim  vox  illa  in  omni 
proprietate  significat,  a  qua  extrahenda,  non 
est  sine  causa,  juxta  regulam  in  prsecedenti 
capite  positam.  Maxime  quia  ob  hanc  causam 
fortasse  ad  hoc  declarandum  aquarum  mentio 
statim  facta  est,  dum  adjungitur,  et  spiritus 
Domini  ferebatur  super  aquas.  Super  faciem 
autem  abyssi,  id  est,  supra  convexum  aquarum 
dicuntur  fuisse  tenebrae,  quse  non  poterant  es- 
se,  nisi  in  ahquo  corpore  diaphano,  et  capaci 
himinis,  quo  tunc  carebat :  quod  corpus  erat 
distinctum  ab  aqua ,  et  illi  contiguum  ,  et  ideo 
dicitur  fuisse  super  faciem  abyssi :  ilhid  ergo 
corpus  fuit  aer.  Probatur  consequentia,  quia 
non  erat  ahquod  ex  ccehs  eethereis  usque  ad 
hmam,  quia  coelum  lunse  nunquam  fuit  proxi- 
mum,  et  contiguum  elemento  aquee,  nec  vera, 
et  propria  aqua  ad  altitudinem  coeU  pervenit, 
infra  ut  ostendam.  Neque  etiam  ilhid  corpus 
tenebrosum  potuit  esse  ignis,  quia  ignis  ab 
intrinseco  in  se  lucet :  ergo  non  est  tenebrosus, 
nec  esse  potest,  nisi  per  miracuhim,  qiiod  in 
prima  rerum  creatione  fingendum  est,  ut  opti- 
me  docuit  Augustinus,  Hb.  2  Gen.  ad  htter. , 
cap.  1,  et  in  sequentibus  ssepius  repetemus.  Si 
ergo  ignis  tunc  creatus  jam  erat.  lucidum  in 
se  erat,  et  non  erant  in  eo  tenebrse  :  erant  ergo 
in  aere.  Eo  vel  maxime  quod  ignis  etiam  co- 
gitari  rationabihter  non  potest  creatus  super 
faciem  aquse,  proximeque  illi  contiguus,  cum 
hoc  non  sit  ifii  naturale.  Recte  ergo  ex  verbis 
illis  colhgimus,  iUas  tenebras  fuisse  in  aere, 
atque  ita  jam  tunc  aerem  simul  cum  superio- 
ribus  coeUs  creatum. 

6.  Secundo  prohatur  exponendo  alia  spiri- 
tus  Domini,  etc.  —  Prima  expositio  Cajetani 
rejicitur.  —  JSecunda  quoque  expositio  uEgidii 


CAP.  VII.  AN  AER  FUERIT  SIMUL  CUM  C(ELO  CREATUS,  ETC. 


39 


exploditUT.  —  Terlia  etiarn  Clirysostomi  non 
satisfacit.  —  Secuudo  id  probamus  ex  verbis 
illiS;,  sjnritus  Domini  ferehatur  snper  aquas, 
quee  quidem  verba  varias  habent  expositiones^ 
quas  breviter  perstringam.  Prima  est  Cajetani 
exponentis  de  Angelis  moventibus  ccelos;  quam 
ut  novam  et  peregrinam  merito  impugnant 
Pererius  et  Ascanius.  Eademque  ratio  est  de 
opinione  ^Egidii,  in  1,  dist.  \  2,  queest.  2^  art.  3, 
ad  ejus  argumenta  ,  qui  dixit  motum  coelorum 
in  principio  non  fuisse  factum  per  Angelos^ 
sed  a  Deo  immediate^  et  Deum  ut  motorem 
ccelorum  fuisse  spiritum^  qui  ferebatur  super 
aquaS;  quia  movendo  coelum^  ferebat  cum  illo, 
et  rotabat  aquas.  Quoe  sententia  et  cum  eadeni 
improprietate  exponit  verba  Scripturas^  et  fal- 
sum  fundamentum  supponit  de  primo  motore 
cceli^  ut  infra  dicam.  Et  praeterea  falso  fingit , 
per  motum  coeli  commotas  fuisse  aquas,  quia 
ille  motus  non  erat  velocior ,  quam  nunc  sit : 
nunc  autem  motus  raptus  infra  supremam  re- 
gionem  aeris  non  descendit.  Tertia  expositio 
ex  Clirysostomo,  homil.  3,  qui  per  spiritum 
intelligit  vim  cpiamdam  inditam  aquis  divinam 
et  effectricem  rerum  ex  aqua  generandarum. 
Quam  Pereira  inter  duas  litterales  secundo  lo- 
co  ponit,  et  Augustinus  infra  citandus  eam  non 
rejicit.  Mihi  vero  placere  non  potest,  tum  quia 
in  Seriptura  per  spiritum  Domini  nuncpiam 
significatur  aliqua  vis  similis,  nisi  quando  ali- 
qua  virtus  creata  Spiritu  sancto  attributa 
personee,  aut  rei,  de  qua  est  sermo,  infundi- 
tur,  ut  Judic.  ^,  dicitiu'  spiritus  Domini  ir- 
ruisse  in  Sansonem,  vel  in  ahos,  i,  Reg.  11, 
4.  Reg.  2j  Act.  8,  etc.  At  in  preesenti  non  vi- 
deo,  quo  fundamento  asseratur  talis  vis  indita 
aquis  :  nam  id  supernaturale  opus  esset,  et 
miraculosum,  quod  in  naturee  ipsius  institu- 
tione  fingendum  non  est  sine  fundamento  : 
tum  etiam,  quia  illo  modo  etiam  spiritus  Do- 
mini  ferretur  super  terram  :  cur  enim  magis 
aquis  esse  indita  virtus  ad  generanda  ea,  quse 
ex  aqua  facta  sunt,  quam  terrse,  vel  etiam  aeri 
ad  generanda  ea,  quee  ex  ipsis  facta  sunt. 

7.  Quarta  expositio  non  contemnenda.  — 
Quarta  expositio  est,  ut  per  spiritum  Dei  ipse 
Spiritus  sanctus  significetur ,  de  quo  dictum 
sit,  quod  ferebatur  super  aquas,  quia  ilHs  as- 
sistebat,  ut  ex  illis  csetera  perficeret :  vel  quia 
illas  fovebat  et  conservabat.  Sic  exponunt 
Augustinus,  in  Imperfect.  Gen.,  c.  4,  et  hb.  i, 
Gen.  adlitter.,  cap.  1,  et  Tertulhanus,  lib.  de 
Baptism.,  cap.  3,  laudat  enim  aquam,  quod  in 
principio  fuerlt  divini  spiritus  sedes ,  et  idem 
repetit^  c.  4  et  5^  et  Hieronymus^  epist.  73^  ad 


Ocean.,  et  hanc  magis  probant  Ambrosius  et 
Diodorus  ibi,  et  solum  tradit  Albinus,  q.  in 
Gen.,  qusest.  29,  Beda  in  Exaemer.,  Origenes, 
Rupertus  et  alii,  qiios  latissime  refert  As''anius 
Martinengo  in  sua  glossa  magna,  et  illam  pro 
viribus  probat,  ac  defendit.  Prsetermissis  vero 
conjecturis,  et  congruentiis ,  htterale  (ut  sic 
dicam)  fundamentum  est,  quia  non  dicitur 
simphciter  spiritus,  sed  cum  addito  Domini, 
vel  Dei ,  significationem  extollente,  et  quasi 
determinante  ad  spiritum  divinum  significan- 
dum,  juxta  illud  Isai.  Tl  :  Requiescet  super  eum 
spiritus  Domini,et  cap.  40:  Quis  adjuvit  spiri- 
tum  Domini  ?  et  cap.  40  :  Spiritus  Donini  su- 
per  me.  Denique  non  parura  auctoritatis  huic 
expositioni  ex  usu  Ecclesite  accrescit,  quando- 
quidem  in  fontium  benedictione  illa  usa  est, 
dicens  :  Tu  super  aquas  futurus  eas  ferelaris. 
Et  iterum :  Deus,  cujus  Spiritus  super  aquas 
inter  ipsa  mundi  primordia  ferebatur,  ut  jam 
tum  virtutem  sanctificationis  aquarum  natura 
conciperet. 

8.  Quinta  expositio . — Nihilominus  estquinta 
expositio  ,  quae  existimat  verba  illa  de  aeris 
elemento  esse  intelligenda,  ut  exponunt  Ter- 
tullianus,  contr,  Hermogen.,  cap.  31  et  32,  et 
Theodoretus,  q.  8,  in  Gen.,  et  Diodorus,  hanc 
ut  litteraleni  admittit.  Et  Origenes,  I.  1,  Pe- 
riar. ,  c.  3,  priorem  expositionem  dicit  esse 
juxta  sensum  spiritualem,  hancvero  sentit  esse 
juxta  historiam.  Et  eamdem  refert,  et  non  re- 
jicit,  licet  aliis  non  praeferat,  Basilius,  homil. 
2,  Exaemer. ;  Augustinus  item  in  Imperfect. 
Gen.,  cap.  4,  hanc  expositionem  ultimo  loco 
ponit,  et  cseteras  illi  non  praefert,  et  Anastasius 
Syuaita,  lib.  1  Exaemer. ,  cum  hanc  exposi- 
tionem  posuisset.  Hcec  (inquit)  est  congruenter 
litterce  Mosaicce,  quod  ad  ipsam  attinet  Jiisto- 
riam.  Athanasius  etiam,q.  81,qu8e  estsecunda 
veteris  Testamenti,  hanc  expositiouem  prsece- 
dentis  preefert.  Majori  exaggeratione  id  facit 
Procopius  in  Gen.  et  placuit  etiam  Abulensi 
et  Oleastro.  Et  ex  modernis  illam  litteralem 
appellat  ibi  Pererius  et  praecedentem  tantum 
mysticam,  quod  etiam  sentit  Vasquez,  1  part. , 
disp.  108,  c.  2.  At  Ludovicus  Stella,  in  Gen., 
utramque  litteralem  admittit. 

9.  Proiatur.  —  Potest  autem  probari  primo 
destruendo  fundamentum  contrarise  senten- 
tiai,  nam  etiam  aer,  aut  ventus  solet  in  Scrip- 
tura  vocari  spiritus  Domini,  Isa.  40:  Exsicca- 
tum  est  f(xnum,  et  aritit  flos,  quia  spiritus  Do- 
mini  sufflavit  in  eo.  Et  cap.  59  :  Quasi  fiuvius 
violentus,  quem  spiritus  Doniini  cogit.  Et  Psal. 
147  :  Flavit  spirltus  ejus  (id  est,  Domini)  et 


40  LID    I.  DE  UNIVERSO  QUATENUS  A 

/luentaqiue.  Itaque  nomeii  spiritus  non  solum 
absolute,  sed  etiam  cum  illa  adjectione  signi- 
ficare  solet  in  Scriptura  aerem,  aut  ventum. 
Dicitur  autem  Domini,  vel  tjuia  magnus^  per- 
fectns^  aut  velieraens^  sicnt  dicitur  mons  Dei : 
vel  quia  a  Deo  factus  et  conservatus.  Si  enim 
s[)iritus  malus,  qui  vexabat  Saul^  dicitur  spiri- 
tus  Dei  et  Domini,  \.  Reg.  16  ,  quia  non  sine 
speciali  Dei  ordinatione .  aut  permissione  illum 
vexabat,  cur  non  poterit  aer  in  priiicipio  crea- 
tus  a  Deo,  ut  terram  circumdaret,  et  suo  mode 
foveret,  spiritus  Domini  appellari  ?  Deinde  hspc 
significatio  s^nritus  in  illo  loco  est  aptissima 
ad  rem,  de  qua  ibi  agitur,  narrat  enim  Moyscs 
initia  creationis  mundi,  et  statim  explicat  dis- 
positionem,  in  qua  esse  coepit,  et  corpora,  qui- 
bus  statim  compositus  fuit,  et  praeter  coelos 
commemorat  terram  et  aquas  ,  quibus  tege- 
batur,  additque  statim  spiritum  circumdantem 
aquam  :  ergo  aptissime  intelligitur,  nomine 
spiritus  aerem  significasse,  qui  et  corpus  est  ad 
mundi  hujus  complementum,  et  integritatem 
necessarium  ,  et  naturaliter  super  aquam  lo- 
cum,  et  situm  postulat.  Accedit  tertio,  quod 
Spiritus  sanclus  commemoratio  nec  erat  tunc 
ilii  loco  adeo  necessaria,  vel  opportuna  secun- 
dum  htteree  et  historise  consecutionem.  Nec 
potest  conveniens  ratio  reddi,  cur  magis  dictus 
fuerit  Spiritus  sanctus  ferri  super  aquas,  quam 
super  terram,  vel  coelos,  nisi  valde  metaplio- 
rice  aquas  interpretando  ,  quod  a  sensu  litte- 
rah  alienum  est,  ut  supra  ostendi.  Assumptum 
probatur,  tum  ex  usu  fere  omnium  auctorum, 
qui  illam  expositionem  sequuntur,  qui  conse- 
qu(;uter  per  aquas  exponunt  totam  materiam 
informem,  vel  quid  simile,  ut  videre  hcet  iu 
Angustino,  et  ahis  :  tum  etiam  ratioue,  quia 
Spiritus  sanctus  non  magis  fovebat,  et  conser- 
vabat  aquas,  vel  eis  assistebat  ad  res  ahas  ex 
ihis  producendas,  quam  terram  conservaret  : 
sive  assistebat,  aut  suo  modo  ccehs  ut  eos  or- 
uaret,  et  vim  influendi,  et  producendi  tri- 
bueret. 

10.  Discutitur  significatio  vcrM  ferebatur, 
quod  contra  quintam  expositionem  oJjjici  solet. 
—  Tandem  nihil  est ,  quod  in  ilhs  verbis,  vel 
contextu  huic  iuterpretationirepugnet.  Sohmi 
enim  olijici  solet  aut  adjectio  illa  Dei,  vel  Do- 
mini,  cui  jam  responsum  est :  aut  verbum  fe- 
relatur,  quod  non  potest  cum  proprietate  aeri 
accommodari.  Ilhid  enim  verbum  proprie  mo- 
tum  localem  significat ,  non  potuit  autem  aer 
tunc  jam  moveri.  Primo  quia  nulla  potest  as- 
signari  causa  tahs  motus.  Aer  enim  non  move- 
tur  ju  la-o  proprio  ab  iutriuseco^  sed  uaturale 


DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 
ilh  est  ibi  quiescere  :  unde  moveri  tunc  intra 
eumdem  locum,  prfeternaturale  esset,  et  ab 
extrinseca  causa  fieri  deberet  :  nec  potest  aha 
excogitari  nisi  Deus,  vel  aliquis  Angelus  jussu 
ejus.  Nam  primum  mobile  nondum  movebatur, 
ut  secum  aerem  raperet  ac  moveret  :  praster- 
quam  quod  raptus  ihe  non  transcendit  primam 
regionem  aeris,  quod  non  satis  esset :  ut  dice- 
retur  aer  ferri  super  aquas,  vel  super  facies 
aquarum,  ut  alii  legunt.  Attribuere  autem 
hiuic  motum  ipsi  Deo  moventi  per  se,  vel  per 
Angelum,  non  videtur  verisimile,  quia  esset 
motus  preeternaturalis  secundum  uaturam  par- 
ticularem  aeris  ,  et  ad  constitntionera  mundi , 
seu  naturse  universalis  erat  iuutilis.  Prior  pars 
patet ,  quia  neque  ad  aquarum  conservatio- 
nem,  neque  ad  foecuuflatiouem  erat  utile,  quia 
nulla  virtus,  vel  qualitas  in  aquis  per  illum 
motum  producta  cum  fundamento  cogitaripo- 
test,  vel  si  aliqua  esset,  maxime  calor,  qui 
aquaj  potius  coutrarius  est,  quam  illa  conser- 
vans.  Unde  naturaliter  aqua  iu  suo  naturali 
loco  sub  aere  quiescente  raelius  conservatur. 
Altera  vero  pars  de  uatura  universali  patet, 
quia  tuuc  nondum  coeperat  Deus  mundum  dis- 
ponere  in  ordine  ad  hominum  habitationem , 
etcommoditatem,alioruraque  mixtorum  gene- 
rationem  :  unde  augetur  difficultas,  quia  iUa 
verba,  terra  autem  erat  ina^iis  et  vacua,  usque 
ad  ea,  quoe  tractamus,  et  spiritus  Domini  fere- 
latur  supcr  aquas,  omuia  referuntur  ad  illud 
principium,  et  primum  instans,  in  quo  Deus 
fecit  coelum  et  terrara,  ut  uotavimus,  iu  illo 
autera  moraento  non  poterat  aer  localiter  rao- 
veri,  aut  ferri,  ut  constat  :  ergo  non  potest  de 
aere  proprio  verificari. 

11.  Prima  solutio  ohjectionis  prcedictcejuxta 
Oleastrumet  Pererium. — Impugnatur  tamen  so- 
lutio. — Hsec  vero  difficultas  duobus  raodissol- 
vitur  :  Prior  est  aerera  fuisse  tunc  motura  lo- 
caliter  ex  ordinatione  divina,  vel  motu  vehe- 
menti  et  forti :  vel  motu  levi  et  suavi  ,  juxta 
diversas  rationes  illius  motus,  quee  excogitari 
possunt.  Priorem  modum  tradit  Oleaster,  et 
uon  disseutit  Pererius.  Rationemque  illius  agi- 
tationis  reddunt,  quia  aquas  erant  statira  exsic- 
candffi  a  terra,  ventura,  seu  motura  ad  hoc 
fuisse  immissum  a  Deo,  ut  coactis  in  unum 
locum  aquis,  terra  exsiccaretur.  Sed  hoc  vo- 
luntarium  et  difficile  videtur  :  quia  quod  Deus 
fuerit  usus  ministerio  venti,  vel  commotione 
aeris  ad  discooperiendam  terram,  et  cogendas 
aquasin  locum  uuum,  Scriptura  nou  loquitur: 
imo  solo  jussu  Dei  factum  esse  illis  veibis  si- 
gnificat :  Dixit  vero  Deus :  Cougregentur  aquie, 


CAP.  VII.  AN  AER  FUERIT  SIMUL  CUM  COELO  CREATUS,  ETC. 


41 


quce  suh  ccelo  s%mt,  in  locum,  etappaoxat  arida, 
et  factum  est  ita.  Nec  aeris  agitatio  erat  ac- 
commodatum  icstrumentum  ad  hujusmodi  ef- 
fectura :  oportebat  enim  in  terra  ipsa  concavum 
locum  efficere,  et  quasi  efFoderc,  in  quo  posset 
tanta  multitudo  aquarum  recipi^  qui  locus  per 
aeris  commotionem  sine  magno  miraculo  fieri 
non  poterat :  sed  virtute  divina  et  imperio 
factus  est,  et  fortasse  tam  accommodatC;,  ut 
statim  aquffi  ex  aliqua  parte  naturali  impetu 
in  illum  defluerent,  et  consequenter  alia  ex 
parte  appareret  arida.  Dicunt  saltem  ad  exsic- 
candam  terram,  quee  segregatis  aquis  lutulenta, 
et  coenosa  remanserant,  fuisse  motum  aeris  ac- 
commodatum.  Et  afferunt  exempla  de  tem- 
pore  diluvii,  et  de  transitu  Israel  per  mare  ru- 
hrum,  etc.  Sedfortasse  in  illo  principio  raundi 
hoc  non  fuit  necessariura,  quia  verisimile  est^ 
elementa  aqute  et  terraj  tunc  fuisse  purissima  , 
et  in  tali  proportione,  ac  dispositione  esse  a 
Deo  condita,  ut  unura  in  aliud  non  ageret  se- 
cundum  partes  propinquas,  neque  etiam  aqua 
ulfra  superficiem  terrse  penetraret,  ideoque  nec 
hitulentam,  nec  coenosara  illara  relinqueret. 
Ac  subinde  fieri  potuit,  ut  remota  omnino  aqua 
per  motura  localem,  et  in  locum  maris  projecta 
statim  terra  sicca,  et  arida  apparuerit.  Et  quod 
caput  est,  etiamsi  per  motum  aeris  haic  facta 
fuerint,  non  sunt  tamen  facta  usque  ad  tertium 
diem :  ad  quid  ergo  motus  ille  aeris  velieraens 
ante  primum  diem^  et  ante  effectionem  firma- 
menti  incepisset. 

■12.  S ecuncla  aliorum  solutio  minime  satisfa- 
ciens. — Alii  ergo  dicunt  illum  motum  tenuem 
aspirationem  ad  modum  suavisaursefnisse,  so- 
him  que  a  Deo  excitatum  esse,  ut  aer,qui  mi- 
nus  estsensibiUs,  seu  tangibilis,  quam  aqua,  vel 
terra ,  sensu  esset  perceptibihor.  Quaj  ratio 
mihi  non  satisfacit,  quia  non  oportebat  tuuc 
aerem  fieri  sensibilem  tactiti,  raagis  quara  vi- 
sui :  sicut  ergo  erat  tenebrosus,  ita  poterat  esse 
quietuS;,  quia  nemo  tunc  erat,  qui  altero  ex 
illis  sensibus  posset  ilhim  percipere.  Unde  hcet 
facile  credam^  potuisse  Deura  tunc  movere  ae- 
rem,  et  hunc  posteriorem  modum  esse  magis 
plausibilera  :  niliilominus  fateor,  me  uuUara 
sufficientem  causam,  vel  rationem  illius  motus 
invenire  :  sed  si  Deus  id  fecit,  propter  occuhas 
rationes  piovidentiai  suae  fecisse  credendus  est. 
Et  iho  motu  admisso,  consequenter  dicendum 
est,  ante  initiura  primi  diei,  aliquod  tempus 
prsecessisse,  in  quo  aer  ille  moveri  potuerit  : 
quod  etiam  minus  mihi  probatur,  ut  in  hbro 
sequenti,  capite  primo  et  secundo  dicara. 

13.  Facilior  solutio  seu  interpretatio  verbi 


ferebatur. — Propriam  auctoris  interpretamen- 
tmn.  —  Facihor  ergo  interpretatio  est,  licet 
verba  illa  de  aere  intehigaraus,  non  cogi  nos 
ad  interpretandura  verbum  fertur  demotu  lo- 
cali,  quia  non  semper  hoc  significat  in  com- 
muni  Latinorum  usu,  et  certe  nulla  ex  aliis 
expositionibus  de  motu  locah  verlium  illud 
interpretatur,  quia  nec  Spiritus  sanctus  po- 
tuit  localiter  raoveri,  nec  virtus,  si  qua  est  in- 
dita  aquis,  locahter  mota  est,  aut  movebat 
aquas.  Ut  omittam ,  docuisse  Hieronymura, 
verbum  Hebraicum  ilh  respondeus^  non  signi- 
ficare  locahter  ferri,  sed  fotere,  vel  incubare  ; 
unde  Tlieodoretus,  dictaq.  8^  dicens  :  Vert)mn 
ferebatur,  suhstantiam  aeris  mobitem  incUcat, 
significat^  verbura  ihud  non  significare  actua- 
lera  motum,  sed  naturam  aeris,  quse  est,  ut 
circa  inferiora  corpora  feratur  et  agitetur. 
Addi  etiara  potest  Augustinum  et  alios  juxta 
Septuaginta  ibi  uti  verbo  superferencli,  unde 
optime  verti  posset :  Spiritus  Domini  super- 
ferebatur  aquis,  verbum  autem  superferor  non 
semper  significat  motum  tendendi  supra  :  sed 
naturam  postulantem  superiorera  locura,  vel 
situra  rei,  cui  competit  esse  in  superiori  loco, 
et  ita  superferri  aquis,  vel  ferri  super  aquas, 
niliil  aliud  denotat,  quam  quod  aer  esset  su- 
per  aquas^  et  circuradaret  iUas,  quia  natura 
sua  hunc  locum  petit.  In  qua  verbi  interpre- 
tatione  vel  nuha  est  raetaphora,  vel  si  qua  est^ 
est  tam  usitata,  ut  tanquam  propria  haberi 
possit.  Denique  adjungo  verbum  in  Hebrffio 
non  esse  mere  passivum^,  sed  activum  simulj 
ita  ut  exponi  possit  ferehatur,  id  est,  ferebat 
se,  non  se  movendo,  sed  quasi  portando,  et 
seipsura  super  aquas  sustinendo  :  nara  hoc 
etiam  verbum  fero ,  interdum  significat,  et 
potuit  per  facilemj  et  notara  translationem  ad 
id  significandum  accommodari.  Omnibus  ergo 
pensatis,  adeo  verisimile  est,  hunc  esse  httera- 
lem  sensura,  ut  non  possit  excludi,  etiarasi 
prsecedens  admittendus  sit,  vel  ut  simul  litte- 
ralis,  vel  saltem  ut  mysticus  a  Spiritu  sancto 
intentus.  Hoc  autem  satis  est,  ut  ex  illo  loco 
confirmatum  maneat,  aerem  cura  coelo,  et 
terra  simul  esse  productum. 

'!4.  Tertiaassertio  pro  eacleynposteriorijmrte 
tituli. — Unde  consequenter  in  secundo  puncto 
dicimus,  probabilius  uobis  videri,  in  ihisprimis 
verbis  :  In  principio  creavit  Deus  coslum,  etc, 
elementum  aeris  sub  nomine  cceli  esse  compre- 
hensum.  Hujus  sententise  palronum  habemus 
D.  Tliomas,  1  p.,  quajst.  66,  art.  i,  ubi  in  fine 
corporis  sic  inquit :  Cuni  prcemisisset  (Moyses) 
duas  naiuras  creatas,  scilicet  ccjelum  et  terram, 


42 


LIB.  t.  DE  UNIVERSO  QUATENLS  A  DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 


informitatem  cceli  expressit  per  Jioc,  qiiod  dixit, 
teveirce  erant  super  faciem  ahyssi  secundum 
giiod  sul  cmlo  aer  etiam  includitur.  Idemliabet 
Strabo  in  glos.sa  ordinaria  licet  varie  loquatur. 
Probatur  au  tem  hoc  modo,  quia  quod  aer  sub  il- 
lis  verbisfuerit  comprehensuS;  ex  dictis  constat^ 
docentque  Ba.siniis^  Theodoretus,  multique  alii 
Patres,  multo  autem  congruentius  sub  nomine 
coeli,  quam  sub  nomine  terree  includi  intelligi- 
tur  :  ergo  ita  intelligendum  est.  Consequentia 
patet,  quia  necesse  est  sub  altero  illorum  ter- 
minorum  includi,  cum  ahus  in  ea  oratione  non 
sit.  Quod  si  quis  dicat  sub  neutro  per  se,  sed 
sub  utroque  comprehendi,  quia  sub  extremis 
intelHguntur  media  :  licet  hoc  facile  sustineri 
posset,  magis  taraen  est  confusum  et  imphci- 
tum  ;  et  ideo  melius  sub  aliqua  determinata 
voce  comprehendi  debet,  si  commode  fieri  po- 
test.  Probatur  ergo  minor,  quia  cum  aer  sit 
valde  disjunctus  a  terra,et  immixtus  illi  saltera 
visibiliter^  non  solet  corarauni  usu  aer  noraine 
terrse  comprehendi.  At  vero  nomine  coeli  usi- 
tatissiraum  esse  etiam  in  Scriptura  significari 
aerem,  vulgare,  ac  notum  est,  et  in  illomet 
cap.  i,  Gen.,interdum  aer  coehim  vocatur,  ut 
in  sequentibus  videbimus,  et  praiterea  vox  He- 
brsea  Qi^U7  samaim,  quee  coelos  proprie  si- 
gnificat,  totara  lianc  congeriera  corporum  dia- 
phanorum,  quse  est  supra  uos,  coraprehendit, 
et  noraine  coeli  quasi  collectiva  significatione, 
a  vulgato  interprete  significata  (^st.  Ergo  opti- 
raa,  et  propria  significatione  aer  sub  nomine 
coeU  comprehenditur;  unde  consequenter  com- 
prehendetur  etiam  ignis  si  in  sua  sphoera  exi- 
stit.  Neque  circa  hoc  novadifficultas  occurrit  : 
nam  licet  ahi  sentiant,  nihil  afFerunt,  quod  no- 
vam  responsionem  postulet. 

CAPUT  VIII. 

UTRUM  IN  PRINGIPIO  TEMPORIS  SIMUL  CUM  GCELO  ELE- 
MENTA  TERRiE  ET  AQU^  GREATA  SINT. 

Hactenus  de  superioribus  partibus,  et  cor- 
poribus,  quibus  liic  mundus  priraario  constat, 
diximus,  et  consequenter  priraa  illa  verba  :  In 

principio  creavit  Deus  ccelum ,  exposuiraus. 
Nunc  de  inferioribus  corporibus,  et  consequen- 
ter  de  altera  particula,  et  terram,  dicendura 
superest. 

\ .  Prima  sententia  principalis  negans,  ac 
adeo  astruens  nomine  terrce  solum  intelligi 
materiam  informem..  —  In  prcedicta  sententla 
quidmatericB  vocaiulo  apud  Augustinum  inteo'- 
dum  accipi  videatur.  —  Proxima  materice  de- 


claratio  non  placet.  —  Priraura  ergo  tractanda 
est  hoc  loco  sententia,  quse  negat,  elementum 
terrse  sub  propria  forma  in  illo  teraporis  prin- 
cipio  fuisse  creatura :  quaj  consequenter  norai- 
ne  terra  nonelemeutura  aliquod,sed  materiam 
informera,  ex  qua  caetera  corpora  postea  crea- 
ta  sunt,  interpretatur.   In  quo  dicendi  raodo 
suntvariae  opiniones,  quse  licet  in  priori  parte 
negante  conveniant,  in  posteriori  de  materia 
informi  diversis   raodis  illara  declarant,  tam 
quoad  substantiam  ipsius  raaterise,  quara  quo- 
ad  modum  informationis  ejus.  Nam  de  sub- 
stantia  materise  informis  est  prima  opinio  di- 
cens  totara  raateriam  omnium  corporura  tam 
coelestiura,  quara  terrestriura,  et  tara  simpli- 
ciura,  quara  raixtorum  prius  creatam   fuisse 
informem,  et  illam  iion  tantum  terrffi,  sed  e- 
tiam  coeli  nomine  significatara  fuisse,  quia  ex 
illa  forraandi  postea  erant  coeli  et   terra,  non 
quia  statim  sub  propriis  forrais  fuerint  creata. 
Hanc  sententiara  solus  fere  Augustinus  propo- 
suit,  lib.  1,  de  Gen.  cont.  Manich.,  cap.  7,  et 
nou  rejicit.   Videtur  taraen  inquirendo  potius 
quam  aflii^mando  eain   commeraorasse.  Aliis 
vero  locis  dixit  quidem  in  illo  principio  ex 
corporibus  solara  raateriarainforraera  omnium 
illorum  fuisse  productam,  et  illaratotara  esse 
significatara  noraine  terrce,  et  noraine  coeli  an- 
gelicain  naturara  fuisse  significatara.  Sedutro- 
que  modo  interpretatio  illa  est  durissiraa  et 
rainirae  recipienda.  Et  quia  de  translatione  no- 
rainis  coeli  ad    significandos  Angelos  dictura 
jam  est,  addeudum  superest,  magisiuusitatam 
esse  translationem  ejusdem  nominis  coeli  ad 
materiara  inforraera  significandara,  tum  quia 
in  Scriptura  nullura  siraile  exemplura  repe- 
rietur.  Irao  quotiesin  ea  Deus  laudatur  et  raa- 
gnificatur,  quod  creator  coeli  et  terree  sit,  no- 
mine  coeli  significatur  verum  coelum,  et  tota 
hcec  raachina  superior,  qute  horaiues  in  adrai- 
rationera  et  raaguara  Eestimationem   artificis 
sui  rapit.  Tum  etiam,  quia  coeli  nou  sunt  facti 
ex  prEejacente  raateria,  ut  probatum  est,  sed 
ex  nihilo,  ut  dicitur  2,  Machab.  7 :  Peto  nate 
^U  aspicias  ccelum  et  tcrram,  et  intelligas,  quia 
ex  niliilo  fecit  illa  Deus.  Ex  quo  loco  etiam 
convinci  potest,  terrae  noraine  significaii  sub- 
stantiara  a  coelodistinctara,  nou  ex  preejacente 
materia,  sed  ex  nihilo  creatara.  Video  respon- 
deri  posse  ex  Augustino  heec  omnia  dici  creata 
ex  nihilo,  quia  materia  ipsa  ex  nihilo  facta  est 
ab  eodem  artifice,  qui  ex  illa  cffitera  forraavit. 
Sed  licet  ha?c  doctrina  locura  habeat  in  raixtis, 
non  taraen  in  elemeutis,  ut  jam  dicam,  muUo- 
que  minus  in  coelis,  ut  supra  probatum  est. 


CAP.  VIII.  AN  IN  PRINCIPIO  TEMPORIS 

2.  Materiam  prceclictam  strictus  aliquanto 
declarant  alii. —  Rejiciuntur  tamen. — Secunda 
opinio  in  hoc  cum  prsecedenti  convenit^  quod 
existimat^  totam  materiam  inferiorum  corpo- 
rum  et  co3lorum  mobilium  prius  fuisse  infor- 
mem  productam,  excipit  tamen  solum  empy- 
reum  coelum,  in  quo  a  praecedenti  opinione 
differt^  et  consequenter  etiam  dissentit  in  in- 
terpretatione  verborum  Genesis  quoad  signifi- 
cationem  nominis  coeli :  negat  enim  significare 
materiam  informem^,  sed  ccBhim  empyreum 
omnino  formatum  et  perfectum.  Gonsentit 
tamen  in  expositione  nominis  terrse  quoad  hoc^ 
ut  non  significet  verum  terrse  elementum^  sed 
totam  materiam  informem,  ex  qua  cseteri  coe- 
U  et  elementa  ,  et  rehqua  omnia  corpora  for- 
mata  sunt,  etquoad  cffilos  habet  fundamentum 
supra  tractatum,  cap,  2,  quoad  inferiora  vero 
corpora  habet  fundamentum  commune  cum 
sequenti  sententia.  Hsec  vero  opinio  quoad 
priorem  partem  de  cceHs  mobihbus  in  discursu 
praicedentium  capitum  satis  refutata  est,  et  a 
fortiori  refehetur  per  ea^  quse  de  ahera  parte 
corporum  inferiorum,  et  de  propria  significa- 
tione  nominis  terra  in  dictis  verbis  Genesis 
contra  sequentem  sententiam  dicemus  ;  nam 
quoad  hoc  communis  est  causa^  et  ratio  ihius, 
et  hujuSj  ac  prsecedentis  opinionis.  Sohim  po- 
test  speciahter  impugnari  hfec  sententia  juxta 
opiniones  magis  iii  philosophia  receptas^  quod 
coeh  sunt  ab  intrinseco  incorruptibiles,  et  ha- 
bent  materiam  diversae  rationis  a  materia  ho- 
rum  inferiorum  ;  sed  hsec  non  sunt  tam  certa, 
quin  negari  facile  possent,  si  ahquid  confor- 
mius  Scripturse.  cogeret:  cum  autem  nihil  tale 
inveniatur,  non  est^  cur  receptas  philosopho- 
rum  sententias,  et  pra;sertim  iham,  quae  est 
de  incoruptibihtate  coelorum  ,  rehnquamus. 
Nam  altera  retenta  posset  ahquis  dicere,  ma- 
teriara  informem  prius  creatam  non  fuisse 
uniformem  (ut  sic  dicam)  seu  ejusdem  ratio- 
nis,  sed  aheram  ad  coelos  condendos,  alteram 
ad  inferiora  corpora  producenda.  Hoc  tamen 
nec  cum  fundamento  diceretur,  nec  conse- 
quenter^  quia  si  coehim  est  incorruptibilej  et 
habet  materiam  suse  forma^  additam :  vel  non 
potest  sine  tah  forma  produci,  vel  non  sine 
magno  miraculo^  etcontra,  vel  supra  naturam 
tahs  substantiee.  Ponere  autem  taha  miracula 
in  prima  rerum  creatione,  sine  revelatione, 
prseter  omnem  rationem  est,  ut  seepe  cum 
Augustino,  hb.  2,  de  Genes.  ad  htter^  cap.  \, 
diximus  et  dicemus . 

3.  Tandem  alii  materve  vocaljulum  magis 
adhuc  restringunt.  —  Tertia  ergo  opiiiio  est, 


SIMUL  CUM  CQELO  ELEMENTA,  ETC.  43 

quse  nomine  terrse  inteUigendam  putat  mate- 
riam  informem  omnium  rerum  generabihum 
et  corruptibiUum ,  et  consequenter  omnium 
subhmarium,  qufe  etiam  ex  parte  est  contra- 
ria  his,  quee  diximus,  scihcet,  quoad  elemen- 
ta  ignis  et  aeris  ,  nam  ex  eadem  materia, 
qua  res  ahse  inferiores  constant :  et  ex  hac 
parte  sufficiunt,  quae  ex  dictis  in  capite  prsece- 
denti  coUigi  possunt :  nunc  vero  quoad  aUas 
partes  de  elemento  terree  et  aquse  tractanda 
est.  Hanc  sententiam  tenuit  Philastrius  ,  hb. 
deHseresib.,  cap.  47,  cum  tanta  exaggeratione, 
ut  inter  hsereses  ponat  opinionem,  quoe  prseter 
hanc  terram  elementarem  aUam  non  agno- 
scit,  quce  veluii  matrix  est  omniimi  rerum,  tmi- 
versaque  continet,  quce  qtmsi  Hyle,  id  est,  ma- 
teria  reperitur  in  Scripturis,  quce  est  invisihiUs 
et  incomposita  quw  a  Deo  facta  est  in  primo 
die,  etc.  Tenet  etiam  Abulensis,  in  Genes.,  et 
aUqui  scholastici  infra  citandi.  Fundantur  in 
Uttera  Genesis,  videUcet,  Terra  autem  erat 
inanis  et  vacua,  ubi  Septuaginta  legunt :  Terra 
autem  erat  invisiMlis  et  incomposita,  nam  per 
haec  significatur  informitas  materise,  quse  per 
se  spectata  merito  invisibihs  dicitur,  quia  per 
se  cognosci  non  potest,  sed  per  analogiam  ad 
materiam  artificiahum  rerum,  ut  Aristoteles 
4,  Physicor.,  dixit,  vel  aduUerina  cognitione, 
sicut  dixit  Plato  in  Timao.  Dicitur  etiam  in- 
composita,  vel  quia  simpUcissima  est,  vel  quia 
est  informls  et  inordinata,  ut  legit  Augustinus, 
in  Imperfect.  Gen.,  cap.  4.  Confirmatur  autem 
hic  locus,  ejusque  interpretatio  ex  aUo  testi- 
monio  Sapient.  11,  ubi  Deo  dicitur:  Omnipo- 
tens,  manus  tua  creavit  oriem  terrarum  ex  ma- 
teria  invisa,  ubi  aperte  est  sermo  de  orbe 
subUmari,  hic  enim  dicitur  proprie  orbis  ter- 
rarum,  ut  distinguatur  a  coelesti^  et  cum  hic 
orbis  dicitur  creatus  ex  materia  invisa,  aperte 
significatur  materiam  invisam,  id  est,  infor- 
mem  suppositam  fuisse  hujus  orbis  creationi, 
id  est,  formationi  et  productioni  per  divi- 
nam  omnipotentiam  factae  ,  ac  proinde  ma- 
teriam  prius  creatam  fuisse  informem,  quia 
non  poterat,  nisi  per  creationem  existere,  et 
inhoc  sensu  videtur  dixissePauhis  ad  Hebrseos, 
undecimo:  Fide  aptata  esse  swcula  verbo  Dei, 
ut  ex  invisiMlilms,  visibilia  fierent. 

4.  Confectarium  prcedictorum  auctorum.  — 
Atque  hinc  inferunt  eamdem  rem  esse  ,  quse 
in  principio  Genesis  prius  vocatur  terra,  et 
postea  aqua,  et  al)yssus,  in  iUis  verbis  :  Terra 
autem  erat  inanis  et  vacua ,  et  tenelrce  erant 
super  faciem  ahyssi,et  spiritus  Donmii  fereha- 
tur  super  aquas.  Quia  cum  omuia  illa  dicantur 


44  LIB.  I.  DE  UNIVERSO  QUATENUS  A 

de  te.rra^  qnae  in  prinoipio  creata  est  a  coelo 
distincta,  et  in  illa  terra  non  fuerit,  nisi  unica 
simplex  materia  informis,  necesse  est,  ut  de 
illa  eadem  materia  omnia  illa  verba  dicta  in- 
telligantur  :  ergo  illa  una  res  tribus  illis  nomi- 
nibus  significata  est.  Appellata  est  autem  terra, 
quia  sicut  elernentum  terrse  subest  formis  om- 
nibus,  et  est  imperfectior  illis.^^fwa  vero  dicta 
est,  quia  sicut  aqua  est  raaxime  transmutabilis 
in  varias  formas  et  figuras,  ita  materia  aptis- 
sima  est,  ut  secundum  diversas  formas  trans- 
mutetur  et  formetur.  Denique  vocata  est  ahys- 
sns,G^\\'di  sicut  abyssus  tenebrosa  impenetrabi- 
lis  visu  est,ita  materia  de  se  impenetrabilis,  seu 
incognoseibilis  est,  ingenio  praijsertim  humano. 
Ita  fere  refert  D.  Thomas,  1  part.,  qusest.  66, 
art.  i,  ad  12,  ex  Augustino,  Hb.  \,  de  Genes., 
eont.  Manich.,  cap.  5  et  7. 

5.  Rursus  in  prwdicta  sentcntia  principali, 
quo  pacto  nonniilli  informitatem  materia^  expo- 
nant.  —  Hee  sunt  opiniones  de  substantia  (ut 
ita  dicara)  illins  terr^e,  quia  in  principio  facta 
est.  De  informitate  autem  ejnstres  etiam  sunt 
opiniones.  Priraa  dicit  fnisse  materiam  omni 
forma  substant.'ali  carentem  cura  sola  quauti- 
tate  absque  alio  accidente  rcaliter  a  quantitate 
distincto,  quod  addo  propter  iigurara,  quam 
hsec  opinio  in  materia  adraittit  saltem  per  pro- 
portionem  adcorpus,  in  ([uo  continebatur.  Hccc 
opinio  communiter  tribuitur  Marsilio,  in  2, 
qusest  8,  sirt.  2,in  tertia  ejus  parte.  Ille  autera 
niliil  satis  aflirmat ,  nara  prius  ait  potuisse 
Deum  materiam  in  eo  statu  creare,  nescire 
antem  se,  an  ita  fecerit,  quia  nec  ex  Scriptura, 
ncc  ex  ratione  satis  convinci  potest.  Deinde 
vero  in  prima  conclusione  ait,  satis  probabile 
esse,  ita  factnra  esse.  Fundatur,  quia  potuit 
fieri,  et  Sanctiita  videntur  Scripturam  expone- 
re,  citatque  Augustinum,  lib.  i,  de  Genesi, 
contra  Manicha?os,  c.  7,  Ambrosiura  et  Bedam 
in  illa  verba:  Spiritus  Domini  ferehatur  super 
aqnas.  Et  addit  rationem,  quia  si  tunc  esset 
formata  propriis  formis  elementorum,  non  es- 
set  confusa,  nec  dici  posset  cliaos,  vel  quid  si- 
mile,  sed  esset  distincta  et  ordinata,  quod  non 
consonat  verbis  Genesis.  At  postea  concludit, 
se  nihil  asserere,  seddubium  manere ;  sic  etiara 
Gabriel,  in  2,  d.  12,  qusest.  1,  art.  3,  in  ultimis 
fere  verbis  tractans  qnaestionem  lianc,  et  inter 
alios  referens  hunc  modum,  conclndit  :  Hcec 
Qynnia  possihilia  fncre  apud  Deum.  Quid  autem 
horum  factum  sit,  ipse  novit,  qui  fecit.  Pro  liac 
vero  senteutia  refert  Angnstiiumi  ,1.  12  Con- 
fess.,  cap.  3,  dicentera,  quod  priusquam  Deus 
hanc  materiam  formaret,  non  erat  aliquid,  nou 


DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 

figura,  non  color,  non  corpus,  non  spiritus,  neij 
tamen  omnino  nihil. 

6.  Quo  pacto  dActam  informitatem  hiterpre- 
tetur  Ahulensis.  —  Secunda  opinio  de  hac  in- 
formitate  est,  quod  non  fuerit  per  carentiam 
oranis  formce  substantialis,  quia  licet  materia 
caruerit  tuncformis  substantialib^is  quoad  spe- 
cificam  rationem  earum,  et  consequenter  etiam 
formis  accidentaiibus,  quai  tales  formas  con- 
sequuntur  :  nihilorainus  habuit  forraam  com- 
munem  substantialem  corporeitatis,  ac  subinde 
quantitatera  sine  alia  puh-liritudine,  aut  per- 
fectione.  Hanc  opinionem  tenet  Abulensis,  et 
illam  tribuit  Beda^  et  Straboni  ,  quibns  etiam 
Lyra  illam  tribuit,  et  aUi  Hugonem  allegant. 
Sed  oppositum  in  eis  invenio,  ut  dicam.  Sup- 
ponitque  distinctionem  formee  corporis  gene- 
ralem  ab  specificis.  Qna  distinctioue  supposita 
opus  minus  monstruosum,  et  miraculosum 
astrnit.  Loquiturque  consequenter,  qui  in  aliis 
fnudamentis,  et  expositionibns  verborum  Ge- 
uesis  cum  praecedenti  opinione  conveuit. 

7.  Vltimo  alii  de  informitate  accidentali 
interpretantur.  —  Tertia  vero  opinio  est,  hanc 
inforraitatem  esse  accidentalem,  de  qua  infra 
dicetur.  Nunc  solum  referara  opinionem  ali- 
qnorum,  qui  licet  elementa  cum  propriis  for- 
mis  substantialibus  creata  esse  confiteantur, 
inforraitatem  in  hoc  ponunt,  quia  non  fuerunt 
locis  distincta,  sed  ita  inter  se  secundum  mini- 
mas  quasdam  particulas  permixta,  ut  discerni 
non  possint,  sicut  in  coeno,  ethito  terra,  aqua, 
et  aer  confu.sa  inveniuntur,  et  congeriem  illam 
horum  elementorum,  praBsertim  aqua^,  etter- 
rffi  volunt,  nomine  terra^  prius  in  dictis  verbis, 
et  postea  in  sequentibus  nomine  aquarum  esse 
siguificatam,  et  eamdem  vocant  raateriara  in- 
visam,  seu  informem,  ex  qua  hic  mundus  fac- 
tus  esse  dicitnr,  illamque  permixUonem,  et 
partiura  divisionem  infurraitatem  illius  mate- 
riffi  esse  dicunt,  quia  in  illa  erant  elementa 
confusa  et  invisa,  cum  visn  distiugui  non  pos- 
sent.  Hanc  senteutiam  refert,  et  ut  probabilem 
sustinet  Marsihus  supra,  earaque  jNIagistro  tri- 
buit,  in  2,  d.  12,  cap.  5  et  6.  Qui  perraixtio- 
nem  illam  non  in  terra,  sed  in  tribus  aliis  ele- 
mentis,  qua;  facilius  dividi,  et  permisceri  pos- 
snnt,  ponere  videtnr.  Eugubinus  vero,  lib.  7, 
de-peren.  Philos.,  cap.  9,  et  iu  Cosmopajia  in 
Gen.,  in  terra  et  aqna  illam  permixtionem  et 
informitatem  prEecipue  ponit. 

8.  Suppositio  bimemhris  pro  staiuenda  vera 
resolulione  hujus  capHis.  —  Prolatur  prius 
memlniiVL.  —  A-d  explicandam  sententiam  , 
quam  probabiliorem  veramque  esse  existima- 


CAP.  VIII.  AN  IN  PRINCiPIO  TEMPOBtS 
miis,  siipponimiis  primo,  materiam  primam^ 
qnse  est  cssentialis  pars  substautiee  corporeee^ 
a  Deo  esse  crcatam  ex  niliilo  in  illo  primo  mo- 
mento^  in  quo  coelum  et  terram^,  id  est^  mun- 
dum  creavit,  et  non  antea.  Hoc  totum  funda- 
mentum  de  fide  est,  et  imprimis  materiam 
esse  productam  a  Deo^  quasi  per  se  notum  in 
fide  catholica  est.  Docemur  enim  in  Symbolo, 
Deum  esse  creatorem  omnium^  visibilium  et 
invisibilinm.  Quorum  verborum  catholicus 
sensus  est,  non  tantum  quod  Deus  sohis  sit 
creator^  ac  subinde  solus  sit  auctor  omniiun, 
quae  per  creationem  facta  sunt,  sed  etiam  quod 
quidquid  extra  Deum  est,  ab  ipso  eifective 
prodnctum  est,  vel  immediate  ex  nihilo,  vel 
ex  ahquo  subjecto,  quod  Deus  fecerit  ex  nihi- 
lo,  et  hic  est  comniunis  sensus  Ecclesio3,  et 
Patrum  onniinm  passim,  quos  proinde  in  par- 
ticnlari  referre,  non  estnecesse.  Materiaautem 
aliquid  est  a  Deo  distinctum,  nt  per  se  notum  : 
imo  summe  a  Deo  distans,  cum  sit  pura  po- 
tentia,  et  prope  nihil,  ut  Augustinus  dixit, 
Deus  autem  purus  actus,  et  summum  ens  : 
ergo  facta  est  a  Deo  ;  non  est  autem  facta  ex 
pro3supposito  subjecto,  quia  ipsa  est  primum 
subjectum,  quod  aliud  non  supponit:  ergo  est 
facta  ex  nihilo.  Ratioue  item  naturali  est  evi- 
dens  hoec  veritas,  ut  contra  veteres  philosophos 
et  hsereticos  probavi  in  disp.  43  Metapliysi- 
cse,  sect.  5,  n.  15,  et  disp.  20,  sect.  i,  an.  11, 
usque  ad  20,  nbi  sanctos  Patres  allegavi,  et 
Tertuniauum,  qnitoto  Ubro  contr.  Hermogen., 
late  adversns  illum  errorem  invehitur ;  et  in 
preesenti  materia  idem  docent  super  Genes., 
Ambrosins,  Ub.  1,  Exaemer.,  cap.  1  et  5,  et 
Basilius,  homil.  i,  Exaemer.,  et  Anastasius 
Synaita,  hb.  1 ,  Exaemer.,  in  principio,  Augus- 
tinus,  hb.  1,  Gen.  ad  litter.,  cap.  14,  et  hb. 
de  vera  Relig.  cap.  18,  optima  ratione  id  pro- 
bat,  et  tacite  omnes  difficnltates  solvit,  et  vi- 
deri  potest  D.  Thomas,  1  p.,  quaist.  Ao,  art.  2. 
9.  Prwia  assertio  pro  posteriori  ejusdem  sup- 
positionis  memiro.  —  Atque  hinc  concluditur 
altera  pars.  In  qua  imprimis  contra  eosdem 
autiquos  Pliilosoplios,  et  nonnullos  hasreticos 
dicimus  materiam  non  esse  coEeternam  Deo, 
quia  nihil  creatum  est  coffiternum  Deo,  ut  ca- 
pite  secundo  ostensum  est  :  sed  materia  est 
creata ;  ergo  non  est  seterna.  Deinde  addimus 
non  solum  nonesse  materiam  seternam,  verum 
etiam  neque  esse  anteriorem  coelo  et  terra, 
temporali,  seu  reaU  duratione.  Hoc  etiam  con- 
stat  ex  verbis  iUis  :  Iii  principio  creavit  Deus 
ccehim  et  terram ;  quaj,  ut  supra  indicavi,  duo 
inckidunt,   nempe  hsec  et  in  primo  temporis 


SIMUL  CUM  COELO  ELEMENTA,  ETC.  45 

initio,  et  ante  omnes  res  alias  creata  fuisse, 
seu  (quod  idem  est)  Deum  ab  hisrebus  mundi 
creationem  inchoasse  :  ergo  absoUite  ante  coe- 
Umi  et  terram  nihil  fuit  creatum;  ergo  nec 
materia,  quse  licet  parum,  aUquid  est.  Deni- 
que  in  hoc  etiam  continetur,  quod  materia 
non  fuerit  posterior  duratione,  quam  coeU  et 
terrge  creatio,  quia  ha3C  non  potuerunt  esse 
sine  materia,  quod  saUem  est  certum  de  terra, 
et  elementis,  cum  ex  illa  essentiaUter  compo- 
nantur.  Quod  etiam  de  coeUs  probabiUus  est, 
Praesertim  quia  fmgi  non  potest,  Uarum  re- 
rum  corporalium  formas  prius  sine  materia 
fuisse,  cum  id  sit  contra  ipsarum  naturam,  nec 
possit  sine  miraculo  cogitari  c[uod  in  ipsa  na- 
tura3constitutionesine  fundamento  fmgendum 
non  est. 

10.  Secunda  assertio,  —  Secundo  dicimus 
materiam  primam  in  primo  suae  creationis  in- 
stanti  non  caruisse  omni  forma  substantiali, 
ac  proiude  nomine  terrse  non  fuisse  significa- 
tam  materiam  generabiUum  rerum  prorsus 
informem,  id  est,  omni  forma  substantiaU  ca- 
rentem.  Hoc  ipsum  intelUgi  potestde  coelo,  et 
coeli  nomine  supposito  quod  cceUim  ex  materia 
componatur,  sivc  ejusdem,  sive  alterius  ratio- 
nis,  tamen  quia  de  coeUs  jam  satis  diximus,  et 
quia  ab  inferioribus  rebus,  sciUcet  ab  elemen- 
tis,  eorumque  materia  a  fortiori  concludunt 
argumenta,  ideo  in  particulari  de  terra  tracta- 
mus,  eademque  est  ratio  de  aqua,  quantum  ad 
prajsentem  assertioneni  attinet.  Ha3c  ergo  as- 
sertio  est  D.  Thomse,  1  p.,  q.  66,  a.  1,  et  Magis- 
tri  cum  cajteris  fere  scholasticis,  in  2,  dist.  12; 
et  probatm^  ex  Scriptura^  et  regula  supra  po- 
sita,  quod  verba  narrationis  Geneseos  historica 
sunt,  et  ideo  cum  proprietate  intelligenda :  sed 
Moyses  non  dicit  Deum  in  principio  creasse 
materiam,  sed  terram,  quoe  non  tantum  mate- 
riam,  sed  etiam  formam  includit:  ergo  ex  vi 
verborum  Scripturee  non  f  uit  sola  materia  prius 
creata.  Secundo  ,  qu-a  alias  ccelum  et  terra 
nou  fuissent  ex  niliilo  creata,  quia  fuissent 
producta  ex  prsejacente  materia:  consequens 
autem  imprimis  est  contra  illud  2,  Machab.  7 : 
Peto  nate,  ut  aspicias  ad  ccelum  et  terram,  et 
intelligas,  quia  ex  niliilo  fecit  illa  Deus.  Dein- 
de  repugnat  Concilio  Lateranensi,  in  capite 
Firmiter  dicenti:  Deus  simul  ab  initio  tempo- 
ris  utramque  condidit  creaturam  spiritualem 
scilicet,  et  corporalem.,  anejelicam.,  tidelicet,  et 
mundanam.  Nam  per  creaturam  corporalem  et 
mundanam  non  intelligit  materiam  primam, 
sed  hunc  mundum  corporeum  et  visibilem,  ut 
per  se  notum  est.  Tertio  est  communis  senten- 


LIB.  I.  DE  UNIVERSO  QUATENUS  A  DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 


tia  Patrum  in  Exaemer.  vel  expositionibus  Ge- 
nesis,  et  expresse  Augustinus,  lib.  1,  Genes.  ad 
litter.,  cap.  15  ,  dicit  informitatem  materise 
non  duratione,  sed  naturEeordineformationem 
et  corporum  productionem  prcecessisse. 

1 1 .  Qua  ratione  eamclem  assertionem  probet 
divus  Thomas,  cui  subscribunt  Bonaventura, 
Durandiis  et  alii.  —  Prwdicta  ratio  non  placet, 
et  verbis  Augustini  infringitur. — Ratione  pro- 
bat  D.  Tbomas  dictam  assertionem,  quia  im- 
possibile  est  materiam  primam  puram  sine 
omni  forma  substantiali  esse,  aut  produci, 
sentitque  ita  esse  impossibile,  ut  contradictio- 
nem  implicet,  quia  si  materia  existit,  est  ens 
actu,  et  si  caret  omni  forma,  caret  omni  actu, 
cum  sit  pura  potentia,  et  in  hoc  sensu  defen- 
dunt  hanc  rationem  et  fundamentum  ejus, 
scilicet,  materiam  non  esse  sine  omni  forma, 
Thomistse  communiter,  et  nonnulH  seholastici, 
in  2,  dist.  12,  prtesertim  Bonaventura  et  Du- 
randus.  Ego  vero  censeo,  sine  ulla  repugnautia 
potuisse  id  lieri  a  Deo  ,  sicut  in  disp.  15  Meta- 
physiciB,  sect.  2,  cum  Scoto,  Henrico,  Grego- 
rio,  Marsilio  et  multis  aliis  defendi,  et  funda- 
menta  ejus  jeci  in  disput.  13,  sect.  4  et  5.  Re- 
pugnantiae  autem  inductse  verbis  Augustini, 
lib.  de  vera  Relig.,  cap.  18,  satisfieri  potest: 
ait  enim :  Etiamsi  ex  aliqua  informi  materia 
factus  sit  mundus,  licec  ipsa  facta  est  omnino  de 
nihilo.  Nam  et  quod  nondum  formatum  est,  ta- 
men  aliquo  modo  ut  formari  possit  inchoatum 
est,  Dei  beneficio  aliquid  formabile  est:  ionum 
est  enim  esse  formatum.  Nonmillum  ergobonum 
est,  et  capacitas  formce  et  ideo  bomrum  omnium 
auctor,  qui  prccstat  formam,  ipse  facit  etiam 
posse  formari.  Et  infra:  Omne  formatum,  in 
quantum  formatum  est,  et  omne  formabile,  in 
quantum  formari  potest,  ex  Deo  habet.  Ex  his 
enim  verbis  colligitur,  rnateriam  factam  a  Deo 
aliquam  in  se  iiabere  actualem  entitatem,  quae 
licet  formata  non  sit,  et  ideo  dicatur  pura  po- 
tentia  respectu  actus  informantis :  nihilominus 
aliquid  factum  sit,  liabens  propriam  entitatem 
actualem  cum  propria  existentia  distincta  ab 
actu  forniffi.  Ratione  cujus  dixit  idem  Augus- 
tinus  12,  Confes.,  cap.  3  et  6,  materiam  infor- 
mem,  Ucet  sit  prope  niliil,  ahquid  tamen  esse, 
nam  utcumque  erat,  ut  caperet  formas  istas 
visibiles;  et  hb.  4,  Gen.  ad  litter.,  cap.  15, 
dicit  fuisse  prius  natura  creatam:  eadem  ergo 
ratione  posset  prius  tempore  creari  sine  con- 
tradictione,  quia  licet  non  haberet  actum  for- 
malem,  entitativum  habere  potuisset. 

12.    Vera  oratio  pro  assertione.  —  Ad  pro- 
bandam  ergo  ratione  naturaU  assertionem  po- 


sitam,  satis  est,  quod  materia  ex  natura  rei 
non  possit  sine  forma  conservari,  aut  esse,  ut 
est  probabiUor  pliilosophorum  et  theologorum 
opinio,  ut  in  citatis  iocis  MetapliysicEe  dixi; 
tum  ratione  propriae  et  particularis  naturae, 
qu£B  naturaliter  postulat  conjunctionem  cum 
forma,  et  ab  illa  pendet,  sicut  accidens  a  sub- 
jecto,  hcet  in  diverso  genere  causae  *  tum  ra- 
tione  universahs  naturte,  quae  hujusmodi  va- 
cuitatem  in  materia  (ut  sic  dicam)  abhorret, 
multo  magis,  quam  fugiat  vacuum  in  spatiis 
localibus  inter  corpora  interjacentibus.  At  vero 
(ut  sa^pe  cum  Augustiuo  diximus)  in  prima 
rerum  creatione  non  sunt  fingenda  miracula, 
et  quasi  monstra  prseternaturaUa  sine  cogente 
fundamento :  ergo  nec  est  cogitanda  materia 
ita  informis,  ut  pro  aliqua  duratione  reaU  sine 
omni  forma  extiterit:  hoc  enim  miraculosum, 
seu  preeternaturale  est,  et  nuUum  habet  ratio- 
nis  fundamentum,  ut  per  se  notum  est,  nec 
auctoritatis,  ut  videbimus. 

13.  Teriia  asseo-tio.  —  Auctoritate  probatur. 
—  Dico  tertio.  In  principio  creationis  coeU  et 
terrse  non  fuit  creatum  corpus  sub  generali  ra- 
tioue  corporis  ab  omni  specie  corporis  abstrac- 
ta,  ac  proinde  nec  fuit  creata  materia  cum  sola 
forma  substantiaU  corporeitatis  abx)mni  speci- 
fica  differentia  substantialis  form»  in  reipsa 
separata.  Heec  assertio  mihi  certa  videtur  tam 
tlieologice,  quam  philosopliice  loquendo,  et  ita 
iUam  docent  D.  Thomas  et  alii  theologi  aUe- 
gati,  et  sumitur  ex  eisdem  Patribus,  et  ex 
Scriptura,  quia  nomen  terrse  non  significat 
vere,  ac  proprie  corpus  abstractum,  sed  certum 
quoddam  corpus  ab  aUis  distinctum :  fingere 
autem  analogiam,  vel  metaphoram,  ubi  non 
solum  necessaria  non  est,  sad  potius  historicse 
narrationi  adversatur,  non  est  Scripturam 
siucere  interpretari,  sed  eUidere.  Accedit,  quod 
in  ipso  Scripturse  contextu  aperte  distinguitur 
terra  ab  aUis  creatis  corporibus,  et  non  solum 
a  coelo,  sed  etiam  ab  aqua,  ut  statim  expende- 
mus.  Ergo  nomine  terree  non  significatur  cor- 
pus  abstractum,  nec  corpus  etiam  corruptibile 
ratione  materiae,  et  abstractum  ratione  formfe, 
sed  significat  aUquod  corpus  determinatae  spe- 
ciei,  et  naturse  ab  aliis  distinctum:  ac  proinde 
non  sola  forma  coi-poreitatis,  sed  aUqua  speci- 
fica  forma  constitutum.  Ergo  materia  sub  taU 
forma  fuit  a  principio  creata,  et  non  tautum 
sub  generaU  forma  et  gradu  corporis. 

14.  Firmatur  item  ratione. — Ratione  autem 
est  apud  me  hsec  assertio  evidentior,  quam 
prajcedens,  quia  evidentius  ostenditur  esse 
impossibUem  realem   separationem   materise 


CAP.  VIII.  AN  TN  PRINCIPIO  TEMPORIS 
corporatse  (ut  sic  dicam)  ab  omiii  specifico 
gTadu  corporis,  quam  separationem  purse  ma- 
teriije  ab  omui  forma.  Probatur,  quia  sicut  ex 
una  parte  materia  appetit  naturaliter  conjungi 
formee,  et  ab  illa  pendet :  ita  licet  fingatur  illa 
forma  corporeitatis,  compositum  ex  illa  mate- 
ria  naturaliter  appetit  ultiorem  formam,  et  ab 
illa  pendebit;  quia  sicut  materia  est  naturalis 
potentia  ad  formam,  ut  cum  illa  per  se  com- 
ponat  unum  totum^  ita  compositum  illud  ex 
materia^  et  forma  corporeitatis  esse  potentia 
ad  ulteriorem  formam  specificam,  cum  qua 
imum  compositum  per  se  componeret:  ergo 
sicut  est  monstrosum,  et  contra  naturam  esse 
materiam  sine  forma;  ita  et  esse  illad  generi- 
cum  compositum  sine  ulteriori  forma:  ergo 
tam  est  contra  rationem  hoc  monstrum  fmgere 
in  prima  rerum  creatione,  sicut  illud  prius. 
Aliunde  vero  est  major,  et,  ut  existimo,  abso- 
luta  repugnantia^  quia  materia  realiter  distin- 
guitur  a  forma :  et  ideo  quod  sine  illa  in  sua 
entitate  pura  et  informi  fieri^  et  conservari 
possit^  mirum  non  est :  gradus  autem  generi- 
cus  non  distinguitur  in  reipsa  ab  specifico^  sed 
ratione  tantum  cum  aliquo  fundamento  vir- 
tuali  in  reipsa ;  et  ideo  fieri  non  potest,  ut  in 
reipsa  sit  forma  dans  genericum  gradum  sepa- 
ratnm  ab  omni  specifico;  sicut  non  potest  fnigi 
substantia  in  re  existens  in  genere  substantise 
solo,  sine  specie  corporis^  vel  spiritus :  nec  in 
specie  spiritus  subalterna,  et  non  in  hac^  vel  in 
illa  specie  AngeH,  vel  animse.  Sic  ergo  repu- 
gnat  dari  formam  sub  generali  ratione  corpo- 
ris,  et  in  re  existens  sine  determinatione  ad 
ahqnam  speciem  ,  ut  latius  dixi  in  disp.  13 
Metapliysicse,  sect.  13^  concl.  3,  et  disp.  15^ 
sect.  10,  num.  8  et  sequentibus. 

30.  Quarta  assertio.  —  Dico  quarto.  In  illo 
principio  ,  in  quo  Deus  coehim  et  terram  crea- 
vit,  proprmm,  verum  et  specificum  elementum 
terrse  de  nihilo  produxit,  ac  proinde  materiam 
ejus  simul  fecit,  et  substantiali  forma  terrte 
formavit.  Heec  assertio  concluditur  ex  proece- 
dentibus  a  sulficienti  partium  enunieratione, 
uam  exclusis  omnibus  ahis  falsis  opinionibus 
de  materia  informi,  nulhim  fundamentum  re- 
hquitur  ad  negandum,  verani  terram  fuisse  in 
illo  initio  creatam ;  et  hoc  maxime  urget,  ad- 
dita  regula  ssepe  tradita  quod  verba  Scripturse 
non  sunt  sine  causa  a  propria  significatione 
extrahenda  :  sed  Scriptura  vocat  terram  il- 
lam,  quani  in  priucipio  creavit,  et  potest  de 
proprio  elemento  terrce  inteUigi  sine  difficulta- 
te,  vel  repugnantia  cum  ahis  ejusdem  Scrip- 
turee  verbis  :  ergo.  Quo  argumento  TertuUia- 


SIMUL  CUM  COELO  ELEMENTA,  ETC.  47 

nus  supra  maxime  premit  Hermogenem.  lUud- 
que  ahi  Patres  antiqui  in  Exaemer.,  vel  expo- 
sitione  Genesis ,  confirmant  :  nam  iUa  verba 
de  propria  terra  intelligunt  tam  in  iUa  prima 
sententia,  quam  in  sequentibus  operibus  ter- 
tii  et  sexti  diei.  Ex  quibus  novum  et  efficax 
argumentum  sumitur   :  nam  terram,  quam 
Deus  in  principio  condidit,  in  tertio  die  appa- 
rere  fecit,  sic  enim  habet:  Cougregentur  aqucp, 
qu(B  sui  ccelo  simt,  in  locim  unum,  et  appareat 
arida,  factumque  est  ita,  et  vocavit  Deus  aridam 
ierram..  Haec  ergo  terra  eadem  est,  quam  in 
principio  produxit  :  de  nuUa  euim  aUa  postea 
fit  mentio,  nec  aUam  formationem  usque  tunc 
ei  adjunxit,  praeterquam  quod  iUam  discoope- 
ruit  aquis,  et  apparere  fecit.   At  postea  de  ea- 
dem  subjunxit  :  Gferminet  terra  lierham,  etc. 
Et  factum  est  ita,  et  protidit  herbam  virentem, 
etc.   Hcec  autem  necessario  sunt  inteUigenda 
de  proprio  elemento  terree  :  ergo  de  eodem  est 
sermo  in  principio  capitis.  Nam  in  iUo  tertio 
non  fecit  Deus  substantiam  terree ,  nec  Scrip- 
tura  hoc  commemorat,  sed  supponendo  ter- 
ram,  dicit,  ipsam  jussu  Dei  herbas  protuUsse. 
Idemque  argumentum  sumitur  ex  opere  sextl 
diei,  in  quo  Deus  jussit  animalia  ex  terra  pro- 
duci  :  ergo  ante  omnes  hos  dies  supponitur 
creatum  elementum  terrse  :  ergo  in  illo  prin- 
cipio :  nuUum  enim  ahud  tempus  productionis 
ejus  cum  fundamento  assignari  potest.  Ac  tan- 
dem  hoc  confirmant  aha  Scripturse  testimonia, 
ut  est  iUud  Psalmi  101:  InUio  tu  Domine  ter- 
ram  fmdasti,  Et  Psal.  135  -.  Qui  firmavit  ter- 
ram  super  aquas.  Denique  ubicumque  in  Scrip- 
tura  de  operibus  creationis  agitur,  et  in  hac 
propria  significatione  terra  sumitur,  et  inter 
prima  Dei  opera  numeratiu',  et  tanquam  fun- 
damentum  hujusmundivisibilis  ponitur,  quia 
est  infimum  omnium,  et  quasi  centrum,  circa 
quod  ccehmi  volutatur,  ut  Aristoteles  2,  deCoe- 
lo,  text.  17,  dixit.  Ergo  hoc  fundamentum  in 
principio  totius  sedificii  actum  est,  ac  proinde 
terra  in  iUo  principio  fuit  facta.  Quod  etiani 
ex  sequenti  assertione  et  responsionibus  objec- 
tionum  evidentius  fiet. 

16.  Quiuta  assertio  pro  elemento  aquw,  tra- 
dita  a  Basilio,  Beda  et  aliis.  —  Dico  quinto. 
In  eodem  principio  elementum  aquaj  in  pro- 
pria  forma,  et  loco,  et  a  terra  distinctum  crea- 
tum  est.  Htec  est  etiam  sententia  Basilii,  Bedse, 
et  ahorum  inprincipio  Genesis,  seu  Exaemer., 
et  Damasceni,  Ub.  2,  cap.  5,  dicentis,  Deum 
in  principio  produxisse  cuncta  visibiUa.  cum 
antea  non  essent  :  Partim  haudquaquam  ex 
antecedentimateria,  ut  ccelum  et  terram,  aerem, 


48  Li6.  I.  DE  UNIVERSO  QUATENUS  A 

ignem,  aquam ;  fartvm  ex  liis  a^)  eo  inocreatis 
elementis  ut  animantia,  etc.  Et  hanc  senten- 
tiam  commnniter  scliolastici  seqnnntur,  et  mo- 
derni  magis  probant.  Et  imprimis  est  magis 
consentanea  verbis  Scripturaa ;  nam  licet  in  il- 
lis  primis  verbis :  Creavit  Deus  coelum  et  terram, 
aqua  non  exprimatur  :  nihilominns,  sub  ex- 
tremis  media  intelhgnntur,  ut  Basilius,  et  ahi 
notant.  In  quo  tantum  sensu  verum  habet  sen- 
tentia  Chrysostomi  ,  homil.  3  ,  in  Genes.  , 
dicentis  Moysem  in  ilhsprimis  verbis  summa- 
tim  universum  mundi  opificium  comprehen- 
disse ;  quod  etiam  non  disphcet  Augustino  II, 
de  Givit.,  cap.  33  et  ^,  de  Gen.  contra  Mani- 
chceos,  cap.  3,  et  admitti  potest,dummodover- 
ba  cceli  et  tcrrm,  a  propriis  significatis  non 
extrahantur,  et  sub  iilis  media  corpora  com- 
prehensa  intelhgantur  .Et  in  preesenti  hoc  maxi- 
me  confirmat,  cpiod  statim  post  illa  prima  ver- 
ba  :  In  principio  creavit  I)eus  coehim  et  terram, 
ante  ahud  opus  in  eo  die  factnm  addit  Moyses, 
et  SpiritusDondni  ferelatur super aquas ,  quod 
de  aqua  elementari,  et  propria  inteUigendum 
esse,  regiila  tradita  persuadet.  Ergo  jam  tunc 
factse  erant  aqnse,  et  non  post  primum  instans 
creationis,  quia  tota  illa  narratio  ad  opus  in 
principio  factum  refertur,  ut  in  superioribns 
de  aere  annotavi  :  sed  post  ilhid  primum  in- 
stans  nihilDeus  fecit  usque  adproductionem  lu- 
cis  :  ergo  necessario  intelligeudum  est,  aquam 
factam  esse  in  primo  instanti. 

Suadetur  etiam  ratione  pliilosopMca.  —  Et 
hoc  etiam  confirmat  vox  ahyssi  ibidem  adjunc- 
ta,  quia  proprie  ahyssus  profuuditatem  aqua- 
rum  visu  impenetrabilem  indicat ;  ut  Augus- 
tinus  22,  contr.  Faust.,  c.  11,  et  alii  commu- 
niter  docent.  Ratione  item  philosophica  eadem 
assertio  ostenditur,  quia  posito  nno  contra- 
riorum  in  rernm  natura,  consequens  est,  ut 
aliud  etiam  ponatnr  (ut  Aristoteles  etiam  argu- 
mentatur);  et  ideo,  creata  terra,  opportunum, 
et  quasi  connaturale  fuit  creari  ignem,  ut 
maxime  in  levitate  ab  ea  distantem,  his  antem 
factis  extremis,  etiam  alia  media  necessaria 
fuere  :  tum  quia  sicut  aer  in  qualitatibus  pri- 
mis  terraj  opponitur,  ita  proprium  contrarium 
ignis  est  aqua  :  tum  etiam  quia  creatis  duobus 
elementis  alia  etiam  duo  ad  complementum 
quasi  essentiale  universi  necessaria  fuerunt, 
Quae  ratio,  et  similes  licet  cogentes  non  sint, 
tamen  dum  aliunde  non  ostenditur  noluisse 
Deum  hunc  connaturalem  ordiuem  ordinem 
servare,  multo  credibilins  est,  in  hac  perfec- 
tione,  et  integritate  simplicem  muudum  in 
principio  condidisse. 


DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 

17.  Primum  corollarium  etproxima  assertio. 
—  Ex  quibuscolligimus  primo,  aquam  illam, 
quae  in  principio  cum  terra  fuit  condita,  illam 
que  coopcriebat,  nou  fuisse  tenue  aliquod  cor- 
pusper  modum  vaporis,  aut  nebulse,  sed  fuisse 
verum  aquffi  elementum  in  sua  .substantia  ,  et 
dispositione  existens.  Hoc  enim  evincuut  cita- 
ta  Scripturee  verba,  et  rationes  facta;  suadent, 

■  et  nidlam  est  fundamentum  ad  proprietatem 
verbi  aquse  fagiendam  :  vel  ad  cogitandum, 
aut  fingcnduni  aliud  corpus  diversce  ratiouis 
per  illam  vocem  significatum  :  nam  .si  erat 
substantialiter  diversum  ab  aqua,  revera  nou 
erat  aqua  pura,  nec  poterat  esse  nisi  aliquod 
corpus  mixtum  imperfeetum.quia  primte  crea- 
tioni  ex  nihilo  non  est  accommodatum,  quia 
mixta  ex  simplicibus  postea  facta  fiiere,  ut  vi- 
debimus,  nec  etiam  ad  primariam  miiversi 
constitutionem  pertinere  poterat :  frustra  ergo 
sme  testimonio  Scripturae  cogente  tale  corpus 
loco  aqufe  creatum  confingitur. 

18.  Secundum  coroUarium  contra  opinantes 
aquam  occupasse  imtio  spatium  inter  terram, 
et  ccelum  empyreum.  — Secundo  infero  id  quod 
etiam  Metaphysicse  dixi,  disp.  13,  sect.  \\, 
n.  26,  aquas  in  principio  creatas  nou  replevisse 
totum  spatium  inter  coslum  empyreum  et 
terram  inteijectnm,  ut  quidam  arbitrati  suut, 
fnndati  in  operibus  secundi  et  quarti  diei  ,  ex 
quibus  id  non  probari,  postea  ostendemus.  Se- 
cluso  autem  illo  fundamento,  id  nec  aliis  ver- 
bis  Scripturce  consonum  est,  nec  per  se  est 
multum  verisimile.  Primum  patet,  quia  Scrip- 
tura  dicit  ccelum  creatum  esse  primo  die  ,  et 
ostensum  est,  nomine  coeli  non  solum  empy- 
reum ,  sed  etiam  alios  coelos  comprehendi  : 
imo  certius  de  cseteris,  quam  de  empyreo  id 
affirmari.  Probabilius  etiam  esse  ostendimus 
aerem  sub  illa  voce  comprehendi,  et  nomine 
etiam  spiritus,  qui  aquis  superferebatur,  signi- 
ficari.  Ex  quibus  concluditur  aquam  in  prima 
creatione  solum  occupasse  spatium,  quia  in- 
ter  superficiem  connexam  terrse,  et  concavam 
aeris  intercedit.  Quod  etiam  per  se  majorem 
verisimilitudinem  habet.  Cur  enim  Deus  tan- 
tam  aquae  multitudinem  ante  coelos,  et  ae- 
rem  crearet  ?  aut  cur  iuter  simplicia  corpora, 
quee  per  se  non  postulant,  ut  unum  ex  alio 
fiat,  illud  discrimen  constitueret  ?  vel  cur  ma- 
gis  aerem  ex  aqua  :  quam  e  converso  :  vel 
eoelos  ex  aqua  potius  quam  ex  aere  procreas- 
set  ?  Ac  denique  cur  ccelum  incorruptibile  cor- 
pus  ex  aqua  produceret?  Ut  enim  omittam  pro- 
babilius  esse,  illud  ex  materia  diversa?  rationis 
constare  :  etiamsi  ejusdem  esset  materice,  prte- 


CAP.  VIII.  AN  IN  PRINCIPIO  TEMPORIS 
ter  naturale  illi  esset,  ex  materia  pra^jacente, 
et  per  corruptionem  alterins  corporis  fieri. 
Unde  etiam  anctores  contrarise  sententioe  pro- 
dnctionem  cceli  ex  aqua  generationem  snper- 
naturalem  vocant :  omnis  autem  supernatura- 
lis  productio  aliena  est  a  prima  natnr^  insti- 
tutione  ac  prodnctione  ,  ut  cum  Augustino 
seepe  diximns.  Necpie  satis  est  dicere  Deum 
liQec  omnia  pro  solo  sno  arbitrio  facere  potnisse. 
Esto  enim  id  verum  sit,  oportet  ostendere,  ita 
voluisse,  quod  certe  ex  Scriptura  ostendi  non 
potest,  nt  exponendo  opera  singalornm  die- 
rum,  manifestnm  fiet  :  ideoqne  dum  talis  vo- 
Inntas  Dei  revelata  non  est,  potius  credendiim 
est,  omnia  connaturali  modo,  et  in  statu,  ac 
ordine  simplicibus  corporibus  magis  consen- 
taneo  in  principio  condidisse. 

19.  Ad  fmidamentmi  tertlce  opbiionis  'in 
num.  3.  — Judicium  de  interpretatione  infor- 
mitatis  positain  num.  7.  —  Neque  huic  nos- 
trse  sententiae  obstant  verba  Scripturse ,  quse 
alise  opiniones,  prsesertim  tertia  expendunt. 
Nam  cjuia  Gen.  1,  terra  in  principio  creata  di- 
citur  inanis,  et  vacua  verius,  et  proprius  puro 
elemento  terrse,  qnam  materiae  primse,  et  in- 
formi  accommodatnr.  Nam  terra  ipsa  inanis 
tnnc  fuisse  dicitnr,  quia  nondnm  ofTicio,  et 
muneri  propter  quod  creabatur,  inserviebat  : 
imo  erat  in  statu  ad  illud  munns  obeundum 
incommodo,  creabatur  enirn,  ut  illam  homi- 
nes  inhabitarent,  tunc  autem  erat  aqnis  coo- 
perta,  in  quo  statu  ad  illum  fmem  inservire 
non   poterat,   ideoque  inanis  fuisse   dicitur. 
Unde  consequenter  erat  etiam  vacua,  utique 
herbis,  floribus,  arboribus,  mineralibus,  ani- 
mahbus  et  hominibus  ;  et  in  idem  redit,  quia 
Septnaginta  legnnt,  invisiMlis  et  incomposita : 
nam  invisibilis  dicitur,  quia  tenebris  et  abysso 
aquarum  erat  cooperta :  incomposita  vero  erat, 
id  est ,  carens  ornatu  et  pulchritudine ,  quam 
ex  varietate  et  compositione  plantarum  et  ani- 
malinm  recipit;  et  in  idem  redennt  alise  voces 
varice  ,  qnibus  illa  verba  tranferuntur  et  ex- 
phcantur  a  Patribus  et  doctoribus,  qui  omnes 
illas  fere  in  eumdem  modum  de  terra  decla- 
rant.  Unde  qiioad  hanc  partem  acceptamus 
sententiam  explicantem  informitatem  materice 
de  informitate  accidentah.  Non  tamen  illam 
ponimus  in  permixtione  partium  integrantium 
elementorum,  ut  ultima  opinio  supra  relata 
dicebat :  id  enim  nec  in  Scriptura,  nec  in  ra- 
tione  fundamentum  habet :  sed  informitas  dici 
potest  illa  tenebrarum  obscuritas,  et  vacuitas 
ornatus  et  pulchritudinis  quam  exphcavimus, 
et  eodem  modo  loquitnr  Gregorius  32,  Moral., 
111. 


SIMUL  CUM  COELO  ELEMENTA,  ETC.  49 

c.  Q,  alias  10,  cumait :  Rerumsuistantiasimil 
creataest,  sed-nmulspecies  formata  non  est.  Nam 
per  rernm  substantiam  corpora  simphcia,  et 
prsesertim  quatuor  elementa,  ex  cinibus  caitera 
iiunt,  inteUigit :  nam  statim  subdit :  Bt  quod 
simul  extitit  per  suistantiam  materice,  utique 
elementaris,  non  simul  exlitit  et  per  speciem 
formce  ,  id  est,  per  ornatum  et  varietatem  re- 
rum,  quee  ex  elementis  postea  facta  sunt. 

20.  Ad  locum  cap.  11,  in  eodem  mm.  3.  — 
Vide  auctorem  in  melaphysica,  disp.iS,  sect.  1 1, 
a  num.  29.  —  Atque  in  eodem  sensu  dixit  Sa- 
piens  Deum  creasse  oriem  ex  materia  invisa, 
vel,  ut  ahi  legunt,  informi,  ut  monet  Augus- 
tinns,  hb.  de  Fide  et  Symbol.,  cap.  2.  Elemen- 
ta  enim,  et  pra3sertim  terram,  et  aquam  pront 
formationem,  et  ornatnm  munch  preecesserunt, 
vocat  materiam  invisam.  Materiam  quidem, 
quia  ex  illis  prodnxit  Deus  omnia  mixta,  qui- 
bns   universum  ornatur,   sic  enim  elementa 
materiam,ex  quibus  mixta  fiunt,  appellamus. 
Unde  cum  orbis  terrarum  dicitur  ex  iha  ma- 
teria  creatus,  perinde  est,  ac  si  diceretur  per- 
fectus  et  consummatus  :  aut  nomine  orbis  ter- 
rarum  intehiguntur  res  omnes,  quee  in  hoc 
inferiori  orbe,  terra  scihcet  mari  et  aere  creata 
sunt.  Dicitur  antem  iha  materia  invisa  eadem 
ratione,  qua  dicitur  inanis  et   invisibihs  ut 
exphcatum  est  :  vel  si  legatur  informis,  intel- 
hgitnr  de  informitate,  vel  (utita  chcam)  de 
formitate  accidentah,  quam  habebat,  quando 
tenebrse  erant  super  faciem  abyssi ,  et  quando 
erat  vacua,  et  ornatu  mixtorum  carebat.  Addo 
etiam  posse  gratis  dari,  testimonium  hoc  de 
materia  prima  intelligi,  quse  secnndum  se  in- 
visibilis  et  informis  cst ,  et  ex  illa  dici  potest 
creatns  orbis  terrarum,  id  est,  corporens,  etiam 
quoad  simplicia  corpora.  Non  quia    materia 
prseextiterit  creationi  simplicium  corpornm, 
sed  quia  etiam  in  primo   instanti  creationis 
ex  illa  composita  snnt,  et  per  eamdem  actio- 
nem  suo  modo  creata.  Nam  materia  secun- 
dum  se  forma  caret,  et  ordine  naturse   ilii 
supponitur;  et  ideo  ex  illa  magis,  qnam  ex 
forma  dicuntur  creari,  quamvis  ex  utraque 
fuerintper  creationem  composita;  ethuc  spec- 
tat  opinio  Augnstiui,  quod  materia  informis 
ordine  natnrse,  non  durationis  prsecesserit : 
est  enim  lioc  vervan  respectn  eorum  corpo- 
rum,  quse  immediateper  creationem  facta  snnt. 
Et  potest  accornmodari  huic  testimonio,  non 
vero  verbis  Genesis,  f|uibus  dicitur  terra  cum 
coelo  producta,  ut  satis  ostensum  est. 

21.  Ad  locum  ex  Ileor.  1 1,  in  ipso  nwn.  3.  — 
Juxta  hsec  etiam  exponenda  sunt  verba  illa 

4 


50  LIB.  I.  DE  UNIVERSO  aUATENUS  A 

Pauli  ad  Hebr.  11  :  Fide  mtelligirmis,  a-ptata 
esse  scBCula  verlo  Bei,  ut  ex  invisililibus  visihi- 
lia  fierent.  Possunt  enim  vel  ad  ipsum  opus 
creationis,  quo  Deus  in  principio  coelos  et  ter- 
ram  ex  nihilo  produxit  :  vel  ad  opus  ornatus 
sex  diebus  factum  accommodari,  et  in  priori 
sensu  per  ^«'^«^/«intelligeredebemus  resomnes^ 
quse  temporales  sunt,  et  in  preeteritis  sseculis 
esse  receperunt :  hsec  autem  ssecula  tunc  aptata 
esse  intelliguntur,  cum  primum  esse  incepe- 
runt.  Sic  ergo  ait^  Deum  solo  verbo  suo  sine 
necessitate  pra^jacentis  materiee  aptasse,  seu 
principium  dedisse  omnibus  sseculis,  et  rebus 
in  ilHs  existentibus.  Unde  quod  subjungit :  TJt 
ex  invisibililus  visibilia  fierent,  sic  exponitur  ; 
ut  ex  esse  invisibih,  quod  in  diviuis  idseis 
habent,  in  proprio  esse  producta^  visibilia  fie- 
rent.  Ita  exponit  divus  Thomas^,  et  sequitur 
Ribera^  et  accommodatur  mehus  rebus  corpo- 
ralibus,  quse  proprie  temporaha^  seu  saicula- 
ria  dicuntur.  In  quo  seusu  particula  ex,  non 
dicit  habitudinem  causffi  materialis^  sed  effi- 
cieutis^  vel  exemplaris.  Posset  etiam  simpU- 
citer  exponi;,  ut  ex  invisibilibus^  id  est^  non 
extantibus,  nec  apparentibus,  existeutia  in 
seipsis^  ac  proinde  visibilia  iierent,  ita  ut  par- 
ticula  ex  solum  termiuum  a  quo  designet.  In 
aho  vero  seusu  dicuntur  scecula,  id  est^  ssecu- 
laria  corpora^  et  temporalia  omnia  iu  ilhs  pri- 
mis  diebus  primi  seecuii  facta  esse  Verbo  Dei, 
vel  proprie  apiata,  id  est^  congrueuter  dispo- 
sita,  et  oruata;,  quod  factum  est  in  sex  primis 
diebus  per  opcra  distinctionis,  et  ornatus^  ut 
infra  videbimus;  et  merito  dicuntur  sic  aptata, 
ut  ex  invisibilibtts  visibilia  fiereut,  quia  prius 
elementa  fuerunt  invisibilia,  id  est^  non  appa- 
rentia  ob  defectum  hicis^  per  cujus  productio- 
nem  postea  apparuerunt,  et  sic  facta  dicuntur 
visibilia  :  erant  etiam  elementa  siue  ornatu, 
et  ex  iUis  factai  simt  omnes  istte  creaturse  vi- 
sibiles  ,  quse.  ad  ornatum  et  pul(;hritudinem 
universi  pertinent.  Ita  Gajetauus^  et  est  proba- 
bihs  expositio. 

GAPUT  IX. 

UTRUM  GUM  CCELO,  TERP.A^   C^TERISQUE  ELEMEiSTIS 
TEMI'US  ETIAM  CONGREATUM  SIT. 

i.  Partis  negantis  ratio  jjriwza.  —  Hanc 
quivstionem  tractant  theoiogi  in  ^,  A.1,  et  di- 
vus  Thomas,  queest.  66,  1  part.,  art.  At,  Alen- 
sis,  2  part.,  qusest.  \k,  memb.  ^,  et  Albertus 
Magnus  specialem  fecit  traetaUun  de  quatuor 
comquaivis,  id  est,  de  rebus  in  eodem  aivo,  seu 
simul  factis.  Aiunt  ergo  hi  theologi;,  quatuor 


DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 
esse  coaiquceva,  seu  simul  a  Deo  facta,  scilicet, 
Angelos_,  coelos,  terram,  seu  materiam  infor- 
mem,  ettempus;  et  quiatria  prima  explicata 
sunt-,  de  quarto  breviter  dicere  necesse  est.  Non 
videtur  euim  recte  annumerari  tempus  csete- 
ris  coaequaevis.  Primo,  quia  tempus  non  est  per 
se  factum,  sed  consequitur  motum,  estque 
veluti  passio  ejus,  ratione  tantum  formaii  ab 
iilo  distincta ;  et  loquendo  communi  modo  de 
tempore,  ut  est  communis  mensura,  iu  motu 
coeli  tantum  reperitur  :  sed  motus  coeU  non 
est  factus  simul  cum  rebus  aliis  primo  creatis  : 
ergo  neque  tempus.  Major  ex  philosophia  sup- 
ponitur.  Minor  autem  probatur,  quia  motus 
non  potest  inciperein  instanti  intrinseco,  quod 
primum  sui  esse  vocant,  sicut  aUaj  res  perma- 
nentes  createe  sunt :  ergo  non  potuit  aliis  re- 
bus  concreaii,  sed  per  realem  durationem  sal- 
tem  unius  instantis  aUa  prsecedere  debuerunt. 
I;  2.  S ecundaralio . — Secundoargumentorquod 
etiam  plus  quam  per  iustans  pryecesserint,  quia 
tempus  non  incepit,  nisi  quaudo  sex  dies  crea- 
tionis  mundi,  seu  primus  illorum  incepit :  sed 
primus  dies  non  fuit  concreatus  coelo  et  terrae 
in  principio  creatis,  neque  secundum  iustans 
intrinsecum,  neque  secundum  extriusecum, 
quod  sit  diei  initium  per  ultimum  non  esse 
ejus  :  ergo  nuUo  modo  fuit  concreatus  :  ergo 
nec  tempus.  Probatur  minor_,  quia  dies  nou  in- 
cepit,  donec  lux  creata  est,  ut  constat  tum  ex 
initio  Genesis,  tum  etiam  quia  dies  consistit 
in  lucis,  et  tenebrarum  vicissitudine.  At  vero 
lux  non  fuit  creata  intrinsece  in  primo  puncto 
creationis  coeli  et  terra;  :  nam  iu  illo  fuerunt 
tenebree  super  faciem  abyssi,  et  ad  illas  depel- 
leudas  postea  dixit  Deus,  fiat  tux.  Neque  etiam 
potuit  lux  fieri  immediate  post  iUud  instans, 
quia  est  res  permanens,  et  in  instauti  fit_,  in- 
stans  autem  non  sequitm-  immediate  post  in- 
stans  ;  ergo  non  potuit  tempus  incipere  in  pri- 
mo  instanti  ireatiouis rerum,  sed  ad  summum 
ab  alio  instanti  creationis  lucis.  Propter  quod 
dixit  PMlo,  hbro  primo  AUegoriarum  in  prin- 
cipio  ,  necessario  fatendum  esse  tempus  pos- 
terius  mundo  esse,  quippe  quod  muudi  est 
effectus,  nam  cteli  motus  indicat,  et  natiu-am 
temporis. 

3.  Partis  affirmantis  fuiulariienlim.  —  Con- 
traria  nihilominus  pars,  etcommunis  sententia 
suaderi  potest,  quia  supra  diximus.  coelum  et 
terram  fuisse  creata  iu  principio  temporis,  et 
Uanc  interpretatiouem  verborum  Ulorum,  In 
principio  creavit  Deiis,  etc,  caiteris  prffituU- 
mus,  tauquam  primariam,  et  maxime  Uttera- 
lein;,  etiamsi  aliffi  non  excludantur.  Non  po- 


CAP.  IX.  UTRUM  CUM  COELO,  TERRA,  ET  ALllS  ELEMENTLS,  ETC. 


51 


tuit  autem  illud  iiistans  esse  initiuni  teniporis;, 
nisi  in  illo  inceperit  tempus,  quia  est  sermo 
de  initio  durationis  :  ergo  necessario  asseren- 
dum  est;,  tempus  simul  cum  coelo^  et  terra  in- 
cepisse^  ac  proinde  simul  cum  illis  concreatum 
es.^^e;  et  ob  lianc  causam  dixit  Augustinus^  lib. 
11,  de  Givit. -,  cap.  6.  Mundum  non  esse  fac- 
tum  in  tempore  (utique  quodjam  incepisset) 
sed  cum  tempore^  nimirum  simul  cum  mundo 
creato;  et  in  Imperfect.  Gen.,  cap.  3,  licet  dis- 
putando  procedat,  semper  supponit  quod  sit  in 
temporis  initio,  etcumtempore  incipere.  Unde 
fit,  ut  etiam  e  couverso,  tempus  coucreetur 
cum  re,  quee  in  ejus  initio  fit,  et  esse  incipit. 
Idemque  sentit  lib.  5.  Gen.  ad  lit.,  cap.  5.  Et 
propter  hanc  rationem  censent  aiiqui,  omnino 
certum  esse,  tempus  esse  creatum  simul  cum 
coelo,  et  terra  in  hoc  sensu,  ut  idem  fuerit 
initium  coeli,  et  tempoi"is,  quamvis  uon  eodem 
modo ;  quia  idem  momentum  fuit  initium  in- 
trinsecum  ccelij  et  aliarum  rerum  permanen- 
tium,  temporis  autem  et  motus  soluni  extrin- 
secum. 

A.  Notatio  pro  decisione  qucestionis.  —  Sed 
quia  hoc  in  aliquo  sensu  potest  esse  certum,  et 
in  alio  dubium,  licet  probabile,  breviter  ad- 
vertendum  est  :  aluid  esse  loqui  de  duratione 
preecise,  aliud  de  tempore  iu  generali,  aliud 
iu  particulari  de  tempore  physico,  quod  in 
successione  continua  alicujus  physici  motus 
consistit,  ac  denique  aliud  est  specialissimum 
tempus  (ut  sic  dicam)  seu  per  antonomasiam, 
quod  in  motu  coeli  collocatur.  Deinde  princi- 
pium  temporis  dupliciter  dici  potest,  scdicet, 
vel  negative  per  respectum  ad  antecedeutia, 
vel  positive  respectu  sequentium  :  priori  modo 
dicitur  principium,  ante  quod  nihil  preecessit, 
posteriori  modo  dicitur  priucipium  iliud,  quod 
non  solum  est  ante  aliud,  sed  etiam  aliud  post 
ipsum  proxime  sequitur. 

5.  l^rima  assenio  trimemJjris.  —  Probatur 
prinmm  membrum.  —  Dico  ergo  primo  , 
durationem  aliquam  non  eeternam  fuisse  ali- 
quo  modo  concreatum  cum  Angelis ,  coelo  et 
terra,  eamque  fuisse  priucipium  omnis  dura- 
tionis  creatse,  vel  negative,  quia  ante  illam 
durationem  nuila  prsecessit;  vel  positive,  quia 
priucipium  durationis,  quod  tunc  f uit,  imme- 
diate  post,  nostro  intelligendi  modo^  fuit  in 
ratione  durationis  consummatum.  Haic  asser- 
tio  est  evidens  si  ex  Metaphysica  supponamus 
durationem  realem  comitari  omnem  rem  exis- 
tentem,  esseque  illi  intrnisecam,  et  in  re  ab 
ipsa  existentia  minime  distiuctam,  ut  ex  pro- 
fesso  tractatum,  et  probatum  est  disput.  50 


MeLaphysicaL',  sect.  1  et2.  Ibienim  ostendimus, 
durare  et  existere  solum  difierre  connota- 
tione  quadam  nostro  inteliigendi  modo;  cpiia 
existere  dicitur  res  in  primo  momento ,  qiio 
esse  recipit ,  proprie  vero  durare  non  dici- 
tur ,  douec  inteiiigatur  perseverc;re  in  exi- 
stendo.  Unde  in  primo  instanti  productio- 
nis  rei  indivisibilis^  et  per  primum  sui  esse 
dicitur  res  exislere ,  proprie  aatem  nondum 
durare  dicitur,  iicet  dici  possit  incepisse  in  du- 
ratione  sua.  Sic  omnes  res  creatffi  sunt  in  prin- 
cipio  duratiOiiis  suaa,  earumque  duratio  cum 
illis  coucreata  esl;  et  ita  est  mauifesta,  et  evi- 
dens  prima  pars  assertionis. 

6.  Probatar  secwidum.  —  Secunda  vero  ex 
fide  certa  est.  Quia  omuis  duratio  creata , 
etiamsi  sit  eevum  augelicum,  vei  duratio  [ser- 
manens  rei  corruptibiiis  vel  incorruptibilis, 
initium  hal^uit  saitem  negativum,  ita  ut  veris- 
sime  dici  possit,  hanc  durationem  nuuc  esse, 
vel  incepisse,  et  antea  non  fuisse:  ergo  omnis 
duratio  creata  habuit  initium,  et  secundum 
tale  initium  cum  rebus  in  priucipio  creatis 
concreata  est.  Antecedens  patet,  quia  nulia 
duratio  creata  fuit  a;terua,  utsecuudam  lidem 
supra  probatum  est:  ergo  necessario  incepit 
esse  cum  autea  non  esset,  alioqui  semper  fais- 
set.  Sed  perturbare  potest  iilud  adverbium 
antea,  quod  temporale  est,  et  videtur  conuo- 
tare  durationem  praiexistentem,  quod  repu- 
gnat,  cum  ante  principium  creatiouis  renmi 
nulla  duratio  creata  praicedere  potuerit.  Sed 
lioc  uihil  movere  debet,  fjuia  illud  autea  nou. 
dicit  durationem  realem  preecedentem,  sed 
imaginariam,  vel  (quod  perinde  est)  realem_, 
non  qua;  f uit,  sed  quaj  esse  potuisset;  vel  etiani 
dici  potest  illud  anAea  conuotare  Dei  a;terni- 
tatem^  c[uia  res,  cum  creantur,  ita  durare  in- 
cipiuut,  ut  in  tota  Uei  aiteriiitate  usque  tuuc 
non  fuerint,  nec  illi  coextiterint.  Atque  hoc 
duratioiiis  initium  mundo  concreatum  suliicit 
ad  veritatem  dogmatis  lidei,  quod  res  creata;  non 
fuerunt  ab  seterno^,  sed  in  alicjuo  initio  tempo- 
ris,  id  est^  createe  duratioiiis^  esse  inceperuiit. 

7.  Probatur  tertium  membrum.  —  Tertia 
vero  pars  assertionis  de  initio  positivo  decla- 
ratur,  quia  coelum  et  terra  tale  esse,  taleque 
iiiitium  existendi  per  creatiouem  acceperujjt, 
ut  ex  vi  illius  in  ipsomet  esse  permaiiere  pos- 
sent:  ergoex  tmic  durandi  iuitium  acceperunt. 
Item  nostro  modo  intehigendi  immediate  post 
illud  primum  instaus  creationis  proprie  dura- 
runt,  in  eodem  esse  permanendo :  ergo  in  illo 
initium  suee  durationis,  seu  permanentise  ac- 
ceperunt.  Atque  ita  heec  pars  etiam  in  sevo  an- 


52  LIB.  I.  DE  UNIVERSO  QUATENUS  A 

gelico,  vel  coelesti  locum  liabet:  nnm  licet  ip- 
sum  in  se  sit  indivisibile,  emineuter  habet 
permanentiam  sequivalentem  durationi  divisi- 
bili,  ideoque  nostro  modo  intelligendi  ratione 
distinguimusinitiumejusab  esse  ejus  perfecto 
et  consummato  in  esse  durationis,  et  sic  dici- 
mus  concreari  cum  ipsa  re  seviterna  secundum 
initium  suum,,  permanere  autem  per  ejusdem 
rei  conservationem,  et  sic  in  ratione  duratio- 
nis  compleri;,  non  quidem  secundum  rem,  quse 
tota  simul  ineepit,  sed  secundum  nostrum  in- 
telligendimodum. 

8.  Secunda  assertio  ej%sqiu  sensus  exponi- 
tur.  —  Dico  secundo.  Aliquod  initium  tam  ne- 
gativum,  quam  positivum  proprii  temporis 
concreatum  esse  cum  substantiis  in  principio 
creatis,  id  est,  in  primo  instanti  creationis 
earum.  Declaratur  assertio:  nam  hoc  differt 
inter  tempus  proprie  surnptum  et  durationem 
creatam,  quod  dur^tio  etiam  creata  abstrahit 
a  successione  reali  et  formah,  potestque  esse 
indivisibihs,  virtute  continens  successionem, 
ratione  cujus  concipi  potest  ut  coexistens  suc- 
cessioni  imaginariEe,  et  habens  aptitudinem  ad 
existendum  reah  successioni.  At  vero  tempus 
proprie  siguificat  durationem  realern  succes- 
sionem  habentem.  Undeprior  assertio  pronrie 
habet  locum  in  duratione  permanente,  sive  sit 
seyum,  sive  aUqua  aha  duratio,  ha3C  vero  po- 
nitur  de  duratione  successiva.  Sic  ergo  certum 
est,  non  potuisse  hanc  durationem,  seu  tempus 
secundum  proprium  suum  esse  concreari  in 
primo  instanti  creationis  ipsis  rebus  creatis,  ut 
convincit  prima  ratio  dubitandi  in  principio 
posita,  quia  in  instanti  non  potest  esse  succes- 
sio.  Nihilominus  tamen  dicimus  in  assertione 
tempus  aUqiiod  secundum  suum  initium  con- 
creatum  esse.  Quod  ut  probemus,  distinguimus 
chiplex  tempus,  unum  physicum  et  contiuuum, 
aUud  metaphysicum,  seu  intellectuale  et  dis- 
cretum.  De  priori  dicemus  in  assertione  se- 
quenti.  Hffic  autem  assertio  proprie  de  poste- 
riori  proponitur;  nam  hoc  tempus  in  actibus 
intehectus  et  vohintatis  positum  est,  quatenus 
in  eis  quffidam  successio,  et  ab  uno  in  alium 
transitus  invenitur.  Sed  probabiUssimum  est, 
actus  intellectus  etvoliuitatis  Angelorum  simul 
cum  ipsis  iucepisse  :  ergo  in  eis  necessario  ali- 
quod  tempus  iucepit.  Non  potuit  autem  tunc 
incipere  tale  tempus  quoad  integram  sucees- 
sionem  suam,  c[uia  successio  non  potest  esse  in 
instanti,  nec  Angehis  creatus  cum  aliquo  actu 
potuit  pro  eodem  instanti  ad  ahum  actum  tran- 
sire :  nilulominus  tamen  in  iUo  puncto  incepit 
intrinsece  i-eaUter  tale  tempus,  tam  secundum 


DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 
respectum  negativum,  quia  ante  iUud  momen- 
tum  nuUum  prscesserat  instans  talis  temporis, 
quam  secundum  respectum  positivum,  quia 
immediate  post  sequi  potuit  alius  actus,  et 
consequenter  aUnd  instans  illius  temporis. 
Estque  dilferentia  inter  hoc  tempus  et  physi- 
cum,  quia  non  est  continuum,  sed  discretum, 
et  ideo  ex  indivisibiUbus  durationibus  compo- 
nitur:  ideoque  potuit  in  illo  primo  creationis 
instanti  dari  intrinsecum  initium  taUs  tempo- 
ris,  quia  tunc  prima  pars  iUius  extitit,  et  se- 
cundum  hoc  etiam  tempus  verificari  potest 
dogma  fidei,  quod  omnia  facta  sunt  in  tempo- 
ris  initio,  et  consequenter  quodaliquod  iuitium 
proprii  temporis  rebus  ipsis  creatis  concreatum 
sit. 

9.  Tertia  assertio.  —  Primavia  sustriwidi 
positam  assertionem.  —  Dico  tertio.  Etiam  de 
tempore  existente  in  motu  pliysico  et  coelesti, 
probabih,  ac  vero  sensu  dici  potest,  incepisse 
cum  rebus  ])rimo  creatis,  ac  subinde  cum  iUis 
concreatum  fuisse.  Hsec  as.?ertio  dupUciter  sus- 
tineri  potest.  Primo  assereudo  aliquem  motum 
localem  corporum  in  principio  creatorum  in 
iUo  primo  instanti  incepisse,  eo  modo,  quo 
potest  motus  incipere  in  mstanti,  sciUcet,  ex- 
trinsece,  et  per  ultimum  non  esse:  et  huuc 
modum  dilfidle  sustinere  possunt ,  qui  negant 
coelos  fuisse  creatos  in  iUo  instanti:  sic  enim 
tunc  non  potuissent  incipere  motus  coelestes, 
cum  fuerit  postea  prius  creandum  ipsum  mo- 
bile.  Si  autem  motus  cceU  tunc  non  coepit, 
frustra,  et  sine  fundamento  dicetur  incepisse, 
vel  iu  terra,  vel  in  aUo  elemento,  vel  in  mate- 
ria  informi.  Quamvis  enim  id  non  fuerit  im- 
possibUe,  nihilominus  ita  esse  factum  nuUo 
modo  sciri  potest,  quia  neque  scriptum  est, 
neque  ratione  aUqua  ostendi  potest.  Quod  etiam 
coufirmari  potest  ex  his,  quas  cnxa  iUa  verba, 
spiritus  Domini  ferehatur  super  aquas,  cap.  7, 
diximus,  ubi  ostendimus,  licet  nomine  spiri- 
ius  significetur  aer,  niliilomimis  necessarium 
non  esse,  ut  verbum  ferehatur  motum  localem 
significet,  quia  de  nuUo  motu  naturaUter  id 
verificari  potest,  prffiternaturalem  autem  fin- 
gere  supervacaneum  est,  qua^  ratio  in  prsesenti 
etiam  iocum  habet.  At  vero  supposita  nostra 
sentciitia,  quod  omues  coeU  in  iUo  primo  iu- 
stanti  creati  sunt,  optima  ratione  defenditur, 
atque  asseritur,  motum  primi  mobilis  a  prin- 
cipio  creationis  incepisse ,  ac  promde  etiam 
tempus.  Prout  sensit  D.  Thomas,  dicta  q.  64, 
art.  3,  ad  3.  Quia  ex  parte  motus  nuUa  est  re- 
pugnantia,  quod  in  eodem  instanti  extrinsece 
incipiat,  in  quo  mobile  incipit  existere^  ut  per 


CAP.  IX.  UTRUM  CUM  COELO,  TERRA,  ET  ALIIS  ELEMENTIS,  ETC. 


53 


se  notiim  est,  nec  etiam  erat  iilla  difiie.ultas 
ex  parte  primi  mobilis  iii  eo  pimcto  jam  creati 
cum  tanta  aptitudine  ad  motimi  cireularem, 
quantam  nunc  liabet,  et  eamdeni  liabuit  An- 
gelus  motor  illius  coeli  ab  eodem  iastaiiti.  De- 
nique  talis  motus  vel  est  naturalis  illi  coelo 
secundum  peculiarem  ejus  naturam;,  ut  ali([ni 
volunt :  vel  saltem  est  consentaneus  uaiversali 
natnree  et  ordini  totius  mundi;  quia  cum  tem- 
pus  illius  motus  sit  universalis,  et  prima  men- 
sura  singulorum  dierum,  conveniens  fuit^  ut 
cum  aliis  rebus  primis  simul  inciperet,  eo 
modo  ,  quo  potnit.  Ergo  multum  credibile  est 
motum  coeli,  ac  subinde  tempus  ex  tunc  ince- 
pisse:  et  ex  his,  quee  de  lucis  effectione^  et 
primi  diei  opere  dicemus,  lioc  amplius  confir- 
mabitur.  Quid  autem  de  motibus  alioruni  coe- 
lorum  dicendum  sit,  postea  videbimus. 

10.  Secunda  via  sii,stlnendi  eamdem  asser- 
tionem  secundimi  ditum  TJiomam. — Quo  pacto 
sustineatur  secimdum  au^ctorem..  —  Quia  vero^ 
licet  probabile  sit^  motimi  primi  mobilis  im- 
mediate  post  primvim  instans  creationis  fac- 
tum  essO;,  tamen  id  certum  non  est,  ut  libro 
sequenti^  capite  secundo,  attingam,  addendum 
censeo,  etiamsi  non  continuo  seu  immediate 
post  factus  fuisset  ille  motus^  niliilominus  vere 
dici  posse,  coelum  et  terram^  seu  mundum 
factum  esse  in  temporis  initio,  seu  cum  princi- 
pio  temporis,  aut  etiam  cum  tempore.  Primam 
partem  tradit  divus  Tliomas^  dicta  quaest.  66^ 
art.  4,  ad  3,  dicit  tamen,  licet  in  eo  casu  tem- 
pus  non  esset  in  motu  firmamenti^  seu  primi 
mobiliS;,  necessarium  esse^  ut  in  alio  motu 
existeret.  Quod  est  quidem  verum,  si  suppona- 
tur  aliquod  tempus  successivum  realiter  fuisse 
ante  motum  coeli.  Nos  vero  dieimus,  etiam 
sine  bac  suppositione  posse  iuitium  temporis 
esse  coaequsevum  creationi  coeli  et  terroe.  Quod 
ita  breviter  declaro :  nam  in  illo  instanti,  in 
quo  coelum  faetum  est,  talem  locum  acquisivit 
per  quamdam  momentaneam  actionem  pro- 
ductivam  talis  ubi,  quaj  licet  facta  fuerit  con- 
sequenter  ad  creationem  substantise  coeli,  ni- 
liilominus  in  re  distincta  erat  ab  illa,  aii  eum 
modum,  quo  ubi  distingnitur  a  corpore  locato. 
In  illa  ergo  comproductione  ubi  ccelestis  fuit 
indivisibile  quoddam  instans,  qnod  de  se  sufii- 
ciens  principium  temporis  erat,  tum  negative 
per  respectum  ad  anteriora,  quia  ante  illud 
instans,  nullum  tale  pra^cesserat,  tnm  etiam 
positive  respectu  futurorum  saltem  de  se,  et 
secundum  aptitudinem.  Quia  tale  fnit  illud 
instans,  ut  immediate  post  illud  posset  sequi 
tempus  verum  et  reale  per  remissionem  illius 


primi  ubi,  etcontinuam  aliorum  acquisitionem 
per  motum  immediate  post  subsequentem. 
Nam  Iiic  motus  esto  de  facto  non  fiierit,  semper 
possibilis  fuit,  et  Iioc  satis  est,  ut  illud  primum 
instans  dicatur  esse  principium  temporis,  uti- 
que  quod  fuit,  vel  esse  potuisset :  nam  ratio 
principii  non  semper  dicit  actum,  sed  aliquan- 
do  etiam  aptitudinem.  Quoeirca  licet  ponamus 
ita  fuisse  prodnctum  mundum  in  illo  instanti, 
ut  in  nnlla  creatura  facta  fuerit  mutatio,  vel 
suecessio  realis  per  aliquam  moram,  nibilo- 
minus  illa  mora  de  se  esset  mensurabilis  tem- 
pore,  sicut  nunc  quies  unius  corporis  per  mo- 
tum  alterius  corporis  mensuratur ;  et  quamvis 
in  re  non  esset  talis  mensura,  secundum  nos- 
tram  cogitationem  potest  appreliendi  ut  possi- 
bilis,  et  dicitur  imaginaria  successi  o,  et  secun- 
dum  illam  posset  mundus,  aut  coelum  quan- 
tumcumque  quiescens  dici  magis,  aut  minus 
durasse,  et  quievisse  in  tali  loco,  ex  quo  in  illo 
creatum  est.  Ergo  hoc  satis  est,  ut  et  mundus 
dicatur  creatus  in  temporis  initio,  et  initium 
temporis  saltem  extrinsecum,  et  indivisibile 
fuisse  concreatum  mundo  informi. 

41.  Ad  primam  rationem  contrariam  in  nu- 
mero  1. — Ad  secimdam  rationem. — Et  per  hsec 
satisfactum  est  rationibus  dubitandi  in  princi- 
pio  positis.  Ad  primam  enim  fatemur,  tempus, 
ut  est  ens  reale  successivum,  non  esse  factum 
omnino  simul  cum  coelo  et  terra,  nihilominus 
tamen  ratione  sui  initii  dici  concreatum  iliis, 
et  de  facto  etiam  seraper,  et  immediate  post 
illud  primum  instans  illis  coextitisse.  Eadem- 
que  responsio  in  secunda  ratione  locum  habet. 
Qnatenus  veroin  illaattingitur  pecnharisdifTi- 
cultas,  de  creatione  lucis,  respondet  D.  Tho- 
mas,  dicta  quoest.  66,  art.  4,  ad  2,  quod  sicut 
mundus  prins  fuit  informis,  quam  plene  for- 
matus,  ita  potuit  esse,  et  tempns,  quod  perinde 
est,  ac  si  diceret,  etiamsi  in  principio  sol  non 
esset,  vel  non  luceret,  potuisse  moveri  primum 
mobile,  et  in  eo  esse  tempus  informe  ex  defectu 
lucis,  quod  verissimum  quidem  est,  de  possi- 
bili  loquendo.  Quando  vero,  et  quomodo  et 
ipsa  lux,  et  divisio  ejus  a  tenebris  facta  fuerit, 
in  principio  libri  sequentis  dicemus. 

GAPUT  X. 

UTRUM  OMNIA  CORPORA ,  ETIAM  MIXTA,  TOTAQUE 
UNIVERSI  DISPOSITIO  IN  EODEM  MOMENTO  SIMUL 
GUM   GCELIS,  ET  ELEMENTIS  FACTA  SINT. 

1.  Partis  affirmantis  ratlo  prima.  —  Eatio 
secunda.  —  Priusquam  ad  opera  singulorum 


u 


LIB.  I.  DEUNIVERSO  QUATENUS  A  DE)  PSH  GP.EATIONEM    FACTUM  ESt 


dierum  explicanrla  veniamus,  operse  pretiiim 
est  generatim  exponerc,  qnalesilli  dies  fuerint, 
et  quomodo  a  nobis  concipiendi  et  declarandi 
sint.  Hoc  antcm  potissime  pendet  ex  alia  quses- 
tione,  nimirum,  an  omnia  opera,  quse  in  illis 
diebus  facta  narrantur,  vere  fuerint  per  tem- 
poralemsuccessionem  efFecta,  vel  omniasimnl, 
veleodem  die  facta  fuerint,  et  propter  ali  quod 
mysterium  et  figuram  ita  narrentur,  ac  si  di- 
versis  diebus  essent  facta.  Ratio  dubitandi  est. 
Primo.cruia,  Eccl.  48^dicitur:  QuimvU in  ader- 
nrm,  creaxit  omnia  simul:  Dicens  autem  oiv- 
nia,  nihil  excepit:  ergo  non  tantum  corpora 
simplicia,  sed  etiam  mixta  fuerunt  simul  in 
principio  facta,  et  consequenter  etiam  terra 
fuit  discooperta  aquis  in  eodem  instanti ,  alio 
qui  nec  ad  generationem,  nec  ad  habitationem 
mixtorum  apta  fuisset.  eademque  ratione  cse- 
tera,  quse  diversis  diebus  facta  narrantur^  in 
primo  creationis  momento  facta  sunt :  fuit  ergo 
mundus  creatus  in  eadem  dispositione  et  pul- 
chritudine,  ac  corporum  ordinata  distinctione, 
in  c[ua  nunc  est.  Secundo  non  est  heec  senten- 
tia  ah'ena  ab  illo  principio  Genesis,  in  quo  di- 
citur,  T71  principio  creatit  Deus  ccelum  et  ter- 
ram.,  quia  consuetum  est  in  Scriptura,  ut  no- 
mine  eceh  et  terree,  universum  ut  constans  ex 
omnibus  rebus  significetur,  ut  statim  in  2, 
Gen.,  dicitur,  Igitur  perfecti  sunt  coeli  et  terra. 
Exod.  31 :  Sex  diehus  fecit  Deus  calum  et  ter- 
ram,  ubi  coehim  et  terra,  quee  in  principio 
creata  dicuntur,  sex  etiam  diebus  chcuntur 
facta,  et  ad  Heb.  1,  et  Psalm.  101 :  Initio  iu 
Domine  terram.  fwidasti,  et  opera  onammm 
tuarum  swit  cce^,  et  Matth.  11 :  Confiteljor  tibi, 
Pater  T>omine  cceli  et  terrw.  Unde  merito  dixit 
ChrysostomuSj  homil.  3^  in  Genes.,  Moysem  in 
illis  primis  verbis  quasi  in  summa  omnium 
rerum  creationem,  ac  productionem  compre- 
hendisse.  Ergo  si  verbum  illud,  in  principio, 
5ignificat"(ut  seepe  posuimus)  primum  instans 
existentise  creaturarum,  afiirmavit  Moyses  in  il- 
lisverbis,  totammachinammundi  cumomnibus 
rebus  in  eo  existentibus  simul  creatam  fuisse. 
2.  Tertia  ratio. — Tertio  argumentor  ex  ah- 
quibus  operibus  variis  diebus  assignatis,  in 
c[uibus  clarius  esse  videtur,  non  potuisse  a  pri- 
ma  rerum  creatione  sejungi,  unde  fieri  potest 
argumentum  ad  rehqua,  licet  diversis  diebus 
facta  narrentur.  Antecedens  patet  imprimis  ex 
creatione  hicis,  qugs  primo  die  dicitur  facta,  et 
de  firmamento  facto  secundo  die,  et  de  sole, 
hma  et  stelUs  quarto  die  factis.  Nam  hsec  om- 
nia  non  potuerunt  non  fieri  simul  cum  ccphs 
in  eodem  creationis  principio_,  sine  miraculo. 


quod  admittendura  non  est  in  hoc  opere  crea- 
tionis^  ut  soepe  cum  Augustino  et  divo  Thoma 
dixi.  Antecedens  probatur,  quia  natura  unius 
cujusque  rei  postulat,  utintegra  fiat,  et  cum  om- 
nibuspartibus,  quas  forma  ejus  requirit,  et  cum 
omnibus  proprietatibus,  quse  eamdem  formam 
naturahter  consequimtur.  Ergo  si  cceh  facti 
sunt  a  principio,  tunc  factum  fuit  firmamen- 
tum,  id  est,  octavum  coelum  cum  omnibus  suis 
stehis,  quse  sunt  vehiti  partes  principales  in- 
tegrantes,  et  ornantes  ipsum :  facti  etiam  sunt 
ahi  coeh  inferiores  cum  suis  planetis,  atque 
adeo  cum  sole  et  luna:  et  consequenter  etiam 
facta  est  hix  Sohs,  quia  est  proprietas  natura- 
hter  dimanans  ab  ihius  astri  forma :  ergo  om- 
nia  illa,  quee  primo,  secundo  et  quarto  die  facta 
narrantur,  in  principio  simui  facta  sunt;  et  sub 
nomine  ceeh  tunc  facti  comprehenduntur,  quia 
non  est  putandum  fecisse  Deum  ccehim  muti- 
him,  aut  monstrosum,  sed  in  suo  statu  perfec- 
tissimum;et  confirmatur,  quia  opera  Dei  per- 
fecta  sunt,  et  ea  maxime  quae  ipse  sohis  ut 
proprius  auctor  facit.  Et  ideo  credimus  fecisse 
Angelos  perfectos  in  suis  potentiis,  virtutibus, 
et  actibus :  et  simihter  creasse  primum  homi- 
nem  in  perfecta  setate^  statura,  membris,  po- 
tentiis,  etc.  Ergo  idem  est  dicendum  de  coelis, 
et  consequenter  de  coeteris  rebus. 

3.  Quarta ratio. — Unde  tandem  argumentor 
quarto,  quia  nuha  ratio  conveniens  reddi  po- 
test,  ciu'  vohierit  Deus  per  temporalem  succes- 
sionem  mundum  ornare  ac  perficere,  cum  fa- 
cilhme  potuerit  in  uno  momento  omnia  perfi- 
cere,  et  hoc  ipsum  potentiam  et  sapientiam  ejus 
magis  ostendere  videatur,  quod  ipse  in  operi- 
bus  suis  prfficipue  intendit.  Unde  quod  de  siu- 
guhs  rerum  speciebus  chximus,  de  toto  uni- 
verso  ut  unum  quoddam  totum  integrum,  ac 
perfectum  est,  dici  potest :  ad  ilhus  autem  per- 
fectionem  non  minus  pertinent  mixta,  quam 
elementa:  ergo  undique  perfectum  Deus  ihud 
creavit,  et  in  iha  dispositione  et  ordine,  ac 
rerum  muhitudine,  quam  ad  suam  integrita- 
tem  et  perfeetionem  requirit :  ergo  nuUa  fuit 
in  iUo  opere  perficiendo  mora,  vel  successio, 
sed  in  illo  etiam  verum  est,  quod  Deuter.  4, 
dicitur,  Dei  perfecta  sunt  opera. 

4.  D.  Atigustinus  prcedictam  partem  affir- 
mantem  aliquando  amplexus  est ,  non  tamen 
conslanter.  —  Propter  hsec  vel  simUia,  D.  Au- 
gustinus  in  liac  sententia  fuisse  videtur,  ut 
totus  hic  mundus,  ut  coelis,  elementis,  et  mix- 
tis  constat,  simul  in  principio  fuerit  creatus : 
et  consequenter  quod  aqua,  terra,  cffiteraque 
clementa  in  ea  dispositione  facta  fuerint,  quse 


CAP.  X.  AN  OMNIA  CORPORA,  ETIAM  MIXTA,  TOTAQUE  UNIVERSI,  ETC. 


ad  iisiim ,  generationem  et  conservationem 
mixtornm  necessaria  snnt.  Ita  sentit  in  toto 
libro  primo  Gen.  ad  litter.^  ideoqne  in  cap.  16, 
ait  informitatem  materiae  ,  sen  elementornm, 
qugecumque  illa  sit,  non  duratione,  sed  natnrae 
ordine  praecessisse :  ac  proinde  non  fuisse  in 
reipsa  tenebras  in  illo  principio,  sed  quantum 
est  ex  parte  ahyssi  de  se  tenebrosum  esse,  nisi 
Deus  bicem  fecisset,  quae  orbem  illnminaret: 
et  similiter  in  nullo  tempore  vel  momento 
fnisse  terram  aqnis  coopertam,  sed  ex  se  eam 
dispositionem  habituram  fuisse ,  nisi  Deus 
creando  aquas,  eas  in  certo,  ac  separato  loco 
congregasset,  et  sic  de  cseteris.  Eamdem  sen- 
tentiam  prosequitur  Augustinus,  libro  quar- 
to  Geneseos  ad  litter.,  cap.  33  et  sequentibns, 
quamvis  in  aliis  locis  libri  quinti  et  sexti  de 
Genesi  aliter  de  mixtis  loqui  videatur,  utpostea 
videbimus.  De  locis  autem  elementorum  et  de 
dispositione  mundi,  pront  nunc  est,  sine  dubio 
sensit  in  primo  instanti  ita  fuisse  creatum. 
Quomodo  autem  sex  dies  explicare  conatus 
fuerit,  postea  videbimus. 

5.  A  Philo7ie  Jndmn  prins  tradita  fuit.  — 
Qii,o  pacto  dimis  Thomas,  Ahnsis,  AWertus  et 
alii  scholastici  Av^fiustinnm  defendant.  —  Hasc 
vero  opinio,  quod  omnia  simul  creata  sint  et 
qnod  primi  sex  dies  per  aliquam  metaj^horam 
sint  interpretandi  ,  initium  habuit  a  Philone 
.Judaeo,  qui,  hb.  1  Allegor.^in  principio,  dixit: 
rusticana?  siviplicitatis  esse  putare,  sex  dielus, 
avt  utiqne  corto  tempore  mundum  esse  conditum. 
Unde  infra  subjungit,  Ergo :  cimi  audiis:  Com- 
plevit  sexto  die  opera,  intelligere  non  debes  de 
dleMis  aliquot  sed  de  senario  perfecto  mm.ero. 
Et  hunc  imitatus  est  Clemens  Alexandrinus, 
1.  6  Stromat.,  §8,  qui  est  ultimus.  Citatetiam 
Ascanius  pro  hacsententia  Procopium  Grsecum 
auctorem  in  Genese  dicentem,  Moysem  des- 
cripsisse  mundi  opificium  sex  dierum  distinc- 
tione,  quia  ob  imbecillitatem  intellectus  nostri 
tantam  rerum  varietatem  et  multitudinem,  ea- 
rumqne  ordinem  aliter  concipere  nequivisse- 
mns;  citat  etiam  Hilarium,  1.  12,  de  Triuit., 
circa  finem,  ab  ilUs  verbis :  Perpetua,  et  ceter- 
na  rerwvi  creandarum  est  prceparatio ,  neque 
partihus  cogitationum  universitatis  hujus  cor- 
pus  affecium  est,  etc.  Verumtamen  si  Hilarius 
attente  legatur  ,  licet  dicat  preeparationem  re- 
rum  omnium  fuisse  simul  coseternam  Deo,  de 
creatione  niliilominus ,  et  dispositione  mundi 
in  tempore  facta  non  dicit,  quoad  omnia  fuisse 
simnl,  sed  sohim  quoad  coeU  et  elementorum 
creationem,  ut  paulo  post  referam.  Allegatur 
etiam  pro  eadem  sententia  Origenes  4,  Periar., 


cap.  2,  quia  ibi  primum  caput  Genes.  et  alia 
proetermisso  historiae  sensu,  per  tropum  expo- 
nit :  sed  ibi  non  adhibet  exemphmi  in  illis  sex 
diebus;  et  hom.  1,  in  Gen.,  inter  opera  illorum 
cherum  successionem  admittit.  Denique  scho- 
lastici  propter  auctoritatem  Augustini  non  om- 
ninohanc  sententiam  rejiciunt.  sed disputando 
illam  defendunt,  Tcet  contrariam  ut  commu- 
nem  Patrum  prseferre  videantur,  ut  videre  U- 
cet  in  D.  Thoma,  \  p.,  qusest.  66,  et  sequenti- 
bus  praesertim  vero  quEest.  74-  ,  et  quaest.  4, 
dePotent.,  art.  \  et2,  Alensis,2p.,  qusest.  M, 
merabr.  3,  et  qusest.  46,  per  totam,  et  Albertus 
Magnus,  in  2,  d.  12,  art.  1,  nbiin  opiniouem 
Augustini  magis  inclinat.  eamque  latius  defen- 
dit  in  Summa  de  quatuor  cogequaevis.  Consen- 
tiunt  etiam  Eugubinus  et  Cajetanus  in  Gen., 
et  refertur  etiam  Cano,  de  quorum  sententia  in 
capite  duorlecimo,  dicemus.  Vernmtamen  nec 
Augustinus  illam  scntentiam  constanter  asse- 
rnit,  nec  nos  possumus  a  communi  sentontia 
PatruTTi ,  qua?  historiese  narrationi  Genesis  vald  e 
consentanea  est,  in  hac  parte  recedore. 

Q.Prima  assertio  communis  Patrum  AuguMino 
excepto . — Prolatur  primo. — Secundo — Tertio. 
— Dico  ergo  prirao.  Non  omnia,  quse  in  primo 
capite  Genesis  sex  diebus  facta  narrantur,  si- 
mul  in  principio  creationis  coeli  et  terrse  facta 
sunt.  HsQc  est  communis  sententia  sanctorura 
Patrum  prseter  Augustinum,  ut  divus  Thomas 
supra  fatetur,  et  constat  ex  Basilio,  Ambrosio, 
Chrysostomo,  Beda,  Strabone,  et  ahis  in  Ge- 
nes.,  et  bene  Ruperto  ibil.  1,  can.  37,  et  com- 
muniter  ibi  expositores;  quam  Hilarius,  dicto 
lib.  12,  de  Trinit.,  his  verbis  mihi  expressisse 
videtur  :  Tametsi  haleat  dispensationem  sui 
secundnm  Moysem.  firmamenti  solidatio,  aridre 
%udatio,  maris  congregatio,  astroonim  constitu- 
tio ,  aquarum ,  terrceque  in  ejiciendis  ex  se 
animantibus  generatio,  non  tamen  cceli,  terrce 
cceterorumque  elementorum  creatio  levi  saltem 
mmiento  operationis  discernltur.  Ubi  in  solo 
opere  creationis  sirauUatem  agnoscit,  eaetera 
vero  opera  eo  modo,  quo  narrantur,  censet 
fnisse  disposita.  Denique  etiam  scholastici  cum 
Magistro,  in  2,  d.  12,  hanc  partem  magis  ap- 
probant.  Et  probatur  ex  Uttera  Genesis,  quee, 
ut  sffipe  dixi,  Uistorica  est,  et  non  debet  a  pro- 
prio,  et  simpUci  sensu  flecti  sine  gravissima 
causa.  Primo  ergo  expendo  iUa  verba:  Et  te- 
nehrce  erant  supcr  faciem  alijssi .  conjungendo 
sequentia :  Dixitque  Deus,  fat  Inx,  ct  facta  est 
lux,  ct  ditisit  lucem  a  tenchris:  nam  tenebrae, 
et  Uix  non  sunt  siraul  in  eodera  loco,  seu  cor- 
pore :  ergo  prius  fuerunt  tenebree,  et  postea 


56  LIB.  I.  DE  UNIVERSO  QUATENUS  A 

siiccessit  liix:  fuit  ergo  ibi  realis  successio,  et 
non  snnt  oninia  facta  simul;  quod  cpiidem  ar- 
gumentum  efficax  est,  habet  tameu  difficulta- 
tem  dependentem  ab  expositione  illius  lucis, 
quce  primo  die  facta  est,  quam  libro  sequenti, 
capite  primo,  tractaturi  sumus,  et  ideo  nunc 
his  verbis  non  omnino  inuitor.  Secundo  in 
opere  tertii  diei  pondero  verba  illa:  Congre- 
gentiir  aqucc,  quw  sul  ccbIo  sunt,  in  locum  unum 
et  apparuit  aricli:  nam  in  iUis  aperte  supponi- 
tur,  terram  prius  non  apparuisse,  qiiia  erat 
aquis  cooperta,  postea  vero  apparuisse,  con- 
gregatis  aquis  in  locum  unum  :  ergo  necessa- 
rio  fuit  successio  prioris  et  posterioris  secun- 
dum  realem  durationem  quia  non  potuit  in 
eodem  instanti  esse  aquis  cooperta,  et  pro  eo- 
dem  instanti  apparere.  Imo  ipsa  congregatio 
aquarum  non  videtur  facta  sine  motu,  ut  patet 
ex  vi  illorum  verborum,  congregentur  aquce, 
etc,  non  fuerunt  ergo  creatte  terra,  et  aqua 
in  eodem  situ  et  dispositioue,  in  quo  nunc  sunt, 
sed  prius  aqua  coopericbat  terram,  et  postea 
separatim  coacta  est  in  locum  unum.  Tertio 
in  eodem  die  prius  apparuit  terra  vacua,  sicut 
sub  aquis  creala  fuerat  ,  et  postea  plantis  et 
herbis  virentibus  ornata  est.  Eamdemque  vim 
habent  verba  quintos  diei  de  productione  pis- 
cium  et  volatiHum,  et  verba  sextte  diei  de  pro- 
ductione  aUorum  animalium  terrestrium,  ac 
tandem  de  productione  hominis.  Nam  in  eis 
tam  clare  ostenditur,  res  illas  successive  factas 
esse,  et  cjuasdam  prius  fuisse  sine  aUis,  postea 
vero  posteriores  additas  esse  prioribus,  ut  ne- 
gari  id  non  possit,  nisi  magnam  vim  litteras 
inferendo. 

7.  Probatur  quarto.  —  Quarto  specialiter 
argumentor,  quia  si  reliquffi  species  rerum 
omnium  simul  in  primo  creationis  momento 
factte  fuissent,  etiam  homo  fuisset  iuillo  prin- 
cipio  creatus :  consequens  dici  non  potest :  ergo 
nec  reliqua.  Sequela  videtur  manifesta,  quia 
eodem  modo  Scriptura  loquitur  de  liominis,  et 
aliorum  viventium  productione,  et  ita  Cajeta- 
nus  et  Eugubinus  id  admittunt.  Probatur  au- 
tem  minor  primo  ex  capite  2  Gen.  ,  ubi  post- 
quam  dictum  fuit,  fecisse  Deum  omne  virgul- 
tum  agri,  et  omnem  herbam  terra',  subditur  : 
Non  eniin  pluerat  Doviinus  Deus  super  tcrraui, 
et  homo  non  erat.,  qui  operaretur  terram :  ergo 
prius  fuit  terra,  quam  esset  homo,  qui  opera- 
retur  eam.  Item  cpiando  Deus  fecit  germiaare 
terram,  nondum  erat  homo  :  uon  est  ergo  a 
priucipio  creatus.  Denique  sicut  dicitur  :  Non 
enim  pluerat  Deus,  ita  dicitur  :  Et  homo  non 
erat  .■  at  prius  dictum  est  proprie,  et  simplici- 


DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 

ter  sicut  verba  sonant :  ergo  et  posterius :  ergo 
sicut  aliquando  fuit  terra  quando  nondum 
pluerat  Deus,  ita  aliquando  fuit  terra,  quando 
non  erat  homo  creatus.  Secundo  ibidem  addi- 
tur :  Formavit  igitur  Deus  hominem  de  limo 
terrce :  ergo  illa  materia,  ex  qua  formatum  est 
hominis  corpus,  prius  fuit  sub  forma  terrse, 
imo  et  luti,  seu  limi  terrse,  quam  in  corpus 
homiuis  formaretur  :  ergo  non  potuit  homo  a 
principio  simul  cum  terra  creari.  Idem  argu- 
mentum  de  cseteris  animalibus  fieri  potest  ex 
ilhs  verbis  ejusdem  capitis  secundi :  Formatis 
igitur  Dominus  Deus  de  humo  cunctis  animan- 
tihus  terrce  :  non  enim  potuerunt  de  humo 
formari  animantia,  nisi  ante  illa  liumus  exti- 
tisset.  Imo  ex  prioribus  verbis  de  homine  dic- 
tis  colhgi  potest,  formationem  etdispositionem, 
seu  organisationem  corporis  Adse  ex  limo  ter- 
rse,  non  subito  et  in  momento,  sed  per  ahquam 
moram  et  successionem  esse  factam  ,  et  pro- 
babihter  credunt  theologi,  Angelos  ahquod 
ministerium  in  illa  formatione  corporis  adhi- 
buisse.  Denique  ipsa  verba  distincta  formaudi 
corpus,  ct  inspirandi  auimam,  satis  indicant, 
non  fuisse  hominem  productum  per  modum 
creationis  ex  nihilo,  sed  per  modiim  genera- 
tionis  ex  pra^jacente  materia,  et  inductione 
forma?,  quaj  sola  per  propriam  crcationem  tunc 
facta  est.  Quse  omnia  in  sequeutibus  latius  ex- 
pendenda  sunt  et  exphcanda.  Tertio  additur 
in  eodem  capite  :  Plantaxerat  autem  Deus  pa- 
radisum  toluptatls  a  principio,  in  quo  posuit 
ho7ninem  ;(ii  infra  :  Tiilit  ergo  Deus  hominem, 
et  posuit  itlum  in  paracUso.  Ex  quibus  verbis 
etiam  colligitur,  Deum  prius  tempore  creasse, 
seu  plantasse  paradisum,qnam  hominem  crea- 
verit :  plantatio  autem  paradisi  ad  opera  illo- 
rum  sex  dierum  pertinet,  quando  autem  facta 
sit,  infra  iu  hbro  tertio  hujus  tractatus  dice- 
tur.  Quarto  si  liorao  esset  creatus  simul  cum 
coelo  et  terra,  etiam  Eva  tunc  esset  creata,  quia 
eodem  modo  dicitur  Genes.  1,  de  die  sexto  : 
Ft  creavit  Deus  hominem,  masculum  et  fcem.i- 
nam  creavit  eo^yconsequeus  autem  est  falsum^ 
ut  ex  capite  2,  aperte  probatur,  qui  dicitur 
prius  :  Adce  non  invemehatur  similis,  et  ideo 
dixisse  Deum :  Non  est  honum  hominem  esse 
solum,  et  immisisse  soporem  in  Adam,  ut  ex 
costa  ejus  Evam  formaret.  Qu^  omnia  eviden- 
ter  ostendunt,  prius  tempore  fuisse  Adamum 
creatum,  quam  Evam  :  ergo  uon  omnia  opera 
facta  iu  ilhs  sex  diebus  simul  facta  sunt,  quod 
ex  diceudis  cap.  12^  contra  Cajetanum,  magis 
confirmabitur. 
8.  Assertio  tripartita. — Unde  dico  secuudo,, 


CAP.  X.  AN  OMNIA  CORPORA,  ETIAM 

iii  instanti  creatioais  niliil  esse  simnl  factnm 
prceter  ccelos,  et  elementa  cnm  locis,  et  pro- 
prietatibns  snis,  nt  Angelos  omittam,  qnos  snb 
cQ3lis  semper  compreiiendo.  Pars  affirmaus 
Imjns  exclnsivse  assertionis  in  praicedentibns 
capitnlis  satis  probata  est.  Altera  vero  negativa 
pars  probatnr  ex  proxime  dictis,  qnia  non  est 
major  ratio  de  opere  nnins,  vel  alterins  diei^ 
qnam  omninm;  sed  ostensnm  est,  non  omnia 
opera  sex  diebns  facta  fnisso  simul  vel  inter 
se,  vel  cnm  ccelo^  et  terra  facta  :  ergo  eadem 
ratione  dicendnm  est  nnllnm  illorum  fnisse 
simul  tempore  factnm  cnm  coelis  et  elementis : 
ergo  hsec  tantum  fuerunt  simnl  creata.  Atque 
ita  probatur  optime  assertio  ex  contextn  primi 
capitis  Genesis^  quia  lisec  narrantur  facta  per 
snccessionem  sex  diernm,  et  ostensnm  est,  in 
illis  diebus  necessario  admittendam  esse  rea- 
lem  ac  temporalem  successionem  ,  non  tantnm 
inter  diversos  dies  ,  sed  etiam  in  nno  et  eorlem 
die,  qnia  in  sexto,  verbi  gratia^  prius  factns 
est  Adam  qnam  Eva ;  ergo  eadem  ratione 
omnes  illi  dies  liabuernnt  inter  se  realem  suc- 
cessionem,  ideoqne  opera  in  eis  facta  non  fue- 
runt  simul  cum  coelo  et  terra  existentia.  Ratio 
antem  sen  congruentia  reddi  potest  primo, 
quia  coeli  et  elementa  snnt  corpora  simplicia 
per  se  primo  pertinentia  ad  constitntionem 
universi,  et  ideo  volnit  Dens  illa  creare  prins, 
quam  csetera ;  omnia  enim  opera  cseterorum 
dierum  vel  ad  prodn 'tionem  mixtornm^  vel  ad 
accidentales  tantnm  mutationes  praeexisten- 
tinm  corpornm  pertinent,  ut  infra  explicabi- 
mns,  et  ideo  prius  simplicia  corpora  qnam  cee- 
tera  facta  snnt.  Accedit,  quod  solis  simplicibns 
eorporibus  quasi  connatnrale  est,  ut  per  pro- 
priam  creationem  ex  niliilo  fiant,  qnia  nnum, 
per  se  loquendo,  non  est  materia  alterius,  et 
ideo  quodlibet  illorum,  et  omnia  simnl  ex  ni- 
hilo  facta  snnt.  At  vero  mixtis  connatnrale  est 
fieri  ex  simplicibus,eorumque  mixtione,  et  ideo 
non  ita  sunt  simnl  cnm  simplicibns  facta. 

9.  Corollarium primum protertiapao^te asser- 
tionis  ostendenda ,  quoad  loca  corporum  sim.pli- 
cium. — Ut  antem  nltimam  partem  assertionis 
probemns,  de  locis  nimirum  et  proprietatibus 
coelornm  et  elementorum,  ex  dictis  iuferimns 
primo,  in  puncto  creationis  coelum  et  terram, 
cfeteraqne  simplicia  corpora  in  propriis  locis 
sensibilibus  connaturali  ordine  fuisse  collocata. 
Et  quidem  de  coelis  manifestnm  videtnr,  in 
eisdem  locis  adaiqnatis  fuisse  creata,  in  quibns 
nsqne  hodie  permanent ;  et  primo  de  coelo 
empyreo  patet,  qnia  nnnquam  est  localiter 
motum  postquam  factum  est,  ut  snpra  ex  om- 


MIXTA,  TOTAQUE  UNIVERSI,  ETC.  57 

nium  sententia  diximns,  et  ex  fme,  propter 
qnem  coelum  illud  creatum  est,  probavimns  ; 
nunquam  ergo  acqnisivit  nbi  per  motum  per 
se  tendentem  ad  illnd  :  habet  ergo  illnd  con- 
creatnm,  ac  semper  idem,  et  perpetno  conser- 
vandum:  de  cEeteris  autem  coilis  simili  fere 
modo  probari  potest,  qui  postquam  creata  sunt, 
nunqnam  fuerunt  moti  localiter  raotu  recto  : 
ergo  semper  in  eodem  loco  adsequato,  in  quo 
creati  sunt^  permanent,  quia  per  motnm  cir- 
cnlarem  adseqnatns  locns  non  mutatnr  totali- 
ter,  sed  tantum  per  singnlas  partes  :  ergo 
creati  sunt  coeli  in  eodem  ordine  sitnum,  in 
qno  nunc  sunt.  Deinde  explicatnr,  quia  omnia 
et  singnla  corpora  coelestia  creata  sunt  in  ea 
magnitndine,  qnantitate  et  intrinseca  disposi- 
tione  raritatis,  aut  densitatis,  vel  fignra,  quam 
nunchabeut:  ergo  etiam  singula  creata  sunt 
in  illis  adoequatis  locis  et  sitibus  ,  in  qnibns 
usquehodie  permanent.  Antecedens  probatnr, 
quia  corpora  illa  cnm  incorruptibilia  sint,  al- 
terationem  corrnptivam  non  recipinnt,  et  ideo 
sicnt  minni  non  possnnt,  ita  nec  angeri,  nec 
rarefieri,  ant  condensari^  quia  haa  mntationes 
sine  alteratione  ad  corrnptionem  tendente 
non  finnt :  neque  etiam  sine  aliqno  motu,  qni 
snrsum,  vel  deorsnm  tendat,  qui  etiam  motns 
a  natnra  illornm  corporum  alienus  est.  Per- 
manent  ergo  in  eadem  magnitudine^  et  locali 
extensione. 

10  Proximi  secundi  argurnenti  co7iseqiwitia 
muWpliciter  ostenditnr,  qiiod  scilicet  singuli 
cceli  creati  sint  in  suis  locis. — Prior  vero  con- 
seqnentia  probatnr,  qnia  nullum  ex  coelis 
creatis  sub  empyreo  potuit  nnquam  adffiquate 
replere  alinm  locnm  preeter  illnm,  qnem  nnnc 
occnpat:  ergo  unnmqnodque  ibi  creatnm  est, 
nbi  nsque  hodie  permanet,  et  conseqnenter 
omnia  enmdem  ordinem  sitnnm  a  principio 
concreatnm  habuerunt,  quem  nnnc  habent. 
Conseqnentia  est  clara,  et  antecedens  patet  fa- 
cile  discurrendo  per  singulos  coelos,  quia  nnl- 
Inm  coe.lum  habet  snperficiem  convexam  seqna- 
lis  magnitudinis  cum  snperficie  concava  coeli 
empyrei,  nisi  primnm  mobile,  seu  crystalli- 
nnm  coelnm :  ergo  nuUum  aliud  potuit  proxime 
snb  coelo  empyreo  in  primo  instanti  creationis 
collocari.  Eademqne  ratio  est  de  ccelo  stehato 
respectu  prirai  raobilis,  et  de  Satnrno  respectu 
coeli  stellati,  et  sic  consequenter  de  cseteris  us- 
qne  ad  Innam  :  ergo  simul  ac  creati  sunt,  illnm 
ordinem  situum,  et  locornni  habuernnt.  Deni- 
que  raagna  conjectura  est,  huuc  ordinem  esse 
connatnralem  illis,  vel  secnndum  propriam 
miiuscnjnsqne  naturam;  et  perfectionem  vel 


58  LIB.  I.  DE  LINIVERSO  QUATENUS  A 

secundum  orclinem  naturoe  nniversalis  in  or- 
dine  ad  bonum  universi  regimen :  ersro  opor- 
tuit  unumquorlque  coplorum  habere  sibi  con- 
creatum.  suum  propriumubi,  vel  quia  illud 
exigit  uniuscujusque  natura,  et  per  se  est  ra- 
tioni  consentaneum,  ut  corpora  illa  in  disposi- 
tione  maxime  connaturali  creata  fueinnt :  vel 
c[uia  non  poterant  post  creationem  situum  et 
locorum  ordinem  per  proprias  mutationes  ac- 
cidentales  secundum  se  nota  mutare,  ut  ex- 
plicatiUTi  est,  et  ideo  in  ordine  ad  bonum  uni- 
versi  in  convenienti  situ  a  principio  creari 
debuerunt.  Dico  autem  semper,  secmidmt  se 
tota,  vel  quid  simile,  quia  secundum  partes 
variant  situs ,  et  aspectus  seu  distantiam ,  et 
propinquitatem  inter  se,  quia  hsec  variatio  per 
circularem  motum  fieri  potest;  haic  tamen 
varietas  non  potuit  cum  ipsis  corporibus  in- 
trinsece  incipere,  seu  concreari,  sed  ad  sum- 
mum  extrinsece,  ut  in  superiori  capite  proba- 
tum  est.  Et  ideo  necessarium  fuit,  ut  in  pnncto 
creationis  etiam  secundum  omnes  partes,  cer- 
tum,  et  determinatum  situm  habnerint,  quem 
Deus  novit  et  quem  perpetuo  retinerint,  nisi 
circulariter  mota  fuissent,  ut  etiam  in  supe- 
rioribus,  in  capite  secundo  tractando  de  aeter- 
nitate  mundi  declaratum  est. 

41.  De  elementn  terrtp.  ■ —  Deinde  probanda 
est  et  declaranda  assertio  in  elementis,  ex  qui- 
bus  certum  est,  terram  in  principio  fuisse  crea- 
tam  in  infimo  loco,  et  sub  omnibus  elementis, 
tum  quia  hic  situs  et  ipsi  secundum  propriam 
naturam  est  consentaneus,  et  ordini  etiam  uni- 
versi  est  accommodatus.  Et  ideo  in  Scriptura 
solet  terra  quasi  fundamentum  totius  mundi 
proponi,  juxta  ilhid  Psahn.  102  :  Initio  tu  Do- 
mine  terram  fundasti,  et  ofera  manmim  tua~ 
Tum  sunt  ccpM.  Quia  nimirum  supra  ilhid  fun- 
damentum  vehiti  totiusorbis  moles  conscendit, 
cum  ipsainfrase  nulhun  fiindamentumliabeat. 
Propter  quod  interrogat  Dominus  Job  38:  Sti- 
per  quo  lases  terrm  solidatce  sunt?  Respondet 
autem  Job,  cap.  26  ,  quod  Deus  appendit  ter- 
o-am  svper  nihilum,  quia  in  loco  infimo  posuit 
iham  non  in  re  ahera  innixam,  sed  sola  sua 
gravitate  ad  centrum  idem  tendente  consoh- 
data  et  fundata  ,  sicut  Psalm.  etiam  103,  dixit 
David  :  Fundasti  terram  super  staHlitatein 
suam,  non  inclinaoititr  in  sceculimi  S(pculi.  Ubi 
Theodoretus  ait :  C^mi  ipsam  supcr  seipsam 
falricasset,  dedil  ipsi,  ut  nunc/uam-  moveatur; 
unde  Psalm.  118,  dicitur:  Funditur  terrani, 
et  periranet,  et  Proverb.  8  :  Qimndo  appende- 
lat  fnndamen.fa  terrcB,  cum  eo  eram  cvncta  com- 
fonens. 


DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 

12.  De  aqna. — Deaere  et  igne. — Deindefuit 
universa  terra  aquiscircumdata.  et  undique 
cooperta,  quia  etiam  aquis  naturale  est  secun- 
dum  proprite  speciei,  ac  perfectionis  condi- 
tionem  usque  ad  terram  descendere,  et  supra 
illam  consistere  ,  ut  satis  experientia  et  philo- 
sophia  docent.  Quod  autem  in  hocetiamDeus 
in  prima  horum  elementorum  conditione  na- 
turee  ordinem  servaverit,  pra^tcrcpiam  quod 
por  se  congruum  est,  ac  verisimile,  ex  verbis 
ilhs:  Terra  autem  era.t  inanis,  et  vacua,  et  te- 
nel'rc£  erant  super  faciem  ahjssi,  ut  supra  illa 
exphcavimus,  satis  colUgitur.  Et  declarari  vi- 
detur  Psal.  103,  ubi  post  illa  verba  :  Fundasti 
terram  super  stahilitatem  suam,  subjungitur, 
abyssus,  sicut  vestimentvm,  amictus  ejus,  id 
est,  ut  vertit  Tlieodotion,  alyssum  sicut  indu- 
rnentum  induisti  ipsam.  Est  autem  abyssus  a- 
quarura  profunditas,  qua  dicitur  fuisse  terra 
in  principio  vestita,  quia  undicpie  aquis  erat 
cooperata.  Sicque  dixit  Chrysostomus,  hom.  4-, 
in  Genes. :  Terra  autem^  erat  invisililis,  et  in- 
composita,  et  causam  apposuit,  quia  a  teneljris , 
et  aquis  ohtegehatur.  Omnia  enim  erant  aquce, 
et  tcnehra?,  et  nihil  prceterea,  utique  supra  ter- 
ram.  De  aere  vero  circumdante  aqnas,  satisiu 
superioribus  dictum  est.  De  igne  vero  perna- 
turalem  consecutionemidcoIUgimus,  licetnon 
sit  expressum,  ut  in  superioribus  tactum  est. 
Namque  Rabbi  Moyses  per  tenebras  intel- 
lexit  significari  ignem  in  verbis  illls,  et  tene- 
hrm  erant  super  faciem,  ahyssi,  ut  refert  divus 
Thomas,  1  p.,  q.  66,  a.  1,  ad  ult.,  verisimile 
non  est  quia  evidenter  significant  carentiam 
lucis,  nam  ideo  additur  fecisse  Deum  lucem, 
et  lucem  a  tenebris  distinxisse,  et  ita  omnes 
Patres  intellexerunt. 

\'i.  Secundum  corollarium  pro  eadem  tertia 
parte  assertionis  ostendenda  quoad  proprieta- 
tem  corporum  simplicium  qvre  est  rotundilas. 
—  De  ccelis.  —  Secundo  colligimus  ex  dictis, 
ccelos  et  elementa  fuisse  a  principio  creata 
rotunda,  seu  sphcericQe  figures,  qure  cum  illis 
concreata  est.  Probatur  facile  incipiendo  a 
nono  ccelo,  quod  est  primum  mobile ,  quia 
certum  est,  nunc  esse  sphsericum  tam  ex  parte 
superficiei  convexee,  quam  concavae,  quia  eir- 
culari  motu  velocissimo  et  quotidiana  conver- 
sione  movetur,  quod  esse  non  posset,  nisi  esset 
sphsericum  ex  utraque  parte,  ut  per  se  notum 
est :  ergo  ejusdem  figurffi  fuit  a  primo  iustanti 
creationis  sufe.  Probatur  consequentia ,  tum 
quia  in  ea  dispositione  intrinseca,  in  qua  fuit 
a  principio  creatum ,  semper  permanet,  ut 
probatum  est  :  timi  etiam  quia  immediate  post 


CAP.  X.  AN  OMNIA  CORPORA,  ETIAM  MIXTA,  TOTAQUE  UNIVERSI,  ETC. 


m 


primiim  instans  creationis  coepit  moveri  cir- 
culariter;,  ut  est  verisimilius,  vel  saltera  move- 
ri  potuit,  ut  omnes  pro  comperto  liabent  ; 
atque  lleec  ratio  cum  proportione  applicari  po- 
test  acl  cjeteros  inferiores  ccelos  :  nam  octava 
splisera  eadera  ratione  circularis  est  quoad  su- 
perficiem  convexam,  tum  ut  superior  spba^ra 
pos-it  circa  illam  circulariter  moveri  sine  im- 
pedimento,  tum  ut  possit  concavam  snperfi- 
ciem  nonee  spbaerse  adsequatse^  et  nullo  inter- 
jecto  vacuo,  replere.  Esedemque  rationes  in 
omnibus  subsequentibus  coelis  cognnt,  et  con- 
sequenter  etiam  de  elementis  procedere  pos- 
sunt. 

4 -4.  De  elementis.  —  Et  ulterius  potest  ratio 
reddi,  quia  bic  modus  figurse^  et  situs  est  con- 
naturalis  elementis  secundum  se  spectatis: 
ergo  ilbim  in  principio  babei^e  debuerunt , 
quando  nondum  erant  mixta,  propter  qua3  a 
naturali  dispositione  immutarentur.  Gonse- 
qnentia  per  se  clara  videtur.  Antecedens  au- 
tem  juxta  Aristotelis  discursum  facile  proba- 
tur ,  incipiendo  a  terra^  quia  omnes  partes 
ejus,  quantum  possunt,  in  centrum  inclinan- 
tur^  et  quasi  gravitant  in  ilbid  ;  ideoque  sicut 
inde  sequitur,  ut  terra  sua  gravitate  solidetnr, 
et  quasi  compriraatur,  ut  uudique  centro  ap- 
propinquet,  quantum  potest  (sicut  ex  verbis 
Job  supra  dicebamus)  ita  ex  eodem  principio 
provenit ,  ut  tota  terra  suse  naturee  relicta  ro- 
tundetnr,  et  circularis  fiat :  cum  liac  ergo  fi- 
gura  creata  est.  Et  consequenter  eamdem 
habuit  aqua  illam  circumdans  quoad  suam  su- 
perficiem  concavam,  debet  enim  locus  accom- 
modari  locato  :  et  consequenter  etiam  in  su- 
perficie  connexa  aqua  fuit  spbsericse  figuroe, 
quia  etiam  partes  ejus  gravitant  ad  centrum, 
quantum  supra  terram  possunt,  et  eadem  est 
ratio  de  aere  et  igne  :  nam  ignis  ascendit  us- 
que  ad  bmam,  quantum  potest,  et  ideo  ex 
parte  superficiei  convexfe  adeequate  replet  con- 
cavitatem  binee,  et  ex  altera  parte  siiperficiei 
concavee  cum  eadem  proportione  seqne  acce- 
dit,  vel  manet  distans  secundum  omnem  par- 
tem,  bneam  et  punctum,  ideoque  rotundae 
est  figurse  in  superficie  concava  :  et  lianc  re- 
plet  adsequate  aer  ex  ea  parte,  et  ex  altera  ipse 
repletur  ab  aqua,  seu  continet  aqnam^  et  ita 
fuerunt  a  principio:  ergo  circnlaris  figura  toti 
orbi  a  principio  concreata  fuit. 

15.  Procopius  negasse  refertur  rotunditatem 
coeli.  —  Vide  alios  apud  Conimiricensem  2,  de 
ccelo,  cap.  4,  qucest.  1,  art.  2. — At  vero  contra 
hanc  sententiam  referri  solet  Procopius  in  Ge- 
nesi,  negans  coelum  esse  sphsericee  figurse.Ve- 


rumtamen  non  est  pra;sentis  instituti  de  figura 
coeli  ex  prof(?sso  disputare,  id  enim  agitur  in 
pliilosopbia  ;  solum  obiter  id  attigimus,  ut  si- 
tum,  compositionem  et  ordinem.  quem  mun- 
dus  in  principio  babuit,  explicaremns,  quia 
declaratio  scx  dierum,  et  opcrum  eorum  liinc 
pendet;  et  pr^Bterea  Procopium  legere  non  po- 
tui,  ut  de  ejus  sententia  judicium  ferrem.  Si 
tamen  ea  fuit,  quse  refertur,  nullum  video  il- 
lius  probabile  fundaraentum,  quia  nec  in  Scrip- 
tura  invenitur,  autantiqua  Patrum  traditione, 
vel  doctrina,  nec  etiam  occurrit  probabilis  ratio, 
qua  id  suaderi  possit ;  nam  conjectura,  quam 
aliqui  faciunt  ex  aquis  supra  ccelum  existenti- 
bus,quod  non  possent  supra  coelum  subsistere, 
si  spbsericam  superficiem  convexam,  et  non 
planam  baberet :  lisec  (inquam)  conjectura 
parvi  momenti  est,  quia  vel  supra  coelum  stel- 
latum  non  sunt  aquse  elementares,  et  proprite : 
vel  si  sunt,  non  sunt  fluidee,  sed  solidas  in  mo- 
dum  crystalli :  vel  certe  licet  essent  liqnidaj, 
non  fluerent^  quia  non  haberent,  quo  fluerent, 
aut  ab  intrinseco  moverentur,  cum  propter 
coeli  soliditatem,  et  impartibilitatem  descen- 
dere  non  possent,  ut  infra  latius  dicturi  sumus. 
E  contrario  vero  si  coelum  stellatum  non  ha- 
beret  superficiem  convexam  circularem,  inep- 
tum  esset  ad  perpetuum  circularem  motum, 
ut  declaratum  est.  Prasdictus  vero  auctor,  con- 
sequenter  dixisse  fertur ,  corpora  coelestia 
secundum  setota  non  moveri  circulariter,  prse- 
sertim  crelum  stellatnm,  quod  firmamentum 
vocari  putatur  propter  stabilitatem  et  immu- 
tabilitatem ;  sed  bsec  absurda  sunt^  et  impro- 
babilia,  ut  in  operibus  secundse,  et  quartse 
diei  expendimus. 

16.  Coeli  emfyrei  figura  minus  certa. — Rec- 
tius  tamen  ponitur  rotunda.  —  Solum  ergo  de 
superficie  convexa  coeli  empyrei  incertum  no- 
bis  esse  potest,  an  omnino  spbserica  sit,  vel 
planiciem  habeat :  ibi  enim  figura  spha^rica 
non  est  necessaria  propter  motum,  cum  coelum 
illud  non  moveatur,  et  alioqui  figura  plana  ad 
habitationem  beatorum  corporum  magis  ac- 
commodata  videatur.  Nibilominus  cum  Scrip- 
tura  vel  Patres  nihil  speciale  de  illo  coelo  in 
hac  parte  doceant^  non  est  recedendum  in  illa 
a  philosophica  sententia  :  quia  si  ex  inferiori 
parte  corpus  illud  ultimam  superficiem  conca- 
vam  habet  perfecte  spba^ricam^optima  propor- 
tio  inter  partes  ejusdem  corporis  postulat,  ut 
ex  omni  parte  eamdem  habeat  profunditatem^ 
et  partium  extremarum  distantiam  omnino 
sequalem,  alioqui  nec  conveniens  proportio, 
nec  optima  figura  in  tali  corpore  inveniri  pos- 


60  LIB.  I.  DE  UNIVERSO  QUATENUS  A 

set :  ad  servandam  autem  illam  proportionem 
necessarium  est^  ut  ultima  superficies  convexa 
sphaerica  sit,  sicut  est  concava  ut  facile  cui- 
cumque  consideranti  patebit;  nec  propter  cor- 
porabeatorum  necessaria  est  plana  superficies 
supra  empyreum  coelum,  quia  corpora  gloriosa 
non  gravitant  inferius^  idcoque  non  indigent 
plano  corpore,  cui  innitantur^  nec  etiam  in 
Eola  convexa  superficie  ca?li  empyrei  necessa- 
rio  existent,  sed  a?c[ue  poterunt  intra  ipsum, 
vel  supra  ipsum,  uon  contingendo  illud  prout 
voluerint,  existere,  Addo  etiam,  si  ponenda 
esset  jDlanicies  supra  coelos  omnes^  potius  cogi- 
tandam  esse  in  corpore  peculiari  distincto  a 
coelis  spha:ricis ,  quod  superficiem  convexam 
supremi  coeli  in  solo  puncto  contingat :  tunc 
autem  non  esset  admodum  necessarium  co?him 
empyreum  rotiuidum,  et  a  primo  mobdi  dis- 
tinctiim  :  quia  illud  coehmi  planum  posset  ip- 
sum  coehuii  mobile  contingere,  et  nihilomiuns 
imniotum  manere  :  quamvis  etiam  non  repu- 
gnet  dari  coehim  empyreum  rotundum  habens 
supra  se  planum  illud.  Sed  de  his,quge  ocuhis 
nou  vidit,  nec  revelata  sunt  nobis,  nibil  novum 
teraere  affirmare  licet. 

47.  Tertium  coroUarhm  Mpartitum  de  aNis 
eori(mdeiii  corporum  sirjipliciuvi  proprietatihns. 
—  Prohatur  prior  pars.  —  Tertio  coUigimus 
coelos  et  elementa  in  primo  instanti  creationis 
omnes  et  solas  ilkis  proprietates  habuisse  in 
primo  instanti  concreatas,  quce  ita  siuit  ipsis 
connaturales,  ut  vel  ab  intrinseca  natura,  et 
essentia  dimanent,  vel  ita  sint  ilhs  necessaria?, 
nt  absque  iUis  monstrosa,  et  in  sua  propria 
natura  impeifecta  existerent;  hoc  corollarium 
est  valde  cousentaneum  doctrina?  Augustini, 
et  D.  Thomee,  et  rationi.  JNam  imprimis  pars 
affirmans  res  esse  creatas  cum  suis  proprietati- 
bus,  ex  ilhs  verbis  :  In  priiicipio  creavit  Deus 
ccelum  et  terram,  sufficienter  colhgitur;  sic 
enim  ex  eo  quod  fides  docet  Verbum  assump- 
sisse  humanitatem,  recte  cohiguut  Concilia 
assumpsisse  animam  cum  intehectu  et  vohm- 
tate  creatis,  et  corpus  cum  omnibus  partibus 
integrantibus  ipsum  ;  et  quia  fides  docet  cor- 
pus  Domini  substantialiter  esse  pra^sens  sub 
speciebus  sacramentahbus,  recte  tlieologi  con- 
tra  Durandum  conchidunt,  etiam  c[uantitatem 
corporis  Ghristi  sub  eisdem  speciebus  contine- 
ri.  Etquia  credimus  Deum  creasse  Angelos  in 
mundi  princijiio,  consequenter  sentiraus  con- 
crcasse  illis  facidtates  naturales  intehectus  et 
vohmtatis.  Idemque  de  omnibus  mixtis  dice- 
mus  pro  eo  tempore  et  momenlo,  in  quo  creata 
sunt :  ergo  simihter  si  tunc  ereavit  coelos  et 


DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 

elementa,  ihis  concreavit  facuhates  et  proprie- 
tates  connaturales,  sicut  est  quantitas  rcspectu 
raateriffi,  et  figura  respectu  formse,  et  ahfe  in- 
trinsecae  quahtates ,  quales  sunt  gravitas  et 
densitas  in  terra,  raritas  et  levitas  in  aere,  et 
sic  de  caiteris  activis  qnalitatibus.  Est  enim  ra- 
tio  eadem  tunc  ex  parte  totius  universi,  quia 
ut  esset  perfectum,  debuit  ex  corponbus  per- 
fectionem  propriam  habentibus  con.stare;  tunc 
ex  parte  uniuscujusque  corporis  in  sua  specie 
considerati :  nam  is,  qui  dat  formam,  vel  na- 
turam,  dat  consequentia  ad  iham .  Denique  quia 
unumquodque  Dei  opus  in  suo  ordine  perfec- 
tum  est,  et  ita  condens  naturam,  non  fecit  il- 
lam  mancam,  nec  monstrosam;  neque  in  iUa 
naturse  constitutione  fingenda  sunt  miracula, 
vel  supernatnraha  opera,  nisi  sint  revelata,  ut 
ssepe  cum  Augustino  dixiraus :  tahs  autera  esset 
hujusraodi  corporum  productio  sine  connatu- 
rahbus  proprietatibus,  ut  per  se  constat. 

18.  Pars  posterior  declaratur  primn . — Decla- 
ratar  secundo.  —  Ahera  vero  pars  negativa  ex 
dictis  in  priraa  et  secuuda  assertione  raanifesta 
est,  et  breviter  declaratur  in  hunc  modura, 
cpiia  nihil  affirraarepossuraus  cura  fundaraeuto 
factura  essein  primo  in.stanti  creationis  raundi, 
nisi  quod  in  ilhs  verbis  :  In  principio  creavit 
Deiis  ccehiiii  et  terram,  exphcite,  vel  sahem 
imphcitc  continetur :  sed  in  illis  ex  parte  sub- 
stantiarum  creatarum  nihil  continetur  etiam 
iraphcite  prater  coelos  et  elementa,  ut  satis 
exphcatum  est,  et  in  substantiis  ipsis  tantum 
virtute  continentur  proprietates  connaturales 
ipsis  corporibus  vel  secundum  se  spectatis,  vel 
secundum  ordinera,  quera  iuter  se  naturahter 
servant:  ergo  uihil  ahud  coucreatura  siraul  est 
cuni  ipsis  corporibus  universum  hoc  quasi 
essentiahter  corapouentibus.  Secimdo  potest 
idera  inductione  declarari,  quia  si  quid  ahud 
factum  esset  in  coehs,  vel  elementis  in  iho  iu- 
stanti :  vel  esset  ahqiiid  ex  his,  quse  iu  discursu 
sex  dierum  facta  narrautur,  vel  esset  ahquid 
ahud,  sed  prius  dici  non  potest,  quia  ostensum 
est  opera  sex  dierum  nou  simul,  sed  successive 
esse  facta,  idque  magis  ex  capitibus  sequeuti- 
bus,  et  ex  toto  sequenti  hbro  constabit :  hoc 
autem  posterius  est  per  se  improbabile,  quia 
esset  voluutarium,  et  sine  fundamento  dictum; 
et  hoc  quidem  in  inferioribus  coehs,  et  ele- 
raentis  videtur  per  se  manifestum.  Nam  in  iUo 
primo  instauti  non  potneruut  iutriusece  reci- 
pere  propriura  successivura  raotura,  ut  capite 
prfficedenti  declaratura  est;  cpiod  si  imraediate 
post  iUud  instans  moveri  coeperunt,  jam  iUe 
motus  iu  se  spectatus  nou  pertiuet  ad  opus 


CAP.  X.  AN  OMNIA  COnPORA,  ETIAM 

creationis,  pront  inprimo  instanti  factum  est, 
sed  ad  opiis  primi  diei  spectat^  ut  iirfra  vide- 
bimus;  initium  autem  intriiisecum  illius  mo- 
tus,  quod  in  primo  iriStanti  concreatvm  dici 
potest,  ad  proprietatem  intrinsecam  illius  cor- 
poris  pertinuit,  cpiod  moveri  statim  coepit^  t]uia 
111  ud  initium  nihil  est  aliud,  cjuam  prima  con- 
stitutio  talis  corporis  in  tali  loco,  c[U8e  conna- 
turali  modo  facta  est,  ut  dixi.  De  solo  ergo 
coelo  empyreo  cogitari  posset^  recepisse  in  ip- 
somet  suse  creationis  instanti  cpialitatem  ali- 
quam  supernaturalem,  quatenus  non  tam  ad 
naturalem  ordinem  universi,  c{uam  ad  super- 
naturalem  statum  gloriae  creatum  est:  ad  eum 
modum,  qiio  postea  dicemus,  liomines  in  mo- 
mento  creatioiiis  non  tantum  naturam,  sed 
etiam  gratiam  recepisse,  quod  et  de  Angelis 
supra  diximus.  Verumtamen  nobis  incertum 
est,  an  coelum  empyreum  sit  capax  talis  qua- 
litatis  supernaturalis  :  multoque  magis  est  in- 
cognitum,  an  de  facto  illa  ornetur^  vel  ad  sta- 
tum  glorise  pulchritudo  ilh  naturahs  sufficiat. 
Et  quamvis  demus  coehim  iHud  aliquando  fore 
ornandum  tah  qualitate  ,  vel  quahtatibus , 
etiam  esset  incertum,  an  hoc  ornamentum  in 
illo  initio  creationis  acceperit,  quia  cum  non 
sit  propter  ipsos  spirilus,  sed  propter  corpora 
gloriosa,  verisimile  est^  uscpe  ad  tempus  illo- 
rum^  seu  usque  ad  diem  ascensionis  CHRISTI 
fuisse  reservatum. 

19.  Quarttm  corollarhm  de  formationevel 
inforinitate  initio  mundi.  —  Qiiid  de  informi- 
tate  sul)sta7itiali.  —  Ultimo  infertur  ex  dictis 
aliquam  mundi  formationem  concreatam  illi 
fuisse,  aliquam  vero  successu  temporis  ilh  esse 
additam  :  et  e  contrario  aliquam  mundi^  seu 
mateziee  iuformitatem  tantum  orchne  naturae 
fuisse  priorem  mundi  creatione,  aliqnam  vero 
etiam  tempore  praecessisse.  Haic  assertio  sine 
coroUarium  est  D.  Thomee,  dicta  qusestion.  66, 
art.  1,  et  declaratur  breviter  ex  dictis:  nam 
informitas  materiee  duplex  est,  scilicet,  sub- 
stantialis,  vel  accidentalis.  Prior  absolute  sump- 
ta  non  prfficessit  tempore,  c[uia  nec  materia  est 
facta  sine  forma,  nec  sub  forma  generica  tan- 
tum,  et  non  specifica,  nec  sub  ahcjua,  uniformi 
specifica  forma  imperfecta,  et  communi  toti 
materice  in  principio  crcatce,  hffic  enim  in  su- 
perioribus  exchisa  sunt.  Unde  in  materia  coe- 
lornm  nuUa  omnino  informitas  substantialis 
tempore  pra^cessit;  in  materia  vero  terrse,  et 
elementorum  dici  potest  ahquo  modo  ex  parte 
prsecessisse,  quia  in  illo  primo  instanti  non  fuit 
formata  forrnis  mixtorum  ,  quibiis  formabilis 
erat;  et  postea  formata  est.  Hsec  vero  forma- 


MlXTA,  TOTAQUE  UNIVEP.SI,  ETC.  6l 

tio  licet  in  se  substantiahs  sit,  respectu  mate- 
riee  est  quasi  accidentahs,  quia  ipsa  indifferens 
est  ad  has,  vel  ihas  formas  recipiendas,  et  ideo 
cpiasi  accidentarium  ihi  est,  hac,  velillaforma 
carere,  vel  formari.  Item  respectu  terrce,  et 
elementorum  illa  informitas  accidentahs  fuit : 
sicut  e  contrario  pulchritudo,  quoe  ex  plantis, 
et  animahbus  terrae  accessit,  accidentalis  for- 
matio  fuit,  ut  per  se  notum  est :  igitur  absolute 
loquendo,  informitatis  substantialis  materise 
non  proecessit  tempore.  Ordine  autem  naturse 
prgecessisse  dicitur,  quia  creatio  corporum  se- 
cundum  ordinem  naturse  necessario  debet  in- 
cipere  a  creatione  materi»,  quia  tantum  ex  ea 
parte  incipit  ex  niliilo  corporis  creatio,  nam 
forma  non  fit,  ni4  ex  materia ,  vel  in  materia, 
etita  consummatur  totius  productio.  Et  sicpa- 
tet  tota  conchisio,  sive  corollarium  quoad  sub- 
stantialem  formationem,vel  informitatem. 

20.  Quid  de  infurmitate  accidentalis. — Alte- 
ra  item  informitas,  scilicet  accidentalis,  sub- 
distinguenda  est :  nam  queedam  esse  potest  per 
comparationem  ad  accidentia,  quse  propria  dici 
possunt  ad  modum  quarti  prsedicabilis,  etsic 
informitas  accidentalis  consistet  in  carentia 
propriorum  accidentium,  seu  proprietatum,  et 
accidentium  counaturalium.  Alia  vero  infor- 
mitas  est  per  carentiam  accidentium  commu- 
nium,  queerem  ornant,  et  perficiunt,  si  adsint, 
et  ideo  dicuntur  accidentaliter  eam  formare, 
sive  iha  sint  propria  accidentia  physica  et  in- 
baerentia,  ut  sunt  color,  quantitas  et  similia, 
sive  siut  extrinseca  ornamenta,  quse  acciden- 
tia  praidicabilia  dici  solent,  ut  esse  nudum, 
aut  vestitum,  etc.  De  prima  ergo  informitate 
dicendum  est,  non  prsecessisse  tempore  in  coe- 
lis,  vel  elementis,  preecessisse  autem  ordine 
uaturse.  Primum  patet  ex  pra3cedenti  assertio- 
ne,  sive  corollario  tertio,  innum.  17,  quia  in 
eodem  instanti  simul  cum  substantia  Iiabue- 
runt  simphcia  corpora  proprietates  suas.  Se- 
cundum  vero  probatur,  quia  prior  natura  est 
substantia,  cpiam  proprietas,  quse  illam  conse- 
C[uitur :  ergo  prius  naturaex  vi  creationis  proe- 
cise  spectatae  fit  substantia  informis  a  proprie- 
tatibus.  Posterius  vero  natura  formatur  per 
proprietates,  cjuoe  propterea  concreari  dicun- 
tur.  De  altera  vero  informitate  concedendum 
est,  etiam  tempore  prsecessisse  in  mundo,  qui 
propterea  ut  nunc  cst,  factus  dicitur  ex  mate- 
ria  invisa,  seu  informi.  Probatur,  quia  per  o- 
pera  sex  dierum  formatum  est  universum  , 
prout  nunc  est,  ex  qua  formatione  qua?dam 
accidentalis  pulchritudo,  vel  ornatus  singulis 
elementis  accessit :  nam  terra  apparuit,  et  visi- 


62 


LIB.  I.  DE  UNIVERSO  OUATENUS  A  DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  ESt. 


bilis  quodammodo  facta  est,  et  floribus,  ca3te- 
risque  Yiventibus  oniata:  ergo  informitas  buic 
ornamento  oppositatempore  prsecessit :  et  idem 
cum  proportioue  estdcca?teris  elementis ;  nam 
opera  sex  dierum  successive  simt  facta^  et  per 
illa  ornata  sunt  elementa :  quee  informitas 
opposita  tempore  proecessit.  Quomodo  autem 
hoc  in  ccelis  locum  habeat  exphcando  opera 
singulonim  dierum  trademus.  Dicimus  autem 
tempore  prsecessisse,  quia  regulariter,  ac  fere 
in  omnibus  proprium  tempus  pra?cessit :  res- 
pectu  vero  aUcujus  formse  accidentaUs  potuit 
per  sohim  instans  prsecedere  informitas,  ut 
respectu  locaUs  motus,  si  per  ilhim  dicatur 
primum  mobile  ahquo  modo  ornatum  et  for- 
matum  :  tamen  iha  etiam  est  antecessio  non 
tantum  secunchim  ordinem  naturffi,  sed  secun- 
dum  veram  realem  existentiam,  et  durationis 
principium,  quod  hic  etiam  sub  temporah  an- 
tecessione  comprehendimus. 

21.  Quo  pacto  D.  Thomas  Atigustinum  cum 
aliis  Patribus  circa  formationem  vel  informa- 
tionem  onaterice  concordet.  —  Notare  autem 
oportet  D.  Thomam  in  iUo  articulo  juxta  hauc 
assertionem,  seu  quartum  coroUarium,  con- 
cordiam  facere  inter  Augustiuum  et  ahos  Pa- 
tres ;  nam  Augustinus  dixit  informitatem  ma- 
terise,  seu  mundi  tantum  ordine  naturse  :  ahi 
vero  Patres  dixerunt,  etiam  tempore  praeces- 
sisse.  Sibi  tamen  (inquit  D.  Thomas)  non  om- 
nino  rejmgnant ,  qiiia  Augustinus  de  informi- 
tate  sitlstantiali  locutus  est,  alii  vero  Patres 
de  accidentali.  Verumtamen,  ut  ipsemet  D. 
Tliomas  tacite  animadvertit,  hcet  in  informi- 
tate  substantiah  non  sit  contrachctio  inter  dic- 
tos  Patres,  sed  tantum  quaadam  diversitas^  ni- 
hilomijms  in  accidentah  negari  non  potest, 
quin  contraria  docueriut :  omnes  enim  docent 
materiam  non  esse  factam  sine  forma  substan- 
tiah  :  imo  factam  esse  sub  formis  coeh  et  ele- 
mentorum  expresse  docent  Basihus  et  Ghrysos- 
tomus,  homil.  2,  et  Ambrosius ,  hb.  i  ,  Exa- 
mer.,  cap.  8,  et  ahi  supra  ahegati;  et  cousentit 
Augustinus^  qui  addit  subtihtatem  de  priori- 
tate  naturae  matei^ias  informis,  etiam  quod 
hanc  substautialem  informitatem ,  de  qua 
prioritate  rehqui  Patres  nihil  dixerunt,  nec 
contradixerunt.  Et  idem  intehigendum  censeo 
de  informitate  quoad  proprietates  connatura- 
les,  quamvis  de  iha  chcti  Patres  expresse  non 
tractaverint.  In  accidentah  autem  informitate 
terra?,  et  ahorum  elementorum  Augustiuus 
aperte  docuit  contra  seutentiam  priorum  Pa- 
trum  :  nam  ihi  docuerant  terram  prius  tem- 
pore  fuisse  inanem  et  vacuam  ,  seu  invisibi- 


lem  et  incompositam ,  et  sic  de  ca?teris  ele- 
mentis :  Augustinus  autem  etiam  iu  hoc  tanturn 
ordinem  naturcC  agnovit,  et  in  hac  parte  anti- 
quorum  sententiam  nos  probamus,  propter  ea, 
quse  hactenus  diximus. 

22.  Ad,  primam  rattonera  in  num.  1.  —  Ne- 
que  obstant  rationes  chibitandi  in  principiio 
positse.  Ad  primam  ex  loco  Ecclesiastici  18  : 
Creavit  omtiia  simul,  prima  responsio  est,  par- 
ticulam,  simul  non  dicere  mensuram  duratio- 
nis,  sed  communitatem  sine  exceptione,  id  est, 
omina  sine  uha  exceptione  a  Deo  creata  sunt. 
Secunda  responsio  est ,  hcet  simut  accipiatur 
pro  eodem  iustanti,  seu  simuhate  durationis, 
intehigendum  id  esse  tantum  de  his,  quse  per 
propriam  creationem  facta  sunt  :  quidquid 
eihm  Deus  ex  nihilO;,  et  proprie,  ac  immediate 
creavit,  simul  creavit :  secus  vero  esse  de  cse- 
teris ,  quo3  vel  per  transmutationem  unius  rei 
in  aham  produxit,  vel  per  accideutalem  muta- 
tiouem  perfecit.  Ahero  enim  ex  his  modis  facta 
sunt  omnia  sex  dierum  opera ;  in  primo  vero 
instauti  simul  Angeh,  et  omnia  simphcia  creata 
sunt  ,  iha  enim  tantum  per  immediatam  et 
propriam  creationem  sunt  facta;  neque  in 
his  anuumeratur  anima  rationahs,  quia  hcet 
proprie  creetur,  uon  sine  prEevia  disposilioue 
materia?  cieatur. 

1 3.  Ad  secundam  ibidem. — Ad  secundum  ex 
verbis  iUis,  In  principio  creavit  Deus  ccelum  et 
terram,  Ghi-ysostomus  quidem  ibi  citatus  vide- 
tur  sentire,  in  iUis  verbis  summatim  compre- 
hendi  omnia  opera  sex  dierum,  non  quia  simul 
sint  facta_,  sed  quia  iutegrum  opus  successive 
factum  prius  iu  summa  quasi  uno  verbo  dici- 
tur,  etpostea  perpartcs  digeritur;  juxta  quam 
expositionem  particula,  in  principio,  non  dicit 
indivisibilem  mensuram  primas  creationis,  nec 
verbum  creavit,  dicit  tautum  rigorosam  crea- 
tiouem,  sed  omnem  operationem  iUo  primo 
tempore  factam.  Nos  autem  supponimus  ex 
dictis,  et  iUud  principium  fuisse  iudivisibUe 
initium  omnis  createe  durationis,  et  vehiti  ad- 
sequata  mensura  propriaj  creationis,  quee  per 
verbum  creavit  signilicata  est.  Quibus  suppo- 
sitis,  respoudemus,  sub  iUis  duobus  modis 
comprehendi  quidem  totum  muudum  ut  per 
veram  creatiouem  factum  est,  seu  quateuus  ex 
Angehs,  et  corporibus  simphcibus  constat,  sub 
extremis  media  corpora  comprelieudeudo :  non 
vero  comprehendi  mixta  proprie,  et  ut  actu 
producta,  sed  ad  summum  in  potentia,  ut  Gre- 
gorius  32,  MoraL,  supra  citavi,  signilicat;  uec 
refert,  quodin  aliis  locis  Scriptura?  sub  nomine 
cosli  et  terrce,  etiam  mixta,  et  aha  opera  com- 


CAP.  X.  AN  OMNlA  CORPORA,  ETIAM  MlXTA,  TOTAQUE  tKlYERSi,  ETC. 


63 


preheudantur^  quia  cum  hsec  siguificatio  nou 
sit  exphcita^  sed  implicitaj  potest  major  et  mi- 
nor  essG :  qualis  antem  sit^  ex  materia  subjecta 
et  ex  antecedeutibus  vel  consequentibus  colli- 
gendum  est:  in  dictis  autem  verbis  Genesis  ex 
materia  ipsa  constat^  tantum  esse  sermonem 
de  simphci  mundi  creatione,  et  ex  particula  in 
principio,  et  ex  verbis  subsequentibus  satis 
declaratur  de  solis  simplicibus  esse  sermonem : 
in  ahis  vero  locis  ex  circumstantiiS;,  et  aUis 
verbis  constat  esse  sermonem  de  coelo  et  terra^ 
ut  jam  sunt  completa  et  ornata  per  sex  dierum 
opera^  et  ideo  non  est  de  illis  simihs  ratio. 

24.  Ad  tertiam  ralionem  solutio  uberior  re- 
mittitur.  —  Compendio  tamen  solvitur.  —  In 
tertio  argumeuto  petuutur  graves  difficuitates 
de  operibus  primi,  secundi  et  quarti  diei:  a 
quibus  ilhid  argumentum  sumitur^  et  ideo  non 
potest  exacte  dissolvi^  donec  de  illis  operibus 
tractemus,  quod  in  suum  locum  reservamus, 
ne  omuia  confundamus^  et  nunc  breviter  im- 
primis  dicimus^  easdem  fere  difficultates  ab 
Augustino  et  aliis  esse  solveudas;  nam  hcet 
Augustinus  dicat^  omnia  facta  esse  simul^  di- 
vidi  autem  per  dies  per  ordinem  ad  cognitio- 
nem  angelicam^  ut  mox  dicam :  nihilominus 
ab  iho  interrogabimuSj  quomodo  potuerit  An- 
gelus  cogiioscere  vespertina^  aut  matutina  co- 
guitioiie  coelum  factum  prius  etiam  natura, 
quam  cognoverit  inud  steUis  ornatum,  cum 
steUee  pars  sint  coeU^  et  non  possit  totum  in- 
tegre,  et  prout  in  se  est^,  videri  sine  partibus ; 
itaque  eadem  est  difficuUas,  si  firmamentum 
esse  ccehim  ipsum^  et  steUas  secuudum  sub- 
stantias  earum  accipiamus^  an  vero  aUter  siiit 
iUa  opera  exponenda  postea  videbimus.  Deiude 
addinuis,  argumentum  iUud  cuiu  sua  confir- 
matione  couvincere^  ccelos  in  primo  iustanti 
creatiouis  suk  fuisse  faetos  sine  informitate 
substantiali  tam  essentiali^  quaiu  integrah,  et 
siiie  informitate^  quse  in  careutia  ahcujuspro- 
prietatis  naturalis  et  iiitrinsecse  consistat,,  et 
nihilominus  dicimus  opera  iUorum  trium  die- 
rum  successu  temporis  esse  facta;,  et  per  illa 
fuisse  formatos  coelos,  seu  ornatos  ab  aUquo 
defectu^  seu  informitate  accidentaU:  quaUs 
vero  lia^c  fuerit^,  et  quomodo  Uttera  Geuesis  de 
iUis  diebus  intelligeiida  sit^  postea  cUcemus. 

25.  Ad  quartam  rationem  in  n.  'd,  responsio. 
— Quartum  argumentum  postulat^  ciu-  voluerit 
Deus  successive  et  moro.se  coiisummare  uni- 
versum  quoad  mixtorum  productionem^  et  il- 
lam  mundi  dispositiouem,  quee  ad  habitatio- 
nem  et  coiiservatioiiem  mixtorum  ordinatur. 
Ad  quod  respondemus  imprimis,  Ucet  nulla 


alia  ratio  a  nobis  reddi  posset  preeter  Dei  hbe- 
ram  voluntatem^  eam  nobis  snfficere,  cuin  in 
Scriptura  siiupliciter  ac  proprie  iutellecta,  ita 
fecisse  narretur.  Deinde  dici  potest  ex  Ambro- 
lio  l^  Exaemer..,  cap.  8,  simul  cum  potcntia 
^ohiisse  Deuiu  suam  libertatem  et  dominium 
osteudere;  et  ideo  quredam  prius,  cjusedam 
posterius,  proiit  vohiit^  effecisse ;  item  non  uno 
tantuiu  inodo,  sed  pluril)us  voliiit  potestatem 
et  dominatioiiem  ostendere,  et  ideo  quoedam 
sine  pra^jacente  materia  creavit^  simul  mate- 
ria  creavitj  simul  materiam  ipsam  concreando, 
quffidam  vero  ex  prcejacente  mateiia  aUo  mo- 
do^  sibi  etiam  proprio,  procreavit,  sublto,  et 
per  solum  suum  imperium  materiam  transmu- 
taiido,  et  ex  uiio  aUud  procreaudo  longe  altiori 
modo,  quam  per  ageutia  creata  possit  id  fieri. 
Prseterea  qiioiiiam  perfectio  uuiversi  duplex 
est,  una  absoluta  et  secmidum  se,  aUa  respec- 
tiva,  etinordine  admixtorum  conservationem 
et  geuerationem;,  et  ideo  in  ipso  creatioiiis 
tempore  Voluit  ostendere,  quae  perfectio  sit 
conuaturalis  universo  secuiidum  se  spectato, 
qua3  vero  dispositio  secmidum  sapientissimam 
ordiiiatioueiu,  ad  mixtorum  procreatioiiem^  et 
prsesertim  ad  homiiium  beiieficium  iUi  coiive- 
niat;  et  ideo  priiis  iii  inomeiito  munduin  iii 
sua  simphci  perfectione  quasi  per  absolutaiu 
potestatem  creavit,  postea  vero  more  sapien- 
tissiiui  artiiicis  illud  ad  homiuis  coiiditionem 
disposuit.  Denique  id  etiam  fieri  potuit  propter 
nos,  partim  ut  simplicius  crederemus^  et  intel- 
lectum  subjiceremus  iii  obsequium  solius  fidei 
etiam  iii  opere  creationis^  tum  ut  distinctius 
et  melius  inteUigeremus,  quam  sapienter  Deus 
omnia  disposuerit,  quam  fortiter  in  numero, 
pondere  et  mensura,  sicut  ea  disposuit,  ita 
sustineat.  Addit  Ambrosius,  libro  secundo^  de 
Gam  et  Abel,  cap.  6^  in  principio:  Utlque  si- 
mul  omnia  fierljubere  poiuit  JJeus,  sed  distinc- 
tioneiii  servare  maluit,  quam  nos  in  omnibus 
negotiis  imitaremur  ;  et  similem  ratiouem  lia- 
bet,  Ub.  V,  Exaemer.,  cap.  8,  et  phires  videri 
possuiit  iii  Glirysostomo,  homil.  3,  in  Gen., 
Nazianzeiio  et  Niceto  ,  orat.  43,  in  Novam  Do- 
minicam , 

CAPUT  XI. 

AN  SEX  DIES  CREATIONIS  MUNDI  NATURALES,  SEU 
MATERIALES,  AN  SPIRITUALES^  SEU  INTELLIGJBI- 
LES  FUERINT. 

\ .  Dubium  seprwbet  Augusti^ms  in  prcesenti 
qucestione.  —  Magls  tamen  inclinat  in  partem 


LIB.  I.  DE  UNtVERSO  QUATENUS  A  DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 


posteriorem.  —  Fundnmentum  Augnstitii.  —  In 
hoc  capite  disliuctins  a  nobis  tractanda  est  et 
expendendasententia  Augustini  de  sex  diebus, 
in  quibus  creatus  et  ornatus  dicitur  mundu.s, 
de  quibus  diebus  idem  Augustinus^  lib.  1 1,  de 
Civit.,  cap.  6,  dixit :  Qui  dies  c/jusmodi  sunt, 
auf,  perdifficile  noMs,  aut  etiam  impossiUle  est 
cogitare,  quanto  magis  dicere.  Et  ideo  alio  loco 
profitetur,  se  magis  inquirendo.  quam  defi- 
niendo  procedere,  in  Imperfect.  super  Genes., 
cap.  1  et  2,  ubi  etiam  confessionem  fidei  prte- 
mittit_,  ne  ab  aliquo  erroris  argui  possit,  et 
lib.  \,  Genes.  ad  litter.,  cap.  8  et  20,  nihil  te- 
mere  afRrmanihim  dicit,  sed  absque  prsejudi- 
cio  mehoris  sententiaese  loqui;  quia  vero  ipse 
in  eam  inchnavit  sententiam,  quie  affirmat  o- 
pera  ihis  diebus  producta  non  per  successio- 
nem  temporis,  et  durationis,  sed  simul  facta 
esse,  ideo  coactus  est  dies  ihos  ahter  interpre- 
tari,  et  in  mentibus  sanctorum  Angelorum 
ihos  cohocare,  et  consequenter  ihos  distingue- 
re  secundum  quemdam  ordinem  dignitatis  re- 
rum,  quse  in  ipsis  factee  narrantur,  nonsecun- 
dum  ordinem  prioris,  et  posterioris  in  dnra- 
tione.  Fundatur  autemhaicAugustini  sententia 
in  distinctione  duarum  cognitionum,  quasipse 
ponit  in  mentibus  angehcis,  quas  vespertinam 
et  matutinam  vocat ,  ut  ex  professo  tractat, 
lib.  4,  Genes.  ad  htteram,  a  capit.  22,  usque 
ad  nonnuha  capita  hb.  5,  et  hb.  11,  de  Civit., 
cap.  7  et  29,  et  ahis  locis  citandis,  et  ideo  ad 
intehigendum  ejus  sententiam,et  ferendum  de 
iha  judicium,  operse  pretium  existimamus, 
paulo  diligentius  distinctionem  illam,  ejusque 
mcmbra  juxta  mentem  Augustini  exponere, 
quod  per  nonnulla  dubia  distinctius  fiet. 

2.  Dutnum  primiim  circa  dictnm  fundamen- 
tum. — Qiiid  cerlum  sit  in  lioc  duhio. — Primum 
ergo  dubium  sit,  an  cognitionem  matutinam 
in  sola  visione  clara  divinse  essentise  Augusti- 
nus  posueiit.  In  quo  unum  videtur  certum, 
nimirum  Augustinum  posuisse  cognitionem 
matutinam  in  visione  clara  Dei.  Hoc  enim  om- 
nes  tlieologi  ahegandi  fatentur ,  et  expressis 
vcrbis  ejusdem  Augustini  probari  potest,  Id 
enim  prius  significat,  libro  undecimo,  de  Civ., 
cap.  7,  et  in  29  magis  explicat,  dicens :  An- 
geli  sancti  non  per  verha  sonantia  Deumdis- 
cimt,  sed  per  ipsam  pra?sentiam  immiitaMlis 
Teritatis;  et  infra  :  Tpsam  quoque  creaturam 
melius  iM,  hoc  est  in  sapientia  Dei  tanqnam  in 
arte  qua  facta  est,  quam  in  ea  ipsa  sciunt,  ac 
per  hoc  et  seipsos  ibi  melius,  quam  in  seipsis, 
quamvis  etiam  iti  seipsis.  Facti  sunt  enim,  et 
oXiud  sunt,  quam  ilte,  qui  fecit,  Ibi  ergo  tan- 


quarn  in  cognitione  d'urna,  in  seipsis  autem 
tanquani  in  vcspertina,  sicutsuprajam  diximus. 
Quse  repetuntur,  in  Dialog.  cum  Orosi.  65, 
Qucestion.,  in  qusest.  26,  Augustino  attributo, 
et  plane  ex  seutentia  Augustini,  esto  ihiusnon 
sit  opus;  et  lib,  4,  Genes.  adlitter.,  eapit.  23, 
disertissime  ait:  Multum  interest  inter  cogni- 
tionem  rei  cvjusque  in  Vcrbo,  et  cognitionem  in 
natura  ejus,  ut  illud  merito  ad  diem  pertineat, 
hoc  ad  vesperam  :  et  cap.  24 :  Cum  sancti  An- 
geli  semper  videant  faciemDei,  verloqueunige- 
nito  filio  sicut  Patri  cequalis  est,  per fruantur , 
proculdubio  universam  creaturam.in  qua  et  ipsi 
sunt  principaUter  conditi.  in  ipso  Verbo  Dei 
prius  noverunt,  ac  deinde  ipsa  creatura,  etc.  ; 
et  infra  :  Ibi  ergo  tanqnam  per  diem,  hic  au- 
tem  tanquam  per  vesperam  ;  et  idem  ssepius  in 
sequentibus  repetit.  De  hac  ergo  parte  affir- 
mante  nullum  potest  esse  dubium  in  sententia 
Augustini,  ihamque  iterum  paulo  post  con- 
firmabo. 

3,  Qjiid  iteoi  incertum. — Resotutio  Scoti. — 
Rejicitur. — Difficultas  autem  est  de  alia  parte 
excludente  omnem  aham  matutinam  cogni- 
tionem,  multi  non  tlioologi  nou  tantum  in  vi- 
sione  beatifica,  sed  etiam  extra  illam  ponunt 
cognitionem  matutinam  angelicam  ,  non  ta- 
men  eodem  modo.  Primo  enim  Scotus,  in  2, 
distinct.  3,  qua^st.  9,  alias  quoest.  4,  2  pavtis 
distuictionis  §  Ad  qucpstiooiem^-^v^iQvxismnem 
beatam  ponit  in  Angelis  cognitionem  abstrac- 
tivam,  et  quidditativam  Dei  per  propriam  spe- 
ciem  essentife  Dei,  et  banc  dicitetiam  esse  co- 
gnitionem  matutinam.  Et  probat,  quia  omnes 
Angeli  in  primo  instanti  cognitionis  habuerunt 
cognitionem  matutinam  :  ergo  non  potest  esse 
nisi  ista.  Consequentiam  suppouit  ut  claram. 
Antecedens  vero  probat,  quia  cognitio  matu- 
tina  est  prior  quam  vespertina,  seciindum  Au- 
gustinum  :  sed  Angeli  in  primo  instanti  habue- 
runt  cognitionem  vespertinam,  ut  per  se  cla- 
rum  est :  ergo  et  matutinam.  Sed  hffic  sententia 
supponit  falsum,  quia  nulla  est  talis  scientia 
abstractiva  Dei,  ut  superiori  tract.,  libr.  2,  a 
nobis  ostensum  est,  et  quod  certius  est,  nuUa 
est  apud  Augustiuum  mentio  talis  scientice 
abstractivae,  et  multo  minus  sub  nomine  ma- 
tutinse,  aut  diei,  vel  mane  apud  ipsum  iuveni- 
tur  :  et  sane  non  bene  inter  se  conveniunt 
abstractiva  cognitio,  et  matatina,  nam  haec 
dicit  clarissimam  cognitionem,  ex  mente  Au- 
gustini,  alia  vero  longe  decoloratior  est,  ut 
idem  Augustinus  loquitur,  De  fundamento 
vero  Scoti  dicemus  infra. 

4.  Bonaventurce  resolutio.  —  Merito  tameti 


CAP.  XI.  AN  SEX  DIES  CREATIONIS  MUNDI  NATURALES,  ETC. 


non  prooahir  a  Tarantasia.  —  Aliter  Bona- 
ventura,  in  2,  dist.  -4,  art.  3,  q.  \,  distinguit 
duplicem  cognitionem  matutinam ,  unam  in 
Verbo  per  visionem  beatam,  aliam  per  species 
et  illuminationes  procedentes  a  Verbo,  et  hanc 
secundam  ponit,  ut  aliquam  cognitionem  ma- 
tutinam  liabere  potuerint  Angeli  in  sua  crea- 
tione,  quando  nondum  erant  beati.  Quam  dis- 
tinctionem  ex  Fetro  de  Tarantasia  refert  Car- 
thusianus,  in  ^,  d.  q.  nlt.  Addit  tamen,  non 
probasse  illam,  et  merito,  quia  cognitio  crea- 
turarum  per  species  earum  non  transcendit 
cognitionem  vespertinam  ;  cfuod  cst  evidens 
secundum  mentem  Augustini,  ubique  enim 
dicit,  per  matutinam  scientiam  cognosci  res 
in  Verbo  tanquam  in  arte  increata,  per  quam 
facta  sunt.  Deinde  est  evidens  ratio,  cjuia  vel 
illa  cognitio  matutiua  per  ilhuiiinationes  extra 
visionem  Verbi,  quam  habuerunt  Angeh  a 
principio,  erat  supernaturalis,  vel  naturahs. 
Non  primum ,  quia  illa  sohim  esset  cognitio 
fidei,  quse  matutina  dici  non  potest ;  item  quia 
illa  cognitio  mansit  in  Angehs  mahs,  hcet  per 
peccatum  obscurata,  ut  idem  Bonaventm^a  di- 
cit  :  at  in  mahs  Angehs  non  mansit  cognitio 
supernaturahs.  Si  autem  fuit  naturahs,  fuit 
per  naturale  himen  angehcum ,  et  per  species 
inditas  rerum  cognoscendarum  :  hgec  autem 
est  cognitio  in  proprio  genere,  ac  proinde  ves- 
pertina,  juxtadoctrinam  Augustini.  Nihilomi- 
nus  tamen  divus  Thomas,  \  part.,  quoestion. 
62,  articul.  1,  ad  3,  iham  distinctionem  attin- 
git ,    et  non  reprobat.  Dicit  enim  Angehim 
intra  naturalem  ordinem  posse  creaturas  co- 
gnoscere,  vel  tantum  in  seipsis,  et  sic  esse  ves- 
pertinam  coguitionem,  vel  in  Deo,  et  hanc 
esse  matutinam  respectu  prioris,  hcet  compa- 
ratione  aherius   matutinse    per   visionem  in 
Verbo  decoloratior ,  seu  impropria  sit.   Unde 
significat  Angelum  per  scientiam  naturalem 
et  supernaturalem  cognoscere  res  in  Verbo, 
et  indicat  utramque  esse  cognitionem  matu- 
tinam,  ahoqui  argumentum  non  solvit,  quod 
inhoc  nitebatur,  quod  secundum  Augustinum 
Angeh    habuerunt    cognitionem    matutinam 
statim  a  principio    creationis.    Verumtamen 
D.  Thomas  in  ahis  locis ,  ubi  ex  professo  rem 
tractat,  non  ponit  coguitionem   matutinam, 
nisiin  clara  Deivisione,  prsesertim  1  p.,  q.  58, 
art.  6  et  7,  et  in  dicta  solutione  nunquam  dixit, 
cognitionem  naturalem  rerum  in  Deo  esse  ma- 
tutinam.  Imo  in  fme  solutionis  conchidit  de 
visione  beata,  et  liwc  fropvie,  est  cognitio  ma- 
tutina.  Fateor  tamen  in  hoc  sensu  sohitionem 
non  satisfacere  argumento,  quod  diflicilhmum 


est  in  sententia  Augustini,  ut  infra  dicam,  et 
in  illa  sohitione  videtur  vohhsse  D.  Thomas 
pro  sua  modestia  subterfugere  vim  argumenti 
potius,  quam  aperte  Augustinum  mconstantige 
arguere.  Ihud  vero  argumentum  ahter  solvit, 
q.  8,  de  Verit.,  art.  16,  ad  8,  de  quo  infra  di- 
cam. 

5.  ^gidii  resolutlo. — Ohjectioni  sihi  factce 
occurrit  jEgldius. — Ahter  vero  J^^gidius,  in  2, 
dist.  3,  qusest  1,  art.  3,  dub.  3  htterah,  prseter 
cognitionem  vespertinam ,  et  matutinam  addit 
meridianam.  Distinguit  enim  tria,  scihcet,  ves- 
peram,  mane,  et  diem ;  vesperam  dicit  esse  in 
absoluta  cognitione  creaturce  secundum  se,  et 
in  proprio  genere ,  mane  autem  fieri   dicit, 
quando  ex  cognitione  creaturae  in  proprio  ge- 
nere,  Angehis  in  laudem  Deicreatoris  ascendit; 
cum  autem  in  Verbo   per  visionem  beatam 
creaturam  Angehis  intuetur,  diem  perfici  dicit. 
Meridiana  ergo  est  cognitio  creaturse  in  Verbo 
per  visionem  beatam,  vespertina  est  cognitio 
ejusdem  creatin^ee  in  proprio  genere,  matutina 
est  per  ascensum  a  cognitione  vespertina  in 
laudem  creatoris.  Quod  si  objicias,  quia  hic  as- 
census  non  est  nova  cognitio,  sed  addit  tantum 
actum  vohmtatis  amantis,  et  volentis  laudare 
Deum  propter  tale  opus,  quod  totum  ex  vi 
ejusdem  cognitionis  naturahs  fieri  potest :  res- 
pondet,  tam  vespertinam,  quam  matutinam 
cognitionem  adaptari  ad  cognitionem  rerum, 
quam  Angeh  naturahter  liabent :  nec  matuti- 
nam  addere  solam  relationem  vohmtatis,  sed 
ahquid  perficiens  cognitionem.  Nam  cognitio 
ejusdem  creatura;,  prout  a  Deo  procedit,  id  est, 
quai  Deum  habuerit  auctorem,  et  ab  eo  habue- 
rit  initium,  matutina  cognitio  est,  hcet  non 
sit  meridiana,  et  videtur  hic  modus  dieendi 
habere  fundamentum  in  Augustino  in  locis 
citatis,  ubi  ssepe  iha  tria  distinguit,  vespere, 
mane,  et  dies,  unde  in  dicto  cap.  22,  hb.  h:, 
in  Genes.,  ait :  Vost  nesperam  fit  mane,  cim 
post  cognitionem  proprice  naturce  quce  non  est, 
guod  Deus,  refert  se  ad  laudandam  lucem,  quce 
ipse  Deics  est  ctijus  contemplatione  formatur, 
lUique  et  fietcV.es.  Expressiusque,  hb.  11,  de 
Civitat.,  cap.  7,  lucem  primo  die  factam  de 
spirituah  luce,  in  qua  et  tenebrae  non  sunt, 
interpretans,  addit:  Fit  tamen  et  vespera  diei 
hujus,  et  mane  aliquatenus,  quoniam  scientia 
creaiurce  comparatione  scientice  creatoris  quo- 
dammodo  vesperascit.  Itemque  lucessit,  et  mane 
fit,  cum  et  ipsa  refertur  ad  laudem  dilectionem-- 
"que  creatoris. 

6.  Improhatur  tamen  JEgidii  resoluiio. — 
Sed  sine  dubio  sententia  hcec   ahena  est  in 

S 


66  LID.  I.  DE  UNIVERSO  QUATENIJS  A 

mr.ltis  a  mente  Angustini.  Primo^  quia  nnn- 
quam  Augustinus  posuit  matutinam  eognitio- 
nem  mere  uaturalem;,  sed  semper  tribuit  illam 
lumini  gioria?^  ut  in  citatis  locis  videre  licet. 
Secundo  cum  dicit  vespertinam  cognitionem 
ascendere  in  mane^  cmnad  laudem  dilectionem- 
que  Dei  referlw,  sine  duhio  non  loquitur  de 
dilectione  naturali,  sed  de  supernaturali,  ex 
cliaritate,  quia  loquitur  de  cliaritate,  qua?  ad 
beatitudinem  sanctos  Angelos  perduxit :  ergo 
asserere  minime  potuit  cognitionem  ipsam  na- 
turalem  creaturarum  fieri  matutinam  per  re- 
lationem  iilam  in  laudem  et  dilectionem  Dei 
naturalem.  Tcrlio^  quia^,  ut  Angelus  referat 
cognitionem  creaturarum  in  laudem^  et  dilec- 
tionem  Dei,  necesse  Qil,  ut  prsecognoscat  Deum 
esse  auctorem  et  principium  creatui^arum , 
nam  propterea  iilum  laudat  et  amat.  Unde 
talis  amor  supponit  cognitionem  Dei  ut  auc- 
toris  creaturarum  ex  cognitioue  ipsarum  crea- 
turarum,  ac  proinde  antc  illam  rclationem 
ordine  saltem  natura;  supponitur  cognitio  crea- 
turarum  in  Deo,  eo  modo,  cpio  extra  Verbum 
inveniri  potest,  id  est ,  cognitio ,  qua  cogno- 
scuntur  creatura;  non  tantum  ut  in  se  sunt,  sed 
etiam  ut  sunt  a  Deo  creatai :  ergo  talis  cogni- 
tio  mmquam  potest  esse  matutina,  quia  se- 
cundum  se  spectata  valde  imperfecta  est,  et 
parum  clara,  et  relatio  ad  Deum,  quse  illi  per 
voluntatem  adjungitur,  nou  reddit  illam  in 
genere  cognitionis  meliorem,  licet  moraliter 
perficiatur.  Denique  nunquam  Augustinus  dis- 
tinxit  in  Angelistrescognitiones,  vel  tresmo- 
dos  cognosceudi  creaturas,  sed  tantum  duos 
modos,  scilicet,  vel  in  seipsis,  vel  in  Verbo,  et 
sub  cognitione  creaturarum  in  seipsis  compre- 
bendit  sine  dubio  cognitionem  earumdem  etiam 
ut  sunt  effectus  Dei,  si  per  proprias  species 
creaturarum  fiat,  neque  boc  appellavit  unquam 
cognoscere  creaturam  iu  Verbo,  vel  in  Deo, 
cum  magis  sit  cognoscere  Deum  in  creatura, 
vel  potius  ex  creatura,  quse  cognitio  quoniam 
minor  est,  ut  Augustini  verbo  utar,  recte  no- 
mine  vespersesignificatur:  non  ergo  matutina 
nominatur  secundum  Augustinum,  sed  sub 
vespertina  comprebenditur . 

7.  VerMs  Augtisti^ii  n.  5  allatis  satisfit 
ex  Alense.  — Quocirca,  ut  notavit  Alexander 
Alensis,  2part.,qu8est.  23,  memb.  J,  in  duobus 
dubiolis,  quse  iu  line  illius  proponit,  scientiam 
angelicam,  quam  uno  loco  vocavit  Augustinus 
matutiuam,  in  abo  vocat  diurnam.  Nam  lib.  \  1, 
de  Civ.,  capit.  29,  cognitionem  sui  in  verbo 
diurnam  vocat,  eamque  a  cognitione  sui  in 
seipso  tanquam  a  vespertina  distinguit,  et  eas- 


DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 
dem  duas  cognitiones  paulo  inferius  ciariorem, 
et  obscuriorem  vocat.  Item  cognitionem,  quse 
est  in  Verbo,  quamque  frequenter  matutinam 
vocat,  ad  diem  dicitpertinere,  lib.  4-,  Gen., 
cap.  23,  bis  verbis  :  MuUum  interest  inter  co- 
gnitionem  rei  cujusque  in  Verbo  Dei,  et  cognl- 
tionem  in  natura  ejus,  ut  illud  merito  ad  diem 
fertineat,  hoc  ad  vesperam ;  unde  etiam  recte 
infert  Alensis  eodem  loco,  non  oportere  dis- 
tinguere  cognitionem  meridianam  a  matutina, 
quia  apud  Augustinum  nulla  est  excellentior 
cognitio  rerum  creatarum,  quam  cum  cogno- 
scuntur  in  Verbo  :  ergo  si  qua?  dici,  aut  cogi- 
tari  potest  meridiana  cognitio  creaturee,  illa 
profecto  est,  quse  in  Verbo  Dei  clare  viso  pers- 
picitur.  At  vero  banc  eamdem  vocat  Augusti- 
nus  matutinam  cognitionem,  ut  vidimus  : 
ergo  illa  duo  non  sunt  in  doctrina  Augustini 
distincta  :  unde  colligere  etiam  licet,  mane,  et 
diemapud  Augustinumnon  condistingui  sicut 
duas  cognitiones  magis,  vel  minus  hicidas,  sed 
distingui  tanquam  partem,  et  totum  :  nam 
dies  componitur  ex  vespera,  et  mane,  quod  et 
meridies  vocari  potest,  quia  non  paulatim  cres- 
cit  in  hice,  sed  subito  ilhicescit  post  vesperam, 
et  diem  consummat;  sic  dicit  dicto  cap.  7,  de 
Civit.  Flt  vespera  diei  hujiis,  et  mane  aliquate- 
nus,  etc,  et  infra  dicit,  recurrente  mane  post 
vesperam,  diem  unum  consummari,  et  1.  4,  in 
Genes.,  c.  25,  Post  zesperas,  et  mane  dies  unus, 
et  sic  de  ceeteris. 

8.  Vera  resolutio  dubii  hactenus  discussi.  — 
Conciudimus  ergo,  secundum  Augustinum, 
Tuiicam  tantum  esse  scientiam  matutinam  An- 
gelorum  de  rebus  creatis,  illamque  esse  visio- 
nem  earum  iu  Verbo,  ac  proinde  banc  solam 
esse  cognitionem  matutinam.  Hoec  est  senten- 
tiaD.  Tbomae,  1  part.,  q.  58,  art.  6et  7,  quam 
ibi  frequentius  seqmintur  novi  expositores,  et 
eamdem  tenet  Alensis,  dicta  qusest.  23,  memb. 
J  et  6.  Et  videtur  sufiicienter  probataexdictis. 
Primo  quia  cognitio  matutina  ex  mente  Au- 
gustini  est  perfectissima  omnium,  quas  An- 
gehis  potest  babere  de  creatura  :  sed  coguitio 
perfectissima  unica  tantum  est,  et  illa  sine 
dubio  est  per  visionem  iu  Verbo  :  ergo  illa 
sola  est  matutina.  Secundo  Augustinus  tribuit 
cognitioni  matutina^,  ut  per  iJIam  videantur 
res  in  rationibus  suis,  per  quas  fiunt,  seu  iu 
arte  divina,  sed  hoc  modo  tantum  videutur 
per  visiouem  beatam  :  ergo  sola  visio  beata 
est  scientia  matutina.  Tertio  Augustmus,  dic- 
to  cap.  7,  lib.  11,  de  Civit.,  et  lib.  2,  Gen., 
cap.  8,  solis  Angelis  sanctis,  et  a  principio  bea- 
titudinis  tribuit  cognitionem  matutinam,  nuu- 


CAP.  XI.  AN  SEX  DIES  CREATIONIS  MUNDI  NATURALES,  ETC. 


67 


qnam  tamen  illam  concedit  AngeliS;,  qni  pec- 
caverunt  :  imo  lioc  modo  distinguit  lucem  a 
tenebris,  ut  postea  videbimus  :  ergo  signimi 
est,  in  sola  scientia  beata  ponere  cognitionem 
matutinam^  nam  alire  scientice  in  Angebs  ma- 
lisfuerunt. 

9.  In  terlis  Auguslini  difficultas  adhuc 
restat. — Solum  restat  obscurum  in  doctrinam 
Augustini,  quod  dicit,  cognitionem  Angelo- 
rum  de  creaturis  in  seipsis  fieri  mane,  cum  ad 
Dei  laudem  refertur,  utliabet  lib.  11, de  Civit., 
cap.  1,  et  lib.  Gen.,  cap.  22  et  25.  In  hoc  non 
fundati  sunt,  qui  dixerunt  duplicem  cognitio- 
nem  matutinam,  naturalem  scilicet,  et  super- 
naturalem,  vel  aliis  modis  supra  rclatis.  Quos 
in  hac  parte  sequitur  Daniel  Malonius,  in  2, 
d.  3,  disp.  18,  nam  licet  in  sect.  2,  decem,  vel 
undecim  modos  dicendi  referat  circa  illam  dis- 
tinctionem,  et  omnes  impugnet :  nihilominus 
in  sectione  prima,  fatetur  cognitionem  matu- 
tinam  duphcem  esse.  Una  est  visio  creatura- 
rum  in  Verbo,  aha  est,  cum  Dei  cognitionem 
referunt  ad  Deum-amandum.  Unde  addit,  in 
mahs  Angehs  nunquam  fuisse  cognitionem 
matutinam  priorem,  fuisse  tamen  posteriorem 
saUem  in  primo  instanti,  in  quo  creati  sunt. 
Sed  non  existimo  esse  hoc  menti  Augustini 
conforme ;  quia  si  cognitio  vespertina  erat 
prius  sahem  natura,  quam  ad  laudem  Dei  re- 
feratur,  non  fit  matutina  per  hoc  quod  ad  lau- 
dem  Dei  referatur,  quia  cognitio  matuthia,  et 
vespertina  differunt  iu  intriuseca  ratione,  et 
perfectione  cognitionis,  quas  uon  variatur  per 
lioc,  quod  iu  laudem  Dei  referatur,  ut  supra 
ponderavi. 

1 0 .  Ven(,s  sensiis  illonim  verhonm  prolatus 
efficaciter  ex  variis  ejusdem  Augustini  locis. — 
Neque  Augustinus,  si  attente  legatur,  unquam 
dixit  vespertinam  cognitionem  relatam  ad 
Deum  heri  matutinam,  sed  per  illam  relatio- 
nem,  vel  post  illam  sequi  mane,  et  perfici 
diem,  quod  longe  diversum  est.  Hanc  vero 
fuisse  sententiam  Augustini,  patet  ex  dicto  ca- 
pite  septimo,  hbro  undecimo,  de  Givitat.,  ubi 
sic  ait  :  Scientia  creaturce  comparatlone  scien- 
tice  creatoris  quodammodo  vesperascit,  itemque 
litcescit,  et  mane  fit,  cum  et  ipsa  refertur  ad 
laudem  dilectionenique  creatoris.  Ubi  non  est 
sensus,  ipsam  vespertinam  coguitionem  hices- 
cere,  et  mane  tieri,  cum  refertur,  etc,  sed  sen- 
sus  est,  media  iUa  relatione,  vel  per  meritum 
illius  hicescere,  et  oriri  mane  in  mente  An- 
geh,  utique  per  visionem  iu  Verbo,  et  sic 
diem  consummari,  et  hic  sensus  patet  ex  ver  - 
bis  subjunctis,  quse  priora  declarant.  Cognitio 


creaturm  in  seipsa  decoloratior  est,  vt  ita  di- 
cam,  quam  cum  in  Dei  sapientia  cognoscitur 
velut  in  arte,  qua  facta  est,  ideo  vespera  con- 
gruentiu,,',  quam^  nox  dicitur,  qum  tamen,  nt 
dixi,  cum  ad  laudandum,  et  amandum  refertur 
creatorem,  recurrit  in  mane,  et  Iwc  cum  faci 
in  cognitione  sui  ipsius,  dies  unus  est.  Non  ergo 
ipsa  cognitio  vespertina  per  relationem  fit 
mane,  vel  matutina,  sed  recurrit  in  mane,  id 
est,  quasi  pro  termino  habet  ipsum  mane,  et 
ita  unus  dies  perficitur;  unde  expressissime 
hbro  4,  Genes.,  cap.  22.  Ita  ut  post  vesperam 
fat  mane,  cwn  post  cognitionem  sua  proprice 
naturce,  qua  non  est,  quod  Deus,  refert  se  ad 
laudandam  hicem,  quod  ipse  Deus  est,  ciijus  con- 
templatione  formatur.  Ecce  non  vespertiua  co- 
gnitio  fit  matutina,  ^(^Apost  vesperam.  fit  mane, 
nec  vespertina  in  se  hicidior  fit  per  iham  re- 
lationem,  sed  per  conjunctionem  ad  mane 
quodammodo  formatur ;  et  sic  etiam  dixit  ibi- 
dem,  cap.  25,  in  ihis  diebus  non  uominari 
noctem,  qula  tunc  nox  ad  diem.  pertinet,  non 
dies  ad  ncctem,  cum  sancti  Angeli  id,  quod  crea- 
turam  in  ipsa  creatura  noverunt,  referunt  ad 
illius  Jionorem,  et  amorem,  in  quo  aternas  ra- 
tiones  contemplantur,  eaqiie  concordissima  con- 
templatione  sunt  unus  dies.  Per  illam  ergo  re- 
lationem  non  fit  alia  cognitio  matutina,  sed 
quasi  conjungitur  vespertina  cognitio  matu- 
tina?.  Unde  obiter  colligo,  hoc  intelligendum 
esse  de  relatione  perfecta,  et  perseverante  us- 
que  in  finem,  quam  Angeli  mali  non  habue- 
runt,  et  ideo  nec  ad  matutinam  cognitionem 
pervenerunt;  sicut  et  nos  licet  qualemcumque 
cognitionem  vespertinam,  quam  habemus,  in 
Dei  laudem  referamus,  non  statim  fit  nobis, 
neque  fiet  matutina  nisi  in  illo  amore  usque 
in  finem  perseveremus,  et  tunc  etiam  in  no- 
bis  spiritualis  dies  ex  vespertina,  et  matutina 
cognitione  complebitur,  ut,  in  dicto  cap.  25, 
Augustinus  conclusit,  dicens  :  S^mt  unus  dies, 
quem  fecit  Dominus,  cui  conjungetur  Ecclesia, 
de  liac  peregrinatione  liberata,  ut  et  nos  exuUe- 
mus,  et  jocundemur  in  eo. 

11.  Duiiim  secundum  principale  circa  idem 
fundamentum  Augtistini  positum  in  num.  1, 
quidnam  fit  cognitio  vespertina. — Resoliitio  M- 
partita.  —  Ostenditur  pars  prior.  —  Atque  ex 
his  expeditum  manet  secundum  dubium,  ni- 
mirum,  quid  sit  cognitio  vespertina.  Nam  ha^c 
est  cognitio  creaturarum  in  proprio  genere, 
qualis  in  Angelis  est  illa,  quam  de  creaturis 
habent  per  proprias  species  earum,  ut  satis 
expresse,  et  evidenter  docuit  Augustinus,  libro 
quarto  Genesis  ad  litteram,  cap.  8,  ibi:  J?i  suo 


68 


LIB.  I.  DE  UNIVERSO  QUATENUS  A  DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 


enim  genere  quasi  in  vespere  terminattm  est, 
et  cap.  22:  fit  vespera  illius  lucis,  cum  firma- 
onentum  non  in  Verho,  sed  in  sua  natura  co- 
gnoscitiir,  etdicto  cap.  1,  deCivitate,  Cognitio 
creatnrte  in  seipsa  decoloratior  est,  ideo  vespere 
dicitur,  et  cap.  26,  in  seipsis  tanquam,  cognitio- 
ne  vespertina  cognoscunt ;  idem  in  dicta,  c|.  26, 
ad  Orosi.,  et  aliis  locis  ssepissime.  Statim  vero 
occurrit  difficultas  similis  pra;cedenti,  an  ves- 
pertina  cognitio  sit  unica  tantum,  vel  multi- 
plex,  nam  oppositorum  eadem  est  ratio :  sed 
cognitio  matutina  tantum  est  una,  et  unins 
rationis  in  unoquoque  Angelo,  vel  etiam  ho- 
mine,  ut  diximus  :  ergo  etiam  vespertina  unica 
tantum  est.  In  contrarium  vero  est,  quia  Au- 
gustinus  videtur  in  Angelis  duas  creaturarum 
cognitiones  extra  Verbum  distinguere ,  unam 
rei  in  ipso  Angclo  cognitai,  aliam  ejusdem  rei 
in  seipsa  cognitaj,  utraque  autem  est  vesper- 
tina  cum  sit  extra  A^crbum,  et  ita  opinatur 
Alensis  supra  in  3,  conclusione  ex  mcnte  Au- 
gustini,  ut  in  qua^stione  23,  late  tractat,  et 
distinguit  duas  vespertmas  cognitiones  in  An- 
gelo  respectu  earumdem  rerum :  quarum  altej^a 
per  species  inditas,  altera  per  acquisitas  fit :  vel 
quarumaltera  estcognitio  rerum,  ut  suntin  ipso 
Angelo  cognoscente,  altera  est  rerinn  in  seipsis. 
12.  Dico  niliilominus  si  ad  verba,  et  dicta 
Augustini  respiciamus,  imam  tantum  cogni- 
tionem  Angelorum  vespertinam  vocasse  res- 
pectu  ejusdem  objecti:  si  tamen  ad  fundamen- 
tum  illius  appellationis  inspiciamus,  multipli- 
cem  esse  vespertinam  cognitionem  quoad 
positivam  rationem  suam,  quamvis  matutina 
uua  tantum  sit.  Prior  pars  nota  est  ex  verbis 
citatis.  In  solis  enim  mentibus  angeUcis  dupli- 
cem  cognitionem  illam  constituit  Augustiuus : 
et  vespertinam  cognitionem  vocat,  quam  ba- 
bent  Angeli  de  rebus  creatis  in  seipsis,  id  est, 
directe  tendendo  in  ipsas,  ut  in  se  sunt  per 
proprias  species  innatas  earum.  Quffi  scientia 
connaturalis  est  omnibus  Angolis,  et  unica  est 
in  quobliet  illorum,  una  (inquam)  vel  unitate 
luminis  intellectuaMs,  vel  unitate  alicujus  ha- 
bitus,  vel  collectione  pkuium  specierum  intel- 
ligibilium,  pkirium,  pauciorum  juxta  gradum 
perfectionis  Angeli,  juxta  supra  dicta  de  Ange- 
lis,  quse  liic  repetenda  non  suut,  nec  ad  prse- 
sens  punctum  referunt.  Augustinus  ergo  hanc 
solam  scientiam  vespertinam  nominavit  vel 
quia  non  de  fide,  sed  de  propria  scientia  locu- 
tus  est,  et  in  Angeks  praeter  beatam  akam 
propriam  scientiam  non  agnovit,  vel  quia  ika 
sufficienter,  et  potissimum  inserviebat  iuten- 
i;ioBi  enis,  quae  erat  per  scientiam  vesperti- 


nam,  et  matutiuam,  dies  creationis  mundi  ex- 
plicare. 

13.  Ostenditur posterior . — Nibilominus  pro- 
batur  altera  pars.  Primo  quia  Augustinum  vo- 
cavit  illam  scientiam  vespertinam,  quia  ad 
divinam  visionem  comparata  decoloratior  est, 
sed  hoc  ipsum  habet  omnis  cognitio  rerum  ex- 
tra  Verbum  ad  cognitionem  rerum  in  Verbo 
comparata :  ergo  omnis  ika  potest  vocari  co- 
gnitio  vespertina.  At  vero  extra  Verbum  non 
una  tantum,  sed  multiplex  potest  esse  cogni- 
tio :  ergo  potest  esse  multiplex  coguitio  ves- 
pertina,  et  ita  cessal  Kquiparatio  inter  ika  duo 
membra,  nam  in  omni  latitudine  sumraum,  et 
perfectum  unum  est :  imperfecta  vero  multi- 
pkcantur,quia  ab  ika  summa  perfectione  mul- 
tis  modis  receditur.  At  vero  matutina  coguitio 
attingit  summum  gradum  perfectionis  cogni- 
tionis  creaturarum,  vespertina  vero  dicit  de- 
fectuosam  cognitionem :  ergo  licet  ika  uua  tau- 
tum  sit,  heec  multipkcari  potest :   et  in  hoc 
sensu  posset  distinctio  Alensis  sustineri,  non 
tamen  distinguendo  ika  membra  per  species 
concreatas,  vel  acceptas  a  rebus,  nam  h£e  pos- 
teriores  in  Angeks  non  sunt,  sed  ex  objectis 
dicuntur,  vel  quia  ima  terminatur  ad  rem 
existentem,  aka  abstrahit  ab  actuak  existentia, 
vel  quia  Angeli  uua  cognitione  vident  creatu- 
ras  in  speciebus  earum,  quas  in  seipsis  habent, 
aka  vident  creaturas  in  ipsismet ;  bsec  enim 
distinctio  materiaks  tantum  videtur  in  ordiue 
ad  vespertinam  cognitionem,  ad  eum  modum, 
quo  cognitiones  diversarum  creaturarum  in  se, 
sunt  plures  cognitiones  vespertinse.  Sic  enim 
cognitio  rerum  in  speciebus  intekigibilibus  si 
nou  terminetur  objective  ad  res  reprEesentatas 
per  ikas  species,  tantum  est  cognitio  quasi  re- 
flexa  ipsarum  specierum,  et  ita  est  distincta 
cognitio  vespertina  a  cognitione  creatur£e  in 
se ,  quia  est  cognitio  akerius  objecti   creati 
etiam  in  seipso,  et  in  proprio  genere.  Nos  au- 
tem  addimus,  etiam  respectu  ejusdem  objecti 
coguiti  posse  esse  pbu^es  cognitioues  vesper- 
tinas  akarum  rationum. 

1-4.  Ejusdem  poste-riori  partis  ulterior  decla- 
ratio. — Dixi  autemhas  ve.?pertinas  cognitioues 
mukiplicari  cjuoad  positivas  rationes  cognitio 
nis,  quia  propria  denomiuatio  cognitionis  ves- 
pertina?  sumitur  ex  quadam  carentia,  vel  di- 
minutione  kicis,  sicut  naturaks  vespera  diei 
dicitur,  cpiando  kix  jam  est  remissa  per  occa- 
sum  Soks.  Sic  ergo  omnis  cognitio  creatura- 
rum,  qua3  non  attiugit  gradum  kicis  gioriai, 
convenit  in  communi  ratione  vespertinse  co- 
gnitionis  ;  secuudum  vero  grad.um  luminis. 


CAP.  XI.  AN  SEX  DIES  CREATIONIS  MUNDl  NATURALES 


qiiem  participant,  possimt  multiplicari.  Exem- 
plo  declaratm^  optime  in  GHRISTO  Domino, 
liabuit  enim  tres,  vel  quatuor  scientias,  bea- 
tam,  per  se  infusam,  per  accidens  infusam,  et 
acquisitam,  vel  experimentalem.  Ex  illis  ergo 
sola  beata  potest  dici  matutina,  reliquas  autem 
possunt  dici  vespertinse.  Quia  etiam  scientia 
per  se  infusa  erat  de  rebus  creatis  in  proprio 
genere,  et  per  proprias  earum  species,  ac  pro- 
inde  erat  vespertina :  ergo  a  fortiori  reliquse  ; 
et  eadem  ratione  si  in  beatis  bominibus  datur 
creaturarum  per  se  infusa,  ejus  cognitio  ves- 
pertina  erit,  quia  per  illam  non  videntur  res 
in  Verbo,  sed  in  seipsis  ;  idemque  erit  in  An- 
gelis  sanctis,  si  in  eis  detur  scientia  supernatu- 
ralis  extra  Verbum  rerum  creatarum,  et  dis- 
tincta  a  propria  scientia  naturali,  quocl  supra 
tractatum  est :  et  consequenti  ratione  etiam  co- 
gnitio  per  fidem  erit  vespertina.  Quia  licet 
comparatione  noctis  infidelitatis  lux  sit ,  et 
diem  constituat,  in  quo  honeste  ambulamus, 
nihilominus  hic  dies  comparatione  ilhus  diei, 
quo  ffiquales  Angehs  facti  videbimus  Deum  si- 
cuti  est,  ipse  quoque  nox  est,  seu  hicerna  hi- 
cens  in  obscuro  loco,  donec  dies  illucescat  in 
cordibus  nostris,  ut  dixit  Augustinus,  hb.  4, 
Genes.  cap.  !23. 

15.  DuMiim  tertium  prindfale  circa  iclem 
AugitsUnifimdamentum. — Qnontmdam  respon- 
sio. — Tertium  grave  dubium  est,  anin  doctri- 
na  Augu.stini  cognitio  matutina  et  vespertina 
dififerant  in  objectis  materiahbus  (ut  ita  dicam) 
seu  in  rebus  cognitis,  vel  in  re  cognita  conve- 
niant,  et  in  medio,  ac  modo  cognoscendi  dis- 
tinguantur.  Ahqui  censent  differre  in  rebus 
et  objectis  cognitis,  quia  cognitio  matutina  est 
de  re  increata,  scihcet,  de  Deo  ipso,  qina  licet 
dicatur  esse  de  creatura,  ut  est  iu  Deo,  videtur 
tantum  esse  de  creatura  secundum  esse,  quod 
habet  in  Deo,  quod  esse  est  ipsum  esse  increa- 
tum,  ipsaque  vita  Dei,  juxta  lUud. :  Quod  fac- 
tum  est,  in  ipso  tita  erat.  Gognitio  autem  ves- 
pertina  habet  pro  objecto  creaturam,  quam 
cognoscit,  seu  repraesentat  secundum  esse, 
quod  in  se  habet,  quod  omnino  creatum  est. 
Sed  hoc  dubium,  qua  potui  dihgentia  tractavi 
in  priori  tomo,  tractatu  primo,  hbro  secundo, 
de  Attributis  Dei  negativis,  cap.  25,  a  n.  10, 
ad  d  4,  propter  quosdam  modernos  scriptores, 
qui  ausi  sunt  dicere  divum  Thomam ,  Alen- 
sem,  rehquosque  theologos  non  intenexis.se 
Augustinum  dicentem  cognitionem  vesperti- 
nam  terminari  ultimo  ad  proprium  concep- 
tum  creaturse  in  suo  proprioesse  objective  dis- 
tincto  ab  iUo  esse,  quod  habet  iu  Deo,  matu- 


ETC.  69 

tinam  autem  in  solo  esse  increato ,  quod 
creatura  in  DEO  habet,  si.stere,  secundum  men- 
tem  Augustini  :  Ego  vero  antiquos  theologos 
veram  Augustini  mentem  attigisse  defendi ; 
non  censeo  autem  necessarium  ibi  dicta  hic 
repetere,  cum  fere  nihil  iUis  addendum  oc- 
currat. 

16.  Vera  responsio  ex  alibi  Iractandis.  — 
Dico  ergo  Augustinum  non  distinxisse  cogni- 
tionem  matutinam  et  vespertinam  ,  nisi  res- 
pectu  rerum  creatarum,  seu  creandarum,  et 
ita  illas  duas  cognitiones  ex  mente  ejus,  in  re 
cognita  convenire,  differre  autem  in  actu,  et 
medio ,  cogaoscendi  illam.  Atque  hoc  modo 
respectu  singularum  creaturarum  distinguit 
vesperam,  et  mane,  et  singulos  dies  conficit; 
ut  Angelus  cognoscendo  se  in  se  confieit  pri- 
mam  vesperam,  cognoscendo  autem  se  in  Ver- 
bo,  fit  primum  mane,  et  consurgit  primus 
dies,  cognoscendo  autem  firmamentum  in  ip- 
somet,  vel  in  Verbo,  fit  secunda  vespera,  vel 
secundum  mane,  et  completur  dies  secundus, 
et  sic  de  cwteris.Hsec  autem  distinctio  partium 
ejusdem  diei  ex  utraque  consurgeutis,  et  chs- 
tinctio  dierum  inteUigi  non  potest,  nisi  intel- 
hgatur  idem  omnino  objectum  creatum  per 
cognitionem  matutinam  et  vespertinam  ejus- 
dem  diei  cognitum  esse,  nec  duae.  cognitiones 
matutinGe  primi  et  secundi  diei  possunt  cou- 
cipi  distincte  etiam  secundum  rationem,  nisi 
intelhgantur  terminantae  ad  Angehmi,  vel  ad 
firmamentum,  quatenus  in  suo  esse  creato,  vel 
creabih  distinguuntur,  quod  non  haberent  si 
per  matutinam  cognitionem  sohmi  secundum 
esse  increatum,  quod  in  Deo  habent,  cognos- 
cerentur,  ut  ibi  latius  sum  prosecutus.  Pos- 
sumus  tamen  amphus  hoc  declarare  in  scientia 
increata,  quam  Deus  de  se,  et  in  se  habet  de 
creaturis  :  Deus  enim  per  suam  scientiam  co- 
gnoscit  creaturas  non  sohim  secundum  esse, 
quod  in  ipso  habent,  sed  etiam  secundum  esse 
proprium  obiectivum  creaturoe  vel  possibile 
per  simphcem  inteUigentiam,  vel  actuale  per 
intuitivam  cognitionem ;  atvero  cognitio  crea- 
turarum  priori  modo  sumpta,  ac  preecise  spec- 
tata,  revera  non  estcognitio  creaturarum,  nec 
distinguitur  a  scientia  ipsius  Dei  de  seipso, 
quia  nihil  ahud  est,  quam  cognoscereseipsum, 
suum  esse,  suum  inteUigere,  ac  posse :  ergo 
iUa  scientia  est  propria  cognitio  creaturarum 
ut  ad  illas  secundum  proprium  iUarum  esse 
terminatur,  et  iila  propria  est  scientia,  qua 
Deus  cognoscit  creaturas  in  se  :  idem  ergo  est 
cum  proportione  inteUigendum  de  Angehs  sanc- 
tis  cum  dicuntur  cognoscere  creaturas  in  Deo. 


70  LIB.  I.  DE  UWVERSO  QUATENUS  A 

47.  Primum  corollarium  ex  proxime  tradi- 
tis.^—iiX  hinc  obiter  infero  non  posse  in  Deo 
distingui  cognitionem  vespertinam  a  matu- 
tina,  cujus  oppositum  sequeretur  ex  opinione 
contraria,  nimirum,  si  matutina  et  vespertina 
cognitio  in  objectis  secundum  esse  creatum, 
et  increatum  distinguendee  essent.  Probatur 
titraque  pars  :  nam  in  Deo,  ut  dixi,  distingui- 
tur  duplex  cognitio  creaturarum,  una  secun- 
dum  esse  increatum,  quod  habent  in  Dco,  quse 
revera  non  est  cognitio  creaturarum ,  sed  so- 
lius  creatoris,  et  alia  secundum  esse  proprium 
creatum,  vel  creabile.  Si  ergo  cognitio  matu- 
tina  Angelorum  non  attingit  creaturas  secun- 
dum  esse,  quod  in  se  habent,  profecto  etiam 
in  Deo  sola  prior  cognitio  illius  esse  increati, 
cjuod  creaturss  in  ipso  habent,  erit  matutina, 
et  altera  cognitio  creaturarum  secundum  esse 
proprium  dici  poterit  vespertina,  qiiia  etiam 
de  illa  dici  poterit;,  quod  Augustinus,  Ub.  11, 
de  Givitat.,  cap.  7,  dicit  :  Cognitio  creaturce 
in  comparatione  creatoris  quoclammodo  vespe- 
rascit,  utique  ex  parte  objecti.  Nemo  autem 
liactenus  distinxit  in  Deo  etiam  secundum  ra- 
tionem  cognitionem  vespertinam  et  matuti- 
nam  :  ergo  non  distinguuntur  ex  parte  ob- 
jecti  materiahs,  seu  rei  cognitai  secundum 
proprium  conceptum  objectivum,  sed  himine, 
et  modo  cognoscendi ;  et  ideo  in  Deo  tantum 
est  diurna,  seu  meridiana  cognitio  creatura- 
rum,  quia  uno  tantum  modo  seipso,  et  per 
seipsum,  et  summa,  ac  infinita  luce  illas  co- 
gnoscit.  In  creatura  vero  datur  cognitio  ves- 
pertina  et  matutina  propter  diversos  modos 
«ognoscendi  easdem  creaturas.  Differt  tamen 
inter  Deum  et  Angehim  ,  seu  quacumque  in- 
iellectualem  creaturam,  quod  soh  Deo  est  con- 
uaturahs  cognitio  iha  creaturarum  in  seipso^ 
et  in  summa  luce  :  in  Angehs  vero  cognitio 
connaturahs  est  vespertina,  quia  imperfecta, 
et  in  proprio  genere  :  cognitio  autem  matu- 
tina  est  supernaturahs,  quia  elevari  ad  cogno- 
scendas  creaturas  in  Verbo,  supra  naturam 
est  intehectus  creati ;  et  haic  est  ratio  propria, 
ob  quam  Angelus  est  capax  cognitionis  matu- 
tinoe  et  vespertinae,  et  nou  Deus,  quia  Deusnon 
potest  habere  modum  cognoscendi  nisi  conna- 
turalem  sibi,  etille  sibi  est  summusetperfectis- 
simus:  Angehis  vero  est  capax  coguitionis  su- 
perautisnaturam  suam^etheec  esttanquam  me- 
ridies  respectu  cognitionis  sibi  connaturahs. 
18.  Seciindim  corollarium  contra  distinguen- 
tes  in  tisione  lcata  zesperum  et  mane.  — 
D.  Thtonas  illam  dislinctionem  non  reprobat. 
— Non  esse  tamcn  ad  mentem  A^bgitstini  faietur 


DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 

idque  ex  ipso  Augustino  prolatiir  primo. —  Ex 
quo  inferno  secudo  ,  non  recte  a  quibusdam 
distingui  in  ipsamet  visione  beata  cognitio- 
nem  matutinam  et  vespertinam,  quatenus  in 
iha  visione  consideratur  habitudo  ad  Deum 
ipsum  tanquam  ad  objectum  primarium,  et 
ad  creaturas  in  ipso  cognitas  tanquam  ad  se- 
cundarium,  et  priori  ratioue  dicunt  esse  co- 
gnitionem  matutinam,  quia  tam  ex  parte  co- 
gnoscentis,  quam  ex  parte  rei  cognitee  est 
hicidissima  :  sub  posteriori  vero  ratione,  di- 
cunt  esse  vespertinam.  Qui  consequenter  di- 
cent  cognitionem  creaturce  in  Yerbo  secundum 
esse  increatum,  quod  liabet  in  Verbo,  matuti- 
nam  esse,  quia  est  de  creatore  tantum,  cogni- 
tionem  autem  creaturse  in  Verbo  secundum 
proprium  esse  creatum  esse  vespertinam,  quia 
ut  sic  est  cognitio  creaturce,  et  eo  ipso  adves- 
perascit,  ut  ex  Augustino,  dicta  cap.  1,  de 
Givitat.,  supra  dicebamus,  unde  hbro  etiam 
quarto  de  Genesi,  cap.  18,  ait,  creaturam  in 
Deo  habere  mane,  nam  in  suo  genere  tanquam 
vespere  terminatum  est.  Quam  distinctionem 
attingit  divus  Tliomas,  dicto  qusestione  58,  ar- 
ticulo  septimo,  eamque  non  reprobat,  dicit 
tamen  non  esse  ad  mentem  Angustini.  Et  hoc 
mihi  indubitatum  est,  quia  Augustiuus  nun- 
quam  distinxit  ex  parte  rei  cognitce  cognitio- 
nem  vespertinam  et  matutinam  ,  sed  ex  di- 
versis  modis  cognoscendi  eadem  rem,  ut  jam 
ostendi.  Unde  nuuquam  vocavit  cognitionem 
creaturee  iham,  per  quam  cognoscitur  esse  in- 
creatum,  et  eminentiale,  quod  creatura  habet 
in  Deo,  nam  hsec  cognitio  praecisse  sumpta  non 
est  cognitio  creaturce,  sed  Dei :  illam  ergo  vo- 
cavit  cognitionem  creaturarum  in  Deo,  per 
quam  cognoscuntur  creaturse  secundum  pro- 
pria  esse,  propriasque  rationes  suas  iu  causa 
sua  suprema,  ei  hanc  vocavit  cognitiouem  ma- 
tutinam  creaturarum  :  de  visioue  autem  ipsius 
DEI,  ut  ad  ipsum  terminatur,  nunquam  sub 
illo  nomine  matutiu»  cognitionis  locutus  est 
Augustinus,  quia  matutinam  coguitionem  dis- 
tinxit  a  vespertina  respectu  ejusdem  objecti. 
Respectu  autem  Dei  visi  in  seipso  nulla 
est  cognitio  vespertina,  quia  nuha  est  lu- 
cidior  iha,  quse  dici  potest  in  proprio  genere 
respectu  Dei,  id  est,  per  propriam  ejus  spe- 
ciem,  vel  essentiam,  et  ita  supposuit,  et  iutel- 
lexit  siue  dubio  Augustinus,  visionem  Dei  in 
seipso,  ut  ad  ipsum  termiuatur,  lucidissimam 
esse,  ac  proinde  maxime  meridianam,  nun- 
quam  tamen  distinxit  illam  ut  est  de  Deo  ipso, 
vel  ut  est  de  creaturis  in  ipso  tauquam  matuti- 
nam  a  vespertina. 


CAP.  XI.  AN  SEX  DIES  CREATIONIS  MUNDI  NATURALES ,  ETC. 


7i 


19.  Prolatiir  secundo  ex  reipsa. —  Neque 
speotando  ad  rem  ipsam  probanda  est  illa  dis- 
tinctio^  qnia  visio  Dei,  ut  terminatur  ad  crea- 
turas  ,  est  in  sua  specie  lucidissima  et  clarissi- 
ma^  quantum  esse  potest  de  objecto  creato  : 
ergo  non  meretur  nomen  vesperfe^  sed  mane. 
Item^  quia  alias  visio,  quam  Deus  habet  in 
seipso  de  creatura,  dici  posset  vespertina  ra- 
tione  objecti,  quod  absurdum  reputo.  Quan- 
quam  Rupertus,  in  Prolog.  ad  libros  in  Genes._, 
illam  sic  appellare  videatur,  qui  tamen  non 
loquitur  respeotu  ipsius  Dei,  sed  respectu  nos- 
tri,  et  vocat  vespere  illud  esse,  quod  res  habe- 
bantin  Verbo^antequamflerent,  quia  noslate- 
bat,  in  se  tamen  scientia  illa  maxime  matutina 
erat.  Augustinus  autem  cum  interdum  dicit 
cognitionem  creaturse  respectu  cognitionis 
creatoris  esse  vesperam,  non  loquitur  de  co- 
gnitione  creaturai  in  Deo,  sed  de  cognitione 
creaturee  in  se,  et  in  proprio  genere,  quee  ha- 
bet  pro  objecto  primario  creaturam,  et  ideo 
illi  commensuratur ,  sub  cognitione  autem 
creatoris  comprehendit  cognitionem  creaturoe 
in  creatore,  et  ex  vi  visionis  creatoris,  quia 
suam  quasi  speciem  ,  et  excellentiam  habet 
a  creatore  tanquam  objecto  primario,  et  sub 
eodem  himine  transit  ad  creaturam. 

20.  Objectio  contra  proxime  dicta.  —  Solm- 
tur.  —  Dices  :  In  ordine  naturalium  cognitio- 
num  cognitio  naturalis,  quam  habet  Angelus 
de  seipso  in  se,  et  per  se  potest  dici  vespertina 
respectu  cognitionis  Dei,  quam  per  se  habet 
de  ipso  :  ergo  e  contrario  cognitio  creaturarum 
in  Deo  poterit  dici  vespertina  respectu  cogni- 
tionis  clarse  Dei  in  seipso.  Respondetur  ne- 
gando  antecedens  :  nam  illa  cognitio,  quam 
Angehis  liabet  de  Deo,  per  seipsum,  aut  per 
aham  creaturam,  vel  sub  neutro  illorum 
membrorum  comprehenditm^  vel  si  ad  ali- 
quod  revocatur,  vespertina  dicenda  est.  Dico 
sub  neutro  membro  comprehendi,  quouiam 
Augustinus,  ut  notavi,  non  dat  illam  distinc- 
tionem  de  omni  cogitatione  angelica ,  sed  de 
cognitione  creaturarum,  quia  solum  usus  est 
iUa  distinctione  ad  exphcandos  dies,  in  quibus 
Deus  creaturas  produxit,  et  ideo  non  oportet, 
ut  distinctio  sit  adffiquata  omni  cognitioni  cu- 
juscumque  objecti,  sed  creati  tantum.  Exten- 
dendo  autem  illam  ad  omnia  objecta  ,  dico 
cognitionem  Dei  per  creaturam  sive  in  An- 
gelo,  sive  in  nobis  vespertinam  potius  esse, 
quam  matutinam,  ut  jam  tetigi,  et  docet  ex- 
presse  Alensis,  supra  membr.  2.  Et  ratio  est, 
quia  medium  cognoscendi  est  creatum,  et  ra- 
tio,  ac  periectio  cognitionis  ex  medio  potius^, 


quod  est  veluti  formale  objectum,  quam  ex  re 
cognita,  quee  est  quasi  materiale,  sumenda 
est.  Unde  sicut  visio  creaturse  in  Deo  matutina 
est,  ita  e  contrario  cognitio  creatoris  in  crea- 
tura ,  vel  per  creaturarum ,  vespertina  est ; 
item  talis  cognitio  valde  imperfecta,  et,  ut  ita 
dicam,  valde  decolorata  est :  ergo  nomen  ma- 
tutinee  cognitionis  non  meretur. 

21 .  Diibium  quartum  prlncipale  circa  idem 
fimdamentum  Augustini,  tttra  cognitio  fuerit 
prior  in  Angelo.  —  Responsio  quoad  priorita- 
tem  naturce.  —  Quoad  prioritatem  durationis, 
Scoti  responsio. —  Quartum  dubium  est,  quas 
cognitio,  matutina  ne,  an  vespertina  fuerit 
prior  in  Angelo  respectu  earumdem  rerum, 
quee  per  iUas  cognoscuntur  ;  Hoc  dubium  ob- 
scurum  est  in  sent^ntia  Augustini,  tum  prop- 
ter  varia  dicta  ejus,  tum  propter  consecutic- 
nem  alterius  difl^cuUatis,  quffi  ex  iUo  sequitur, 
nimirum,  quiAngeh  habuerint  scientiam  ma- 
tutinam,  et  quando  iUam  receperint.  Potest 
autem  tractari  dubium  de  prioritate  duratio- 
nis  realis,  vel  de  prioritate  naturse  proprie 
sumptffi,  id  est,  fundatce  in  causaUtate  perti- 
nentead  ordinemexecutionis,  seu  genei-ationis 
(ut  sic  dicam).  Nam  de  prioritate  dignitatis, 
seu  perfectionis  nuUa  est  qusestio,  cum  certis- 
simum  sit,  et  in  re  ipsa,  et  in  doctrina  Augus- 
tini,  matutinam  soientiam  esse  priorem,  id 
est,  louge  perfectiorem,  et  simili  modo  certis- 
simum  est,  secundum  ordinem  intentionis,  et 
fmalis  caus83  esse  etiam  priorera,  saltem  ratio- 
ne  actus,  in  quo  talis  scientia  ponitur,  ut  ex 
dictis  satis  patet.  Igitur  scientiam  matutinam 
esse  priorem  etiam  duratioue  reali,  fuit  sen- 
tentia  Scoti  in  loco  aUegato ;  et  ad  hoc  inducit 
verba  Augustini  suprarecitataex  capite  vigesi- 
mo  quarto,  lib.  4,  de  Genes.  Dioit  enim  :  Cum 
Angeti  sancti  semper  videatit  Verbum  Dei,  prius 
in  ipsonoverunt  universam.  creaturam,  ac  deinde 
in  ipsa  creatura  :  qui  locus  non  recte  exponi- 
tur  de  proprietate  dignitatis,  tum  quia  illa 
duo  verba  prius,  et  deinde,  male  accommodan- 
tur  ad  ordinem  dignitatis  :  tum  etiam,  quia 
causa  illius  prioritatis  non  redditur  ex  perfec- 
tione  visionis,  sed  ex  eo,  quod  sancti  Angeli 
semper  vident  Verlmm,  ubi  pondero  adverbium 
semper,  in  quo  maxime  ratio  nititur  :  tum  e- 
tiam,  quia  inde  subinfert,  ibi  diem  esse  primi- 
tus  creatwm,  Idc  aiUem  tanquam  tesperam,  quse 
exponens,  cap.  31,  ait :  Primo  hcec  accipiehat 
in  Verbo  Dei,  deinde  cum  facta  essent  ea,  co- 
gnoscebat  alia  i?iferiori  cognitione,  quce  nomine 
vesperce  significata  est.  Et  cap.  32  :  Mens  an- 
gelica  pura  charitate  inhmrens    Verbo  Dei , 


72 


LIB.  I.  DE  UNEVERSO  QUATENUS  A  DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 


fo&ieaqiiam  illo  ordine  creata  est,  ut  iwcecede- 
ret  ccetera,  prius  ea  vidit  in  Verljo  Dei  facien- 
da,  quam.  facta  sint,  etc,  tum  denique^  c.  34, 
id  explicat  exemplo  oculi  videntis  propinqua, 
et  distautia  simul,  sed  ordine  quodam,  nam 
prius  propinquiora  videt ,  quod  procedit  se- 
cundum  ordincm  generationis,  et  situs. 

22.  Scotus  Augustinim  ad  se  pertrahere  co- 
natur.  —  Verumtamen  etiam  ipse  Scotus  vidit 
Augustinum  inliis  locis  non  loqiiide  prioritale 
durationis  inter  cognitionem  matutinam  et 
vespertinam,  nam  illasmet  cognitiones  fuisse 
simul  duratione  expresse  affirmatidem  Axigus- 
tinus,  dicto  capite  trigesimo  secundo ,  libro 
quarto  de  Genesi,  et  idem  insinuaverat,  capite 
trigesimo,  et  expressius  repetit,  capite  trigesi- 
mo  quarto.  Inde  tamen  colligit  Scotus  loqui 
Augustinum  saltem  de  prioritate  naturse  pro- 
prie,  id  est,  causalitatis  et  generationis,  Nam 
si  attente  consideretur  discursus  Augustini, 
ibi  non  ostendit  excessum  perfectionis  matuti- 
nae  cognitionis,  nam  licet  hanc  attingat  trans- 
eunter,  et  quasi  id  supponendo,  proprie  tamen 
describit  modum  et  ordinem  generationis  et 
originis  inter  utramque  cognitionem ,  et  sic 
sentit  ex  matutina  sequi  vespertinam  ,  quia 
sicut  ordine  causalitatis  prius  est  creatura  iu 
Verbo,  quam  in  se,  ita  prius  natura  visa  est  ab 
Angelo  in  Verbo,quam  in  se ;  hinc  autem  infert 
iilterius  Scotus  illam  cognitionem  in  Verbo  de 
qua  ibi  loquitur  Augustinus  non  esse  composi- 
tionem  in  Verbo  clare  viso  in  se  per  visiouem 
beatam,  sed  esse  quamdam  aliam  cognitionem 
abstractivam  Dei  per  speciem  ejus;  quia  visio 
beatifica  non  potuit  esse  simul  duratione  cum 
cognitionevespertina,qiiiahanchabuit  Angehis 
per  cognitionem  naturalem  a  primo  instantisuse 
creationis,  ettunc  nonhabuit  visionembeatam 
etiam  ex  doctrina  Augustini,  ut  supra  in  pro- 
prio  loco  dictum  est. 

23.  Frustra  tamen  id  tentat. — At  enim  prop- 
ter  unam  difficuhatem  fugiendam  non  sunt 
verba  Augustini  ad  peregrinos  sensus  detor- 
quenda.  Est  enim  meridiana  hice  clarius  loqui 
Augustinum  in  citatis  locis  de  visione  beata 
sanctorum  Angelorum,  per  quam  creaturas  in 
Verbo  Dei  cognoscunt,  ut  in  principio  probavi, 
et  iterum  pauca  verba  ponderabo.  Primum  illa 
dicti  cap.  24 :  Cwm  sancti  Angeli,  qidlius  post 
resurrectionem.  cocequahimur,  si  viam,  qiue  no- 
bis  Christus  factus  est,  usque  in  finem  tenueri- 
mus,  semper  faciem  Dei  videant.  At  quse  est 
visio  qua  videtur  faciesDei,  nisi  beatifica  ?  aut 
in  quo  erimus  aiqaales  Angelis  Dei,  si  in  sanc- 
titate  perseveraveriinus,  nisi  in  visione  beati- 


fica?  Nam  si  in  ahqua  re  aha  erimus  iUis  eequa- 
les,  id  eritratione  visionis  beatffi,  qute  supponi 
debet;  deinde  capite  vigesimo  quinto  dicit  ex 
iha  cognitione  matutina  cum  vespertina  con- 
fici  unum  diem,  cui  conjungetur  Ecclesia  de 
hac peregrinatione  tiberata.ut  et  nos  exultemus, 
et  jocundemur  in  eo ;  quod  perfecto  non  erit 
nisi  in  beatitudine ;  de  hac  ergo  loquitiu-  Au- 
gustinus.  Item  capite  32,  non  ponit  hanc  co- 
gnitionem  nisi  in  mente,  qucp.  pura  charitate 
inhceret  Verho  Dei,  ubi  aperte  loquitur  de  cha- 
ritate  consummata,  etimmutabihpatrise.  Item, 
in  cap.  7,  lib.  11,  de  Civitat.,  aperte  dicit:  Lu- 
cem  illam,  et  diem.  non  esse  nisi  civitatem  sanc- 
tam.  in  sanctis  Angelis,  et  spiritihus  beatis,  de 
qua  dicit  Apostolus  ;  Quce  sursum  est  Jencsa- 
lem,  quce  est  mater  nostra,  ceterna  in  ccelis  :  et 
in  capite  decimo  nono,  haljet  verba  supra  ci- 
tata,  quse  sunt  satis  expressa.  Accedit,  quod 
illa  cognitio  matutina  et  abstractiva  ,  quam 
Scotus  ponit  de  DEO  per  speciem  ejus,  non  so- 
him  non  habet  fundamentum  in  Augustino, 
verumetiam  nec  possibilis  est,  ut  supra  dixi. 
Multoque  impossibilius  videtur,  quod  per  co- 
gnitionem  abstractivam  Dei  videantur  crea- 
turee  in  ipso  clarius,  et  perfectius,  quam  in 
seipsis  per  proprias  species.  Nam  hoc  etiam  in 
clara  visione  DEI  difficile  inteUigitur :  quis  ergo 
de  abstractiva  cognitione  id  credat?  Augusti- 
nus  autem  loquitur  de   cognitione  matutina, 
qua  videntur  creatura^  iuDEO  mehus,  quam  in 
se  :  ergo  non  de  abstractiva,  sed  de  intuitiva 
cognitione  loquitur. 

24.  R''jectaScotiresponsione,  persistit  diffi- 
cultas  contra  p^noritatem  durationis  inter  ma- 
tutinam.  et  vespertinam  cognitione^n. — Tunc 
ergo  manet  integra  difficultas,  quam  Scotus 
attingit,quomodopossint  esse  simul  duratione^ 
seu  tempore  cognitio  vespertina  et  matutina 
in  Angelis,  cum  prius  pro  ahqua,  vel  ahqui- 
bus  morulis  habuerint  sancti  Angeh  cognitio- 
nem  naturalem,  quam  beatam,  ac  proinde 
cognitionem  vespertinam  prius,  quam  matuti- 
nam,  etiam  reali  duratione.  Antecedens  sup- 
ponimus  ut  omnino  verum  non  tantum  in  re 
ipsa,  sed  etiam  in  sententia  Augustini,  ut  su- 
pra  lib.  5,  de  Angelis,  cap.  2,  et  lib.  6,  cap.  1 
et  3,  dictum  est;  et  deinde  licet  in  primo  in- 
stanti  habuisset  Angelus  utramque  cognitio- 
nem,  non  apparet,  in  quo  genere  causffi  pos- 
sit  cognitio  matutina  esse  prior  quia,  seclusa 
causahtate  finali,  qua;  adrem  non  pertinet,  ut 
dixi,  quia  pertinet  ad  ordinem  inteutionis, 
non  executionis  :  in  casteris  generilius  causa- 
rura  visiobeata  nullo  modo  est  causa  cognitio- 


CAP.  XI.  AN  SEX  DIES  CREATIONIS  MUNDI  NATURALES,  ETC. 


73 


nis  naturalis^  nec  formalis,  nt  per  se  patet,  nec 
efficiens,  quia  cognitio  naturalis  est  ex  prin- 
cipiis  naturse,  non  gratise,  aut  glorife,  nec  ma- 
terialis,  quia  non  disponit  ad  illam.  Quin  po- 
tius  hoc  ordine  cognitio  vespertina  videtur 
prior,  quia  naturalia  prsecedunt  ordine  naturai 
ad  supernaturalia,  vel  ratione  subjecti,  vel 
quatenus  intimius  consequuntur  ex  subjecta 
natura,  quam  gratia,  vel  gloria.  Accedit,  quod 
'  idem  Augustinus,  dicto  lib.  4,  de  Genesi,c.  22, 
videtur  aperte  liunc  ordinem  ponere,  cum  di- 
cit  :  Ut  si  liix  ista,  qiue  primitus  creata  est, 
non  corporalis,  sed  spiritualis  est  sicut  post  te- 
nelras  facta  est  etc.  ,  ita  et  post  tesperam  fiat 
viane,  cum  post  cognitionem  suce  proprice  na- 
tnrcp,  quce  non  est,  quod  Deus  referat  se  ad  lau- 
dandam  lucem,  quce  ipse  Deus  est,  cujus  con- 
templo.tione  formatur.  Et  infra  :  Ut  respera 
primi  diei  sit  etiam  sui  cognitione,  non  se  esse, 
quod  Deiis  est,  mane  autem  post  vesperam  hanc, 
quo  concliiditur  dies  unus.  In  quibus  verbis 
aperte  videtur  docere  Augustinus,  ordine  ge- 
nerationis  priorem  fuisse  cognitionem  vesper- 
tinam  sui,  quam  matutinam  in  verbo,  quod 
saltem  de  prioritate  naturse  in  eodem  ordine 
verificandum  est  :  inio  videtur  etiam  de  or- 
dine  durationis  esse  intelligendum,  et  ita  ex- 
ponit  aperte  divus  Thomas,  qusest.  8,  de  Veri- 
tat.,  art.  16,  ad  8. 

25.  Vera  responsio  de  antecedentia  duratio- 
nis. — Prodatur  primo  directe. — Propter  priora 
testimonia  allata  num .21,  totamque  difficulta- 
tem  hanc,  midti  theologi  necessarium  esse  ar- 
bitrati  sunt  concedere  secundum  Augustinum, 
habuisse  Angelos  in  primo  instanti  creationis 
suse  ahquam  matutinam  cognitionem;  et  ideo 
dixerunt  aUqui  Angelos  sanctos  a  primo  in- 
stanti  creationis  fuisse  beatos  simphciter,  po- 
nentes  illam  cognitionem  matutinam  in  sola 
visione  beata,  ut  reveraest;  ahi  verodistinxe- 
runt  cognitionem  matutinam,  ut  ahquam  ha- 
buerint  in  primo  instanti  in  visioneDei,  et  pos- 
tea  aham  per  visionem ;  sed  primum  impu- 
guatum  est  in  prsecedenti  tractatu,  hb.  5,  c.  2, 
secundum  vero  in  proxime  dictis.  Dico  ergo 
Angelos  non  habuisse  cognitionem  matutinam 
in  primo  instanti  creationis  suee,  ac  proinde 
prius  duratione,  et  natura  habuisse  cognitio- 
nem  naturalem  sui,  Dei,  et  fortasse  etiam  aha- 
rum  rerum,  quam  easdem  res  in  Verbo  vide- 
rint.  Probatur ,  quia  in  iho  primo  instanti 
habuerunt  omnem  perfectionem  naturalem,  et 
non  fuerunt  in  iho  beati  uKima  et  pcrfecta 
beatitudine,  quoa  iu  clara  visione  Dei  consistit; 
ex  quo  sequitur  cognitionem  iUam  ,   quaj  in 


Angelo  est  vespcrtina  cognitio  sui,  seu  in  pro- 
prio  genere,  in  suo  esse,  et  substantia  ante- 
cessisse  matutinam  sui  cognitionem.  Probatur 
aperte,  quia  vespertina  cognitio  eadem  est  cum 
cognitione  sui  in  se,  et  per  suam  substantiam, 
vel  speciem  :  sed  hanc  habuit  Angehis  in  pri- 
mo  instanti,  quando  nondum  videbat  se  in 
Verbo.  Idemque  dici  potest  de  cognitione  fir- 
mamenti,  congregationis  aquarum  sohs,  huise 
et  stellarum,  et  aUorum  operum  sex  dierum; 
sohim  est  differentia,  quod  cognitio  sui  est  na- 
turahs  et  necessaria,  et  ideo  certius  est,  cum 
natura  incepisse ;  aharum  vero  rerum  actuahs 
cognitio  non  est  ita  necessaria  quoad  exerci- 
tium,  et  ideo  non  est  tam  certum  actu  prseces- 
sisse  in  iho  primo  instanti;  est  tamen  verum 
in  iUo  instanti  habuisse  Angehim  concreatas 
speciesinteUigibiles  omnium  rerum  creatarum 
in  universo  in  eodem  instanti  :  imo  et  crean- 
darum  in  tempore  f uturo ;  unde  etiam  est  cer- 
tum,  potuisse  tunc  habere  actualem  cognitio- 
nem  in  proprio  genere,  et  per  propriam  spe- 
ciem  coeh  et  terree,  ut  preesentiiim,  et  simul 
factorum  in  eodem  instanti,  et  aUarum  re- 
rum  saltem  et  possibilium,  juxta  doctrinam 
in  superioribus  datam  de  Angelorum  cogni- 
tione. 

26.  Trolatur  secundo  non  repugnare  Augus- 
tino.  —  Nomen  seu  ratio  vesperce  duplex. — 
Priori  ratio  prceivit  cognitio  vespertina  matu- 
tinam  duratione. — Neque  hcec  successio  inter 
iUas  cognitiones  aliena  est  a  doctrina  Augus- 
tini,  ut  patet  ex  verbis  uUimo  loco  aUegatis  in 
num.  24,  unde  notari  potest,  necessarium  non 
esse,  ut  iUi  dies  secundum  Augustini  doctri- 
nam  inceperint  intrinsecein  pi^imo  instanti,  in 
quo  fecit  Deus  coehim  et  terram,  sed  ad  sum- 
mum  extrinsece,  quia  et  hoc  est  inceptioni  die- 
rum  magis  consentaueum,  et  in  Augustino 
nihil  invenitur  contrarium  :  imo  est  cousenta- 
neum  citatis  verbis,  ex  quibus  hunc  ordinem 
coUigo.  Nam  primo  creati  sunt  omnes  Angeli 
tam  boni,  quam  maU,  omnesque  cognitionem 
suge  propriae.  naturae  in  ipsa,  et  consequenter 
etiam  cognitionem  Dei  per  ipsam,  in  eodem 
momento  receperunt;  unde  fit,  ut  omnes  rece- 
perunt  tunc  cognitionem  illam,  qufe  in  sua 
substantia  vespertina  est,  Ucet  nondum  spec- 
taretur  tunc  sub  ratione  vesperce,  seu  vesper- 
tiniB  cognitionis.DupUciter  enim  accipi  potest 
nomen,  seu  ratio  vesperse,  seu  vespertinas  co- 
gnitionis,  uno  modo  ut  absohite  tautum  dicit 
cognitionem  tahs  modi,  et  perfectionis,  aUo 
modo  ut  connotat  relationem  ad  mane,  quae 
est  relatio  partis,  seu  compartis  unius  diei ;  et 


74  LIB.  I.  DE  UNIVERSO  QUATENUS  A 

priori  modo  prsecessit  in  illo  instanti  cognitio 
vespertina,  nondum  tamen  habebat  postcrio- 
rem,  et  quasi  formalem  rationem  vesperoe. 
Cujus  signum  est,  quia  tunc  erat  illa  cognitio 
quasi  in  statu  quodam  indifFerenti,  ut  posset 
vel  diem  componere,  vel  per  noctem  obtene- 
brari;  nam  in  quibusdam  Angelis  priorem,  in 
aliis  vero  posteriorem  successuni  habuit,  et  in 
his  potuisset  habere  meliorem  eventum  :  nam 
omnes  fuerunt  hberi  ad  referendum,  vel  non 
referendum  illam  cognitionem  in  laudemcrea- 
toris,  teste  eoderaAugustino,  hbr.  de  Corrept. 
et  grat.,  cap,  H,  et  idem  supponit  libr.  4,  de 
Genes.,  cap.  24,  in  fine.  Sic  ergo  in  illo  primo 
instanti  non  praecessit  vespera  formaliter,  sed 
quasi  materialiter  (ut  sic  rem  explicem) . 

27.  Posteriori  etiam  ratione  prceimt  moclo 
aliqiio. — Postea  vero  in  secundo  instanti  saucti 
AngeU  retulerunt  se,  et  omnem  suam  scien- 
tiam  in  laudem,  et  gloriara  sui  creatoris  pecu- 
hari,  et  deliberato  modo;  nara  licet  in  primo 
instanti  omnes  se  retulerint  in  Deum,  quem 
actu  diJexerunt,  ut  est  probabilius  ;  nihilomi- 
nus  quia  illa  conversio  magis  fuit  accepta, 
quam  plene  deliberata;  ideo  Augustinus  in  his 
diebus  explicandis  nullam  ratiouem  ilHus  ha- 
buit,  nec  illius  meminit,  sed  tantum  illius 
plene  deliberatae,  per  quam  AngeH  suum  me- 
ritum  consummarunt,  et  ratione  cujus  statim 
suam  beatitudinem  receperunt,  ut  ex  omnibus 
locis  supra  citatis  manifestum  est.  Et  ex  Ub.  2, 
Genes.,  ad  litter.,  cap.  7  et  8,  et  ex  Imperfec. 
ad  Genes.,  cap.  3,  in  illo  ergo  secundo  instanti 
coepit  cognitio  illa  in  sanctis  Angelis  habere  ra- 
tionem  vesperse,  quia  per  illani  relationem 
factum  est,  ut  cognitio  illa  quasi  proxime  dis- 
poneretur,  ut  matutinae  cognitioui  coujunge- 
retur,  et  dies  consummaretur,  ac  componere- 
tur;  e  contrario  vero  in  cajteris  Angelis,  qui 
in  seipsis  superbia  elevati  permanseruut,  obs- 
curata  est  illa  cognitio,  et  facta  est  nox,  et 
tenebrffi;  sicenim  ait  Augustiuus,  libr.  11,  de 
Civitat.,  cap.  28,  iu  fme,  Angelos  malos  ajter- 
uam  hicem  deserentes,  teuebras  factos  esse ; 
et  e  contrario  de  sanctis  Angelis  notat,  lib.  4, 
de  Genes.,  cap.  25,  in  eorum  diebus  non  com- 
memorari  noctera,  sed  tantum  vesperam,  et 
post  vesperam  mane,  et  diem,  quia  totam 
suam  cognitiouem  ad  Dei  laudem,  et  amorera 
retulerunt.  Ex  quo  discursu  optime  conchidi- 
tur,  saltem  in  primo  die  vesperam  preecessisse 
mane,  seuvespertiuara  cogoitiouera  raatutiua, 
non  solum  loqueudo  de  vespera  materiahter, 
sed  etiam  formaliter  juxta  declarationem  da- 
tam ;  quia  et  prKcessit  cognitio  sui,  et  pra^ces- 


DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 
sit  etiam  relatio  ilhus  in  laudem  et   amorem 
Dei,  per  quam  ccepit  ad  mane  referri,  et  illi 
appropiuquari  et  conjungi . 

28.  An  jjrwiverit  duratione  negant  quiclam. 
— Dicenchim  tamen  etiamcluratione  prcpcessisse 
—  An  vero  sub  hac  ratione  praecesserit  dura- 
tione  reah,  vel  tantum  ordine  naturse,  sicut 
dispositio  antecedit  formam,  velmeritum  prse- 
mium,  pendet  ex  illa  quaestione,  an  sancti 
Angeh  in  eodem  instanti,  quo  meritum  con- 
suraraarunt,  prseraium  receperint.  Et  quod 
sola  fuerit  antecessio  naturte  ,  videri  potest 
consentaneum  Augustino  :  nam  hoc  modo  me- 
hus  exphcantur  omnia,  quse  de  iho  primo  die 
dicit ;  nara  putat,  in  illo  die  factam  esse  spi- 
ritualem  hicera,  quara  Deus  a  tenebris  divisit, 
id  est,  bonos  Angelos  a  raahs,  quaj  divisio  per 
hicera  gloriaj  facta  cst :  ergo  in  iUomet  punc- 
to,  in  quo  sancti  Angeh  se  a  raalis  separa- 
runt,  referendo  se  iii  Deum,  facti  sunt  lux,  et 
raatutinam  coguitionem  receperuut ;  sed  quia 
(ut  supra  dixi)  opinio  iha  falsa  est ,  non  opor- 
tet  sine  cogentibus  verbis  Augustini  ipsam  ei 
tribuere  :  in  prseseuti  autem  nihil  est  quod 
cogat.  Quia,  ut  in  prirao  die  facta  sit  divisio 
hicis  ettenebrarum,  satis  est,  quod  iramediate 
post  iham  morara,  in  qua  sancti  Angeli  Deum 
omnibus  rebus  prcetulerunt,  matutinam  cogni- 
tionera  acceperint,  in  qua  consummatus  fae- 
rit  dies  primus.  Concedendura  est  ergo  etiam 
secundum  Augustinura,  in  primo  die  saucto- 
rura  Angelorura  vesperara  fuisse  priorera  raa- 
ne,  etiam  duratione,  quamvis  etiara  fuerit 
siraul  cura  iUo  in  corapositione  unius  diei;  et 
ita  solvatur  optime  ordo  inter  vesperara,  mane, 
et  diem,  quem  Augustinus  in  ultimo  loco  ci- 
tato  posuit ;  et  uihilorainus  simphciter  verum 
est,  quod  in  aliis  locis  dixit,  has  cognitiones 
matutinam  et  vesperlinam  simul  esse  ,  nec 
moram  reqiiirere.  Nara  licet  non  omnino  si- 
mul  iuceperiut,  siraul  nihilominus  fuerunt,  et 
nunc  sunt,  ac  manent  in  Angehs  beatis  :  et  in 
principio  nou  ideo  factse  sunt  cum  aliqua  suc- 
cessione,  quia  ex  natura  sua  petant  successio- 
nem,  vel  quia  Angelus  absohite  uon  possit  si- 
mulillas  efticere,  sed  quia  secundum  ordinem 
diviuse  sapientite  non  debuit  Augehis  ad  ma- 
tutinam  cognitionem  ascendere ,  nisi  per 
suara  dispositionem  et  meritum  ,  quod  si  e 
ahqua  successione,  vel  mora  fieri  non  pote- 
rat,  utin  superiori  tractatu  monstratum  est. 

29.  Removetur  difjicultas,  cui  nonnulli  per- 
peram  respondehant  innmn.  25. — Atque  hoc 
modo  ccssat  altera  difiicultas,  qua  iuferebatur 
ex  mente  Augustiui  vel  habuisse  sauctos  An- 


CAP.  XI.  AN  SEX  DIES  CREATIONIS  MUNDI  NATURALES,  ETC. 


75 


gelos  cognitionem  matntinaminprimoiustan- 
ti  sua3  creationis^  ac  proinde  etiam  Angelos 
malos  illam  habuisse^  et  postea  illam  peccando 
amisisse,  quod  repugnat  :  vel  Deum  in  illo 
primo  instanti  ita  discrevisse  inter  Angelos^ 
ut  quosdam  beatos,  alios  non  beatos  creaverit, 
quod  Deum  ex  se,  et  mera  sua  voluntate  fe- 
cisse  incredibile  est :  fecisse  autem  ex  merito, 
aut  demerito  diversorum  Augelorum,  est  im- 
probabile.  Respondemus  autcm  ex  dictis,  ne- 
gando  sequelani :  nam  licet  Augustiuus  illos 
sex  dies  in  mentibus  Angelorum  constituerit, 
et  sine  successione  reali  inter  se  simul  factos, 
et  completos  esse  consuerit  :  nihilominus  ne- 
cessarium  non  est,  ut  in  primo  saltem  die  con- 
suerit  mane  simul  incepisse  cum  vespera,  sed 
potuitseutire,inum  primiuii  diem  compositum 
fuisse  ex  vespei^e,  et  mane  cum  aliqua  succes- 
sione  modo  exphcato,  et  simul  curn  illo  statim 
fuisse  completos  omnes  sex  dies  cum  solo  or- 
dine  naturaj  absque  successionis  mora,  seudu- 
rationis,  modo  statim  declarando  :  nam  hsec 
inter  se  repugnantia  non  sunt.  Et  simili  modo 
hcet  Augustinus  dixerit,  omnia  faisse  creata 
simul  in  primo  instanti  crsationis  muudi,  non 
est  necessarium,  etiam  docuisse,  in  eodem  mo- 
mento  factam  esse  beatitudinem  Angelorum, 
sicut  non  est  necesse,  ut  in  eodem  inslanti 
poena  malorum  Angelorum  inceperit.  Incepe- 
runt  ergo  simul,  secundum  Augustinum,  om- 
nia  quee  Deus  sohis  per  se  fecit,  non  vero  om- 
nes  rerum  perfectiones,  quee  ab  ipsis,  vel  a 
prsevia  dispositione,  aut  merito  ipsarum  crea- 
turarum  pendent;  ex  quibus  perfectionibus 
prfficipua  fuit  matutina  cognitio,  ut  exphcavi, 
et  ideo  iha  hix  hcet  in  primo  die,  non  in  primo 
instanti  creationis  reruni  facta  est.  Unde  etiam 
coUigitur  secundum  Augustinum  cognitionem 
matutinam  sohs  Angelis  sanctis  datam  esse,  et 
non  indifferenter  omnibus,  sicut  de  visione 
beata  in  superiori  tractatu,  hb.  5,  cap.  2,  dic- 
tum  est. 

30.  Notatio  pro  exflicando  Augustimim  ali- 
bi  scribente  matutinani  cognitionem  vespertina 
froiiisse.  —  Adhuc  tamen  superest  solvenda 
difiicuUas  orta  ex  ahis  Augustini  locis,  in  qui- 
bus  dicit,  prsecessisse  matutinam  cognitionem 
vespertinse  sahem  naturee  ordine ;  ad  hoc  au- 
tem  exphcandum  oportet  advertere  diiferen- 
tiam,  quam  constituit  Augustinus  inter  opus 
primi  diei  et  ahorum  ,  quam  late  prosequitur 
hbro  secundo  Genes.  ad  htter.,  cap.  6,  7  et8, 
et  eamdem  supponit,  lib.4,  cap.  22etsequen- 
tibus.  Est  autcm  discrimen,  namopera  quin- 
que  dierum  post  primum_,  preeter  esse,  quod 


habent  in  Verbo  Dei,  dicuntur  fieri  prius  in 
mentibus  Angelicis,  et  postea  in  seipsis  :  opus 
autem  secundi  diei,  quod  secundum  Augusti- 
num  est  ipsa  hix  spirituahs,  et  angehca,  non 
fit  aliter  in  se,  quam  in  mente  angehca,  quia 
sunt  idem,  nec  potest  prius  esse,  aut  fieri  in 
mente  Angeli,  quam  in  se,  cum  mens  Angeh 
non  possit  esse,  nisi  iu  ipso.  Et  hoc  discrimen 
cohigitAugustinus  ex  alio,quod  in  verbis,  qui- 
bus  in  Genesi  narrantur  lisec  opera,  ipse  pon- 
deravit;  nam  in  opere  primi  diei  sohun  dici- 
tur  :  Dixit  Detis  fiat  liix,  et  facta  est  htx.  In 
opere  autem  secundi  diei  tertium  membrum 
additur,  nam  dicitur  :  Dixit  quoque  Deus  fiat 
firmamentum,  et  fecit  Deus  firmamentum.,  et 
factum  est  ita  :  et  iu  opere  quarti  diei  :  Dixit 
Deus,  fiant  luminaria,  et  facta  est  ita,  fecit- 
que  Deus  luminaria.  Idemque  in  die  sexto  con- 
siderare  hcet;  ex  hac  ergo  verborum  diversi- 
tate  cohigit  Augustinus,  angehcam  naturam, 
tantum  esse  factam  in  Verbo  Dei,  et  in  se  : 
et  primum  dicit  significari  ihis  verbis  :  Dixit 
Deus,  fiat  lux,  quia  ihud  dicere  idem  fuit, 
quod  Verbum  producere,  in  quo  rationes  tam 
Angelorum,  quam  rerum  omnium  existunt  : 
secundum  autem,  dicit  significari  altero  verbo, 
et  factum  est  ita,  utique  in  seipso;  at  vero  de 
firmamento  ait  primo  dictum  esse  in  Verbo 
Dei,  ut  fieret,  secundo  Deum  fecisse  iUud  in 
mentibus  angelicis,  per  species  nimirum  in- 
tehigibiles,  et  in  esse  (utvocant)  intentionali, 
seu  reprajsentativo  ,  tertio  factum  esse  iu 
seipso. 

31.  Conciliatur  jam  Augustinus  ex  diffie- 
rentia  primi  diei,  et  cceterormiii  apud  ipstim. — 
Ex  hac  ergo  differentia  cohigit  Angelos  co- 
gnovisse  prius  seipsos  ut  factos,  per  cognitio- 
nem  in  proprio  genere,  quam  se  cognoverint 
in  Verbo,  quia  non  potuerunt  se  prius  co- 
gnoscere  in  Verbo  ut  faciendos,  quam  essent 
facti  in  seipsis,  quia  non  poterant  ullam  co- 
gnitiouem  habere  nisi  jam  facti;  nec  prius 
facti  sunt  extra  Deuni  in  esse  intentionali, 
quam  in  reali  et  naturali ,  quia  primum  sup- 
poni  debent  in  suo  esse  subsisteutes  facti, 
quam  formentur  aliqua  cognitione,  vel  prin- 
cipio  ejus,  ideoque  primum  facti  sunt  Angeli 
cognoscentes  seipsos ,  ac  proinde  habeutes 
vespertiuam  cognitionem,  quam  referentes  in 
Deum  per  maue  consummarunt,  et  ita  unus, 
id  est,  primus  dies  factus  est ;  secus  vero  cen- 
sct  de  cuiteris  diebus,  nam  sicut  Deus  primo 
dixit,  fiat  lux,  in  Verbo  suo,  ita  etiam  conse- 
quenter  dixit  iu  eodem  Verbo,  fiat  firmamen- 
tum  :  Angelus  autem  jam  videns  A^erbum^  et 


76  LIB.  I.  DE  UNIVERSO  QUATENUS  A 

in  eodem  Verbo  seipsum  ut  factum^  conse- 
quenter  vidit  in  eodem  Verbo  firmamentum 
ut  faciendum,  et  deinde  in  sua  mente  accepit 
factum;,  et  postea  firmamentum  in  ipso  cogno- 
Yit,  ac  tandem  in  Dei  gloriam  retulit.  Atque 
ita  in  opere  secundee  diei  pracessit  ordine  ra- 
tionis  cognitio  firmamenti  in  Verbo,  et  postea 
in  proprio  genere^  et  sic  prior  fuit  cognitio 
matutina,  quam  vespertina.  Ita  videtur  expli- 
care  rem  hanc  idem  Augustinus,  dicto  lib.  4, 
cap.  26  et  28,  idemque  de  caeteris  diebus  sen- 
tit ;  quee  res  tota  milii  quidem  obscurissima  est 
tam  in  se  spectata,  quam  in  doctrina  ejusdem 
Augustini,  alia  nimirum  ejus  verba,  et  testi- 
monia  conferendo  :  sed  nunc  illam  magis  il- 
lustrare  non  valeo,  infra  vero  judicium  meum 
de  re  ipsa  proferam,  et  totam  rei  difficultatem 
aperiam. 

32 .  Quijitum  duhhmi  principaUtis  ,quod  in  titulo 
capitis  froponitur. — Loca  Aiigustini  in  quibus 
partem posteriorem  dnbii  approbat.  — Superest 
ultima  et  intenta  dubitatio,  quales  scilicet  fue- 
rint  illi  sex  dies  juxta  sententiam  Augustiiii,  ille 
eiiimquia  difficillimum  esse  credidit  explicare 
illos  sex  dies  de  diebus  naturalibus,  qui  ex  circui- 
tu  Solis  fnmt,  et  quia  credidit  omnia  esse  simul 
facta,  ut  capite  prBeccdenti  visum  est :  de  die- 
bus  intelligibilius  compositis  ex  vespertina,  et 
matutina  cognitione  eos  interpretari  conatus 
est;  unde  ssepe  dicit  esse  unum  diem,  et  sex 
dies;  unum  quidem,  qiiia  una  est  in  Angelo 
cognitio  matutina  :  et  vespertina  etiam  uua 
esse  potest,  et  ita  dies  ex  utraque  compositus 
unus  est.  Secundum  varios  autem  creatura- 
rum  gradus  dies  comparatione  illarum  repeti- 
tur,  et  fuint  sex  dies  juxta  senarii  numeri 
perfectionem  ;  sed  dicto  libr.  4,  cap.  22,  cum 
dixisset,  in  mente  angelica,  post  vesperam 
factum  esse  mane,  cum  post  cognitionem  suge 
proprise  naturte  se  retulit  in  laudem  Dei,  et 
ejus  contemplatione  formata  est,  subdit  :  Ji^t 
quia  cceterce  crcatura>,  qure  infra  ipsas  fimit, 
siiie  cognitione  ejus  non  fiunt,  propterea  idem 
dies  ubique  reperitur,  ut  ejus  repetitione  fiant 
tot  dies,  tot  distingmmtur  genera  creaturarum, 
perfectione  senarii  numeri  terminanda,  et  con- 
sequenter  omnes  sex  dies  illo  modo  exponit, 
quos  sic  brevius  colligit,  dictolib.  11,  de  Civ., 
cap.  7  :  Cognitio  crcaturce  in  se>psa  decolora- 
tior  est,  ideo  vespera  congruentins,  quam  nox 
dici  potest ,  quce  tamen ,  ciim  ad  laudandum 
creatorem  refertur,  recurrit  in  manc.  Et  cum 
hoc  facit  cgnitione  sui  ipsius,  dies  unus  est  : 
cum  in  cognitione  firmamenti,  dies  secimdus  : 
cum  in  cognitione  ierrcv,  ac  maris,  omniumque 


DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 

gignentium,  quce  radicitus  continuata  sunt  ter- 
rce,  dies  tertius:  cum  in  cognitione  lum,inarium, 
etc,  dies  quartus :  cum  ex  cognitione  omnium 
ex  aquis  anionalimnnatalium,  atquevolatilium, 
dies  quintus  :  cum  in  cognitione  omnium  ani- 
malium  terrenorum ,  atque  ipsius  hominis,  dies 
sextus ;  et  in  cap.  30,  addit,  senariam  illam 
repetitionem  ejusdem  dici  propter  perfectio- 
nem  numeri  senarii  factam  esse,  ut  perfectio 
operum  Dei  per  senarii  numeri  perfectionem 
significaretur;  et  similia,  bcet  brevius,  col- 
lecta  habet,  in  dicto  Dialogo  cum  Orosio, 
quaist.  26,  ubi  etiamaddit :  Diei  unius,  quem 
intelligim.us naturam  spiritualem  creaturarum, 
id  est,  angelicarum  sexies  facta  cognitio,  sex 
dies  fecit  propter  senarii  numeri  perfectionem. 
Ex  hac  occasione  fit  ibi  longa  digressio  ad  per- 
fectionem  senarii  numeri  declarandam  ;  hanc 
sententiam  non  persuadet  directe  Augustinus 
ahter,  quam  explicando  illam,  et  supponendo 
esse  possibilem,  et  ex  difficultatibus,  quse  in 
operibus  singulorum  dierum  cernuntur,  si  de 
naturahbus  diebus  intenigantur  tacite  cou- 
chidendo,  hanc  spiritualem  intelhgentiam  esse 
ahis  prseferendam  et  difficultates  in  illa  occur- 
rentes  solvere  conatur,  ut  videbimus. 

33.  Communior  sententia  priorem  partem 
amplectitur ,  et  litteralem  esse  siatuit. — Funda- 
mentum  pro  hac  sententia  suadenda. — Suadetur 
jani  primo. — At  vero  hcet  supposito  vero  sen- 
su  htterah,  possent  hae  subtiles  consiileratio- 
nes  suum  locum  habere,  nihilominus,  salva 
reverentia  sanctissimo  Patri  debira,  mihi  per- 
suasum  habeo,  hunc  uon  esse  htteralem  sen- 
sum,  sed  textum  (lenesis  ad  htteram  esse  de  die 
naturah,  qui  per  spatium,  et  durationem  unius 
conversionis  primi  mobihs  fit,  esse  intehigen- 
dum.  Hsec  est  communior  sententia  Patrum, 
Basihi,  Ambrosii,  Clirysostomi,Bed6e,  Riiperti 
in  Genesim,  et  Nanianzeui,  orat.  43,  circa  prin- 
cipium ,  et  Gregorii  32  jNloral. ,  capite  decimo 
et  aho:  um,  quos  capite  praicedenti  retuh,  qui- 
bus  Magister  et  scholastici  magis  assentiuntur, 
quamvis  propter  Augustini  auctoritatem  de  il- 
hus  sententia  valde  temperate,  ac  modeste  lo- 
quantm- :  ad  fundandam  autem  hanc  veritatem 
commodissimum  est  supponere,  hicem  factam 
primo  die,  quando  dixit  Deus,  fiat  lux,  de  cor- 
porah,  seu  sensibili- luce  hujus  mundi  esse  in- 
tehigendam:  sicut  e  contrario  tenebra?,  quse 
erant  super  faciem  abyssi,  erant  etiam  sensi- 
bile  per  carentiam  sensibihs  hicis,  ut  ssepe  in 
superioribus  cum  commuui  sententia  diximus, 
et  infra  tractando  in  particulari  de  opere  primi 
diei,  utrumque  ostendemus,  quia  oppositorum 


CAP.  XI.  AN  SEX  DIES  CREATIONIS  MUNDI  NATURALES,  ETC. 


77 


cadem  est  ratio.  Hoc  ergo  snpposito  funda- 
mento  argumentor  iu  huuc  modum :  nam  pri- 
mus  dies  ortus  est  ex  luce,  quam  Deus  in  eo- 
dem  primo  die  creavit^  et  ex  divisione  facta 
int'^r  lucem  illam  et  tenebras  ,  id  est ,  inter 
diem,  quem  illa  lux  conficit  et  noctem,  quae  ex 
absentia  illius  scquitur :  ergo  dies  primus  fuit 
verus  dies  naturalis  ex  successione  lucis  et 
tenebrarum  consurgens:  ergo  ejusdem  rationis 
fuerunt  sequentes  dies.  Ha3C  posterior  illatio 
ex  paritate  rationis  et  ex  eodem  modo  loquendi 
Scripturce  manifesta  videtur;  prior  etiam  claris- 
sima  est,  quia  diem  naturalem  appellamus  il- 
lum,  quem  sensibilis  lux  suo  motu  peragit,  ut 
constat  ex  eodem  capite  primo  Geneseos,  ubi 
in  quarto  die  dicitur  fecisse  Deus  luminare 
majus,  ut  proeesset  diei,  ubi  evidenter  signifi- 
catur  sensibilis  dies,  eademque  ratio  est  de  toto 
capite,  et  prsesertim  de  primo  die ;  et  ita  facile 
probatur  antecedens,  quia  supposito  dicto  fun- 
damento,  aperte  continetur  in  verbis  illis  Ge- 
nes.,  capite  primo :  Dixit  Deus,  fiat  lux,  et 
fada  est  liix.  Et  mclit  Deus  lucem,  quocl  esset 
hona,  et  divisit  lucem  a  ienebris,  appellavitque 
lucem  diem,  et  tenelras  noctem,  factumque  est 
vespere,  et  mane  dies  umis. 

34.  Suadetur  secundo. — Conflrmatur  adho- 
minem  ex  variis  locis  ejusdem  Augustini.  — 
Secundo  argumentari  possumus,  quia  procedit 
Augustini  sententia  ex  alio  fundamento  supra 
impugnato,  quod  omnia  quffi  narrantur  facta 
sex  diebus,  simul  in  instanti  creationis  facta 
sunt.  Ostendimus  enim  dispositionem,  quam  in 
primo  instanti  creationis  corporalis  mundus 
habuit,  et  imprimis  fere  brevis  Genesis  descri- 
bitur,  non  potuisse  simul,  et  in  eodem  instanti 
esse  cum  dispositionibus,  quas  in  aliis  diebus 
accepit,  ut  capite  praecedenti  expendimus  :  er- 
go  debuit  necessario  inter  illa  opera,  mora 
aliqua  intercedere,  et  consequenter  fuit  neces- 
saria  successio  :  ergo  cessat  fundamentum  , 
propter  quod  excogitatus  est  dies,  iu  quo  et 
simul  sint  dies,  et  vespera,  et  cum  sit  unus, 
sexies  reputatur  propter  rerum  varietatem. 
Ablato  autem  fundamento  caetera  non  conse- 
quuntur.  Narn  si  successio  realis  necessaria  est, 
eadem  ratione  esse  potuit  diurna  successio,  et 
consequenter  etiam  sex  dierum  naturalium 
mora,  ut  in  capite  sequenti  contra  Cajetanum, 
Eugubinum  et  alios  ostendemus :  unde  etiam 
argumentor  ad  hominem.  Nam  vel  lux  facta 
primo  die  simul  est  facta  cum  ccelo  et  terra  , 
vel  post  aliquam  moram  realis  durationis  et 
successionis.  Si  primum  dicatur  ,  seqnitur  An- 
gelos  in  primo  mstanti  creationis  suee  fuisse 


beatos,  quod  doctrinse  Augustini  in  aliis  locis 
repugnat,  ut  supra  in  lioc  capite,  et  latius  in 
superiori  tractatu  dictum  est.  Et  probatur  se- 
quela,  nam  S.  Augustinus  vult  lucem  factam 
primo  die  esse ,  vel  naturam  angelicam ,  vel 
lumen  glorise  illse  collatum,  vel  utrumque  : 
nam  esse  naturam  ipsam  sentit  in  Imperfecto 
super  Genes.,  capit.  5,  esse  autem  lumen  bea- 
tificum  sentit  1,  Genes.,  ad  litter.,  capit.  2, 
utrumque  autem  conjungit  in  cap.  9,  et  in  17, 
sentit  Angelorum  creationem  quoad  substan- 
tiam  intelligi  posse  nomine  coeli,  quoad  for- 
mationem  autem  glorise  significari  per  lumen ; 
quod  etiam  lib.  cap.  2:2,  confirmat,  et  lib.  \  1, 
de  Civitat.,  cap.  19  et  20,  sentit,  divisionem 
lucis  a  tenebris  fuisse  divisionem  inter  sanctos 
et  malos  Angelos:  et  lib.  1,  contra  Adversar. 
legis,  et  Prophetar.,  cap.  12,  dicit  per  illam 
lucem  intelligi  posse  Angelos,  qui  semper  vi- 
dent  faciem  Dei :  si  ergo  hoc  ita  est,  et  illa  lux 
facta  est  in  principio  simul  cum  coelo  et  terra, 
tunc  jam  fuerunt  sancti  Angeli  beati.  Si  autem 
ad  vitandum  hoc  inconveniens  dicatur,  sicut 
nos  supra  diximus,  lucem  illam  non  esse  fac- 
tam  in  primo  instanti  creationis,  sed  post  ali- 
quam  moram  licet  sit  facta  primo  die,  a  for- 
tiori  dicere  poterinius  terram  non  esse  disco- 
opertam  aquis  in  principio,  sed  post  tempus 
aliquod :  ergo  eadem  ratione  sine  inconvenienti 
dici  poterit,  factum  esse  id  opus  post  tempora- 
les  dies  ,  ac  subinde  illos  dies  esse  veros  et  na- 
turales,  quia  eadem  est  ratio  de  cseteris  operi- 
bus,  et  admissa  aliqua  mora,  et  successione, 
nullum  majus  inconveniens  ostendi  potest  in 
diurna  mora,  quam  in  alia,  ut  in  capite  sequen- 
ti  latius  expendemus. 

35.  Suadetur  tertio.  —  Tertio  argumentari 
possumus,  quia  multa  sumuntur  vel  supponun- 
tur  in  illo  discursu  Augustini,  qua;  vel  non 
subsistiuit,  vel  probari  non  possunt.  Unum  est, 
quod  omnes  Angeli  videant  in  Verbo  creaturag 
omnes  factas.  Aliqui  enim  theologi  non  putaut 
Yideri  in  Verbo  Dei,  et  per  ejus  formalem  vi- 
sionem  creaturas,  ut  creaturoe  sunt :  alii  vero 
saltem  dicunt,  non  esse  necessarium  ut  videant 
omnes.  Sed  quamvis  difiieile  sit  credere,  pro- 
prium,  et  verum  sensum  historice  Genesis  pen- 
dere  ab  illa  theologica  opiuione,  nihilominus 
ex  hac  parte  permitti  posset  Augustini  sen- 
tentia,  quia  illud  fundamentum  de  cognitione 
propria  creaturarum  in  Verbo,  verum,  et  soli- 
dum  est :  et  illo  posito  probabilius  est,  videre 
omnes  beatos  in  Verbo,  et  prsecipue  Angelos 
sanctos  totum  hoc  imiversum,  prout  a  princi- 
pio  conditum,  et  formatum  est.  Majorem  dubi- 


78  LIB.  I.  DE  UNIVERSO  QUATENUS  A 

tatioiiem  facit,  quod  in  alia  parte  illius  diei 
spiritualis  supponit  sanctus  Augustinus^  nimi- 
rum  omnes  Augelos  liabere  semper  actualem 
cognitionem  in  proprio  genere  rerum  omnium^ 
quas  Deus  in  illis  primis  sex  diebus  condidit; 
quod  enim  id  supponat,  patet,  quia  docet^  illud 
mane,  et  vespera  fuisse  simul,  dicto  lib.  A,  de 
Genesi,  cap.  29,  et  sequentibus.  Unde  cap.  32, 
dicit  illud  mane,  et  vespera  no7i  secundum  iem- 
poris  moras,sed  secundum  spiriticalempotentiam 
mentis  angelicw,  ciincta,  quce  vohierunt  simul 
notitia  facillima  compreJiendentem ,  esse  intelli- 
genda.  Quod  vero  ex  parte  vespertinse  cogni- 
tionis  vel  non  ita  sit  in  aliquibus,  et  in  aliis  sit 
incertum  ,    probatur  ex   dictis   supra  lib.    2, 
de  cognitione  Angelorum,  quia  Angeli  non 
cognoscunt  simul  omnia,  qnse  per  species  in 
proprio  genere  cognoscere  possunt,  quia  non 
possunt  cognoscere  simul,  nisi  quse  per  unam 
speciem  reprffisentantur,  et  verisimilius  est, 
multos  esseAngelos,  quinon  possuntperunam, 
et  eamdem  speciem,  coelum  et  terram,  spiri- 
tualia  et  corporalia,  et  mixta  omnia  contem- 
plari,  imo  credibilius  est,  paucos  esse  Angelos, 
qui  tam  universalem  et  elevatum  modum  co- 
gnoscendi  naturalem  habeant  :  ergo  ex  hac 
parte  non  potuerunt  Angeli  in  illo  principio 
habere  actualem  cognitionem  omnium  operum 
sex  dierum,  et  creationis  mundi,  quia  nec  per 
unum  actum,  quia  non  per  unam  speciem,  nec 
per  phires  actus,  quia  hoc  modo  non  possunt 
phira  simul  intueri.  Ahunde  vero  etiam  illi,  si 
qui  sunt,  qui  per  uuam  speciem  id  facere  pos- 
sint,  hbere  utuntiu^  iha,  et  ideo  nemo  potest, 
nisi  divinando ,    affirmare ,    omnes  habuisse 
ihum  actualem  usum  statim,  ac  conditi  sunt. 
36.  JStasio  prima.--  Secunda.  —  Tertia. — 
Eorum  prcvclusio. — Dicere  quidem  ahquis  pos- 
set,  satis  esse,  quod  omnes  Angeh  semper  sint 
in  ahqua  naturah  cognitione,  et  consideratione 
creaturarum,  ut  inde   intenigamus,   in  tota 
coUatione  sanctorum  Angelorum  fuisse  simul 
vespertinam  cognitionem  omnem  rerum  crea- 
tarum,  hcet  fortasse  non  in  singuhs  fuerit  ac- 
tuahs  cognitio  omnium,   sed  quosdam  actu 
considerasse  ahquas,  ahos  ahas.  Neque  enim 
verisimile  est,  in  tanta  intenigentium  muhi- 
tudine  ahquod  opus  Dei  non  fuisse  actu  con- 
sideratum.  Et  hoc  satis  esse  videtur  ad  iUam 
dierum  distinctionem ;  vel  etiam  dici  potest, 
icet  Angeh,  preesertim  inferiores,  non  omnia 
simul,  et  uno  actu  considerent,  tamen  brevis- 
sima  mora  posse  omnia  percurrere,  nunc  hoc, 
nunc  Uhid  intuendo,  et  ita  factum  satis  esse, 
ut  scx  iUi  dies  comparatione  facta  ad  nostrum 


DEO  PFR  CP.EATIONEM  FACTUM  EST. 

tempus,  simul  esse  dicantur;  vel  tandcm  dici 
potest,  ad  doctrinam  Augustini  satis  esse,  quod 
unus  Angelus  simul  possit  per  unam  speciem 
omnes  creaturas  factas  contemplari  :  nam 
fere  certum  est,  in  illo  initio  unumquemque 
quantum  potuit  per  naturales  vires  opera  Dei 
considerasse,  et  sic  satis  etiam  erit,  quod  in 
supremo  Angelo  omnes  iUi  dies,  et  vesperae  si- 
raul  esse  potuerint.  Sed  hasc  omnia  revera  so- 
him  divinando,  vel  conjectando  dicimtur,  et 
ideo  incredibile  est,  verum  iUorum  dierum 
sensum  ex  tam  incertis  rebus  pendere. 

37.  Suadetur  quarto  ohjectiones  aliquot  pro- 
ponendo  contra  sententiam  Augustini. — Prima 
ohjectio. — Quarto  possumus  objicere,  quia 
iUe  sensus  non  sohmi  vakle  metaphoricus  est, 
quem  in  historia  maxime  vitandum  esse  dixi- 
mus,  sed  etiam  metaphora  iUa  multa  continet, 
qu83  nec  sufficientem  rationem  habent,  nec 
satis  exphcari  possunt.  Primum  est,  quod  co- 
gnitio  matutina  unica,  et  indivisil)ihs  per  com- 
parationem  ad  res  cognitas  sexies  multiplicari 
dicitur,  cum  ex  parte  rerum  cognitarum  nuUa 
ratio  tahs  distinctionis,  ordinis,  aut  numeri 
dari  possit.  Cum  enim  firmamentum  factum 
secuudo  die  dicatur  esse  coelum,  in  quo  sunt 
steUa3,  et  non  possit  videri  coelum  in  Yerbo, 
non  visis  steUis,  cur  matutina  cognitio  harum 
rerum  in  duas,  et  interposita  cognitione  ma- 
ris,  et  terra3  ab  aquis  discoopertee,  fuisset  in 
iUa  metaphorica  narratione  divisa :  muUaque 
simiha  de  Cteteris  interrogari  possunt,  quo- 
rum  rationes  reddere,  difficiUimum  judico. 
Eademque  difficuUas  in  cognitione  vespertina 
considerari  potest,  maxime  cum  opera  iUoinim 
dierum  quoad  cognitionem  in  proprio  genere 
nuUam  habeant  connexionem,  nec  dependen- 
tiam,  nec  ex  se  postulent  unam,  vel  plures 
cognitiones,  sed  juxta  virtutem  cognoscentis, 
et  media,  seu  species,  per  quas  cognoscit,  si- 
mul  et  siue  uUo  ordine  temporis,  vel  natiu-ae 
cognosci  possunt. 

38.  Secunda  ohjectlo. — Proeterea  appeUatio- 
nes  onatie  et  vesperce,  respectucognitiouum  me- 
taphoricoe  sunt,  etvohmtariee;  quia  anteS.  Au- 
gustinum  non  fuerunt  fundatffi  in  ahquo  usu. 
Magisque  metaphorica  est  conjunctio  ex  ilhs 
duabusad  componendum  unum  diem,  ex  eoso- 
him  quod  circa  eamdem  rem  magis,  vel  minus 
perfecte  versantur,  Nam  vespere,  et  mane  pro- 
prie  noncomponuntunumdiem,  nisi,  quiasunt 
partes  unius  motus,  et  quemdam  certum  ordi- 
nem  inter  se  habent.  Ulfe  autem  dute  cognitio- 
nes  clarior ,  et  minus  clara  ejusdem  rei ,  hcet 
sint  simul,  uuUum  tamen  iuter  se  habeut  ordi- 


GAP.  XI.  AN  SEX  DIES  CREATIONIS  MUNDI  NATURALES,  ETC. 


79 


iiem,  aut  connexionem^sedsolum  concomitan- 
ter  se  liabent :  cur  ergo  dicentur  unum  diem 
componere.  Nam  quod  una  sit  excellentior  alia^, 
nonsatis  est,  nisi  inter  se  uniatur,  vel  ordinen- 
tur:  etideo  Augustinus  aliquem  aliuni  ordinem 
observavit,  ut  supra  notavi  adeo  tamen  nobis 
obscurum,  ut  augeat  potius  diflB.cultatem.  Nam 
imprimis  differentia,  quam  constituit  inter 
primum;,  et  alios  dies,  vix  intelligitur,  quia  in 
primo  instanti  creationis  su£e  non  solum  unus- 
quisque  Angelus  seipsum,  sed  etiam  alios,  nec 
solum  alios  spiritus,  sed  etiam  coelos,  et  alia 
corporalia  actu  contemplari  potuerunt,  unus- 
quisque  secundum  suam  virtutem,  et  species, 
quas  in  eodem  instauti,  et  prius  etiam  natura, 
quam  in  actumaliquem  cognoscendi  prodirent, 
acceperunt :  ergo  in  illo  instanti  habuerunt 
cognitionem  vespertinam  non  tantum  sui,  sed 
etiam  aliorum  Angelorum  et  corporum.  Et 
simili  modo  sancti  Angeli  in  secundo  instanli 
non  tantum  cognitionem  sui,  sed  etiam  om- 
nem  aliam  cognitionem  creaturarum ,  quam 
habebant,  in  laudem  creatoris  retulerunt  : 
ergo  prius  etiam  tempore,  ac  natura  habue- 
nmt  vespertiuam  cognitionem  omniumrerum, 
quas  postea  videnint  in  Verbo :  ergo  non  ma- 
gis  in  primo  die  antecessit  vespertina  cognitio, 
quam  in  cseteris  diebus,  Neque  etiam  ponde- 
ratio  illa  quod  de  luce  tantum  bis  dicitur  flat, 
et  facta  est,  de  aliis  vero  additur  tertium,  sci- 
licet,  et  fecit  Deiis,  rem  convincit :  tum,  quia 
si  ad  rem  spectemus,  etiamsi  per  lucem  intel- 
ligamus  Angelos,  illi  non  tantum  habent  esse 
in  Verbo,  sed  etiam  facti  sunt  in  mentibus  an- 
gehcis  sicut  res  aha?:  nam  res  ahai  nondicuntur 
fieri  a  Deo  in  mentibus  angehcis,  nisi  per  im- 
pressionem  specierum  intelhgibihum,  c[uibus 
repreesentantur:  Angehis  vero  hcet  fortasseres- 
pectu  suinon  indigeatspecie^adceeteros  cogno- 
scendos  speciebus  indiget :  ei^go  etiam  Aiigeli 
dicench  suntfieri  in  mentibus  aliorum:  ergoin 
hoc  parva,  vel  nuha  est  differentia  inter  opus 
primi  cliei  et  rehquorum.  Accedit ,  quod  res 
non  dicuntur  proprie  fieri  in  Verbo  Dei,  hcet 
in  iho  sint  eminenter,  et  objective  tanquam 
in  arte,  vel  idea,  et  ideo,  cum  dicitur,  fiat  lux, 
vel  firmamentwn,  non  est  sensus,  quod  fiat  in 
Verbo  Dei,  sed  quod  fiat  in  se,  et  hoc  ipsum 
'  ostenditur,  cum  dicitur,  facta  est  liix,  clecla- 
ratur  enim  efficacia  imperii  divini,  quod  im- 
perium  non  est  ahud,  quam  voluntas  Dei_,  quge 
per  Verbum  imperandi  significatur.  Quod  vero 
in  opere  secundi  diei  addatur,  et  fecit  Deus, 
noii  intehigitur,  id  est,  fecit  in  mentibus  an- 
gehcis:  nam  hsec  est  plane  metaphorica,  et 


voluntaria  interpretatio  sine  fundamento  in 
httera.  Unde,  ut  opinor,  non  habet  pecuhare 
mysterium,  sed  additum  est  ad  exphcamJum 
mehus  munus  firmamenti,  quod  fait  dividere 
aquas  ab  aquis  :  uude  in  tertio  die  non  est  ad- 
ditum  simile  Verbum,  quia  secundum  con- 
textum  non  erat  necessarium;  in  quarto  au- 
tem  die  repetitum  est,  quia  ad  majorem  operis 
explicationem  est  commochim  :  in  t|ihnto  vero 
die  omissum  est  verbum,  factum  est  ita,  so- 
lumque  dicitur,  dixit  Deus,  producant  aqiue, 
etc,  et  infra  :  Creavitque  Deus  cete  grandia, 
etc,  in  sexto  vero  die  pauhihim  immutantur 
verba,  et  de  homine  sohim  dicitur,  dixisse 
Deum  faciamus  Jwminem ,  quo  significatur 
internum  consihum,  et  postea  declaratur  exe- 
cutio  :  Creavit  Deus  hominem  :  tota  ergo  iha 
differentia  inter  opus  primi  diei,  et  Cceterorum 
non  subsistit. 

39.  Tertia  oljectio. — Addo  prseterea,  ihum 
ordinem  inter  primum  vespere,  et  mane  non 
multum  referre,  ut  ex  vespertina  cognitione 
sui  in  se,  et  matutina  cognitione  sui  in  Verbo 
unus  dies  componatur  media  relatione  prioris 
cognitionis  in  laudem  Dei.  Nam  hic  ordo  ad 
summum  intehigitur  esse  per  modum  disposi- 
tionis  ad  formam  perfectiorem ,  yel  per  mo- 
dum  meriti  ad  preemium,  ex  quibus  non  solet 
componi  ahquid  unum,  quod  cum  metaphora 
unius  diei  aliquam  proportionem  habeat.  In 
aliis  vero  diebus  ordo,  c[uo  chcitur  matutina 
preecedere,  non  satis  apparet,  cpahs  sit,  nec 
in  qua  causahtate  fundetur  :  nam  cognitio 
vpspertina  etiam  quoad  opera  ahorum  dierum 
naturahs  est,  et  quantum  est  ex  se  prior  est 
cognitione  supernaturah,  proesertim  matutina, 
ut  exphcavi.  E  contrario  vero  in  nuho  genere 
causse  preeter  finalem  dici  potest  esse  effectus 
cognitionis  matutinse,  quia  non  consequitur 
ad  illam,  sed  ad  principia  naturse,  nec  matuti- 
na  disponit  ad  vespertinam,  sed  potius  e  con- 
verso.  Posset  autem  excogitari  cognitio  ves- 
pertina  per  species  infusas  et  supernaturales  , 
per  quas  ahiori  modo  cognoscuntur  res  in  pro- 
prio  genere  in  se ,  et  non  in  Deo  clare  viso ; 
quse  cognitio  dici  poterit  consequens  statum 
beatificum  tanquam  proprietas  gratise  consum- 
matse,  sicut  de  scientia  animse  Cliristi,  et  ho- 
minum  beatorum  dici  solet.  Sed  absque  dubio 
non  loquitur  Augustinus  de  tah  cognitione 
vespertina,  sed  de  naturah  :  nec  talis  cognitio 
cum  fundamento  tribuitur  Angelis  respectu 
creaturarum  ordinum  naturalium,  f[uia  per 
naturalem  scientia  sufficienter  cognoscunt  res 
istas  in  proprio  genere  :  et  hcet  daretur  ut 


80 


LIB.  I.  DE  UNIVERSO  QUATENUS  A  DEO  PER  CREATIONEM  FACTmi  EST. 


conseqiiens  visio  beata,  ille  ordo  nihil  perti- 
neret  ad  compositionem  unius  diei.  Item  alias 
unus  dies  posset  componi  ex  uno  mane,  et  dii- 
plici  vespera^una  naturali,  et  alia  supernaturali^ 
habentibus  aUquem  ordinem,  licetdiversaera- 
tionis  ad  eamdem  cognitionem  matutinam. 

40.  Qmrta  objectio.  —  Ponderari  etiam  po- 
test,  quod  juxta  discursum  Augustini  vix  in- 
teUigitur,  quando  consummentur  singulidies; 
nam  de  primo  ait,  incipere  a  vespertina  cogni- 
tioue,  qu£e  interveniente  relatione  in  laudem 
creatoris  ascendit  in  mane  usque  admatutinam 
cognitionem.  Quod  si  hoc  ita  est,  vel  secundus 
etiam  dies  incipiet  a  vespera,  et  terminabitur 
per  mane,  et  sic  usque  ad  sextum,  ac  subinde 
etiam  septimus  dies  a  vespera  incipiet,  quod 
Augustinus  semper  negat,  in  dicto  quarto  hbro 
Genesis,  et  sa;pe  alibi.  Vel  dicendum  erit,  in 
eodem  mane,  in  quo  primus  dies  consumma- 
tur  ,  intrincece,  incipere  secundum  diem  per 
matutinam  cognitionem  firmamenti,  seu  ope- 
ris  secundi  diei,  et  consequeuter  secundum 
diem  fmiri  in  cognitione  vespertina  ejusdem 
operis,  vel  ut  jam  relata  in  laudem  creatoris, 
vel  secundum  se  spectata:  ac  subinde,  quod 
per  relationem  operis  secundoe  diei,  id  est,  fir- 
mamenti  cogniti  per  vespertinam  cognitionem 
ejusdem  diei  tertius  dies  jam  incipiat,  et  ad 
meridiem  perveniat  per  matutinam  cognitio- 
nem  operis  ejusdem  diei,  et  in  ea  consumme- 
tur.  Utrumque  enim  horum  videtur  habere 
inconveniens,  videUcet,  quod  simul  complea- 
tur  primus  dies  per  matutinam  cognitionem 
lucis,  et  incipiat  secundus  dies  per  matutinam 
etiam  cognitionem  firmamenti :  nam  sive  illge 
duse  cognitiones  matutinse  intelligantur  om- 
nino  simul  sine  ullo  ordine,  sive  cum  aUqua 
prioritate  et  ordinc,  non  recte  coheerent ,  vel 
coordinantur.  Item  qnia  aUas  dies  secundus 
sine  relatione  sui  operis  in  laudem  Dei  per- 
transibit,  si  taUs  laus  ad  initium  tertii  diei 
jam  pertinet,  vel  si  ad  vitandum  hoc  inconve- 
niens  dicatur,  iu  iUo  terminari  intrinsece  sc- 
cundum  diem,  jam  iUe  secundus  dies  incipiet 
intrinsece  in  maue,  quo  prima  dies  consum- 
matur,  et  fniietur  intrinsece  in  altero  mane, 
quo  inchoatur  tertius  dies,  quod  etiam  prose- 
quendo  metaphoram^  moustrosum  vitletur. 

41.  Quinta  objectio  trimembris. — Pnmuin 
membrum.  — Ultimo  objicere  possumus,  quod 
juxta  illam  quasi  parabolam,  vel  metaphori- 
cam  interpretationem  nuUa  conveniens  ratio 
numeri  et  ordinis  sex  dierum  dari  potest ,  nec 
septima  dies  potest  commoile  expUcari.  Pro- 
batur  primum,  quia  Augustinus  nuUam  aUam 


reddit  rationem,  nisi  perfectionem  senarii  nu- 
meri,  vel  quia  sex  sunt  gradus  seu  ordincs 
rerum  cognitarum.  At  neutra  ratio  satisfacit. 
Non  prima,  quia  aUi  sunt  numeri  vel  aeque, 
vel  magis  perfecti,  ut  denarius,  etc,  pradter- 
quam  quod  non  sufficit  numerum  esse  perfec- 
tum,  ut  rebus  numeratis  tribuatur,  nisi  in  re- 
bus  ipsis  verum  aliquod  supponatur  funda- 
mentum,  quod  hic  non  inveuitur,  ut  patebit 
aUeram  rationem  refutando,  quod  ex  parte 
jam  fecimus  :  nam  si  firmamentum  factum  se- 
cundo  die  fuit  verum  cceUim  octavum,  aut  no- 
num,  certe  alii  coeli  pjlanetarum,  et  astra  ipsa, 
sol,  luna,  et  steUEe  non  sunt  res  aUerius  gene- 
ris,  vel  ordinis  inter  se  :  ergo  in  taUbus  rebus 
non  erat  fundamentum  numerandi  tales  dies. 
E  contrario  vero  volatiUa  et  aquatiUa  non  mi- 
nus  distinguuntur  inter  se,  quam  a  brutis  ter- 
restribns,  et  homo  plus  dictat  ab  iUis  omnibus, 
quam  omnia  illa  inter  se,  cum  sit  secundum 
differentiam  uUimam  exceUentioris  ordinis: 
cur  ergo  cognitio  matutina  volatilium  et  aqua- 
tiUum  simul  uno  die  censetur,  et  cognitio  ma- 
tutina  brutorum  terrestrium  inteUigitur  pos- 
terior,  et  in  distineta  die?  vel  cur  cognitio 
matutina  hominis  non  muUo  magis  per  se 
constituit  novum  diem  distinctum  a  cognitione 
brutorum,  quam  horum  cognitio  a  volatiUum 
cognitione  matutina  separetur?  Atque  hinc 
probatum  reUuquitiir  secundum  punctum  de 
ordine. 

Secundum  menihnim. — Nam  si  matutina  et 
vespertina  cognitio  Angelorum  dicitur  consti- 
tuere  primum  diem,  quia  AngeU  sunt  excel- 
lentissimte  creaturse  cognitee  in  Yerbo;  cur 
cognitio  matutina  et  vespertina  Uominis  non 
constituit  secundum,  cum  homo  inter  res  crea- 
tas  secundum  gradum  perfectionis  habeat? 
Quod  si  dicatur,  praemitti  debuisse,  aUa  ope- 
ra,  per  quse  homini  locus  preeparatus  est :  hoc 
certe  in  operibus  secundi  et  tertii  diei  satis 
observatum  fuerat :  iUa  autem  non  cogebant 
ad  distinguendum  quartum  diem  a  secundo, 
nec  ad  preeponenda  bruta  animaUa  homini  in 
cognitione  matutina,  seu  in  hoc  spirituaUum 
dieriuTi  ordine. 

42.  Tertium  membrum. — Concludltur  jucli- 
cium  desententia  A  ugustini. — Deuique  tertium 
membrum  de  septimo  die  ita  declaro,  quia  si 
isti  dies  distinguuntur  per  repetitionem  ejus- 
dem  cognitionis  matutinee  in  ordine  ad  varia 
opei^a  Dei,  ad  numerandum  septimum  diem, 
necessarium  est  assiguare  opus  septimum,  dis- 
tinctumqne  ab  operibus  sex  dierum,  in  cujus 
cognitione  matutina  septima  dies  posita  sit ;  et 


CAP.  XII.  AN  DIES  NATUftALES  CREATIONIS  MUNDI  REIPSA  SEX,  ETC. 


81 


ciim,  seciindum  Augustimmi,  illcdies  nonlia- 
beat  vespcram,   oportebit;,  ut  ilbid  opus  per 
vespertinam  cognitionem  non  cognoscatur.  At 
nihilhorum  dici  potest  probabiliter :  ergo  juxta 
illos  analogicos  dies  non  potest  septimus  nu- 
merari.    Dicetur  fortasse  diem  septimum  non 
in  cognitione  operis,  sed  potius  in  cognitione 
carentice  operis  positum  esse.   Sed  contra  hoc 
est^  quia  illa  vel  magis  est  carentia  cognitio- 
nis,  quam  nova  positiva  cognitio,  quia  cogno- 
scendo  hsec  opera,  et  non  plura,  cognoscitur 
illa  carentia  novi  operis,  vel  certe  si  aHqua  co- 
gnitio  positiva  addenda  est,  hsec  ita  cogitanda 
est,  ut  Angeli  videntes  Deum,  per  ipsammet 
visionem  sciant,  se  videre  omnia  opera,  quse 
Deusper  se  facere  statuit;  nam  per  hoc  vident 
non  fecisse  Deum  plura,  quam  ipsi  videant : 
hsec  autem  cognitio  non  pertinet  ad  novum 
diem,  nec  intelUgitur  illis  addita  in  die  septi- 
mO;,  sed  videtur  intrinsece  inchisa  in  perfec- 
tione  ilhus  cognitionis  matutinae,  qua  omnia 
Dei  opera  in  ipso  videntur.  Ergo  juxta  illam 
metaphoram  non  videtur  rehnqui  modus  con- 
veniensad  diem  septimumexplicandum.  Prop- 
ter  hsec  ergo  sententia  illa  Augustini,  et  prop- 
ter  nimiam  obscuritatem  et  subtiUtatem  ejus 
difiiciUs  creditu  est :  quia  verisimile  non  est 
Deum  inspirasse  Moysi,  ut  historiam  de  crea- 
tione  mundi  ad  fidem  totius  popuU  adeo  ne- 
cessariam  per  nomina  dierum  expUcaret,  quo- 
rum  significatio  vix  inveniri,  et  difiicinime  ab 
aUquo  credi  posset.  Fundamenta  vero  Augus- 
tini  partim,   capite  prsecedenti,  sohita  sunt, 
partimpendent  ex  declaratione  operum  singu- 
lorum  dierum^  ut  ibidem  dixi. 

GAPUT  XII. 

UTRUM    DIES    NATURALES     CREATIONIS    MUNDI    RE 
IPSA   SEX  FUERINT,   SIGUT   NUMERANTUR  IN   GE- 

NESI. 

4 .  Prima  opinio  negans  diiplicique  via  pro- 
posita.  —  Primo  via  defenditur  a  Cajetano.  — 
Fundamentmn  ejus  ex  Genese.  —  AUqui  catho- 
Uci  scriptores,  licet  fateantur  Moysem,  in 
cap.  1 .  Gen. ,  locutum  esse  de  die  naturaU, 
nihilominns  negant  opera  ibi  narrata  esse 
facta  scx  diebus  natnralibus  ,  sicut  verba  Ge- 
nesis  sonare  videntur;  sed  dicunt  omnia  esse 
facta  intra  unum  diem  ;  recenseri  autein  ac 
si  essent  sex  diebus  facta,  non  quia  ita  facta 
sint,  sed  quia  si  per  moram  sex  dierum  fierent, 
ita  essent  distribuenda.  Heec  autem  opinio 
duobus  modis  excogitata  est.  Prior  couvenit 
III, 


cum  Augustino  in  Iioc  :  quod  omnia  ponit  si- 
mul  in  primo  instauti  creationis  facta,  solum- 
que  difTert  in  expUcatione  dierum,  quia  non 
explicat  de  diebus  spiritualibus,  sed  de  diebus 
naturalibus  et  sensibilibus.  Dicit  tamen  non 
fuisse  sex  ,   sed  unum  sexies  repetitum  per 
comparationem  ad  res  conditas.  Et  hanc  opi- 
nionemdefendit  Cajetanus,  Genes.  1,  in  expU- 
cationeprimi  diei,  in  fme,  et  in  initiocapitis  "1. 
Fundatur  preecipue  in  illis  verbis  cap.  2:  Istci^ 
sunt  generationes  cceli  et  ierrcc  ,  quando  creata 
swit  in  die ,  quo  fecit  Dominus  ccelum  et  ter- 
ram,  et  omne  virgultum  agri,  etc,  ubi  primum 
ponderat  verbum  illud,  in  die  quo,   nam  inde 
colUgit  fecisse  Deum  coelum  et  terram,  iu  uno 
die,  quffi  fuit  etiam  ponderatio  Augustini,  lib. 
5,  Genes.,  a  principio,  et  aliis  multis  locis : 
secundo  ponderat  Cajetanus  illa  verba,  et  omne 
mrgultum  agri  ,  per  quse  declarari  putat  loqui 
Moysem  de  coelo  et  terra  non  nudis  et  infor- 
mibus,  sed  cum  toto  ornatu,  quem  per  sex  dies 
acceperunt,  ac  denique  prout  includunt  non 
tantum  simplicia  corpora,  sed  etiam  mixta, 
nam  virgulta   agri    mixta  sunt ;  unde   ujte- 
rius  infert  declarasse  Moysem  per  illa  verba 
opus  antea  narratum  in  tertio  die,  in  uuo  et 
eodem  die  cum  coelo  et  terra  factum  esse  ,  ct 
per  hoc  etiam  significasse,  idem  esse  intelli- 
gendum  deomnibusaliorum  dierum  operibus: 
ac  denique  concludit,  etiam  omnia  opera,  quce 
in  primo  die  dicuntur  facta,   non  successive 
per  discursum  ejus  fuisse  facta,  sed  simul  in 
principio  iUius  diei.  Quia  idem  est  (inquit)  ju- 
diciiun  quoad  simultatem  temporis  c^oni  crea- 
tione  C(£'orum,  et  terra? productis  tertio  die,  ct 
aliis  dielus ,  et  similiter  eadem  erit  ratio  de 
productis  in  uno  die  quoad  simultatem  tempo- 
ris  in  productione  sua. 

2.  Secundavia  est  Cani  apud  Molinam.  — 
At  vero  Cano,  (ut  Molina  refert)  in  aliis  conve- 
niens  cum  Cajetano^  iu  hoc  ultimo  differt.  Fa- 
temur  enim  diem,  de  quo  Moyses  loqintur, 
esse  naturalem  ,  et  in  re  fuisse  unum  lantum 
sexies  repetitum  :  nihilominus  tamen  dicit  in 
illo  die  non  fuisse  omnia  simul  facta,  sed  cum 
aliqua  successione  in  partibus  illius  diei.  Quam 
successionem  solum  in  productione  mixtorum 
putat  essenecessariam,  quia  expresse  narrautur 
facta  ex  materia  preejacente,  ut  in  capite  de- 
cimO;,  expeudimus ;  de  cffilis  vero,  et  elementis 
prout  nutic  sunt,  putat  simulesse  facta  in  iilo- 
met  die,  in  ejus  priacipio.  luterrogatus  autem, 
quo  vero  sensu  potuerit  Moyses  dicere,  sex  die- 
bus  esse  facta ,  quai  uno  tantum  die  facta 
sunt,  respondet  subiutelligendo  conditionem,  et 

6 


82  LIB.  I    DE  UNIVERSO  QUATENUS  A 

iitendo  verbis  al3Soliitis  in  sensu  conditionato, 
quia  si  opera  illa  per  distinctos  dies  essent  fa- 
cienda,  sex  diebus,  et  illo  ordine  fierent ;  qui 
modus  loquendi  (ait)  non  est  inusitatus,  ita 
enim  multi  exponunt  illud  Psalm.  101  :  Ipsi 
peribimt,  tu  autem  permanehis ,  id  est,  licet 
ipsi  pereant ,  tu  perire  non  potes ,  et  illud 
Matth.  42  :  Coelum  et  terra  transihunt  ,  verha 
aukm  mea  non  transihunt,  id  est,  etsi  illa  defi- 
ciant ,  verba  mea  deficere  non  possunt ,  et 
Aristoteles  in  simili  sensu  dixit  2  ,  de  Coelo , 
cap.  2,  motum  co^li  initium  habere  ab  oriente, 
cum  ipse  putaverit,  non  incepisse,  quia  si  in- 
cepisset,  inde  inciperet.  Cur  autem  vohierit 
Moyses  uti  illo  modo  loquendi  rationes  variae 
redduntur,  prima  a  posteriori,  ut  captui  nos- 
tro,et  rudis  populi  se  accommodaret,ut  possent 
facilius  magnitudinem,  varietatem  et  ordinem 
tot  rerum  rudiores  concipere.  Secunda  ex  Ca- 
jetano,  ut  ostenderet  naturalem  ordinem,  et 
consecutionem  talium  rerum  .  ratione  cujus 
optime  potuit  Moyses  illa  repetitione  ejusdem 
diei  uti  per  comparationem  ad  sex  gradus  re- 
rum ,  qui  in  illis  diebus  commemorantur. 
Tertio id  fecisse  credunt  ex  inspiratione  divina, 
ut  per  ilhim  modum  perveniretur  ad  diem 
septimum,  et  requiem  ilhus  commemorandam, 
ut  eo  modo  disponeret ,  et  induceret  homines 
ad  sabbatum,  seu  septimum  quemque  diem 
hebdomadse,  ad  Dei  cuhum,  et  in  memoriam 
beneficii  creationis  consecrandum. 

3.  Secunila  opinio  affimans  et  vera.  —  Pro- 
hatur  primo.  —  Secundo.  —  Nihilominus  di- 
cendum  est,  sicut  Moyses  de  die  natm-aii,  et 
sensibih  locutus  est,  ita  etiam  de  vero  numero 
sex  dierum  in  re  existentium,  et  sibi  succeden- 
tium  fuisse  locutum,  et  in  singuhs  illorum  die- 
rum  aliquod  opus  esse  factum,  prout  ab  eodem 
Moyse  in  ahquo  vero  sensu  narratum  est.  Heec 
assertio  primum  absohite,  deinde  in  particulari 
coutra  dictas  opiniones  probanda  est.  Primum 
et  prsecipuum  ejus  fundamentum  est  plana  et 
sincera  httera  Scripturse.  Quia  si  qua?  ratio 
cogit  ad  dicendum  Moysem  esse  locutum  de 
die  naturah  et  omnibus  intehigibih  ,  eadem 
cogit  ad  dicendum  locutum  esse  de  vero  ,  et 
reali  numero  sex  dierum  distinctorum,  et  nu- 
merabihum  tah  numero,  qui  ab  omnibus  in- 
tehigi  possit.  Ratio  enim  retinendi  veram  si- 
gnificationem  diei  naturahs  est  iUa  communis, 
quod  verba  Scripturee  non  sunt  ad  metaphoras 
transferenda,  nisi  vel  necessitas  cogat,  vel  ex 
ipsa  Scriptura  constet,  et  maxime  in  historica 
narratione,  et  ad  instructionem  fidei  perti- 
iiente  :  sed  Jieec  ratio  non  minus  cogit  ad  intel- 


DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 
hgendum  proprie  dierum  numerum,  quamdiei 
quahtatem,  quia  non  minus  uno  modo,  quam 
aho  destruitur  sinceritas,  imo  et  veritas  histo- 
rise.  Secundo  hoc  valde  confirmant  alia  Scrip- 
turse  loca,  in  quibus  hi  sex  dies  tanquam  veri, 
et  intcr  se  distincti  commemorantur,  utExod. 
20,  dicitur  :  Sex  diehus  operaleris,  et  facies 
omnia  opera  tua,  septimo  autem  die  sahhaium 
Domini  Dei  tui  est.  Et  infra  :  Sex  enim  diehvs 
fecit  Dominus  coelum  et  terram,  et  mare,  et 
omnia  quce  in  eis  sunt,  et  idem  repetitur  in 
cap.  31.  In  quibus  locis  sermonis  proprietas 
coUigi  potest  tum  ex  eequiparatione,  nam  cum 
dicitur  :  Sex  diehus  operaheris,  propriissime 
inteUigitur  :  tum  quia  non  est  verisimile,  po- 
tuisse  populum  inteUigere  verba  iUa  in  aho 
sensu,  et  e  contra  incredibile  est,  Deum  in 
suis  prseceptis  tradendis  iUis  verbis  ad  popuhim 
fuisse  locutum.  quibus  deciperetur,  falsum 
sensum  concipiendo,  si  Deus  non  per  sex  ve- 
ros  dies  opera  sua  fecisset. 

•4.  Tertio.  —  Tertio  accedit  communis  in- 
teUigeutia  Patrum.  Omnes  enim,  qui  de  vero 
die  primum  interpretantur,  secundum  inteUi- 
gunt  non  de  eodem,  sed  de  simih  die  proxime 
succedente,  et  sic  de  cseteris,  atque  adeo  intel- 
ligunt,  iUum  dierum  numerum  verum,  et  rea- 
lem  fuisse.  Ita  docent  in  principio  Exaemeron 
etGenesis,  Basihus,  Ambrosius,  Chi^sostomus, 
Beda,  Strabo,  et  ahi,  Nazianzenus,  orat.  43,  in 
principio,  et44,  in  princip.,  Athanasius,  orat. 
seu  serm.  3,  contra  Arian.,  ante  medium :  Tota 
rerum  natura  intra  sex  dies  condita  est,  et  pri- 
mo  qnidem  lux  quod  spatium  diem  appellatit, 
et  sic  suo  ordine  reliquos  numerat.  Idem  sentit 
Gregorius  32Moral.,  cap.  9,  alias  10,  Damas- 
cenus,  lib  2,  cap.  5  et  7,  et  alioscum  scholas- 
ticis  congerit  Martineugus. 

5.  Quarto. — Quarto  addo  Patres  asserentes, 
et  ex  Scriptura  colhgentes  mundum  in  die 
Dominioo  fuisse  creatum :  ita  enim  Ecclesia  in 
hymno  matutino  diei  Dominici  cauit : 

Primo  dierum  omnium, 

Quo  mundus  extat  conditus, 
Vel  quo  resurgens  conditor 
Nos,  morte  victa,  liherat. 

Et  docet  Leo  papa,  epist.  79,  cum  aliis,  quos 
retuli,  tom.  1,  de  Relig.,  lib.  2,  de  Festis,  c,  4, 
n.  15,  et  addi  potest  Concilium  Tridentinum, 
sess.  2  ,  dicens  Deum  iu  Dorainico  die  lucem  / 
condidisse,  resurrexisse,  et  Spiritum  sanctum 
ad  Apostolos  misisse.  At  vero  si  numerus  sex 
dierum  verus  non  est,  nuUo  fundamento  dioi 
potest,  creasse  Deum  muudum  in  Domiuico 


CAP.  XII.  AN  DIES  NATUP.ALES  CP.EATIONIS  MUNDI  REIPSA  SEX,  ETC. 


83 


die.  Et  eadem  ratione  noii  posset  dici  requie- 
visse  ab  operibus  suis  indie  sabbati,  sicut  sentit 
Scriptura^  quoties  bac  ratione  diem  septimam 
vocat  sabbatum  Domini,  ut  Exod.  16^  20^  35, 
Deut.  5,  et  sentiunt  dicti  Fatres  :  nam  inde 
colligunt  Deum  in  die  Dominico  incepisse 
opera  sua,  quia  in  die  sabbati  ab  illis  cessavit. 
At  vero  si  Deus  intra  unura  diem  omnia  opera 
suaperfecit,  vel  in  eodem  die  ab  omni  opere 
quievit,  si  in  primo  instanti  intrinseco  imilativo 
illius  diei  omnia  simul  perfecit,  vel  saltem  si 
in  illo  uno  die  omnia  successive  consnmmavit, 
in  sequenti  die  quievit.Quo  ergo  fundamento, 
vel  qvia  consecutione  dici  potest,  die  Dominico 
creasse  mundum,  et  die  sabbato  quievisse? 

6.  Evasio  removetur.  —  Repondebunt  for- 
tasse  ,  non  dici  Deum  quievisse  in  die  sabbati, 
quia  secundum  realem  duratiouem  et  con- 
versionem  primi  mobilis  ille  fuerit  septimus 
dies  post  primum,  qni  Dominicus  appellatus 
est,  sed  sohim  secundum  metaphoricam  nu- 
merationem  et  accommodationem  septimum 
appellatum  esse,  et  consequenter  inde  in  po- 
pulo  Dei  talem  diem  sabbatum  esse  appella- 
tum  :  non  quia  in  simiH  die  septimo  vere  Deus 
quieverit,  sed  quia  requies  Dei  per  numera- 
tionem  septimi  diei  declarata  est.  At  enim, 
quis  non  videat,  interpretationem  hauc  veri- 
tatiet  sinceritatiScripturaemultumderogare  , 
cum  in  re  ipsa  requies  Dei  non  contigerit  in 
septimo  die,  et  consequenter  nec  septimus 
dies  fuerit  dies  reqiiietionis  Dei,  ac  proinde 
nec  sabbatum  vere  nominari,  nec  inde  colhgi 
possit,  Deum  in  die  Dominico  mundum 
creasse. 

7.  Prolatur.  —  Quinto  argumentor  ratione, 
quia  si  Moyses  loquitur  de  die  naturah  solari, 
vel  ilh  sequivalenti,  et  dicit  factum  esse  mun- 
dum,  prout  nunc  est,  sex  diebus,  et  in  re  non 
fuit,  nisi  in  uno  tantum  factus,  falsum  dicit 
in  proprietate  sermonis,  et  nuUa  ratio  sufii- 
ciens  tahs  metaphorae  :  imo  (qnod  gravius  est) 
per  nuham  metaphoricam  locutionem,  quse 
ratione  subsistat,  potest  ihius  locutionis  veri- 
tas  salvari.  Prima  pars  se  nota  est,  nam  est 
ipsa  assertio  contrariai  sententiee,  ideo  enim 
recurrit  ad  metaphoricas  expositiones,  quia 
non  censet,  veram  esse  historiam  in  proprie- 
tate  sermonis.  Secunda  pars  probatur,  quia 
omnes  rationes  metaphorae,  quse  adducuntur, 
inanes  sunt  et  insufficientes  ,  ut  per  talem  me- 
taphoram  solvetur,  vel  supponatur  varias  ihius 
narrationis,  ut  in  tertia  parte  rationissumpsi. 
Quam  probo,  quia  imprimis,  quod  ait  Proco- 
pius  Moysem  usum  fuisse  iUo  numerationis 


modo  ad  rudis  popuh  instructionem,  non  suf- 
ficit  ad  veritatem  sermonis  exphcandam,  si 
verba  non  sunt  factis  conformia.  Unde  ut  iha 
ratio  locum  habeat :  supponere  debet,  ita  facta 
esse  omnia  sex  dicbus,  sicut  narrantm^  :  aho- 
qui  narratio  ejusmodi  potius  simphces,  et  fere 
omnes  audientes  deciperet,  quam  instrueret. 
Accedit  quod  si  omnia  facta  essent  simul  in 
uno  momentO;  ut  distincte  conciperentur,  pos- 
sent  sigihatim  exphcari  res  factaj  sine  nume- 
ratione  dierum  primi,  secuudi,  et  tertii,  nam 
hsec  numeratio  non  hieem,  sed  potius  sum- 
mam  obscuritatem  et  difficultatem  afFerret,  in 
concipiendo  res  simul  factas  perdierum  succes- 
sionem.  Et  simih  modo  si  res  omnes  sunt 
factee  intra  unum  diem  cum  successione,  tota 
varietas,  et  multitudo  rerum  factarum  posset 
cum  successione  intra  eumdera  diera  sine  fic- 
tione  sex  dierum  cum  eadem,  vel  majori  pers- 
picuitate  exphcari. 

8.  Convincitur  expositio  Cajelani  clc  sex  gra- 
dilus  rerum  in  mini.  \.  —  Deinde  quod  Cajela- 
nus  addit  potuisse  iham  numerationem  die- 
rum  fleri  ad  denotandum  sex  gradus  reruni 
factarum,  etiam  est  gratis  excogilatum,  et  in 
rigore  est  falsum,  quia  opera,  quee  sex  diebus 
facta  narrantur,  non  continent  sex  gradus  re- 
rum,  qui  sigihatim  siiiguhs  diebus  facti  sint, 
maxime  secundum  ipsnm  Cajetammi.  Nam 
ipse  supponit  gradus  spirituahum  rerum,  coe- 
lorum,  et  eleraentorum  in  prirao  instanti  crea- 
tionis  essefactos,  et  consequenter  etiam  hicem, 
ac  proinde  postea  in  iUo  die  nihil  esse  addi- 
tum,  nisi  motura  localem  primi  mobihs,  qui 
non  potest  dici  novus  gradus  rerum,  scd  acci- 
dens  quoddara  corpoins  coelestis  :  ergo  in  iho 
die,  si  terapus  ilhus  inspiciamus,  nuhus  rerum 
gradus  factus  est  :  in  primo  autem  instanti 
extrinseco,  non  lantum  unus,  sed  phires  gra- 
dus  rerura  facti  narrantur.  Ac  subinde  in  se- 
cundo  die,  si  per  firraaraentura  eethereura  coe- 
lum  intehigimus,  et  illo  die  productio  ejus 
quoad  substantiam  refertur,  non  fit  repetitio, 
vel  numeratio  propter  aliquera  novum  gra- 
dum  rerura,  qui  sub  coelo  non  esset  corapre- 
hensus;  et  idem  de  quarto  die  objicieraus. 
Praiterquam  quod  res  ipsas  secundnra  se  spec- 
tando,  ex  parte  illarum  nuha  est  ratio  talis  or- 
dinis,  ut  cjuod  inter  firmamentum,  et  solem, 
ac  stehas,  maris  congregatio,  terraj  manifes- 
tatio,  et  plantarum  productio  interiionantur, 
item  quod  gradus  aquatilium,  et  volatihum 
non  distinguautur  taiiquam  duo  gradus  dis- 
tinctis  diebus  narrandi,  et  gradus  brutorum 
distincto  die  numeretur^  cum  non  magis  a  vo- 


8-4  LIB.  I.  DE  UNIVERSO  QUATENUS  A 

latilibus,  quam  liajc  ab  aquatilibus  distinguan- 
tur,  et  quod  gravius  est^  uuus  dies  ascribitur 
brutis  et  homini ,  cum  multo  magis  in  gradu 
distinguantur,  ut  supra  etiam  argumentabar. 
Ex  ordine  igitur,  ac  distinctione  rerum  facta- 
rum  nulla  ratio  distinctionis  dierum,  aut  ve- 
ritatis  narrationis  eorum  reddi  potest^  si  revera 
in  se  distincti  non  fuerunt. 

9.  Fvertitur  Cani  defensio  per  senswn  con- 
ditionattmi  in  n.  ^2.  —  Atque  hinc  evideuter 
evertitur  veritatis  defensio  per  sensum  coudi- 
tionatum  a  Cano  extogitatum.  Nam  Ucet  ihe 
sensus  aliquando  locum  habeat^  quando  vel 
materia  ipsa^  vel  circumstantise  locutionis  illum 
admittunt,  ut  in  exemplis^  quse  Cano  inducit, 
probabile  est  :  at  in  pra?senti  nullo  modo  po- 
test  accommodari.  Nam  illa  conditionaUs,  si 
mundus  cura  successione  dierum  fieret,  intra 
sex  dies  et  tah  ordine  fieret,  falsa  est,  quia  dis- 
parata,  et  non  necessaria,  potuisset  enim  fieri 
vel  phnibus^  vel  paucioribus  diebus,  vel  aho 
ordine  pro  arbitrio  facientis^  cum  res  ipsanon 
magis  hunc  ordinem,  vel  numerum  dierum^ 
quam  ahum  ex  se  postulent,  ut  ostensum  est, 
et  per  se  notum  videtur  :  in  quo  ergo  fundari 
potestveritashujus  conditiouahs.Maxime  cum 
conditionahs  veritas  aut  connexionem  ahquo 
modo  necessariam  inter  antecedens^  et  conse- 
quens  requirat,  aut  sahem  certum  eventum 
sub  conditione  futurvnn,  quem  oportet  esse 
pra^visum,  ut  vera  sit  locutio,  quod  in  prse- 
senti  excogitare,  aut  fingere  valde  frivolum 
est.  Unde  hcet  in  preedictione  prophetica  ah- 
quando  habeat  locum  conditionahs  assertio, 
historicai  narrationi  nuUo  modo  potest  accom- 
modari,  quia  conditio  ipsa  suspendit  factum, 
et  consequenter  repugnat  historiai  :  ideoque 
nunquam  in  Scriptura  invenietur  absohita  as- 
sertio  pro  conditionata  in  historica  nari^atione. 
Dicetur  forte,  quod  et  Cano  indicasse  fertur, 
narrationem  iham  non  per  solam  couditionem, 
scd  quasi  per  comparationem  ad  ahum  ope- 
rantem  esse  intehigendam,  ut  sensus  sit,  quod 
si  ahus  a  Deo  ihud  opus  fecisset,  septem  die- 
bus  ad  ihud  perliciendum  indiguisset.  Sed  hoc 
non  sohmi  vohmtarium,  sed  etiamvanum  est, 
quia  sieut  Deus  nuUo  tempore  iudigebat,  ita 
quihbet  aiius  a  Eeo  in  quocumque  dierum  nu- 
mero  ihud  opus  perficere  non  potuisset,  etli- 
Cjt  fingatur  ni  ahquo  potuisse,  frustra  hngitur 
sex  diebus  potius,  quam  sex  milhbus  ad  ia  per- 
hciendi;m  mdiguiste.  Ac  denique  etiam  illo 
moao  non  saivatur  veritas  loeutionis  :  quia 
etiam  in  vulgari  sermone  hcetiuterdum  dica- 
mus  aliquem  uno  die  fecisse  ^  quod  alter  vix 


DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 
septem  diebus  faceret,  nunquam  tamen  vere 
dicemus  illum  priorem  septem  diebus  tale 
opus  fecisse,  si  revera  in  uno  die  illud  con- 
summavat  :  Scriptura  autem  non  tantum  di- 
cit  Deum  operatum  esse,  quod  pro  scptem 
chebus  sufficeret,  sed  simphciter  narrat,  sex 
diebus  operatum  esse,  et  postea  quievisse_,  ut 
allegatum  est  :  tandem  hinc  facile  rejicitur 
altera  ratio  sumpta  ex  sanctificatione  diei  sab- 
bati.  Quse  quidem  est  optima,  et  in  Scriptura 
fundata  supposita  historiffi  veritate  :  nam  re- 
vera  Deus  per  sex  dies  vohut  mundum  con- 
derC;,  et  septimo  vacare,  ut  homines  instrueret 
tam  moraliter,  quam  religiose  ad  vacandura 
Dei,  eique  septimum,  et  uhiraum  uniuscujus- 
que  hebdomadte  diem  Deo  consecrandum.  At 
vero  ablato  historise  fundamento,  vakle  frivola 
est  causa  illa  ad  reddeudam  metaphorae  ra- 
tionem,  tura  quia  vis  rationis  consistit  in 
exeraplo  divino^non  in  figura  sermonis :  exem- 
plum  autera  nuUum  est,  si  res  nonestita  facta, 
sicut  narratur,  tura  etiara  quia  illa  ratio  sohim 
declarat  finem  quemdam  extrinsecum,  propter 
quem  ihe  idera  dies  sexies  repetitus,  senarius 
dierum  simphciter  appellatus  est ;  locutio  au- 
tem  non  sumit  veritatem  a  fine  extrinseco,  sed 
ex  conformitate  ad  rem  dictam,  quse  per  iUam 
rationera  non  exphcatur,  nam  locutio  falsa 
non  fit  vera  ex  eo  solura,  quod  ad  bonura  fi- 
nem  referatur, 

10.  Probatur  secundo  vera  sententia  specia- 
liter  contra  Cajetanim.  —  Sexto  contra  Caje- 
tanura  specialiter  iuduci  possunt  orauia,  qui- 
bus  cap.  10,  speciahter  probavimus,  raixta  non 
fuisse  lacta  siraul,  et  in  eodera  momento  cum 
terra  et  aqua,  quia  ex  terra,etaqua  facta  suut, 
ut  Scriptura  uarrat,  quouiam  repugnat  fieri 
ex  aqua,  et  simul  cum  aqua,  quia  productio  ex 
aqua  suppouit  aquam,  idemque  est  de  produc- 
tione  ex  terra,  et  de  productione  horainis  ex 
hmo  terree,  ut  ibi  late  diximus.  Et  ideo  Couci- 
hum  Laterauense  expresse  dixit  huraauara 
creaturara  post  alias  f ihsse  corapositara ;  unde 
recte  dixit  Theodoretus,  hb.  5,  divin.  Lecret., 
cap.  de  Materia:  Moysem  aperte  docuisse,  quce- 
nanL  ex  iis,  qiue  nozerant,  et  qucenavi  cx  iis,  quce 
erant,  fabrtcutus  e^t  opifex,  quod  optime  pro- 
sequitur,  et  conchidit,  kciniiieju  fec.sse  partirn 
ex  his,  quce  eraut,  quuntunt  ud  CDVpus,  partim 
ex  liis,  qiue  non  erant,  quaniurn  ud  a,d..Min. 
Isii  autem  varii  modi  fabricamii  necessario  iii- 
ter  se  requirunt  successionem.  Quai  uou  miuus 
efficaciterprobalur  exeo  quod  terra  ahquando 
fuit  vacua  et  inanis ,  id  est,  carens  fructibus 
et  animalibus,  et  cooperta  aquis,  ciun  postea 


CAP.  XII.  AN  DIES  NATURALES  CREATIONIS  MIINDI  REIPSA  SEX,  ETC. 


85 


apparuerit.  Neque  enim  recte  lisec  exponuntur 
conditionaliter,  aut  quasi  aptitudine,  et  quan- 
tum  est  ex  se,  quia  lioc  modo  etiara  nunc  pos- 
set  (iici  terra  inanis  et  vacua,  et  cooperta  aquis, 
utique  quantum  est  ex  se;,  et  conditione  natu- 
rali,  vel  nisi  Deus  aliter  illam  ornasset,  vel 
disposuisset :  at  illa  locutio  nunc  absolute  dicta 
falsa  esset :  ergo  etiam  in  primo  die,  vel  instan- 
ti,  si  jam  erat  in  illo  discooperta  et  floribus 
vestita.  Et  optima  ratio  est  ssepe  tacta,  quia 
Moyses  non  explicabat  terr»  naturam,  ut  di- 
ceret,  quid  de  se  haberet,  sed  narrabat  histo- 
riam  et  statura,  in  quo  priraum  a  Deo  fuit  con- 
dita,et  inquo  posrea  constitutaest.  Unde  obiter 
satisfit  vulgari  interrogationi,  cur  Beus  suc- 
cessive  fecerit,  quae  potuit  in  momento  simul 
producere,  cujusrei  varias  rationes,  incap.  10, 
in  fme,  exPatribus  reddidimus.  Quibussuppo- 
sitis,  nunc  addimus  duo  notari  posse,  quse 
successionem  necessario  postulabant :  unura 
est  terapus  et  motus,  id  est,  dies  ipsi,  seu  rao- 
tus  locales  coelorura,  qui  in  illis  sex  prirais 
diebus  facti  sunt,  et  intrinsece  successionera 
inckidunt :  ahud  est  productio  ex  corpore  facto 
ex  nihilo,  nam  illa  duo  non  potuerunt  esse 
sine  successione  discreta  (ut  sic  dicam)  unde 
supposito,  quod  Deus  propter  rationes  supra 
tactas  vobiit  qusedam  facere  ex  nihilo,  alia  ex 
rebus  jara  factis  ex  nihilo,  necessario  debuit 
cum  aliqua  successione  operari. 

II,  Prohatur  septirno  speclaliter  contra  Ca- 
num. — Conjectiira  qucedam  exploditur. — Tan- 
dera  supposita  succpssione  in  horura  operum 
productione,  facile  confutatur  Cani  seutentia 
ad  unum  diera  coarctantis  totam  seriem  re- 
rum.et  productionum  in  illis  diebus  factarum. 
Nam  omnes  difficultates,  qua3  in  hac  succes- 
sione  expHcanda  occurrunt,  non  oriunturex 
parvitate,  vel  alterius  operis  executionem  in- 
terpositi :  sed  in  ordine  tantura  prioris,  et  pos- 
terioris,  quoraodo  scilicet,  potuerit  prius  esse 
coekira  sine  luce,  etpostea  fuerit  ilk  addita  lux, 
et  postea  firmamentura,  quod  etiam  est  coelum, 
et  quomodo  faerit  kix  aute  solera,  vel  ccekim 
sine  stelhs,  et  simika,  quai  non  magis  diflicika 
sunt,  sive  per  diera,  sive  per  korara  prius,  vel 
posterius  facta  dicantur :  ergo  si  Canus  admit- 
tit  kanc  successionem,  et  omnes  diflficukates 
devorat,  frustra  intra  unura  diera  orania  con- 
ckidit,  novas  et  insuperabiles  difficultates  ad- 
dendo,  et  planas  Scripturse,  et  kistoricas  locu- 
tiones  adtropos,  et  insinuatos  sensus  verborum 
detorquendo.  Dicetur  fortasse  non  videri  ve- 
risimile,  tantam  temporis  raorara  inter  singula 
opera  interpositam  fuisse,  akoqui  oporteret  in 


sin^^^uks  diebus  facto  uno  opere,  in  rekquo  diei 
terapore  ab  omni  opere  cessasse ,  et  quasi 
otiosum  fuisse  Deum.  Sed  hsec  conjecturavalde 
humana,  et  debilis  est,  tum  quia  esto  demus, 
vokiisse  Deura  integrura  diem  Tini  operi  dicare, 
etiamsi  ilhid  in  puncto,  aut  brevissimo  tem- 
pore  perfecturus  esset,  et  rekquo  terapore  ilkus 
diei  a  novo  opere  vacare,  quid  absurdi,  vel  in- 
commodi  inde  sequeretur,  numquid  non  est 
Deus  suorum  operum  Dominus,  ut  ea  potuerit, 
quo  veket  raodo  facere  ?  Certe  vel  propter  koc 
ipsura  sokira,  nimirura  ut  se  kberum  in  ope- 
rando  ostenderet,  id  faceret  potuisset,  et  omnes 
rationes,  propter  quas  supra  diximus  fecisse 
Deura  rauka  successive,  quae  siraul  facere  po- 
tuisset,  ad  koc  etiara  appkcari  possunt,  ut 
propter  easdera  potuerit  mukis  diebus  facere 
opera,  quse  uno  die  perficere  potuisset,  et  in 
uno  die,  una  hora  operari,  et  in  aliis  ab  opere 
vacare.  Deinde  vero  addimus,  taka  fuisse  opera 
singulorum  dierum,  ut  in  singuks  potuerit 
Deus  totos  dies  integros  operari,  ut  in  singulo- 
rum  operura  explicatione  raonstrabiraus. 

i 2 .  Ad  fimdament iim  contrarium positum  in 
n.  \  exl  c.  Gfenesis.  —  Prima  expositio  proxi- 
mi  loci  Geneseos.  —  D.  Thomas  dictam  exposi- 
tionem  admittit ,  non  tamen  qiiod  ex  ea  iMule- 
runt  Cajetanus  aut  Cano.  —  Circa  fundaraen- 
tura  contrariee  sententia  sohira  supersunt 
explicanda  verba  iUa  cap.  2  Gen.:  Istce  sunt 
generationes  cceli  et  terrce ,  quando  creata  sunt 
in  die,  quo  fecit  Dominus  ccxlum  et  terram,  et 
om.ne  virgultum  agri,  quse  duas  liabent  expo- 
sitiones,  una  est,  ut  intelkgantur  de  primo 
die  tantura  ,  ut  intellexerunt  Cajetanus  et 
Cano,  licet  diverso  raodo.  Nara  Gajetanus  in- 
telligit  ilkid  solum  ratione  primi  instantis 
ilkus  diei,  in  quo  creavit  Deus  coekira  et  ter- 
rara,  Cano  vero  de  toto  tempore  illius  diei  il- 
lura  exponit  :  et  uterque  intekexit,  per  illa 
ukiraa  verba,  Et  omie  virgiiUum  agri,  indi- 
cata  esse  orania  mixta,  et  omnia  opera  sex 
dierum,  et  aker  inde  conckisit,  omnia  esse  si- 
mul  facta  in  primo  instanti  iUius  diei ;  alter 
vero  orania  esse  facta  in  illo  die  non  simul, 
sed  successive.  At  vero  divus  Tkomas,  1  part., 
q.  74,  articulo  secundo  ,  a<i  primura  posterio- 
rum  argumentorum,  adraittendo  expositionera 
de  primo  die,  neutrum  illorum  consequentium 
admittit,  et  ad  illa  ultima  verba,  Et  omnevir- 
gultum  agri,  respondet  virgulta  uonesse  facta 
in  iUo  die  in  se,  et  in  actu,  sed  iu  potentia 
terra3,  coeli,etaliorum  elementorum,  quomodo 
omnia  facta  sunt  in  prirao  instanti  creationis. 
Et  hoc  putat  esse  a  Moyse  expkcatumj  cum  ad 


86  LIB.  I.  DE  UNIVERSO  QUATENUS  A 

dit,  Et  omne  virguUwn  agri  cmlequam  oriretur 
in  terra,  omnemqiie  herlam  regionis  priusquam 
germinaret  :  non  enim  poterat  germen,  aut 
herba  actu,  et  in  se  fieri;,  antequam  esset :  ut 
ergo  deuotetur,  in  illa  die  solum  in  potentia 
esse  factum  germen,  additur,  antequam  orire- 
tur.  Quse  fuit  expositio  Augustini  ,  lib.  5  Gen. 
ad  litter.,  cap  4,  et  lib.  6,  a  principio,  et  Gre- 
gorii,  dictolib.  32  Moral.,  cap.  10. 

13.  Judicium  de  illa  expositlone.  —  Heec 
expositio  sano  modo  intellecta  veram  continet 
doctrinam,  quia  omnia  mixta  sunt  in  elemen- 
tis  in  potentia  saltem  ut  in  causa  materiali, 
quomodo  dixit  Gregorius  quod  creatura  omnis 
simul  per  substantiam  extitit,  quamvis  non  si- 
mul  per  speciem  processit,  quamvis  non  omnia 
sint  prius  factain  semine  tanquam  in  proxima 
efliciente  causa,  ut  circa  opera  tertii,  quinti, 
et  sexti  diei  explicabo.  Et  ex  liac  parte  dicta 
expositio  satisfacere  posset  argumento,  quia  ex 
verbis  sic  expositis  nullo  modo  opinio  Cajetani, 
aut  Cani  confirmatur.  Imo  etiam  non  videtur 
posse  cum  doctrina  Augustini  consistere,  quia 
ipse  in  aliis  locis  supra  citatis  docet,  omnia 
opera  sex  dierum  simul  iu  uno  die  successio- 
nem  non  liabente  fuisse  facta  : "  ergo  etiam 
mixta  facta  tertio ,  quinto  et  sexto  die  ,  prout 
in  illis  facta  narrantur,  facta  sunt  primo  die, 
et  simul  :  at  vero  non  narrantur  facta  in  illis 
diebus  in  potentia,  ut  per  se  notum  est  :  ergo 
non  consonat  illa  expositio  cum  priori  doctrina 
Augustini,  et  ideo  dixi  supra,  videri  Augusti- 
num  varie  de  mixtorum  creatione  fuisse  locu- 
tum.  Tandem  addo  illam  expositionem  non 
esse  litteralem  ,  nam  revera  in  illis  verbis  ca- 
pitis  secundi  recapitulat  Moyses  omnia  quse 
narraverat  in  primo  capite,  ut  patet  ex  illis 
verbis  ,  ist(e  sunt  gcnerationes  cceli  et  terrce  ; 
nam  pronomen  istce  omnes  productiones  prius 
narratas  designat,  ut  clarius  explicaret,  sub 
,  coelo  et  terra  compreliendere  csetera  addidit, 
Et  omne  virgnltum  agri ,  sub  uno  specifico 
opera  alia  insinuans. 

1-4.  Non  placet  quod  ex  de  TJioma  allatum 
est  in  n.  12  cle  productione  virgultorum  in  po- 
tentia. —  Non  ergo  illud  addidit  propter  sohim 
esse  in  potentia,  tum  quia  lioc  modo  superflue 
adderetur  :  tum  etiam^  quia  non  proprie  dici- 
tur  fieri,  aut  creari  in  sua  specie,  quando  so- 
him  in  potentia  fit.  Neque  subjuncta  verba, 
ajitequam  oriretur  in  terra  ,  vel  priusquam 
germinaret,  idem  significant,  quod  prius  quam 
in  se,  et  actu  fierent,  aut  existerent,  sed  prius 
quam  ordinario,  et  connaturali  modo  a  terra, 
et  ex  terra  fiereut.  Nam  herba  quse  primitus 


DEO  PER  CREATIONEM  FACTUM  EST. 
facta  est,  non  ex  preecedenti  semine,  vel  dispo- 
sitione  terrse,  et  actione  ccBli  orta  est,  qui  est 
proprius  modus  naturalis  germinandi  ,  aut 
oriendi  ex  terra,  sed  facta  est  immediate  a 
Deo  ut  auctore  naturte,  sicut  prjmus  etiam 
liomo  factus  est  sine  semine.  Qui  modus  pro- 
ductionis  est  quasi  medius  inter  rigorosam 
creationem  et  generationem  ,  et  ideo  nunc 
creatio,  nunc  generatio  dicitur.  Ad  explican- 
dum  ergo  ,  in  illo  die  fuisse  germen  et  herbam 
factam  isto  modo  singulari,  et  primordiaU,  et 
non  per  propriam  generationem,  verba  illa  ad- 
dita  sunt.  Quod  evidenter  alia  statim  subjecta 
CLQQ\diTdin.i:  Non  enimpluerat  Duminus  Deus  su- 
per  terram ,  et  homo  7ion  erat  qui  operaretur 
terram  :  nam  quia  per  has  causas  solet  terra 
ordinario  modo  lierbam  proferre,  et  illaj  causae 
nondum  tunc  praecesserant ,  ideo  per  illam 
causarum  naturalium  carentiam  optime  decla- 
ratum  est,  modum  ilhim  germinandi  ex  pecu- 
hari  efiicacitate  auctoris  naturae,  non  ex  ordi- 
nariis  naturalibus  causis  fuisse. 

15.  Secundo  et  communis  expositio  prcedicti 
loci  Geneseos  2. — Secunda  ergo  et  communis 
expositio  est,  in  illa  recapitulatione  capitis  se- 
cundi  particulam,  in  die,  qua  creavit  Deus,  non 
designare  unum  certum  diem,  sed  indefinite 
sumi  pro  quocumque  die,  in  qno  aliquod  ex 
ihis  operibus  factum  sit :  sive  iUe  dies  fuerit 
idem,  sive  diversus,  sive  imus,  sive  plures. 
Frequens  enim  est  in  Scriptura  sacra,  ut  sin- 
gulare  pro  plurali  ponatur,  et  in  modo  loquen- 
di  satis  usitato  res  diversis  temporibus  factae 
brevitatis  causa  solent  sub  una  singulari  voce 
temporali  comprehendi :  ut  si  quisdicat,  die 
nativitatis  Christi,  Virginis,  aut  Joannis  Bap- 
tistae  fit  hoc  vel  illud,  non  significat,  in  uno^ 
et  eodem  die  id  fieri,  sed  subintelligitiu'  virtua- 
lis  repetitio,  iu  die  natalis  Christi,  in  die  nati- 
vitatis  Virginis,  etc.  Sic  ergo  subinteUigi  po- 
test  in  dictis  verbis.  Adde  tamen,  usitatum  esse 
in  Scriptura,  ut  dies  pro  indefiuito  tempore 
ponatur,  ut  Joan.  8:  Alraham  exultavit,  ut 
videret  diem  meum,  id  est,  tempus  mei  adven- 
tus.  Et  Isa.  49,  et  2  Cor.  6 :  Tempore  accepto 
ea-audivi  te  et  in  die  salutis  audivi  te.  Ecceminc 
tempus  acceptalile,  ecce  nunc  dies  salutis,  Deu- 
ter.  32  :  Juxta  est  dies  perditionis ,  et  adesse 
festinant  tempora.lVA  ergo  accipi  debet,  velpo- 
test  in  citato  loco,  utBeda,  et  alii  voluerunt. 

16.  Ohjectio  ejusque  disS"lutio. — -Altera  so- 
lutio. — Neque  obstabit,  si  quis  objiciat,  incou- 
veniens  esse,  in  voce  illa  dies  Eequivocatiouem, 
aut  metaphoram  admittere,  praisertim  in  tam 
brevi  coutextu.  Nam  respondemusnullam  esse 


CAP.  XII.  AN  DIES  NATURALES  CREATIONIS  MUNDI  REIPSA  SEX,  ETC. 


87 


metaplioram ,  nec  sequivocalionem  propriam^ 
sed  varium  usum  vocis  intra  propriam  signi- 
ficationem  ejus ,  qui  usitatissimus  est;  nam 
dks  de  se  non  est  vox  singularis  ad  unum  diem 
tantum  siguificandum  determinata  :  sed  est 
vox  communis  et  indifferens^  quse  aliter  sumi- 
tur,  quando  cum  aliqua  determinatioue  poni- 
tur,  ut  dies  unus,  dies  primus,  secundus,  aut 
septimus :  aliter  vero  quando  absolute  et  inde- 
finite  ponitur,  et  tunc  ex  circumstantiis,  et 
materia  sermonis  potest  nunc  ad  singularem 
diem,  nunc  ad  indefmitum  tempus,  vel  diem^ 
vel  edam  ad  plures  dies  cum  aliqua  accommo- 
da  partitione  siguificandos  determinari.  Et  ita 
in  toto  cap.  1  et  2  Genesis  ;  ubi  sumitur  pro 
singulari  die,  cum  aliqua  determinatione  po- 
nitur  indefinite  quemcumque  diem,  et  plures 
significat;,  ut  cum  dicitur  in  cap.  1  :  Appellavit, 
que  lucevi  dieni,  et  infra:  Fiant  luniinaria,  et 
dividant  diem,  ac  noctem,  et  iterum :  Posiiit 
Deus  luniinare  majus,  ut  prceesset  diei,  etc.  In 
quibus  omnibus  locis  pro  quocumque  die  in- 
differenter  vox  illa  sumitur,  quia  proprietas  ibi 
indicata  in  omnibus  invenitur.  Sic  ergo  in  ca- 
pite  secundo  prius  est  sermo  de  singulari  die 
cum  additione  septimi  diei.  Postea  vero  cum 
generatim  fit  sermo  de  operibus  illorum  die- 


rum,  indefinite  dicitur :  I)i  die  quo  fecit  Domi- 
nus,  etc,  ut  indicetur  sermonem  esse  indefi- 
tum  de  tempore  illo,  in  quo  factus,  et  formatus 
est  mundus,  velde  quocumque  illorumdierum, 
in  quibns  Deus  operatus  est  ante  septimum 
diem.  Nec  minun  est,  quod  Moyses,  cum  sum- 
matim  opera  recapitulet,  dies  etiam,  in  quibus 
facta  sunt,  uno  etiam  diei  nomine  comprehen- 
dat.  Addo  tandem  duplicem  aliam  siginfica- 
tionem  nomine  diei  in  dicto  capite  primo  Ge- 
nesis  indicari,  scilicet,  artificialis,  qui  ab  ortu 
Solis  usque  ad  ejus  occasum  durat,  et  natura- 
lis,  qui  integra  revolutione  Solis  conficitur. 
Prior  enim  significatio  indicatur  in  illis  verbis : 
Appellamtque  lucem  diem,  et  ibi,  Ut  dividant 
diem,  ac  noctem,  et  ibi,  Luminare  majus,  ut 
prceesset  diei.  Altera  vero  ibi,  Factumque  est 
vespere,  et  mane  dies  unus.  Nam  quia  tempus 
lucis  et  prsesentiae  Solis  est  pars  prsecipua  in- 
tegri  diei  naturalis,  ideo  integer  cursus  Solis 
a  preecipua  parte  dies  appellatus  est,  vel  certe 
quia  Sol  ubicumque  adest,  diem  facit^  et  nox 
quasi  per  accidens  ex  absentia  ejus  sequitur. 
Et  utraque  significatio  propria  est,  licet  ex  cir- 
cumstantia  litterse  sit  determinanda  :  sic  ergo 
de  usu  ejusdem  vocis  in  aliis  significationibus 
censendum  est. 


FINIS  LIBRI  PRIMI  DE  UiMVERSl  CREATI®iNI. 


■  [  tm-p-jij.ii^.mj-.  iMij.Mi.u»Mj  i»j»^ 


ELENCHUS  CAPITUM  LIBRI  SECUNDI 


DE  SINGULORUM  SEX  DIEEUM  OPEUIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI  REQUIE. 


Cap.  I.  An  lux  primo  die  creata  spiri- 

tualis,  vel  sensibilis  fuerit. 
Cap.  II.  Qua3  fuerit  sensibilis  luxprimo 

die  creata. 
Cap.   III.  Duo  dubia  de  loco  et  tempore , 

in  quibus  lux   incepit,   expediujitur. 
Cap.  IV.  Quw  fuerit  aquarum    divisio 

secundo  die  facta. 
Cap.  V.   Quodnam  corpus  fuerit  firma- 

mentum  secundo  die  factum,  et  quo- 

modo  ad  dividendas  aquas  ab  aquis 

firmatum  seu  posilum  sit. 
Cap.  VI.   Quomodo   tertio   die  aquce  in 

locum  unum  congregata;  fuerint,  et 

apparuerit  terra. 


Cap.  VII.   Quomodo  herba  virens,  etcce- 

tera  vegetabilia  lioc  die  fuerint  pro- 

ducta. 
Cap.  VIII.   Quomodo  sol,  et  luna  ccete- 

rique  planetoe,   et  slelloi  quarlo   die 

produclce  fuerint. 
Cap.  IX.   Quomodo  per  solos  motus  pro- 

prios  coelorum  sufficienter  explicentur 

omnia  quce  lioc  die  facta  narrantur. 
Cap.  X.  De  brutorum  creatione,  quinto 

et  sexlo  die  facta. 
Cap.    XI.    Quomodo   Deus    opus   suum 

die   septimo   compleverit,    et  ab  illo 

cessaverit,  eumdemque  diem  benedixe- 

rit. 


T 


BWMM;MUll»4JlllMaiJ^J.AJJUl_MIW«illJM.LiillWJMUH»»<,»«,l«]tiUl«imJMUJ.^ 


"msmm^w^'^ 


LIBER  SECUjNDUS. 


SINGULORUM  SEX  DIERUM,  ET  SEPTIMI  DIEI  REQUIE. 


1 .  Notatio  prima  de  duplici  genere  corporum, 
sinrpliciim  scilicet  et  rnixtorum  et  qiio  ordine  de 
eis  ageadum.  —  Duo  imprimis  notanda  sunt. 
Primum   est  inter  corpora  universi  qusedam 
esse  siraplicia^  et  alia  mixta.  Priora  sunt  coeli 
et  elementa,  ex  quibus,  ut  Philosoplii  censent, 
universum  primario  et  quasi  essentialiter  com- 
ponitur,  quia  primarius  ordo  universi  secun- 
dum  haic  corpora  attenditur,  et  quia  in  illis 
corporibus  prius  factum  est  universum  actu  et 
in  se,  et  per  propriam  creationem.  Mixta  vero 
ex  elementis  constant^  et  in  simplicibus  cor- 
poribus  virtute  continentm^  et  juxta  partici- 
pationem    illorum    in    universo   collocantur, 
ideoque  ad  constitutionem  universi  secundario 
pertinere  dicuntur.  Quod  quidem  secundum 
ordinem  situum,  qui  ad  unitatem  universi  iu- 
ter  corpora,  ex  quibus  constat,  prtBcipue  con- 
sideratur:  nonsecundum  ordinem  perfectionis 
accipiendum  est,  nam  in  hac  mixta  corpora  re- 
gulariter,  seu  ex  genere  suo  superaut  simpli- 
cia.  Unde  etiam  fit^  ut  licet  corpora  simplicia 
productionis ,   seu  executionis  ordine  fuerint 
propria,  nihilominus  ordine  intentionis  priora 
sint  mixta,  nam  ad  illorum  generationem  et 
conservationem   simplicia  ordinata  sunt,   et 
omnia  tandem  propter  hominem,  qui  supre- 
mum  gradum  inter  mixta  continet,  facta  sunt. 
In  praesenti  autem  materia  de  his  corporibus 
secundum  ordinem  executionis  tractamus,  et 
ideo  in  praecedenti  libro  dictum  est  de  creatione 
universi  prout  ex  simplicibus  corporibus  con- 
stat,  in  hoc  vero  de  aliis  operibus,   quse  ad 
productionem  et  conservatiouem  mixtorum  a 
creatore  universi  iu  ejus  exordio  facta  sunt, 
dicendum  superest.  Quia  vero  lioec  opera  non 
simul,  sed  per  successionem  sex  dierum  a  Deo 
sunt  facta,  ideo  sigillatim  etiam,  et  per  singu- 
los  dies  a  nobis  sunt  explicanda. 

^l.Notatio  secunda  triplicis  operis,  creationis, 
distinctionis,  et  ornatus  ex  D,  Thoma.  —  Se- 
cundo  advertere  oportet^  in  productione  imi- 


versi  tria  opera  distingui  a  theologis,  scilicet 
creationis,  formationis,  seu  distinctionis,  et 
ornatus.  Hanc  operum  divisionem  tradit  divus 
Tliomas,  1  part.,queest.  65,  in  principio,  etla- 
tius,  explicat  quffist.  70,  art.  4.  Habetque  fim- 
dameutum  in  verbis  Scripturse^  nam  Gen.  1, 
de  opere  creationis  dicitur :  Inprinc''pio  creavit 
Deus,  etc.  Et  de  opere  distinctionis  :  Dixisit 
liicem  a  tenehris,  etc,  Dividat  aquas  ab  aquis, 
et  iterum  :  Congregentur  aqiue,  qua?  suJ)  coelo 
sunt,  in  locum  ummi,  et  appareat  arida,  quse 
verba  opus  cujusdam  distinctionis  significant. 
De  opere  vero  ornatus  intelligit  divus  Thomas 
verba  illa  quarti  diei :  Fiant  luminaria  in  fir- 
mamento  ccxJi,  expressius  vero  in  initio  capitis 
secundi,  fit  mentio  oruatus  in  verbis  illis  :  iyi- 
t^ir  perfecti  sttnt  coeli  et  terra,  et  on/nis  ornatus 
eorum.  Adeoque  inter  opera  distinctionis,  et 
ornatus,  D.  Thomas  distinguit,  ut  tribus  pri- 
mis  diebus  opus  distinctionis,  aliis  vero  tribus 
ultimis  opus  ornatus  attribuat,  ut  ex  initiis 
quaest.  67  et  70,  manifestum  est.  Si  quis  ta- 
men  consideret  Scripturse  verba  etiam  in  opere 
quartse  diei,  distinctionem  indicat^  cum  dicit: 
Et  dividant  die^n,  ac  noctem,  et  sint  in  signa, 
et  tempora,  et  dies,  et  annos.  Et  e  converso 
etiam  in  opere  diei  prirase  opus  ornatus  per 
illa  verba  significari  potest,  fiat  lux.  Sicut  in 
quarta  significari  dicitur  per  illa  verba,  fiant 
luminaria  est  enim  eadeni  ratio.  Idemque  est 
de  illis  verbis  secundse  diei,  fiat  firmamentum, 
et  de  illis  tertise  diei,  Germinet  terra  herlam 
virentem,  etc.   Nam   si  productio  animalium 
quinta  et  sexta  die  facta^  pertinet  ad  orna- 
mentum  terree,  aquse  et  aeris  :  cur  productio 
vegetabilium  facta  tertia  die  ad  ornamentum 
terree  non  pertinebit?  Quod  enim  animalia  lo- 
caliter  moveantur,  et  ex  ea  parte  vel  major, 
vel  notior  sit  eorum  ornatus,  non  impedit  quo- 
minus  eliam  vegetabiha  ornent  terram,  pul- 
chriorem,  et  delectabiliorem  illam  reddendo, 
etiamsi  in  illa  fixa  sint^  et  quiescant.  Preeter- 


90  LIB.  II.  DE  SINGULORUMSEXDIERUM 

qnatn  quod  etiam  vegetabilia  snimi  proprinm 
motinn  liabeut,  quo  sccundum  augmeutum^et 
dimiuutionem  locum  etiam  aliquo  modo  mu- 
tant,  et  varios  colores  induunt,  quse  varietas, 
et  ad  ornatura  pertiuet,  et  iUum  satis  mani- 
festat.  Accedit,  quodilla  duo,  scilicet,  distinc- 
tio,  et  ornatus  vix  possunt  opere  sejungi;  nam 
distiuctio  (ut  D.  Thomas  dicit)  fit  formando  et 
perficiendo^  quod  informe  erat,  et  ideo  etiam 
e  converso  ornatus  non  fit  sine  aliqua  distinc- 
tione  inter  ea,  quae  ad  ornatum  pertinent,  vel 
inter  id,  quod  oruatur,  et  quo  ornatur,  et  hoc 
videtur  etiam  colhgi  ex  citatis  verbis  Scriptu- 
rse,  fiat  et  dkidat  quse  simul  coujunguntur. 
Idemque  colUgi  potest  ex  verbis  citatis  iu  prin- 
cipio  capitis  secundi  ubi  sohis  ornatus  additur 
perfectioni,  id  est,  creationi  coeli  et  terrse.  Et 
ita  etiam  Magister,  in  2,  dist.  42,  in  principio, 
et  capite  peuultimo  et  ultimo  nihil  distiuguere 
videtur  iuter  opus  distinctionis,  et  ornatus. 
Unde  dicere  possumus,  illa  duo  non  tam  re, 
quam  ratione,  seu  liabitudine  distingui,  nam 
oruatus  dicitur  per  habitudinem  ad  rem  quae 
formatur  seu  perficitur :  distinctio  vero  est 
quasi  relatio  cousequens  per  habitudinem  ad 
aha.  Unde  licet  fortas.^se  per  quamdam  accom- 
modationem  oruatus  tribus  ultimis  diebus,  et 
distinctio  tribus  prioribus  attribuatur,  quia  in 
eis  magis  rehicet,  niliilominus,  quia  in  re  ipsa 
ahquid  distiuctiouis,  et  oruatus  in  singuhs  die- 
bus  apparet,  ideo  siugulorum  dierum  opera 
exphcaudo,  simul  et  indivise  de  liis  duobus 
operibus  dicemus. 

CAPUT  I. 

i.N   LUX  PRIMO   DIE   CREATA   SPIRITUALIS  ,    VEL 
SENSIBILIS   FUERIT. 

1.  Prima' diei  opus  Ivxis  productio. — Primi 
diei  opus  fere  unicum  fuit  hicis  productio, 
ilhs  verbis  significata,  Dixit  autem  Deus,  fiat 
lux,  et  facta  est  lux,  qua  ex  parte  opus  hoc  ad 
ornatum  mundi  pertiuet,  ut  jam  tetigi,  et  sta- 
tim  amplius  ex  re  ipsa,  et  ex  Patribus  exph- 
cabo.  Dixi  autem  hoc  opus  fuisse  fere  unicum  , 
et  non  simphciter  esse  unicum,  quia  statim 
additur,  et  divisit  lucem  a  tenehris,  quod  ad 
opus  distinctionis  pertinet :  tamen,  quia  hsec 
divisio  non  ahter  facta  est,  quam  producendo 
lucem,  ideo  sohim  fuit  quasi  quid  cousequens 
ad  iUam,  et  ideo  utrumque  pro  eodem  opere 
computamus.  Circa  illa  autem  verba,  quibus 
hsec  actio  Dei  describitur  ,  scihcet  dixit,  fiat, 
et  factum  est,  multa  ab  expositoribus  Genesis 


OPERIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI REQUIE. 
tractantur ,  quee  nobis  necessaria  non  sunt. 
Satis  enim  certum  est,  ilhs  verbis  non  sigiiifi- 
cari  ahquod  sensibile  Dei  verbum,  quod  dixe- 
rit,  fiat,  quia  nec  tuuc  erant  creaturee,  quse 
sensibile  verbum  audire  possent,  ut  ibi  Ba.si- 
lius  adnotavit ,  nec  sensibile  verbum  produc- 
tioni  lucis  natura  sua  inserviebat,  neque  opor- 
tebat  tunc  ihud  tanquam  instrumeutum  ad 
hicem  creandam  miraculosesumere.  Ait  autem 
Theodoretus ,  q.  9,  in  Gen.,  potuisse  Deum 
uti  voce  sensibih  propter  iavisibiles  virtutes, 
ut  efficaciam  divini  imperii  agnoscerent ;  sed 
profecto  Angeli,  utait  Augustinus,  lib.  11,  de 
Civit.,  cap.  29,  non  addiscunt  per  sensibilia 
verba,  sed  per  intelhgeutiam,  vel  revelationem 
mere  spiritualem  ;  unde  melius  ibidem  aitillo 
verbo  solum  significari  divinum  imperium  in- 
ternum  spirituale,  qno  efiicaciter  vocat  ea,  quce 
non  siint,  tanquam  ea,  quce  sunt.  An  vero  ille 
actus  imperu  immediate  sit  actus  intellectus, 
ut  verbum,  dixit,  indicat,  vel  sit  actus  volun- 
tatis,  juxta  ihud  Psal.  113  et  134  :  0  nnia  quce- 
cumque  voluit  fecit,  et  au  efi"ectio  ad  extra  sit 
immcdiate  ab  hoc  imperio,  vel  a  potentia  exe- 
quente,  juxta  ihud  Sap.  11  :  Sulest  tibi  cum 
volueris  posse,  qusestiones  sunt  generales,  et 
ahbi  tractatas. 

2!  Augustini  sententia  quod  lux  illa  fuerit 
spiritualis. —  Tota  ergo  difficultas  hujusope- 
ris  est  in  explicanda  luce,  quse  hoc  die  facta 
dicitur,  quse  scihcet,  vel  quid  fuerit,  nam  si 
hoc  declaretur,  quahs  etiam  fuerit  divisio  lu- 
cis  a  tenebris,  facile  intelhgetur  ;  duo  autem 
sunt  preecipue  tractauda,  primum  in  hoc  ca- 
pite  an  lux  illa  spiritualis  fuerit,  vel  materia- 
hs,  secundum  in  sequenti  quoenam  fuerit  in 
quocumque  ordineconstituatur.  Circaprimum 
estcelebris  sententia  Augustini  asserentis  lu- 
cem  iilam  fuisse  spiritualem  et  angehcam ; 
ita  docet  hb.  11,  de  Civit. ,  cap.  7  et  9,  ubi 
cum  ali^jua  dubitatione  loquitur :  aliis  vero 
locis  idem  constanter  affirmat,  ut  videre  Hcet 
lib.  1,  Gen.  ad  lit.,  cap.  3  et  9^  usque  ad  fi- 
nem,  et  lib.  A,  a  c.  21,  usque  ad  28,  maxime 
vero  in  Imperfect.,  c.  5^  et  idemhabet,  hb.  22, 
contr.  Faust.^  cap.  10,  et  lib.  1,  contr.  adver- 
sarium  legis  et  prophetarum,  c.  10,  11,  ac  12. 
Fundamentum  Augustini  in  summa  est,  quia 
Scriptura  potest  de  spirituah  luce  proprie^  et 
sine  metaphora  intelhgi,  quia  lux  spuitualis 
verior,  et  certior  est  quam  materiahs,  ut  dicit 
in  dicto  capite  quinto  Imperfecti :  ergo  siue 
metaphora  possunt  iUa  verba  de  luce  spirituah 
iutelligi:ergo  ita  sunt  intelligenda.  Hanc  cou- 
sequentiam  probat  duphciter^  primo  iu  dicto 


CAP.  I.  AN  LUX  PRIMO  DIE  CREATA  SriRITUALIS  FUERlT. 


91 


loco  de  Civitate,  qiiia  Angeli  cxeati  sunt  intra 
illos  sex  dies,  quia  sunt  creaturee  Dei^  et  non 
sunt  facti  ante  illos  sex;  dies,  quia  initium 
creandi  fiiit  illorum  dicrum  principium  ,  ne- 
que  post  illos  sex  dies,  imo  nec  post  quartiim 
diem  ,  quando  facta  sunt  astra  ,  quia  tunc 
Angeli  jam  laudabant  Deum,  Job  38  ;  neque 
etiamsub  operibus  secundi  et  tertii  diei  conti- 
nentur,  utconstat  ex  verbisGenesis;  ergo  fue- 
runt  opus  primi  diei^  et  per  lucem  significan- 
tiu\  Secundo  idem  probat  in  aliis  locis,  quia 
explicaii  non  potest,  qu^  lux  materialis  tunc 
creari  potuerit ;  quia  sol  cum  sua  luce  creatus 
fuit  quarto  die :  ergo  lux  illa  primi  diei  non 
fuit  lux  Solis,  neque  alia  probabiliter  cogitari 
potest;  praesertim^  quia  si  bix  illa  materialis 
fuit ,  etiam  divisio  inter  diem  et  tenebras  de 
materialibus  debet  intelligi :  nuUa  autem  alia 
lux  fuit  causa  divisionis  inter  diem  et  tene- 
bras,  nisi  lux  Solis :  ergo  non  potest  opus  hu- 
jus  diei  de  illa  luce ,  vel  divisione  materiali 
intelligi ;  et  hanc  Augustini  sententiam  maxi- 
me  defendit  Rupertus,  lib.  \,  in  Gen.,c.  10; 
quia  addit  conjecturam,  quia  si  hix  illa  fuisset 
materiahs,  et  aha  a  hice  Sohs  tribus  tantum 
diebus  durasset,  nam  creato  sole  quarto  die 
evanuisset.  Hoc  autem  nec  docet,  nec  est  con- 
sentaneum  intentioni  Moysis,  qui  effectionem 
mundi  permanentis  et  stabihs  describere  vo- 
luit;  eamdem  sententiam  secutus  est  Euche- 
rius,  hb.  1,  in  Gen.,  cap.  2.  Citantur  etiampro 
hac  sententia  Isidorus^,  de  Summo  bono,  c.  10, 
Beda,  in  Exaem,,  et  super  Gen.,  etGlossse  ibi- 
dem,  et  Magister,  D.  Thomas,  et  ahi  scholas- 
tici ;  verumtamen  hi  omnes  non  adhaBrent  huic 
sententise,  sed  iUam  tolerant ,  aham  non  ex- 
chideudo. 

3.  Qicid  videahcr  intellexisse  Augustinus per 
spiritualem  lucem  primo  die  factam.  — Estau- 
tem  obscurum  apud  Augustinum,  (|U8e  fuerit 
spirituahs  hix,  quse  illo  die,  et  per  iha  verba 
fuit  facta,  an  scilicet  ipsa  substantia  Angelo- 
rum  cum  suo  lumine  naturah,  et  intehectuah, 
ejusque  creatio  :  an  vero  fuerit  sanclorum  glo- 
rificatio ;  nam  in  multis  locis  sentit  Augusti- 
nus,  Augelos  creatos  fuisse  in  primo  instanti 
creationis  mundi,  et  comprehensos  a  Moyse 
sub  nomine  coeli  in  verbis  illis :  1%  prindpio 
creavit  Deus  ccelitm  et  terram,  ut  in  superio- 
ribus  retuli  ex  lib.  9  Confess.,  cap.  9  et  16  , 
et  in  Imperfect.  Gen.,  c.  3  ,  et  lib.  1,  Genesis 
ad  litter.,  cap.  9,  et  lib.  4,  cap.  32.  Ergo  crea- 
tio  Angelorum  quoad  substantiam  et  proprie- 
tates  naturales  ejus,  non  potest  ad  opus  primi 
diei  pertinere,  sive  isti  dies  siut  naturales^  sive 


intellectuales,  ut  Augustinus  vult,  quia  opera 
illorum  debent  esse  distincta  tam  inter  se, 
quam  a  creatione  mundi,  prout  in  primo  in- 
stanti  facta  est ;  quapropter  probabilius  vide- 
tur  ,  cum  Augustinus  dicit  lucem  hanc  primo 
die  factam  fuisse  spiritualem  et  angelicam  , 
hoc  intellexisse  de  ilhiminatione  supernaturali 
facta  in  sanctis  Angelis  per  iufusionem  lumi- 
nis  glorise  et  vi-^^ionis  beatse,  quam  in  ingressu 
beatitudinis  acceperunt;  atque  ita  cum  dicit 
nomine  cceli  significari  Angelos,  loqui  de  An- 
gelis  quoad  naturam  ,  seu  de  creatione  illo- 
rum  :  cum  vero  dicit  significari  nomine  lucis, 
loqui  de  Angelis  quoad  gloriam  :  ut  aperte 
significat,  dictolib.  11,  de  Civit.,c.  1,  dicens  : 
Aut  lucis  nomine  sigiiificuta  est  sancta  Civilas 
in  sanctis  Avgelis ,  et  spiritihus  heatis  de  qua 
dicit  Apostolus ,  qiue  surstim  est  Jo-usahm, 
etc.  ;  et  ita  etiam  accipiendum  est  quod  in 
cap.  9  ,  ait  Angelos  in  narratione  Genesis  com- 
prehensos  esse  vel  nomine  coeli,  vel  potius  no- 
mine  lucis.  Et  hoc  confirmat  qiiod  eisdem  lo- 
cis  ait,  illud  mane  primi  diei  fuisse  coguitio- 
nem  matutinam  Angelorum,  quse  in  visione 
beata  consistit,  ut  supra  osteiisum  est ;  denique 
idem  convincitur,  nam  divisionem  lucis  a  te- 
nebris  primo  die  factam  exponit  Augustinus 
de  divisione  inter  bonos  et  malos  Angelos  , 
ut  ex  eisdem  locis  constat:  ergo  nomine  lucis 
non  potuit  angelicam  naturam  significare , 
nam  in  iUa  non  sunt  separati  boui  a  malis 
Angelis,  et  ideo  segregatio  intei'  illos  non  est 
in  primo  instanti  creationis  facta  ,  quamvis 
probabile  sit  in  primo  die  factam  fuisse,  ut  in 
superiori  tractatu  disputatum  est, 

3.  Vera  assertio. — Probatitr  primo  aucto- 
ritate.  —  Nihilominus  dicendum  est  aliquam 
lucem  sensibilem  et  materialem  factam  esse 
in  opere  primi  diei ,  et  ad  litteram  significari 
per  illa  verba,  fiat  lux,  etc.  Heec  est  commu- 
nis  opinio  Basilii,  Ambrosii,  Chrysostomi, 
homil.  3,  et  aliorum  Patrum  et  Doctorura  , 
quos  statim  referemus,  explicando,  qTiffinam 
fuerit  illa  lux.  Pra^terea  omnes  Patres,  qui  ne- 
gant  Angelos  comprehensos  esse  a  Moyse,  in 
primo  capite  Genesis^  manifeste  supponunt 
non  fuisse  significatos  ad  litteram  nomine  lucis, 
acproinde  lucem  illam  sensibilem  fuisse.  Sunt 
autem  illi  Patres  Athanasius ,  Chrysostomus , 
Basilius  ,  Epiphanius ,  Hiei-onymus  ,  Cyrillus 
et  Theodoretus  citati  superiori  hb.  6.  Prsete- 
rea  sententiam  hanc  amplectitur  Ecclesia  in 
Hymn.  Dominic.  ad  Vcsper.  diceus  : 

Lucis  Creator  optime, 


92  LIB    II.  DE  SINGULORUM  SEX  DIERUM 

Lucem  dientm  proferens 
Primnrdiis  lucis  novce 
Mundi  parans  originem. 

4.  Prolat  secundo  ratione.  —  Ubi  aperte  de 
hac  Ince  sensibili  loqnitnr ;  ratione  item  pro- 
batnr  hrec  sententia  ex  dictis  in  nltimo  capite 
preecedentis  libri,  nbi  ostendimns  hos  sex  dies, 
in  quibns  ornatus  cst  mundus,  ex  his  mate- 
riahbns  et  sensibilibus  ac  natnralibns  ,  quibns 
utimur,  fuisse,  sed  hi  dies  conficiuntur  ex  luce 
visibili  ,  seu  ex  preesentia  et  absentia  ejns  : 
ergo  talis  fuit  ille  primus  dies,  in  qno  facta  est 
hix  :  ergo  kix  illa  sensibilis  et  materialis  fuit ; 
nam  ex  prassentia  et  absentia  ejus  factus  est  ; 
secnndo^  quia  verba  illa,  et  tenehrce  erant  su- 
per  faciem  ahyssi ,  qnse  proxime  ante  opus 
primi  diei  ponnntnr,  de  tenebris  materialibns 
ad  litteram  intelliguntnr,  ut  snpra  probatum 
est,  et  patet  manifeste  ex  subjecto  illarum  te- 
nebrarnm,  qnod  verbisillis,  super  facieni  ahyssi, 
indicatnr  :  nam  ahyssus  aquarnm  profnndita- 
tem  significat,  nt  ex  omninm  sententia  snpra 
dictum  est,  et  denotant  sequentia  verba  :  Spi- 
ritus  Domini  ferehatur  super  aquas  :  facies  au- 
tem  abyssi  dicitTir  extrema  pars,  vel  snperfi- 
cies  aeris,  vel  aqnse  :  ergo  abyssns  illa  erat 
subjectnm  illarum  tencbrarnm  :  fuit  ergo 
snbjoctum  materiale  :  ergo  et  tenebrai  mate- 
riales  erant,  sed  hix  facta  est  illo  primo  die  ad 
depellendas  tenebras  :  ergo  hix  etiam  sensibi- 
hs  et  materiahs  fuit  ,  et  ita  intelhgenda  snnt 
illa  verba,  et  divisit  lucem  a  ienehris,  nam  de 
eisdem  tenebris  in  utroqne  loco  sermo  est. 

5.  Confirmatur.  —  Confirmatnr  ex  ratione 
qnam  sancti  Patres  reddunt,  ob  quam  Deus  a 
creatione  lucis  ornatum  universi  mundi  sen- 
sibihs  inchoavit,  nimirum  qnia  hix  est  qnasi 
universale  ornamentum  coelornm  et  elemen- 
tornm,  et  nniversarum  rernm  sensibihnm, 
qnia  in  tenebris  decor  et  pulchritudo  rerum 
cerni  non  potest;  nnde  in  hb.  4  Esdrse,  c.  6, 
et  erat  tiinc  spiritus  et  tenehrw  circmnferehan- 
tur,  et  silentium.  sonus  vocis,  JiomiMS  no7idum 
erat  ahs  te,  tunc  dixisti  de  thesauris  tuis  pro- 
ferri  lumen  luminosum,  quo  appareret  opus 
tuum  ;  et  hac  ratione  maxime  utnntur  Basihus 
et  Beda,  in  Exaemer.,  et  Damascenns,  hb.  2, 
de  Fide,  cap.  7,  et  Hngo  de  sancto  Victore, 
hb.  1,  de  Sacram,  p.  1,  c.  8,  et  sequentibus. 
Accedit,  quod  cum  decrevisset  Deus  non  simul, 
sed  certo  dierum  numero  mnndum  componere, 
et  ornare  propter  rationes,  qnas  in  fme  prse- 
cedentis  libri  tetigimns ,  et  ahas  c[nce  in  the- 
sauris  divinoe  sapientise  latent,  et  ab  initio  il- 


OPERIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI  REQUIE. 
lorum  dierum  duratio  totius  mundi  corapu- 
tanda  esset,  necessarium  fnit,  nt  Inx  sensibihs, 
qnsefimdamentum  est,  et  quasi  formahs  causa 
simnl  cnm  motu  suo  diem  conslituens,  .statim» 
in  primo  die  crearetur  :  ergo  hix,  qna?  tnnc 
creatadicitnr,  materiahs,  etsensibilis  fuit.  Uhi- 
mo  hoc  confirmari  hoc  potest  iha  generah  re- 
gula,  qua  in  snperioribus  saepe  usi  snmuSj 
quia  verba  Scripturse  quoad  fieri  possit  in  pro- 
prietate  snnt  accipienda,  preesertim  in  histo- 
rica  narratione  :  sed  lux  in  significatione 
maxime  propria  et  usitata  hanc  sen.sibilem 
hicem  significat  :  ergo  de  hac  intelhgenda 
snnt  verba  Moysis.  Ncque  satisfacit  rcsponsio, 
qnam  Augustinus  in  sno  fnndamento  indicat, 
quod  etiam  de  spiritnah  himine  lux  proprie 
dicitur,  nam  hcet  hoc.verum  sit  secnndnm 
qnaradam  significationem,  altiorem  qnidem 
ex  parte  rei  significatae,  nihilominus  absoh;te 
illa  est  secundaria  significatio  ex  sapientum 
U.SU  derivata,  spectata  primasva  ihius  nomiuis 
impositione;  nam,  ut  D.  Thomas,  1  p.,  q.  67, 
art.  1,  uotavit,  litec  vox  lucc  primo  iraposita 
est,  ad  significandum  id,  quod  facit  manifes- 
tationem  in  sensu  visns,  postea  vero  extensa 
est  ad  significandam  spiritualem  hicem  ;  et 
ideo  inquit  ibidem  D.  Thomas,  vocem  illam 
spectatam  secnndum  snam  primam  impositio- 
nem  metaphorice  ad  .spirituaha  tran.^^ferri,  si- 
cut  etiam  dixit  Ambrosius,  libr."  2,  de  Fide,  in 
principio.  Onod  ergo  in  dicto  loco  Genesis  sn- 
menda  sit  illa  vox  in  proprietate  primce  sigui- 
ficalionis  sna?,  ratio  facta  ostendit,  quia  Moyses 
expresse  describere  voluit  ornatnm  hujns 
mundi  visibihs.  Jiivant  etiam  omnes  ahse  cir- 
cnmstantias,  ut  est  illa  de  tenebris  quam  pon- 
deravimus,  item  qnod  iha  verba,  dies,  nox, 
mane,  et  vespere,  non  nisi  per  metaphoram  ad 
spiritualia  transferuntur;  ergo  in  illo  loco  non 
nisi  sensibihter  sumuntur  :  ergo  eodem  modo 
iutelligenda  est  Inx,  qnse  ilhus  diei  et  noctis, 
etc,  initinm,  et  origo  fnit. 

6.  Ad  fandamentum  Augustini  in  n.  2  mv2- 
tiplex  responsio. —  Ad  Ruperti  conjecturam 
ihid. — Atqne  hinc  responsnm  est  ad  fnnda- 
mentnm  Augnstini,  nam  licet  ahquando  illa 
vox  proprie  significet  spiritualem  hicem,  in  se- 
cnnclaria  qnadam  significatioue  minus  usitata, 
niliilominus  nunquam  solet  ita  accipi,  nisi  ex 
materia,  vel  circumstantiis  loeutionis  usus  vo- 
cis  in  tah  significatione  iudicetur;  et  ideo  non 
potest  illa  significatio  convenienter  ad  narra- 
tionem  Moysis  accommodari,  ut  declaratum 
est;  et  amphus  constabit  consideranti,  Moy- 
sem  rudem  populum  voluisse  instruere^  et  do- 


CAP.  II.  QU^  FUERIT  SENSIBILIS  LUX  PRIMO  DIE  CREATA. 


93 


cere  ordinem  creationis  mundi,  ideoque  etiam 
fiiisse  usum  verbis  in  significatione  magis  usi- 
tata^  et  quse  omnibus  statim  occiuTit :  hoc  au- 
tem  modo  lux  proprie  significat  lucem  sensi- 
bilem.  Ideoque  secundum  subjectam  materiam 
simpliciter  negari  posset  antecedens,  quod  Au- 
gustinus  assumit :  verumtamen  illo  dato  nega- 
mus  etiam  cousequentiam^  nam  licet  illa  vox 
plura  habeat  significata  etiam  propria,  niliil- 
ominus  ipsa  liistoria,  et  alise  circumstantiae 
totius  sermonis  osteudunt  sensibilem  hicem 
esse  ibi  ad  Utteram  significatam.  Ad  primam 
autem  Augustini  probationem,  primo  defendi 
facile  posset^  quod  hcet  Angeh  fueriut  ci^eati 
intia  illos  sex  dies^,  niliilominus  eorum  crea- 
tio  non  fuerit  in  narratione  Moysis  compre- 
hensa,   quia   potuit  narrare  visibiha  tantum 
opera,  non  iuvisibilia,  ut  multi  Patres  sense- 
runt.    Deinde  dici  potest  creationem  Angelo- 
rum  narratam  esse  a  Moyse  in  primis  verbis, 
quibus  creatio  sola,  non  opera  ornatus,  nar- 
rata  est  in  caBteris  operibus  sex  dierum,  nec 
nobis  revelatum  est,   quando  inceperit,  vel 
an  intra  ihos  sex  dies  facta  fuerit^  quamvis 
probabihter  id  conjectemus.  Adsecundamvero 
probationem  respondemus  imprimis,  hcet  dif- 
ficile  nobis  sit  explicare,  quee  fuerit  illa  hix, 
non  propterea  esse  relinqueatlum  proprium, 
et  planum  Scripturse  sensum.  Deinde  dicimus 
difficultatem   iham  non  esse  insuperabilem, 
quomodo  autem  expedienda  sit  partim  in  se- 
quenti  capite,  partim  exphcando  opus  quarti 
diei  docebimus,  et  inde  etiam  patebit  respon- 
sio  ad  Ruperti  conjectiu^am  :  monstrabimus 
enim;  quomodo  hix  primo  die  facta  ultra  iilos 
tres  dies  durare  potuerit,  et  usque  nunc  etiam 
fieri  nou  desiit ;  et  ita  etiam  constat,  quid  di- 
cendum  sit  ad  alteram  partem  doctriuee  Au- 
gustini    dicentis    Angelos  quoad  creatiouem 
compreliensos  esse  nomiue  coeh,  quoad  glori- 
ficationem  \evo  nomine  lucis ;  uam  sicut  pri- 
mum  est  verum,  nou  excludendo  ab  iUis  verbis 
creationem   proprii   et  materialis    coeh ;    ita 
etiam  secundum  admitti  posset;  non  exclu- 
dendo  productionem  sens^bilis  lucis,  ut  sensit 
Beda  in  expositione  Genes,  c.   1.   Et  eodem 
modo  dixit   Hugo  de    sancto   Victore   supra 
cap.  JO,  dn  primo   die,  quando  in  materiali 
mundo  ;ux  seusibihs  liebat,  in  mundo  spiri- 
tuali  factam  esse  intehigibiiem  lucem,  qua",  est 
mystica  quaidam  interpretatio^  et  pulciira  con- 
jectatio,  tamen  satis  persuaderi  non  potest. 


CAPUT  II. 

QVM  FUERIT  SENSIBILIS  LUX   PRIMO  DIE  CREATA. 

1.  Arguitur  lucem  primo  die  creatam  non 
fuisse  alicujus  astri,  tel  etiam  Solis. — Argui- 
tur  fuisse   primo.  —  Secuudo. — Conveniimt 
omnes,  qui  lucem  illam  sensibilem  esse  affir- 
maut  fuisse  formam  illam   ejusdem   rationis 
cum  hac  hice,  quam  experimur,  sahem  quoad 
lioc,  quod  erat  essentia  quee  damaeris,  tenebras 
depehens,  ut  dicit  Basilius  ,  iu  quinto  capite 
Isaiee  ,  seu  qute  corporum  colores  et  pulclrritu- 
dinem  manifestabat ',  quia  vero  in  quarto  die 
dicitur  Deus  fecisse  magna  luminaria  in  ccelo, 
obscurum,  et  difficile  ab  omnibus  judicatum 
est ;  qua^nam  fuerit  illa  prima  lux,  explicare  ; 
quia  ex  altero  loco  manifeste  colligi  videtur, 
non  fuisse  hicem  alicujus  astri  coeleslis,  nec 
etiam  Solis ,  qui  postea  factus  dicitur  :  quse 
ergo,  vel  cujus  corporis  esse  poterit  illa  lux. 
Aliunde  vero  videtur  ex  superius  dictis  sequi, 
hanc  lucem,  non  aliam,  quam  Solis  esse  po- 
tuisse  ;  nam  diximus  omnia  corpora  coelestia 
iu  primo  instanti  fuisse  creata:  ergo   etiam 
coelum  Solis  :  ergo  et  ipse  Sol,  nam  est  pars 
illius  coeli,  quod  integrum  creari  debuit,  nec 
potuit  aliter    sine  miraculo    non    necessario 
creari.  Item  quia  proprium   opus  creationis 
substantiarum  corporalium  in    illo  momento 
consummatum  est,   sol  autem  secundum  na- 
turam  suam  non  fit  ex  materia  praejacente, 
sed  ex  niliilo  per  propriam  creationem.  Nec 
spatium  illud,  quod  giobus  Solis  in  suo  coelo 
replet,  potuit  essealiquo  temporevacuum,  aut 
sola  materia  informi,  aut  alio  corpore  reple- 
tum,  ex  quo  postea  sol  generaretur  :  ergosub- 
stantia  Solis  primo  die  creata  fuit ;  uude  fieri 
videtur   consequens,  etiam  lucem  ejus  fuisse 
tunc  factam,  quia  vel  est  forma  ejus,  ut  Na- 
zianzenus  iufra  citandus  loquitur,  vel  est  pro- 
prietas  connaturahs,   ita  intrinseca  Soli^   ut 
absque  illa  sine  magno  miraculo  creari  noii 
potuerit:  ergo  lux  concreata  est  corporibus  in 
primo  instanti :  quomodo  ergo  postea  facta  esse 
dicitur  ? 

2.  Notatio  prima  detialura  lucis. — Propter 
has  diiiicuitates  doctores  iu  plures  et  dissen- 
tientes  senientias  div;si  sunt.  Prius  vero  quam 
illas  referam,  nonuulla  de  luce  prainuttere 
oportet,primum  est,  lucem  in  abstractosump- 
tam,  seu  conceptaai  non  esse  rem  subsisteu- 
tem,  uec  substantialem  formam,  sed  quahta- 
tem  accidentalem,  realem^  et  materialem.  Ita 


94  LTB.  II.  DE  SINGULORUM  SEX  DIEBUM 

dociiit  divus  Tliomas,  i  part.,  q.  G7,  a.  2  et  3, 
ettraditur  a  Philoso[)li.,  in2,  de  Anima,  quod 
hic  supponendumpotius  est  quam  probandum  , 
tum  quia  non  inquirimus  ex  professo  naturam 
hicis,  sed  tantum  opus  prima;  productionis  ejus 
explicamus:  tum  etiam^  quia  substantia,  vel 
substanlialis  forma  non  est  per  sc  sensibilis  si- 
cut  est  lux  :  tum  etiam  quia  lumen,  quo,d  vel 
est  ejusdem  naturse  cum  luce,  vel  est  proxima 
participatio  ejus  ,  accidens  est,  quod  in  aere 
generatur  et  corrumpitur  :  ergo  etiam  lux  est 
accidens  quoddam,  et  consequenter  qualitas, 
.quia  in  nuUo  alio  prffidicamento  collocari  po- 
test ;  addimus  vero  esse  qualitatem  realem , 
quia  licct  ab  aliquibus  vocetur  intentionalis, 
ad  distinguendum  illam  a  quaiitatibus  elemen- 
taribus,  quia  est  purior  et  excellentior  illis , 
nihilommus  vera  forma  realis  est,  cum  et  sit 
per  se  sensibilis,  et  plunumalterationum  prin- 
cipium  esse  possit.  Denique  materialem  esse 
dicimus  :  quia  et  est  iu  subjecto  materiali,  et 
ab  eo  pendet  in  suo  esse,  et  in  eo  extensiouem 
quantitatis  liabet.  Scio  Ba.silium  vocasse  lu- 
cem  primo  die  crcatam  immaterialem ,  et 
Nazianzenum  incorpoream,  in  quo  autem  sen- 
su  locuti  fuerint,  infra  dicam. 

3.  Notatlo  secunda  de  divisione  hicis. — No- 
tatio  tertia  de  distinctione  lucis  a  lumine.  — 
Notatio  quarta  unde  lux  et  unde  lunien  subdis- 
tingui  queant.  —  Deinde  suppono  lucem  dividi 
posse  in  naturalem  et  gloriosam  :  naturalis 
est,  quam  in  his  corporibus  naturalibus  vide- 
mus,  gloriosam  autem  vocamus,  quse  in  sanc- 
torum  resurgentium  corporibus  futura  est,  de 
qua  an  sit  alterius  ordinis  a  naturali  luce,  seu 
in  substantia  sua  supcrnaturalis,  vel  qualis  fu- 
tura  sit,  ad  prsesentem  locam  non  spectat :  so- 
lum  ergo  supponimus,  quod  omnibus  in  con- 
fesso  est,  lucem  primi  diei  naturalis  ordinis 
fuisse,  nam  ad  naturse  ornamentum  pertinuit, 
et  ad  distinguendum  naturalem  diem  et  noc- 
tem  ,  creata  est,  Deinde  adverto  philosophos 
accurate  distinguere  inter  lucem  et  lumen  : 
nam  lucem  vocant,  quije  per  se,  et  quasi  ab 
intrinseco  conjuncta  est  alicui  substantiee,  et 
quasi  fons  est,  et  principium  luminis  kimen 
autem  vocant  splendorem,  seu  qualitatem  si- 
milem  luci^  ab  illa  defluentem,  et  corpori,  in 
quo  inest  intrinsecus  advenientem,  de  quibus 
quahtatibus  luce  et  lumine,  an  specie  essen- 
tiah  difTerant,  vel  tantum  in  illis  accidentali- 
bus  (onditionibus,  physica qmiestio  est,  quse ad 
pra^sens  non  refert.  Nam  quod  attinet  ad  verba 
Genesis,  non  existimo  nomen  lucis  in  eo  ri- 
gore  esse  in  allegatis  verbis  accipiendum,  nam 


OPE^JBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI  REQUIE. 
ubi  vulgata  liabet,  fiat  lux,  Septuaginta  ha- 
bent,  nomen  0)'-)?,  quod  lucem  significat,  imde 
notant  ibi  Eugubinus  et  Ascanius  in  Glossa 
magna  ,  illam  distinctionem  hicis  et  luminis 
in  Scriptura  non  servari.  Denique  adverto  lu- 
cem,  in  dicto  rigore  pliilosophico  sumptam 
di.stingui  posse  ex  corporibus,  quibus  conna- 
turaliter  inest :  sic  enim  alia  est  lux  Solis,  alia 
ignis,  alia  aliquarumgemmarum,  vel  quorum- 
dam  etiam  animalium  :  lumina  vero  di.stingui 
possunt,  vel  excausis  efficientibii.s,  ut  distingui 
solet  lumen  Solis  ,  vel  candelse,  vel  ex  subjec- 
tis,  ut  lumen  lunfe,  stellarum  vel  aeris,  in  qui- 
bus  diFtinctionibus  omnibus,  ut  ssepe  monui, 
non  spectamus  rigorosum  gradum  distinctio- 
nis  inter  hgec  membra,  quod  philosophorum 
est,  latiusque  scribimus  in  tractatu  sequenti 
de  Anima,  lib.  3,  cap.  14,  sed  tantum  usum 
omuium,  et  propriam  siguificationem  obser- 
vamns,  ut  opiuiones  Doctorum^  et  nostra  re- 
solutio  facilius  intelligantur. 

4.  Prima  opinio  negans  luci  factam  in  sole 
aprlncipio.  —  Primus  rnodus  exponendl  hanc 
opiniGnem  quod  lux  illa  producta  fuerit  extra 
subjectum, — Est  igitur  prima  opinio,  qusedicit 
lucem  illam  fuisse  quidem  in  substantia,  et 
entitate  eamdemlucem,  quamnunc  solhabet, 
non  tamen  fuisse  tunc  factam  in  ipso  sole^,  ne- 
que  inhasrentem  ilU  tanquam  subjecto;  quia 
hujus  opinionis  auctores  supponuutsolemnou 
fuisse  tunc  factum  quoad  substautiam  ,  sed 
quarto  die.  Quomodo  autem,  aut  in  quo  sub- 
jecto  facta  fuerit  lux  illa,  variis  modis  exponi- 
tur.  Primus  est,  lucem  illam  factam  esse  extra 
omne  subjectum,  et  per  se  existentem ;  ita 
sentit  Basilius,  homil.  2  ,  Exaemeron,  circa 
finem,  et  latius  homil.  6,  circa  principium,  di- 
cens,  prius  esse  productam  ipsam  naturam  lu- 
ciS;,  et  postea  esse  corpus  Solis  productum,  ut 
primogenHce  luci  Tehiculum  esset,  et  ideo  pri- 
mam  illam  lucern  sinceram,  et  immaterialem 
vocat ;  non  quia  non  esset  forma  corporahs, 
seu  quanta  et  apta  corporis  in  esse  ,  sed  quia 
non  erat  corpori  immersa,  sed  separata ;  ejus- 
dem  seutentiai  fuit  Gregorius  Nazianzenus,  Or. 
43,  innovam  Dominicam,  ubi  lumen  illuddi- 
citaprincipiononfuisse  solare,  sedincorporeum, 
inquit,  et  Solis  expers,  id  est,  a  soIe,etab  omni 
corpore  separatum,  sed  postea,  inquit,  ad  or- 
lem  terrarum  illustrandam  Soli  Iraditum  est , 
neque  ignoravit  Nazianzenus  id  non  potuisse 
sine  miraculofieri,  imo  propter  miraeuli  magui- 
tudinem  factumesse  ceuset.  Nam  cum  in  aliis 
rebus  (iuquit)  materiam  prius  conderet,  ac  de- 
inde  eam  forma  convestiret,  ut  majoris  cujus- 


CAP.  II.  Ql]JE  FUERIT  SENSIBILIS  LUX  PRIMO  DIE  CREATA. 


98 


dam  miracitli  specimm  edco-et,  formam  vtaieria 
priorem  protulit,  ac  postea-maieriam  induxit, 
hmen  cnlm  forma  Solis  est,  iitiqnesensibilis  i ' 
et  eamdem  sententiam  indicat  Anaslasius  Sj^- 
naita,  lib.  A,  Exaemeron,  et  Atlianasius,  q.  83, 
ad  Antiochnm,  in  dictum  locum  Genesis  qua- 
tenus  dicuntlucem  primo  die  factam,  in  quar- 
to  fuisse  in  sole  positam,  vel  inter  sydera  dis- 
tributam,  quod  etiam  sentit  Theodoretus,  in 
verbaillaPsalm.48  :  Laudaie  ewm  Sol,etluna, 
laudate  eum.  omnes  stellw,  et  lumeii ;  et  in  eo- 
dem  sensu  dicit,  q.  '14,  in  Gen.  Deum  creasse 
lucem  prout  ilii  iibuit,  et  postea  illam  pro  ar- 
bitrio  suo  distribuendo,  himinaria  parva,  et 
magna  condidisse,  et  plura  similia  pro  hac  sen- 
tentia  ex  Patribus  refert  Ascanius  in  Glossa 
magua. 

5.  Non placet  dictus  modus  — Verumtamen, 
ut  swpe  ex  doctrina  Augustini  di^imus,  in  pri- 
ma  rerum  conditione  non  snnt  facile  credeuda 
magna,  et  inusitata  miracula,  quiatuncDeus 
creaturam  condebat,  et  ideo  consentaneum 
fuit  sapientise  ipsius  connaturali  modo  unam- 
quamque  rem  condere  ;  nam  miracula  ad  su- 
pernaturalem  ordinem  spectant,  et  non  soleiit 
a  Deo  fieri,  nisi  in  fidei  confirmationem,  seu 
exercitium,  et  ideo  nulla  tunc  erat  opportuni- 
tas,  vel  ratio  faciendi  tale  miracuhim,  quale 
fnisset,  hicem  separatam  creari,  et  conservari. 
Deinde  supponit  iha  sententia  corpus  sohs 
quoad  substantiam  suam  non  fuisse  factum, 
quandofiebat  hix,  cujus  contrarimn  argumen- 
to  facto  sufiicienter  existimo  convinci,  nisi 
etiam  negamus  creationem  omnium  coelorum 
quoad  eorum  substantiam  simul,  et  in  princi- 
pio  factam  fuisse.  Quod  si  sol  tunc  jam  erat, 
incredibile  profecto  est,  hicem  sejunctam  a 
sole  creatam  fuisse,  cum  sit  proprietas  ilU  con- 
naturahs  ;  et  ahse  etiam  difficultates  in  hac 
sententia  occurrunt,  quaeahis  communes  sunt, 
easque  statim  notabimus. 

6,  Alier  exponendl  modus  quod  lux  fuerit  in 
suhjecto  sole  distincto.  —  Est  ergo  secundus 
dicendi  modus  hicem  fuisse  creatara  in  aho 
corpore  a  sole  distincto,  quod  alii  nubem  hi- 
cidissimam,  ahi  ignem,  ahi  confuse  splendissi- 
mum  corpus  nobis  ignotum  appeUant.  Ita  lo- 
quitur  Hugo  de  S.  Victore,  \.  1  de  Sacram.,  1, 
c.  9  et  10  ,  ait  enim  fuisse  aliquod  lucidum 
corpus,  mcem  soiis  gerens  ;  et  rationem  inqui- 
rens,  c.  j  1,  cnr  Deus  non  statim  fecerit  solem, 
respondet  fortassis  tunc  non  fuisse  mundum 
dignum  plena  htce,  ahquam  tamen  accepisse, 
ut  vide  (inquit)  exire  aa  ordimm,  et  dispositio- 
nem.  Sic  etiam  Petrus  Comestor,  Lyranus  et 


Abulensis  vocant  nnbem  hicidam.  Ex  scholas- 
ticis  eodera  modo  loqnuntnr  Alensis,  2.  p., 
q.  46,  memb.  5,  a..  \.  Ubi  vocat  corpus  hici- 
dum  foimatum  ex  praejacenti  materia  :  et  citat 
Bedam  dicentem  fnisse  nubem  hicidam,  quod 
etiam  habet  Bonaventura,  in  2,  d.  13,  art.  \, 
q.  1,  cum  Magistro  ibi.  Ahi  vero  hicem  iham 
vocant  ignem  splendentem  et  emicantem  ;  ita 
loquitnr  Gregoriiis  Nyssenus,hb.  de  Hi.stor.  et 
qnidem  obscurissime.  Item  Damascenus,  1.  2. 
de  Fide,'c.  7.  et  Hermes,  apud  CyriDura,  \.  'il, 
cont.  Juhan.,  et  videntnr  quidem  ahquando 
Patres  loqui  de  proprio  elemento  ignis.  Sed  iu 
eo  sensu  sententia  iha  probabilis  non  est,  tum 
quia  elementum  ignis  in  principio  cum  cseteris 
creatum  est,  tum  etiam  quia  pnrum  elemen- 
tura  ignis  hcet  in  se  hicidum  sit,  parum,  vel 
nihil  ihuminat,  cum  tamen  ad  ilhiminandnm 
orbem  corpus  hicidissimum,  et  ad  eraittendum 
hiraen  densissimum  necessarinm  fuerit  :  tum 
etiam,  qnia  si  hix  ignis  sufficiens  tunc  fuisset 
ad  orbera  inuminandura,  et  diem^  ac  noctem 
dividendam,  semper  id  fecisset,  et  ad  ihud  mu- 
nus  supervacaneus  sol  fuisset.  Ut  ergo  iha  opi- 
nio  tolerabihor  sit,  credibile  est  hos  Patres 
nomine  ignis  intehexisse  corpiis  qnod  tam 
ex  materia  elemejitari  forraatura  ,  splen- 
didissiraum ,  et  ad  hicendum  efficacissimum. 
Anctores  itaque  hnjus  sententiEe  prajcipue  vo- 
hierunt  vitare  ihud  mn^acnlum  de  hice  separa- 
ta,  et  subsistente  in  prima  productione  sna, 
quod  prsecedens  opinio  introdncebat.  Quia  vero 
cum  illa  conveniunt  in  aho  puncto,  quod  sol 
quoad  substantiam  snam  non  faerit  usque  ad 
quartum  diem  creatns,  conseqnenter  cogita- 
runt  ahud  corpus  quod  ejus  hicis  subjectum 
fuerit.  Non  potuerunt  autem  consequenter  di- 
cere  tale  corpus  coeleste  fnisse,  nec  cum  nova 
materia  ex  nihilo  creatum,  et  ideo  intulerunt 
fuisse  novum  corpus  ex  pra^jacente  materia 
divina  virtute  formatum^  et  ad  hicem  susten- 
tandam  accommodatnm. 

7.  Quid  de  suhjecto  ilio  lucis  jactum,  sit. — 
Prima  responsio  adproxim.am  interrogationcm. 
— ■  Contra  illa^n  arguiiur  ex  Ruperto.  —  In- 
qnirunt  autem  conseqnenter  dicti  auctores, 
quid  de  iho  corpore  qnarto  die,  et  creato  jam 
sole,  factum  fuerit  :  nam  ex  hac  interroga- 
tione  preecipua  ditEcultas  hujus  opinionis  con- 
surgit,  ut  ex  D.  Tlioma  ,  1  p.,  q.  67,  art.  4, 
ad  2,  coUigitur.  Unde  varie  ad  iUam  respon- 
dent  doctores  prajdicti,  quidam  dicunt  nnbem 
iUam  quarto  die  fuisse  corriiptam,  seu  in  praj- 
jacentem  materiara  conversara  ,  qui  conse- 
quenter  dicere   debuerunt  hicem  primo  die 


96  LIB.  II.  DE  SINGULORUM  SEX  DIERUM 

creatam  in  quarto  extinctam  seu  destructam 
esse,  quia,  corriipto  suhjecto^,  accidens  illi  in- 
liEerens  consequenter  destruitur  ;  neque  lioc 
admirandum  essc  putant,  quia  illa  lux  vicaria 
fuit  luci  solis;  et  ideo,  creato  sole  cum  sua  luce 
alia  necessaria  non  fuit.  Hoc  autem  aliis  vide- 
tur  incredibile  propter  argumentum  cap.  pra;- 
ced.  ex  Ruperto  tactum,  quod  his  verhis  ipse 
proponit^  Uh.  i,  in  Gen.,  cap.  10  :  Vide  utrum 
condigimm  sit  tantce  majestati,  ut  cmterorum 
diermn  opera  statuerit  i7i  smculum,  et  in  scecu- 
lam  sceculi,  prceceptumque  poneret  illis,  quod 
non  praderihit :  opiis  autem  primcB  lucis  tale 
faceret,  quod  wMtato  consilio  post  exiguum  tri- 
dimm  funditus  extingueret. 

8.  Secwula  responsio.  —  Non  satisfacit. — 
Ad  vitandum  ergo  hoc  iucommodum  dixerunt 
alii  suhstantiam  quidem  illius  nuhis  quarto 
die  fuisse  dissokitam,  hicem  vero^  quse  in  illa 
erat,  in  sole  fuisse  inclusam^  illique  inhseren- 
tem  usque  liodie  permancre ;  nam  de  suhstan- 
tia  illa  non  reputant  inconveniens,  ut  cito 
transierit^  quia  non  fuit  in  opere  primi  diei 
prBecipue  intenta,  sed  tantum  ut  esset  vehicu- 
lum  hicis ;  at  lux  ipsa,  quse  principaliter  in- 
tenta  fuit,  dehuit  esse  permanens^  et  cum  cae- 
teris  rehus  creatis  perdurare.  Verumtamen 
hsec  respousio  phira  multiplicat  miracula^  et 
non  satisfacit  difficultati  ;  unum  miracuhim 
est,  quod  corrupto  suhjecto  non  corrumpatur 
accidens  illi  inha-reuS;,  ahud  est,  quod  idem 
accidens  transeat  de  subjecto  in  suhjectum, 
quod  in  eo  casu  magis  fuisset,  quia  sol  uon 
fuit  factus  ex  materia  illius  nuhis ,  sed  ex  ni- 
hilo  creatus  fuit :  item  cum  hix  sohs  sit  pro- 
prietas  naturalis  ejus,  ac  proinde  fluens  a  for- 
ma  ejus,  non  poterat  sine  miraculo  fieri^  ut 
hix  jam  facta  ah  extrinseco  illi  adveniret,  et 
adjungeretur.  Quihus  omnihus  non  satisfacit, 
qui  dixerit,  divinaj  omnipotentia^  omnia  hoec 
fuisse  possihilia.  Nunc  enim  (ut  dixit  Augusti- 
mis  2,  Gen.  ad  litter.^  c.  \),  quemadiuodum 
Deus  instituerit  naturas  rerum  secundum 
Scriptura.s  ejus,  nos  convenit  quwrere,  non  quid 
in  eis  vel  ex  eis,  ad  miraculum  potentice  suce 
telitoperari.  Etpraiterea  non  caret  incommodo 
asserere,  produxisse  Deum  suhstantiam  illius 
nuhis  (quse  non  poteratnon  esse  perfectissima, 
cum  fuerit  tantse  hicis  capax),  ut  illam  post 
breve  tempus  in  nihihim  redigeret,  vel  saltem 
sua  sola  virtute  corrumperet.  A  quo  enim  alio 
potuisset  tunc  illa  s^ohataatia  destrui  V  nam 
quod  quidam  aiunt,  nuhem  dlam  fuisse  radiis 
solis  dissohitam;,  verisimile  non  est,  nam  si 
luce   sibi  inhserente  ,    quoad  ilhiminandum 


OPERIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI  REQUIE. 

mundum  sufficiehat,   optime  conservabatur, 

cur  solaribus  radiis  dissoluta  fuisset. 

Tertia  responsio  djipliciter  ex  cogitata.  — 
Rejicitur  prior.  —  Uude  aUi  dixerunt  nubem 
illam  hicidam  simul  cum  sole  permausisse,  et 
adhuc  durare,  quod  duobus  etiam  modis  cogi- 
tatum  est;  unus  est,  ut  fuerit  iuchisa  in  coelo 
solari,  et  iu  eodem  SoUs  loco  tanquam  gemma 
in  annulo,  aUer  modus  est ;  quod  manserit 
nuhes  iUa  per  se  separata,  non  tameu  videatur 
propter  exceUentiam  lucis  SoUs,  et  conscqueu- 
ter,  ut  simul  cum  sole  uniformiter  moveatur, 
ne  post  occasum  SoUs  discerni,  aut  cognosci 
possit,  sed  neuter  modus  verisimilis  est.  Non 
quidem  prior ,  quia  corpus  iUud  non  potest 
sine  maguo,  et  perpetuo  miraculo  esse  in  eo- 
dem  loco  adeequato  SoUs  simul  penetrative 
cum  iUo ;  neque  etiam  fingi  potest,  quod  intra 
locum  illum  solare  corpus  uUra  proprise  natu- 
rte  exigentiam  condensatum  fuerit,  ut  minus 
spatium  occupando,  alteri  corpori  hicido  lo- 
cum  pra?heret :  est  cnim  hoc  non  solum  super- 
fluum,  sed  etiam  valde  imperfectum.  Cur  enim 
DEUS  naturalem  Solis  dispositionem  mutaret, 
et  in  prteternaturali  statu  perpetuo  iUum  con- 
servaret ;  vel  si  quis  dicat  illam  SoUs  densita- 
sem,  quam  nunc  hahet,  esse  lUico  naturalem, 
cur  DEUS  non  creasset  solem  tantse  maguitu- 
dinis,  ut  iji  eadem  dispositione  quoad  densita- 
tem,  vel  raritatem  permanens,  totum  iUum 
locum  posset  replere  ?  NuUus  enim  prudens  ne- 
gabit,  hoc  Deum  facere  potuisse,  vel  corpus 
Solis  capax  ilUus  maguitudiuis  fuisse,  vellouge 
perfectius  esse,  quod  totum  iUud  corpus,  quo 
h)cus  ille  repletur,  sit  unum  integrum,  perfec- 
tum ,  ac  singulare  ,  et  ilU  loco  adsequatum , 
quam  quod  fuerit  ex  duobus  corporibus  diver- 
sarum  uaturarum  aggregatum.  Prseterquam, 
quod  iUa  luibes  fuit  natuj'ce  elemeutaius ,  in- 
credihde  est,  permauere  nuuc  iu  loco  coelesti, 
et  supra  tres  iuferiores  coelos,  SoU  quasi  per- 
mixta.  Si  autem  illa  nuhes  fuit  ex  materia  coe- 
lesti,  erit  quidam  parvus  Sol,  ex  quo,  et  ex 
alio  Sole  quarto  die  facto  integer  prout  nuuc 
est,  coagmentatus  sit,  quod  quidem  cogitare, 
ut  corapositum  ex  duobus  corporibus  distinc- 
tis,  et  nou  coutmuis,  vanissimum  est.  Di;ere 
autem  illum  parvum  Solem  primo  die  factmn, 
cpiarto  die  crevisse  in  Solem  magnum,  et  con- 
tra  naturam  coelestis  corporis  est,  et  contra 
fundamentum  iUius  sententife ,  quod  substau- 
tia  Solis  quarto  die  facta  fuerit,  uam  Scripiura 
non  dicit  Deum  augmeatasse  Solem  ,  vel  fe- 
cisse  partem  ejus  quarto  die,  sed  absolute  fe- 
cisse  lumiuaria  magua,  etc. 


CAP.  II.  qu;e  fuerit  sensibilis  lux  primo  die  creata. 


97 


RejicHttr  posterior.  —  Aliuni  inter  raodiim 
fmgentem  nnbeciilam  illam  luoidam  extra  so- 
lem  permanentem,  et  ita  illi  conjunctam, 
ut  discerni  non  possit ,  refert  Augustinus,  1.  1 
Genes.  ad  litter.,  c.  1  ,  et  tacite  rejieit  tan- 
quam  rem  superfluam,  et  sine  ftindamBnto 
dictam.  Quod  etiam  sensit  Damascenus,  lib.  2, 
de  Fide,,  e.  7,  nam  cum  ipse  sentiat,  lucem 
primo  die  factam,  in  Sole  et  stellis  positam 
fuisse,  subjungit  :  Neqiie  vero  jjrimigenani  lu- 
cem  luminaribKS  istis  siiramis  ille  rerum  opi- 
fex  idcirco  imposuit ,  quod  alterius  luininis  pe- 
nuria  laboraret,  sed  nec  lux  illa  iners,  ac  sii- 
pervacanea  maneret.  Denique  minus  credibile 
est  Deum  fecisse  corpus  illud  propter  solum 
usum  trium  dierum,  et  postea  sine  ullo  usu 
illum  conservasse,  per  tot  ssecula,  et  motum 
etiam  ejus  uniformiter  cum  sole,  vel  sub  sole 
conservasse,  solum  ne  discerni  posset  sine  alia 
utilitate,  vel  fructu.  Miuus,  inquam,  credibile 
lioc  est,  quam  quod  post  primos  ti'es  dies  sta- 
tim  fuerit  dissolutum,  quia  nec  per  se  ad  pul- 
chritudinem,  vel  integritatem  universipertine- 
bat,  nec  usui  jam  erat;  nequeetiam  dici  potest, 
corpus  illud  non  durare  sine  fructu,  quia  cou- 
junctum  Soli  fortior  fit  illuminatio  ,  quam  si  a 
sole  tantum  fieret ;  lioc  enim  est  contra  perfec- 
tionem,  etsufiicientiamdiviuorum  operum;  fe- 
cit  enim  Deus  solem,  utluminare  majus,  quod 
pra?esset  diei :  ergo  fecit  illum  ad  tale  munus 
sufliciens,  et  cum  efRcacitate  necsssaria  ad  il- 
luminandum  mundum,  quantum  adilliussta- 
tum  et  regimen  sufficiens,  ac  conveniens  fuit.f 

9.  Qnarta  responsio  Pererii. — Irnpugnatiir. 
—  Urgetur  amplius  ex  variis  incovmwdis.  — 
Ex  his  ergo  conchKlimus  nunum  conveuien- 
tem  exitum  habere  potuisse  post  triduum  nu- 
bem  illam,  ac  proinde  crcdendum  non  esse  a 
Deo  fuisse  in  orbem  terrarum  introductam, 
cum  in  illo  non  esset  permansura,  nec  ex  ea 
ahquid  nobihus  iha  esset  generandum,  quia 
ex  iUa  non  potuit  generari  sol,  quia  non  est 
factus  ex  materia  corruptibih,  ut  jam  supra 
diximus.  Propter  quod  ahi  tandem  fateutur 
iham  non  fuisse  nubem  exmateria  elementari, 
sed  fuisse  globum  quemdam  coelesti  materia 
constantem,  et  perpetuo  durabilem,  et  ex  eo 
fuisse  postea  factum  solem,  non  per  substan- 
tialem  mutationem,  sed  per  materiae  conden- 
sationem  et  figiu^ationem ,  et  lucis  accessio- 
nem.  Ita  fere  Pererius,  sed  non  videntur  hasc 
satis  consequenter  dici,  maxime  cum  ipse  tau- 
quam  unum  ex  preecipuis  hujus  materia;  fun- 
damentis  iham  regulam  Augustini  supponat, 
quod  in  naturee  institutione  non  sunt  introdu- 

lU. 


ccnda  miracula,  prsesertim  ubi  divina  revela- 
tio  ad  hlaadmittenda  non  cogit;  nam  eadem 
ratio  est  de  quocumque  opere  piseternaturah, 
nam  suo  modo  miraculosum  dici  pote.st.  At 
vero  condensatio  corporis,  seu  materias  cffiles- 
tis  omnino  pra:!ternaturahs  tah  corpori  est  : 
ergo  lia:;c  etiam  condeusatio  non  est  ponenda 
in  iho  corpore  hicido  facto  primo  die,  si  fuit 
coeleste,  nam  quoad  substantiam  fuit  ipse  sol, 
quoniam  vel  forma  ihius  corporis  postulat  in 
materia  suatantam  densitaiem,  quantamnunc 
habet  sol  ut  sit  connaturah  modo  :  et  sic  cor- 
pus  hhid  fuisset  a  principio  siue  connaturah 
dispositione  factum,  quod  est  contra  perfectio- 
nem  divuh  operis,  nam  erit  monstrosum  nisi 
dicatur  esse  miraculosum,  aut  propter  solam 
obedientialem  potentiam  non  fuisse  violen- 
tum  ;  vel  e  contrario,  si  corpus  ihud  in  sua 
naturali  dispositione  creatum  hut,  condensatio 
postea  subsccuta  fuit  violenta  et  praiternatu- 
ralis.  Neque  enim  dici  potest,  iham  formam 
esse  inditferentem  ad  hanc,  vel  illam  conden- 
sationem,  cum  omnis  forma  certam  disposi- 
tiouem  in  sua  materia  connaturaliter  postulet 
quse  dispositio  in  corpore  incori-uptibih  esse 
debet  naturaliter  immutaJnlis  :  magisque  ur- 
get  ha3c  ratio,  quia  Scriptura,  nec  dicit,  nec 
iudicat,  cujus  densitatis,  vel  raritatis  corpus 
illud  fuerit  :  cur  ergo  fingitur  fuisse  rarius, 
quam  sit  Sol,  cum  utriusque  substantiaeadem 
fuerit?  Item  cur  cogitatur  majoris  magnitu- 
dinis  et  extensionis,  quam  sitglobus  Sohs,  ut 
condensati  oportuerit,  ut  locus  Solis  hlud  ca- 
pere  posset  ?  Item  cur  supponitur  fuisse  alte- 
rius  figurse,  c[uam  Sol,  ut  nova  figuratione  in- 
diguerit,cum  de  lioc  Scriptura  nihil  dicat,  nec 
sine  magna  mutatione  incorruptibili  corpori 
repugnante  fieri  potuerit?  Ac  denique  unde 
constat  lucem  factam  primo  die  non  fuisse 
tam  intensam,  quanta  est  lux  Solis,  ut  fuerit 
necessaria  postea  lucis  accessio,  qucd  (ut  sta- 
tim  dicam)  Soli  etiam  preRternaturale  fuisset. 
Denique  ista  sententia  supponit  corpus  Solis 
quoad  substantiam  suam  prius  esse  factum 
extra  locum,  quem  nunc  occupat  in  suo  orbe, 
et  post  tres  dies  fuisse  ibi  inclusum,  quod  val- 
de  praiternaturale  est,  et  habet  difficuhates  in 
principio  tactas;  et  ideo  non  est  facile  creden- 
dum,  cum  Scriptura  non  cogat :  tota  etiam  haic 
opinio  supponit,  vel  orbem  Solis  non  fuisse  in 
principio  creatum,  cujus  contrarium  docui- 
mus,  vel  fuisse  creatum  sine  globo  Solis,  quod 
monstrosum  judicamus.  Propter  lias  ergo  dif- 
ficullates  liunc  secundum  dicendi  modum  uon. 
amplectimur. 

7 


98  IJB.  If.  DE  SINGULORUM  SEX  DIERUM 

10.  Tertlus  eooponendi  modus  qnodluxpaido 
post  solein  ftierit  prodnda  in  ipso  solc.  —  Ter- 
tius  modiis  dicendi  est  lucem  illam  fuisse  tau- 
dem  cum  luce  Solis^  et  non  fuisse  aL  omni 
corpore  separatam,  neque  alteri  corpori^  quam 
solari  inhaesisse,  scd  in  ipsomet  sole  fuisse  fac- 
tam.  Ita  tamen,  ut  prius  substantia  Solis  fuerit 
creata,  utique  in  primo  instanti  creationis  coeli 
etterrse,  post  aliquod  vero  tempus  factam  esse 
lueem  in  ipsomet  corpore  Solis.  Quantum  vero 
fuerit  illud  tempus,  incertum  nobis  est,  quia 
non  est  revelatum  :  quod  vero  aliquod  fuerit, 
probathgec  sententia  es  verbis  illis:  Et  tenelrce 
erant  super  faciem  abyssi  ad  quas  tenebras  de- 
pellendas,  vel  a  die  dividendas,  facta  est  hix  : 
ergo,  si  substantia  Sohs  jam  erat,  quando  erant 
illse  tenebree,  profecto  prtecessit  tempore  sine 
luce,  nam  tenebra?  tempore  preecessemnt  hi- 
cem,  ut  in  fnie  hbri  prtecedentis  diximus.  Et 
quidem  quod  ad  iitteram  Scripturse  pertinet, 
nullam  habet  haec  opinio  difficultatem  in  ver- 
bis,  quibus  opus  primi  diei  narratur,  imo  in 
omni  proprietate  et  rigore  ilhs  cohteret.  Su- 
perest  vero  illi  difficuUas,  qnae  ex  opere  quarti 
diei  nascitur,  quam  nos  objicere  non  possu- 
mus,  quia  inferius  a  nobis  dissolvenda  est  ca- 
pite  octavo. 

H.  Exclud'tur  prcr;d.ictiis  modus. — Quortim- 
dam  moderatio  pro  sustinendo  tertio  illo  modo. 
—  Impiignatur.  —  Etasio  prcximce  in.pugna- 
tionis.  —  Removetur.  —  Nihilominus  tamen 
huic  sententiee  non  adhseremus,  quia  semper 
in  illo  principio  persistimus,  quod  Deus  in 
principio  nullas  res  condidit  prieternaturali, 
monstroso,  aut  miraculosomodo.  Solem  autem 
carere  luce  monstruosum  est,  ac  prfeternatu- 
rale,  et  sine  magno  miraculo  fieri  non  pote- 
rat:  ergo  verisimile  non  est  ita  fuisse  creatiim. 
Probatur  minor,  quia  recla  ratio  naturalis 
omnino  suadet  credere  hicem  sohs  esse  in- 
trinsecam  proprietatem  ejus,  ab  illius  forma 
naturaliter  resultantem,  non  minus  enim  sol 
est  per  se  hicidus  (utique  per  se  secundo)  quam 
ignis  sit  cahdus,  creare  autem  ignem  calore 
■privatum,  nimis  praiternaturale  esset,  ac  mi- 
raculosum :  ergo  etiam  creare  soiem  sine  hice, 
prseternaturale  et  miraculosum  fuisset;  unde 
ahqui,  praedictam  sententiam  moderautes,  di- 
cunt  non  fuisse  creatum  solem  sine  omni  luce, 
sed  cum  minori,  quam  ad  illuminandum  mun- 
dum  erat  necessaria,  et  hoc  augmentum  rece- 
pisse,  cum  dictum  est,  fiat  lux.  Verumtamen 
hoac  moderatio  non  solvit  difiicultatem  sump- 
tam  ex  ratione  naturali ,  et  minus  proprie  verlia 
•.exponit,  quia  non  dictum  est,  crescat  lux,  sed. 


OPERIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI  REQUIE. 

fiat  lux.  Quod  si  haec  verborum  extensio  per 
mittatur,  ut  fortasse  permitti  posset,  si  aliud 
non  obstaret,  alio  faciliori  modo  verba  illa 
poterunt  exponi,  ut  infra  videbimus.  Probatur 
igitur  prior  pars,  cjuia  non  hix  remissa,  sed 
tota,  quam  nunc  Sol  habet,  est  proprietas  na- 
turalis  ejus  :  non  est  enim  majo]'  ratio  de  uno 
gradu,  quam  de  alio  :  ergo  creare  solem  cum 
minori  luce,  seu  remissa,  etiam  fuisset  opus 
imperfectum,  ct  praeternatiu^ale ;  et  confirma- 
tur,nam  credimus,  Deum,  cujus  opera  perfecta 
sunt,  creasse  Angelos  cum  orani  perfectione 
sibi  connaturahter  debita,  et  hominem  creasse, 
non  solum  cum  perfectione  debita  naturee, 
sed  etiam  cum  omni  perfectione  dicente,  et 
conveniente  illi  statui,  et  operi  manuum  ejus: 
ergo  cum  proportione  idem  de  elementis,  et 
de  corporibus  coelestibus  cogitandum  est,  sal- 
tem  quoad  intrinsecas,  et  connaturaliter  debi- 
tas  proprietates  :  cur  ergo  aliter  de  sole  judi- 
cabimus?  Dicet  aliquis  opera  DEI  non  esse 
ratione  naturali  tam  exacte  metienda,  potuit 
enim  propter  altiorem  fmem  creare  solem  sua 
luce  carentem,  etiamsi  hoc  prseter  naturam 
fuerit,  ut  vel  per  hoc  intelligerent  homines  in 
sole  niliil  esse  divinitatis,  neque  a  se  aliquid 
virtutis  habere,  sed  sub  dominio  Dei  esse,  a 
quo  tunc  lucem  habuit,  quando  Deus  illam 
conferre  voluit.  Respondetur,  nos  minime  ne- 
gare,  id  Deum  facere  potuisse,  neque  etiam 
invenire  potuisse  rationes  ad  id  faciendum,  si 
facere  voluisset ;  dicemus  tamen  id  non  esse 
credendum,  nisi  revelatum  esse  probetur,  ne- 
que  etiam  illum  productionis  modum  pro  pri- 
ma  rerum  institutioue  esse  accommodatum : 
neque  ad  illum  finem  iustruendi  homines  erat 
miraculum  illud  necessarium,  tum  quia  satis 
ostenditur  nihil  divinitatis  esse  in  sole  ex  eo  , 
quod  creatus  a  Deo  est :  tum  etiam,  quia  mi- 
raculum  illud  hominibus  constare  non  poterat, 
nisi  per  divinam  revelationem  et  fidem :  ideo- 
que  nihil  conducere  poterat  ad  persuadendum 
solem  non  habere  a  se,  sed  a  Deo  lucem  suam 
et  perfectiouem. 

12.  Quartus  exponendi  modus  tripartitus. — 
Poima^  partis  fundamentuin. — Est  ergoquarta 
sententia  ,  quae.  imprimis  dicit  lucem  factam 
primo  die  verbis  illis,  fiat  lux,  non  fuisse  lu- 
cem  alicujus  corporis  illuminantis,  qufe,  ut  su- 
pra  notavi,  in  quadam  rigorosa  proprietate  lux 
dicitur  :  atque  ita  neque  fuisse  lucem  solis,  imo 
soliinhgei-entem,  neque  etiamlucemignis,  ne- 
que  vero  alterius  corporis  in  quo  tanquam  in 
fonte  fuerit,  sed  fuisse  lucem  corporis  iUumir 
nati,  qua3  in  dicto  rigore  lumen  dicitur.  jSihil- 


CAP.  II.  QU.^  FUERIT  SENSIBILIS  LUX  PRIMO  DIE  CREATA. 


99 


ominus  tamen  non  faisse  illud  lumen  a  sole 
productum,  qui  nondum  erat^  licet  fuerit  ejus- 
'dem  ratiouis  cumlumine,  quod  nunc  sol  efticit 
in  aerCj  quia  potest  esse  idem  efFectus,  licet 
non  sit  ab  eadem  causa.  Uude  concludit  haic 
sententia  lumen  illud  factum  esse  immediate 
a  solo  Deo  sineinterventu  causai  proximse  crea- 
ta3.  Fundameutum  bujussenlentise  quoadpri- 
mam  partem  est^  quia  supponit  solem  esse 
fdctum  quarto  die,  non  antea :  unde  infert  e- 
tiam  hicem  Sohs  non  esse  factam  ante  quar- 
tum  diem,  quia  non  per  se  fit,  sed  comprodu- 
citur  cum  sole  :  ergoUux  facta  primo  die  non 
potuit  esse  bix  Sohs.  Quod  autem  neque  alte- 
rius  corporis  ihuminautis  fuerit^  persuadere 
potest  beec  sententia  rationibus  a  uobis  factis 
contra  seeuudum  dicendi  modum  ,  quse  pos- 
sunt  in  liunc  modum  urgeri  :  nam  si  lux  faeta 
iho  primo  die  fuit  fons  hmiinis ;,  profecto 
debuit  esse  ejusdem  ratiouis  cum  hice  Sohs, 
quia  Scriptura  loquitur  de  hice  nobis  nota, 
quse  non  est  aha  potens  ita  luminare,  ut  idem 
eliiciat,  nisi  lux  sohs.  Unde  etiam  concludi 
potest  iham  lucem  non  minus  intensam  et 
eilicacem  fuisse,  quam  sit  lux  Sohs ,  quia  tres 
ilh  primi  dies  non  minus  perfecti,  et  ihustres 
fuerunt;,  quam  cseteri :  ergo  illa  hix  non  so- 
him  ejusdem  rationis,  sed  etiam  aequahs  fuit 
hici  Sohs.  Ergo  signumfuit  factam  non  fuisse 
sole  nondum  perfecto,  quia  neque  in  elemen- 
tari  corpore  fieri  poterat,  nisi  priaetcrnaturali- 
ter^  et  cum  magno  miraculo,  neque  in  corpore 
coelesti,  cpiod  non  esset^  vel  eJTisdem  rationis 
cum  sole,  vel  saltem  sequahs  perfectionis.  Hu- 
jusmodi  autem  esse  non  potuit,  aiioqui  ahud 
corpus  sohs  postea  necessarium  non  fuisset. 

13.  Secundce  partis  probcUio.  —  Et  ex  bac 
prima  parte  infertur  secunda,  tum  quia  inter 
hicem  et  lumen  non  daturahud  genus  visibi- 
hs  lucis  :  ergo  si  iUa  non  f uit  lux  quasi  in  fon- 
te,  saltem  debuit  esse  himen  sensibile  corporis 
ihuminati  :tumetiam^  quianecesseestexpone- 
reihaverba,  fiat  lux,  in  ahquo  sensu  proprio, 
significare  autem  cum  proprietate  potest  illa  vox 
lux  tam  lucem^  quam  lumen^  secundum  usum 
Scripturse^  et  maxime  secundum  proprietatem 
Hebraicam^  ut  supra  dixi :  neque  aliam  pro- 
priam  significationem  liabere  potest,  ut  ex  usu^ 
et  consensu  omnium  manifestum  est :  ergo  si 
iha  lux  facta,  non  fuit  corporis  illuminantis, 
necessarium  est,  ut  sahem  fuerit  lumen  cor- 
poris  ihuminati.  Et  consequenter  etiam  fuisse 
ejusdem  rationis  cum  lumine  prtesentium  die- 
rum,  quod  mediante  sole  in  aere  fit ,  quia 
Moyses  univoce  (ut  ita  dicam)  ad  homines  lo- 


cutus  est,  de  diurno  himine  omuibus  conspi- 
cuo.  Itemquia  tres  primi  dies  ejusdem  ratiouis 
fuerunt  cura  tribus  uhimis,  et  cum  cseteris^ 
qui  postea  facti  sunt :  quia  non  est  verisimile, 
de  illis  diebus  Scripturam  sequivoce  loqui.  De- 
nicpie  nuha  ratio  probabdis  occurrere  potest 
ad  cogitandam  diversitatem  specificam  inter 
iha  himina,  quia  ex  sola  causa  efficiente  nou 
cohigitur :  prsesertim  si  verum  est  solum 
Deum  fuisse  immediatam  causam  iUius  hieis, 
seu  luminis  trium  priorum  dierum,  quiaDeus 
sohis  potest  sua  virtute  facere  himen,  vel  ahos 
effectus,  quos  mediante  sole,  vel  ahis  causis 
secundis  facere  solet :  ut  est  in  theologia  per 
se  notum. 

1  -4.  Tertlce  partis  prolatio. — Interrogationi 
satisfit.  —  Et  hinc  probatur  tertia  pars  illius 
sententia^,  quia  Deusperse  fuit  sulhciens  causa 
ilhus  hicis,  et  tunc  nulla  propinquior  interve- 
nit :  ergo  soh;s  Deus  fuit  immediate  illius  lu- 
minis  causa.  Minorpatet  ex  dictis  :  quia  tunc 
non  adfuit  sol,  neque  ahud  corpus  hicidum 
supplens  vicem  ejus.  Et  conhrmatur,  nam  hoc 
estcousentaneum  verbisilhs  :  Dixit  Deus,  fiat 
lux,  nam  ihud  dicere  fuit,  facere  ;  unde  sicul 
sofus  Deus  dixit ,  ita  sohis  Deus  fecit.  Hanc 
sententiam  excogitasse  videtur  Burgensis  iu 
Gen.^  et  placuit  Molinge^  tract.  de  Opere  sex 
dierum,  disput.  7.  Unde  EugulDinus,  lib.  1,  de 
Peren.  philosoph.,  c.  8,  et  Dionysius  Gartlm- 
sianus,  iu  i  cap.  Genes.  Sed  fortequis  interro- 
get,  quomodo  Deus  discreverit  hicem  a  tene- 
bris,  vel  fecerit  naturalem  diem  constantem  ex 
mane  et  vespere.  Quia  si  Deus  ipse  fuit  imme- 
diata  causa  luminis,  totum  mundum  seque  il- 
luminaret,  cum  non  sit  majorratioaffiirmandi, 
illuminasse  potius  hanc  partem,  quam  iham, 
vel  hoc  liemispheerium  potius,  quam  aherum, 
et  eadem  ratione  sequahter  conservaret  illud, 
neque  ulla  causa  successionis  diei,  ac  noctis  as- 
signariposset.  Facile  tamen  ad  hoc  respondent 
Deum  non  esse  naturale  agens,  sed  liberum, 
et  ideo  hbertate  sua  potuisse  prius  unum  hee- 
mispheiium  illuminare^  quam  aliud,  neque 
bujus  arbitrii  aliam  rationem  necessariam  esse 
prseter  libertatem  Dei,  quia  omnia  operatur  se- 
cundum  consilium  voluntatis  suse  :  verisimile 
autem  est  ihuminasse  prius  hoc  nostrum  hse- 
mispherium^  in  quo  primum  hominem  sua  e- 
tiam  voluntate  creaturus  erat.  Et  simili  modo 
divisit  diem  et  noctem  ,  non  per  motum  lo- 
calem  alicujus  corporis  illuminantis,  sed  per 
successivam  emissionem  luminis,  et  suspensio- 
nem  influxus  ejus  in  variis  partibus  aeris^  et 
orbis,  cum  eodem  modo_,  et  uniformitate^  qua 


iOO  LIB.  II.  DE  SINGLXORUM  SEX  DIERUM 

sol  ipse  ,  si  adessct  ,   et  rnoveretiir^   icl   face- 
ret. 

15.  Ha'C  exjoositio  placet  aliqualiter  ;  displi- 
cet  tamen primo'in  fvndaniento  siut  primcB  par- 
tis. — Sensus  non  incongnms  terhoo-um  fiat  lux. 
—  Hsec  sententia  omnia  quoad  primam  et  se- 
cmidam  partem  milii  placet  c|nantum  ad  ex- 
positionem  verboriim  Genesis  de  luce  primo 
die  facta.  Tria  vero  in  illa  displicent,  primum 
estfandamentiim  prima?  partis  ejus^  nimirum 
lucem  factam  iliis  verbis,  fiat  lux,  non  fnisse 
bicem  Solis  ,  eo  quod  sol  non  esset,  quando 
Deus  dixit,  fiat  lux  .•  nam  probatum  est  a  no- 
bis  in  superioribus  ccelum  a  principio  cum 
orbesuo  creatum  esse,  et  consequenter  proba- 
tum  est,  a  principio  etiam  babuisse  totam  lu- 
cem  suam  ut  necessitate  naturali  a  forma  sua 
dimanantem.  Unde  nos  potius  illam  partem 
probamus,  quia  hix  Solis  facta  jam  erat,  quan- 
do  Deus  dixit,  fiat  liix :  ergo  non  potuit  fieri 
per  illa  eadem  verba,  seu  per  actionem  illis 
significatam.  Probatur  consequentia,  quia  pro- 
ductio  lucis  distincta  actio  fuit  a  creatiorue  cce- 
li  et  terrse  facta  in  primo  instanti  per  quam 
lucidum  solem  factiim  esse  supponimus :  ergo 
non  fuit  factus,  nec  luce  intrinseca  ornatus, 
per  alteram  actionem,  qua  facta  est  lux;  quia 
non  potuit  bis  fieri,  prsesertim  eum  suppona- 
mus  hanc  productionem  hicis  essc  tempore 
posteriorem  creatione  mundi,  ut  in  superiori- 
bus  probatum  est,  et  iterum  statim  dicetur. 
Quocirca  si  ahquando  graves  auctores  dicunt 
lucem  factam  per  verba  iUa,  fiat  hix,  fuisse 
ipsam  lucem  Solis:  non  videtur  inteUigendum 
de  hice  intrinseca,  et  inha^rente  Soli,  sed  de 
irradiatione,  seu  ilhiminatione  Solis,  ita  ut 
perinde  fuerit  dicere ,  fiat  lux,  ac  dicere,  sol 
mundum  ihuminet. 

Alionwi  sensus  alius.  —  Aliqui  vero  di- 
cunt,  etiam  posse  inteUigi  de  ipsa  luce  Solis 
intrniseca,  non  quidem  quoad  totam  substan- 
liam  ejus,  sed  cpioad  formationem  ipsius.  Di- 
cunt  enim  prius  cum  sole  in  ipso  factam  esse 
informem ,  postea  vero  esse  formatam  et  per- 
fectam  esse  informem,  postea  vero  esset  for- 
matam  et  perfectam.  Verumtamen  si  hoc  in- 
tehigatur  de  formatione  per  iutensionem  ali- 
quam  et  additionem  intrinsece  factam  ilh  luci, 
non  possumus  consec]uenter  loquendo  in  eam 
descendere  sententiam,  quia,  ut  supra  dixi,  in 
proprietate  intrinseca  eadem  est  ratio  de  toto, 
et  cle  parte,  seu  de  gradu  perfecto,  quia  tota 
hix  sohs  secundum  omnes  gradus  suos  aequah 
necessitate  Solis  formam  consequitur,  ut  supra 
dixi,  et  iterum  in  opere  quarti  diei  dicam.  Si 


OPERIBLS,  ET  SEPTIMI  DIEI  REQUIE. 
vero  iha  formatio  hicis  Sohs,  intehigatur  se- 
cundum  quamdam  e:;trinsecam  perfectionem 
sohmo,  quam  censetur  babere  scjl  universo  orlii 
se  communicando  propter  qnamdam  mnjorem 
simihtudinem  ad  Deum,  quam  in  eo  .statu  ha- 
bet :  et  consequenter  etiam  intelligatur  secun- 
dum  conditionem  intrinsecam  ad  hanc  univer- 
salem  illuminationem  requisitam  :  sic  verum 
est  Incem  Sohs  prius  alicfuo  modo  informem 
fuisse,  postea  vero  crevisse  non  in  se,  sed  in 
diffusione  sua,  et  ad  hoc  reccpisse  diurnum 
motum  primi  mobihs,  et  ita  fni.ssc  accidenta- 
hter  formatam.  Atque  in  hunc  modum  intel- 
ligcndus  est  Dionysius  Areopagita,  cap.  4,  de 
divinis  Nominibus,  \  part.,  non  ionge  a  piin- 
cipio,  ubi  prius  laudat  lucem  Sohs,  et  in  ea 
dicit  esse  expressam  divinfebonitatis  imaginem 
quatcnus  ex  se  omnia  illuminat,  et  penetrat 
sua  magnitudine  et  efficacitatc  ,  ct  totius  la- 
bcntis  tcmporis  est  mensura;  et  adjungit :  Ipse 
est  eniin  ea  lux  {et  si  tunc  erat  informis  quod 
et  ditinus  Moyses  ait),  qiire  primam  distinxit, 
et  diffinitit  dierum  nostrorum  trinitatem.  L'bi 
imprimis  manifesta  est  sententia  Diony.sii,  hi- 
cem,  quse  ihumiuando  distinxit  ihos  tres  dies, 
non  fuissc,  nisi  lucem  Solis,  et  cum  dicatprius 
fuis.se  informem,  supponit,  quoad  substantiam 
prius  fui?sc,  ac  proindc  solum  accidentalitcr 
fuisse  informem.  Et  ita  exponit  D.  Thomas, 
qusest.  67,  art.  4,  ad  secundum.  Addit  vero, 
hicem  illam  Sohs  fuisse  informcm,  quia  tan- 
tum  habehat  vlrtutem  illiminalivam  in  com- 
muni,  postea  vero  fvJsse  formatam,  quia  data 
est  ei  speciaUs  virtus  ad  particulares  effectus. 
Qu£e  sententia  D.  Thomse  refcrri  potcst  ad  to- 
tam  hiccm  primi  diei  comparatam  ad  produc- 
tionem  luminariam  factam  quarto  die,  et  in 
hoc  sensu  ibi  tractabitiir  :  vcl  potest  referri  ad 
hicem  in  principio  concreatam  cum  substantia 
Sohs,  comparando  illam  ad  opus  primi  diei, 
quando  dixit  Deus,  fiat  lux,  et  sic,  ut  verum 
habeat,  exponcnda  est  justa  ea,  quse  diximus  : 
quia  nuHa  major,  vel  specialior  virtus  illumi- 
nandi,  vel  agcndi  data  est  pra?existenti  luci 
Solisper  iha  verba,/ffli  /?/a',  praeter  iUam  quam 
ex  motu  primi  mobihs  accipere  potuit  quaj 
cxtensiva  potius,  quam  intensiva  dici  potest, 
seu  secundum  conditioncm  necessariam  ad 
universalem  iUuminationem,  non  in  ipso  prin- 
cipio  per  se  illuminandi,  ut  jam  dcclaratum  et 
probatum  est. 

'16,  Concluditur  intentmn  prcecedentis  nu- 
meri  explananturque  magis  verha  fiat  lux,  etc. 
—  Ex  quibus  omuibus  conchidimus,  in  primo 
die  post  totum  opus  creationis  factum  in  primo 


CAP.  II.  QU.^  FUERIT  SENSIBILIS  LUX  PRIMO  DIE  CREATA. 


101 


instanti,quod  fuit  primum  instans  extrinsecum 
illius  diei,  nullam  lucem  quoad  substantiam^ 
vel  intrinsecam  entitatem  suam  denuo  factam 
esse  praiter  limien  factum  in  aliis  corporibus 
a  sole  ilbmiinatis.  Unde  si  quis  verba  illa  Ge- 
neseos:  Dixitque  Deus  fiat  hix,et  facta  est  lux, 
et  viclit  Beus  lucem,  quocl  esset  lona,  velit  re- 
ferre  ad  ipsum  solem,  et  intrinsecam  lucem 
ejus,  potest  illa  per  recapitulationem  exponere. 
Ut  enim  Moyses  exponat,  quid  Deus  addiderit 
in  illo  primo  die  mundo  sensilnli  a  principio 
creato,  resumit^  et  in  particulari  declarat^  lu- 
cem  tunc  factam  imperio  Dei,  quai  ipsi  etiam 
valde  placuit^  et  deinde  adjungit,  et  cUvisit  lu- 
cem  a  tenebris,  quod  specialiter  illo  die  factum 
est  mediante  motu^  et  ijluminatione  Solis.  Si 
vero  eadem  verba,  fiat  lifx,  intelligantur  de 
productione  lucis  quoarl  substantiam  ejus,  non 
sunt  intelligenda  de  luce,  et  quse  est  in  sole, 
sed  de  illuminatione  orbis,  quse  etiam  dici  po- 
test  lux  Solis,  quia  a  sole  est,  et  Iiaic  expositio 
mihi  magis  probatur,  quia  magis  proprie  de- 
clarat  verbum  fiat,  retenta  etiam  propria  si- 
gnificatione  vocis  lux.  Undecum  additur  ,  et 
factum  est  ita  ,  non  solum  significatur  lucem 
Solis  in  se  factam  esse^  sed  etiam  mundum  il- 
luminari  coepisse;  et  similiter  cum  additur : 
Ft  vidit  Deus,  qund  esset  bona,  non  solum  si- 
gnificatur.  Deum  Solis  lucem  approbasse,  sed 
etiam  illi  maxime  placuisse,  quod  mundum 
illumiiiaret.  Unde  quodadditur,  et  divisil  lucem 
a  tenebris,  non  explicat  novum  opus :  sed  mo- 
dum  ejusdem  operis  seu  illuminationis  decla- 
rat^  quia  non  ita  facta  est,  ut  simul  totum  or- 
bem  occupai^et,  sed  vicissitudine  quadam  lucis 
et  tenebrarum.  Li  qua  tota  expositione  uibil 
violentum,  niliilve  improprium  apparet,  et 
alioqui  sine  miraculis  aut  praeternaturalibus 
efFeciibus,  primiim  initium  ornatus,  et  distinc- 
tionis  rerum  universi  ab  ipsis  pulcbritudinem 
et  conservationem  imprimis  necessariam,  op- 
time  describitur  :  ergo  merito  ba;c  expositio 
aliis  pra^fertur. 

47.  Displicet  secundo  clicia  quarta  expositio 
quoad  aliam  partem  cle  productione  lurninis  a 
solo  Deo.  —  Hinc  secundo  displicet  nobis  sen- 
tentia  Burgensis  in  eo  ,  quod  tertio  loco  dicit 
lumen  tunc  factum  in  aere,  vel  aliis  corpori- 
bus,  a  solo  Deo  sine  interventu  solis  fuisse 
productum.  Tum  quia  in  bac  parte  repugnat 
illa  sententia  Dionysio,  quetn  in  boc  et  divus 
Tliomas,  et  multi  alii  sunt  secuti  :  tum  etiam, 
quia  alia  sententia  supponit  non  solum  non 
fuisse  creatum  solem,  vel  luccm  ejus  per  illa 
verba,  fiat  lux,  verum  etiam^  neque  antea  ex- 


titisse,  vel  quoad  substantiam,  vel  saltem  quoacl 
luccm  suam,  cujus  contrarium  docuimus,  et  in 
opere  (juarti  diei  illud  amplius  defendemus. 
Neque  illa  sentcntia  quoad  lianc  partem  Iiabet 
fundamentum  in  verbis  illis,  fiat  lux,  quia  ibi 
verbum  fiat,  juxta  expositionem,  quam  sequi- 
mur^  non  significat  productionem  ex  nihilo^ 
sed  eductionem  formse  accidentalis  ex  prae- 
existente  subjecto,  quae  per  causam  secundam 
fieri  potest;  unde  cum  tali  causa  tunc  non  de- 
esset,  per  illam  fieri  debuit.  Quia  vero  facta 
est,  jid^ente  Deo  et  volente,  et  ordinem  uni- 
versi  disponente,  ac  cooperante,  ideo  cum 
omni  proprietate  scripsitMoyses,  dixisse  Deum, 
fiat  lux  :  sicut  etiam  in  aliis  operibus  sequen- 
tium  dierum  videbimus,  multa  fecisse  Deum 
cooperantibus  aliquo  modo,  vel  Angelis,  vel 
aliis  causis  secundis,  et  nihilominus  Deo  tan- 
quam  primo  auctori  et  motori  simpliciter 
tribui. 

18.  Displicet  tertio  in  explicatione  clivisio- 
nis  lucis  a  tenebris.  —  Circa  quodvide  Bedam 
in  Exaenier.,  et  Pereriuminea  verba  ,  divisit 
lucem,  et  D.  Thomam,  qucpst.  70,  a.  2. — Tertio 
displicet  dicta  sententia  in  eo  ,  quod  asserit 
divisionem  diei  et  noctis  non  esse  factam  illis 
tribus  diebus  per  motura  localem  coeli,  sed  per 
subtractionem  et  exhibitionem  divini  influxus, 
quam  sententiam  alio  modo  prius  tradiderat 
Damasceuus,  libro  secundo,  capite  septimo,  et 
ante  illuni  Basilius,  homil  i,  in  Genes.,  ubi 
dieit,  tunc  noctem  vicissim  successisse  diei, 
no7i  quidem  secundum  notionem  solis,  sed  pri- 
migenia  illa  luce  summum  spleiidorem  diffun- 
dente ,  seque  mrstnn  conirahente ,  idque  pro 
mensura  a  Deo  definita.  Itaqiie  quod  prace- 
dens  opinio  tribuit  Deo  immediate  operanti, 
id  tribuit  Basilius  etiam  luci  creatae  ad  illumi- 
nandum,  quam  tunc  factam  esse  supponit. 
Unde  novuni  miraculum  adjungit  Basilius,  et 
ideo  ejus  seutentia  difiicilior  creditu  est,  ut 
notavit  Augustinus,  suppresso  Basilii  nomine, 
libro  primo  Geneseos  ad  litteram,  cap.  11  et  16. 
Accedit,  c[uod  si  lux  illa  creata  fuit,  etiamsi 
non  esset  iu  sole,  sed  per  se  subsistens,  non 
poterat  successive  iiluminare  diversas  partes 
orbis,  nisi  successive  etiam  ad  illas  applicare- 
tur,  et  consequenter  ab  aliis  recederet,  c[uia 
iilumuiare  non  posset  nisi  ad  certam  distan- 
tiam  ;  ergo  necessarium  erat  illam  lucem  loca- 
liter  moveri.  Nisi  fortasse  existimaverit  Basi- 
lius  illam  lucem  simui  fuisse  circumfusam 
per  totum  orbem,  simulque  fuisse  suificienter 
applicaiam  utrique  hemisphssrio,  ita  ut  \  osset 
simul  utrumque  illumiuare^  si  Deus  voluisset. 


i  02  LIB.  II.  DE  SINGULORUM  SEX  DIERUM 

De  facto  vero  non  ita  illuminasse;,  sed  succes- 
sive  per  subtractionem^  vel  emissionem  radio- 
rum,  quia  Deus  ita  disposuit.  Sed  liic  modus 
oogitandi  lucem  illam  creatam  totum  mun- 
dum  simul  occupantem  nullum  habet  in  Scrip- 
tura  fundamentum :  fuissetque  superflua  tanta 
raultitudo,  seu  magnitudo  lucis,  quandoqui- 
dem  non  erat  simul  totum  orbcm  illuminatura. 
Denique  successiva  illuminatio  ,  et  divisio  diei 
et  noctis  cum  luce  minoris  magnitudinis  solo 
motu  locali  adjuncto  faciliuS;,  et  sine  novo  mi- 
raculo  fieri  potuit  :  ergo  frustra  tanta  magni- 
tudo  lucis  cogitatur ,  et  novum  miraculum  ad 
illius  operis  perfectionem  afljungitur.  At  vero 
si  lux  illa,  qufle  diem  feeit  et  noctem,  sola 
fuisset  increata  lux  ,  cle  illa  vere  diceretur  to- 
tam  simul  fuisse  prsesentem  toti  orbi,  et  utri- 
que  hemispherio  ejus,  ac  subinde  non  ahter 
potuisse  successive  efficerc  diem  et  noctem^. 
nisi  successive  subtrahendo,  vel  prsebeudo  in- 
fluxurn  suum,  quod  quidem  pro  sua  Ubertate 
sine  novo  miraculo  facere  potuisset :  nihilomi- 
nus  tamen  modus  liic  opcrandi  minus  natura- 
lis  est,  tum  quia  Deus  operatur  per  causas  se- 
cundas  quando  non  desunt :  ostendimus  autem 
ibi  non  defuisse  :  tum  etiam,  quia  quos  Deus 
semel  per  se  producit,  quantum  est  ex  se  sem- 
per  ilhid  conservat,  nisi  ex  parte  ipsarum  re- 
rum^  vel  causarum  naturalium  suffieiens  causa 
rorruptionis  intercedat  :  ergo  multo  meUus 
dicitur  iUam  successionem  diei  ac  noctis  non 
fuisse  factam  ex  sola  hbertate  divinai  vokm- 
tatis  suum  influxum  dantis,  vel  auferentis, 
sed  necessitate  naturaU  ortam  esse  ex  condi- 
tione  et  Umitatione  hicis  iUuminantis,  uam 
dum  ad  aUas  partes  mundi  inuminandas  acce- 
<Ut,  ab  aUis  recedit,  quas  subinde  ilhiminare 
desinit ,  unde  vicissitudo  noctis  et  diei  oritur. 
19.  Corollarium  ex  diclis. — JExplicaiio  ver- 
lorum  G-enesis  speciantiwn  ad  1  dieooi.  — Ex 
quibus  tandem  coUigimus  ad  opus  hujus  primi 
diei  pcrtinuisse  non  tantum  himinis  produc- 
tionem,  sed  etiam  diurnum  motum  SoUs,  seu 
motum  primi  mobiUs,  et  ad  cujus  raptimi 
diurna  circulatio  SoUs  elBeitur.  Ita  docet  D. 
Thomas,  q.  70,  a.  2,  ad  3,  et  theologi,  ac  mo- 
derni  freqaentius ,  et  ex  (Uctis  aperte  conclu- 
ditur,  quia  hix  iUa  facta  est  per  iUuminatio- 
nem  successionum  universi  soeundum  diver- 
sas  partes  ,  seu  hemisplieria  ejus  ;  sed  iUa 
successio  non  potuit  habere  aUam  causam 
propriam  et  connatura'em  ,  nisi  motum  SoUs 
iUuminantis  :  ergo  motus  iUe  simul  cum  hi- 
mine  co^pit ,  et  e  converso.  Atque  ita  expU- 
eantur  facile  omnia   verba  Genesis  ,   quibus 


OPERIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI  REQUIE. 
opus  hujus  diei  referetur.   Nam  imprimis  po- 
nuntur  iUa  verba,  fiat  hix,  quae  satis  jam  ex- 
pUcata  sunt,  et  iUorum  efficaeia  pcr  sequentia 
ostenditur,  cum  dieitur ,  et  facta  est  lux  :  per 
id  vero,quod  additur,  et  tidit  Deus  lucem,  quod 
esset  hona,  non  solum  convenientia  taUs  operis, 
et  commoditas  universi,  quce  in  iUo  eernitur, 
sed  etiam  perpetuitas,  et  duratio  taUs  operis 
declaratur  ;   nam  per  hoc,  quod  dicitur  pla- 
cuisse  Deo  tale  opus,  ejus  permansionem  a  Deo 
fuisse  decretam  significatur.  InteUigendum  au- 
tem  hoc  est  de  permansione  operi  accommo- 
data.  Diximus  enini  lucem  tunc  donuo  factam 
11  on  fuisse  hicem  inhserentem  Soli,  quee  eadem 
numero  semper  durat,  sed  fuisse  lumen  aeri 
inditum,  quod  non  ita  permanet  idem  in  in- 
dividuo,  sed  continua  successione  mutaturj  et 
ideo  permanentia  illius  operis  in  perseverantia 
ilUus  continu83  successionis  posita  est.  Et  ita 
consequenter  additur,  et  ditisit  lucem  a  tene- 
hris,  quffi  divisio  eodem  modo  durabiUs  facta 
est,  ut  usque  ad  finem  mundi  perseveret.  Re- 
suUat  autem   illa  divisio  ex  cu-culari   motu 
Solis,  qui  tunc  factus  est,  ut  diximus.  Ccetera 
denique  verba  satis  per  se  clara  sunt,  sohimque 
est  in  eis  notanda  diversa  significatio  nominis 
diei ,  nam  cum  dicitur,  appellavitque  lucem 
diem,  et  tene^yras  noctem,  nomen  diei  artificia- 
lem,  quem  vocant  diem,  significat  :  cum  vero 
additur ,   et  factum  est  tespere  et  mane  dies 
unus,  naturalem  diem  designat,  id  est,  inte- 
grum,  et  vigintiquatuor  horarum,  quem  prop- 
terea  Moyses  appeUavit  diem  unum,  id  est, 
completum  et  perfectum  ,  vel  plirasi  Hebraica 
unum  vocavit,  quia  primus  fuit,  ut  omittam 
aha  mysteria  quse  expositores  considerant.  Et 
hauc  dupUcem  diei  acceptionem  notavit  Au- 
gustimis,  Ub.  il  Confess.,  c.  23^  et  Imperfect., 
Gen.,  c.  7. 

20.  Difficultas  co7itraJiactcnns  resoluta.  — 
Qnoru-mdam  enodatio  juxta  doctrinam.  Augus- 
tini  supra  relatam.  —  Una  superest  circa  prjK- 
dictam  resohitionem  difficuUas,  quia  ex  ea  se- 
quitur  lucem  faetam  hoc  primo  die  in  eodem 
instanti  esse  coepisse,  in  quo  creata  sunt  co?him, 
et  terra.  Consequens  videtur  repugnare  Serip- 
turoe ;  ergo  et  prsedicta  resohitio.  Sequela  pro- 
batur,  quia  in  eodem  momento,  in  quo  crea- 
tum  est  ca^lum,  creatus  etiam  fuit  solcum  sua 
luee  perfecta,  ut  nos  opinamur ,  sed  sol  in  eo- 
dem  instanti,  in  quo  est,  iUuminat  corpora 
sibi  vicina  et  capacia  hicis  :  ergo  iu  eodem 
instanti  creationis-  suee  iUuminavit  inferiora 
elementa  diaphaua  :  seii  tale  liimen  primo 
produetum  in  aere  fuit  opus  primi  diei,  ut  ex- 


CAP.  II.  Q[]JE  FUERIT  SENSIBILIS  LUX  PRIMO  DIE  CREATA. 


103 


posuimiis  :  ergo  illud  in  primo  instanti  crea- 
tionis  factum  est.  Minor  autem  primi  argumen- 
ti  probatur,  quia  de  illo  primo  instanti  scrip- 
tum  est,  j^t  teneirce  erant  siqjer  faciem  abyssi : 
ergo  abyssus  non  fuit  illuminata  in  illo  instan- 
ti.  Dicet  fortasse  aliquis  verba  illa  ,  et  tenehrce 
erant  stiper  faciem  aiyssi,  non  intelligi  secun- 
dum  realem  durationem,  sed.  secundum  quem- 
dam  naturse  ordinem,  et  ideo  non  esse  contra 
veritatem  illorum  verborum,  quod  sol  in  eo- 
dem  instanti,  in  quo  fuit  creatus,  abyssum 
illuminaverit.  Quia  sensus  verborum  est,  hunc 
mundum  inferiorem  de  se  esse  tenebrosum,  et 
ideo  fecisse  Deum  solem,  et  jussisse,  ut  illum 
ilhiminaret ,  quod  totum  in  eodcm  instanti 
temporis  verum  esse  potuit,  quia  in  illo  prius 
natura,  seu  ex  se  aer  tenebrosus  fuit,  et  pos- 
terius  natura  ihuminari  potuit. 

21.  Non  satisfacit.  —  Aliorum  Patricm 
enodationem  a/fert  D.  Thomas.  —  At  vero  hcet 
hsec  responsio  in  sententia  Augustini  asseren- 
tis  omnia  simul  esse  facta,  locum  habeat,  nos 
iha  uti  nonpossumus,  qui  veram  successionem 
in  ilhs  operibus  agnoscimus,  et  ita  iHam  supra 
rejecimus  tanquam  proprietati  verborum  mi- 
nus  consentaneam .  Nam  verbum  iUud,  erat, 
simphciter  positum,  et  toties  repetitum,  veram 
existentiam  in  duratione  reah  significat.  Dein- 
de  ex  contextu  constat  creationem  coeh  et  ter- 
ree,  et  productionem  lucis  per  iha  verba,  fiat 
Inx,  significatam,  non  fuisse  simul  duratione 
factam,  sed  creationem  reahter,  seu  duratione 
antecessisse.  Sic  enim  dicitur ,  In  prhicipio 
creavit  Deiis,  etc,  et  statim  describitur  status, 
cum  ^\Qx\\\v,terra  aiitem.  erat  inanis  et  racica  , 
etc.  Postea  vero  additur,  et  dixit  Deus,  fiat  lux, 
in  quo  novum,  et  posterius  opus  significatur, 
magisque  declaratur,  addendo,  et  divisit  laceni 
a  tenehris :  ergo  negari  non  potest,  qiiia  in  hoc 
orbe  inferiori  tenebrse  iUuminationem  ejus 
tempore ,  vel  reah  duratione  autecesserint  : 
ergo  hix  speciahter  facta  prima  die,  non  potuit 
in  primo  instanti  creationis  fieri.  PrEesertim , 
quia  ihud  primum  instans  in  rigore  ad  ihum 
diem  non  pertinuit,  sed  vel  fuit  initium  ex- 
trinsecum  ejus,  vel  fortasse  majori  mora  ante- 
cessit.  Propter  quse  D.  Thomas,  1  p.,  q.  74, 
art.  3,  conchidit,  secundumahos  Patres,  prseter 
Augustinum  postproductionem  creaturaj  fuisse 
ahquod  tempus,  in  quo  non  erat  hix.  Verum 
est  tamen  ihos  Sanctos  supponere  solem  etiam, 
cjnoad  substantiam,  et  lucem  suam  non  fuisse 
usque  ad  quartum  diem  creatiim  :  in  nostra 
autem  senteutia,  in  qua  supponimus,  Sohs 
creationem  in  prima  creaturai  productione  fac- 


tam  esse,  non  ita  facile  exphcatur,  quomo(io 
ihuminatio  Sohs  potuerit  esse  tempore  poste- 
rior  creationc  ejus,  et  consequenter  quomodo 
tenebree  lucis  creationem  tempore  pra^cedere 
potuerint. 

22.  Causa  antecessionis  tenehrarum  ad  illti- 
minationem  Solis.  —  Variee  igitur  causffi  iha- 
rum  tenebrarum ,  quffi  tempore  prsecesserunt 
ihuminationem  Sohs,  reddi  possunt.  Pj-ima 
est ,  quod  Deus  in  illo  principio  nohierit  cum 
sole  ad  ihuminandum  concurrere,  donec  dixit, 
fiat  lux.  Qua3  quidem  causa  sufficientissima 
est,  et  sine  dubio  possibihs  fuit  pro  Dei  hber- 
tate.  Quod  autem  ita  factum  fuerit  cum  pen- 
deat  ex  vohmtate  Dei,  sohmi  probari  potest  ab 
effectu  revelato,  quia  tenebree  prsecesserunt, 
et  non  apparet  aha  causa  probabihor,  suppo- 
sita  Sohs  existentia.  Hic  vero  dicendi  modus 
in  eam  difficuUatem  a  nobis  SEepe  objectam 
incidit,  quod  opus  miraculosum,  et  extraordi- 
narium  in  prima  rerum  creatione  ponit,  et  ad 
declarandam  historiam  Genesis  putat  esse  ne- 
cessarium.  Probatur,  quia  non  minus  miracu- 
losum,  et  supernaturale  esset  solem  in  prae- 
sentia  aeris  ihum  non  ilhiminare,  quam  ignem 
in  camino  Babylonico  pueros  non  exurere, 
quod  praeternaturale ,  et  miraculosum  fuit. 
Posset  autem  responderi  esse  »quidem  lioc 
praeternaturale  post  generalem  legem  a  Deo 
statutam  de  concurrendo  cum  omnibus  causis 
secundis  ad  ipsarum  actiones,  in  primo  autem 
initio  creationis  mundi  nondum  fuisse  hanc 
legem  statutam  ,  quia  tunc  sohim  decreverat 
rcrum  creationem,  de  iharum  autem  propaga- 
tione,  vel  communicatione  nondum  disposue- 
rat  :  et  ideo  pro  tunc  sine  proprio  miraculo 
imo  consentaneo  ordine,  secundum  ihum  re- 
rum  statum,  prius  solem  creasse,  postea  vero 
cum  iho  ad  ihumiuandum  concurrisse.  Acce- 
dit,  non  defuisse  Philosophos  ,  qui  dixerunt  : 
agentia  creata  non  statim  ac  esse  incipiunt, 
inchoare  actionem  ,  praesertim  transeuntem, 
intrinsece  et  in  eodem  instanti.  Juxta  hanc 
ergo  opinionem  probabihter  dici  potest,  crea- 
turse  non  esse  debitum  concursum  ad  agendum 
ad  extra  pro  eodem  instanti,  pro  quo  tit.  Quod 
si  hoc  est  probabile ,  etiam  post  diuturnam 
mundi  couservationem  ,  muho  quidem  magis 
credibile  erit  de  iho  exordio  mundi  propter 
prsecedentem  considerationem  ;  eritque  hoc 
verisimihus,  si  tenebra?  ihse  sohmi  per  iustans 
temporis  productionem  hicis  prtecessei  unt,  ut 
paulo  post  videbimus.  Propter  quse  hcet  ego 
simphciter  in  hac  sententia  non  qiiiescam,  ui- 
hilominus  inter  eas,  quai  ahquod  extraordina- 


404  LIB  ir.  DE  SINGULORUM  SEX  DIERUM 

rinm  opns  divinGe  potentise,  vel  providentioe 
admittunt  in  operc  liujns  diei ,  hnnc  dicendi 
modum  faciliorem ,  minusque  naturas  repu- 
gnantem  esse  existimo. 

23.  Se^yunda  ccvusaprwdidce  antecessionis. — 
Alter  modus  exponendi  hanc  difFicultatem  est, 
ideo  prsecessissc  tenebras^  quia  sol  non  potuit 
illas  expellere,  non  quia  concursu  divino  ca- 
ruerit,  sed  quia  aer  erat  ita  densus,  et  nebulo- 
sus,  ut  sol  radiis  suisillum  penetrare  potnerit. 
Et  explieatur  hoc  amplius,  quia  Scriptura  non 
dicit  tenebras  totum  aerem  occupasse,  sed 
supcr  faciem  ahyssi  fuisse.  Per  faciem  autem 
abyssi  satis  proprie  intelhgitur  superficies  con- 
vexa  aqnce  aeri  contigua.  Potuit  ergo  natura- 
liter  contingere,  ut  sol  statim  ilhiminaverit 
aerem  sibi  propinqniorem,  tenuiter  tamen,  ac 
remisse,  propter  dictam  aeris  indispositionem, 
et  conseqnenter  contingere  potuit,  nt  actio, 
sen  ilhiminatio,  qnae  eo  remissior  erat,  quo 
in  partibns  remotioribus  fiebat,  prins  finiretnr, 
quam  totam  aeris  profunditatem  penetraret : 
ac  snbinde  tenebree  snper  faciem  abyssi  rehn- 
querentur,  quem  dicendi  modnm  attigit  Aur 
gustinns  excitando  qnsestiones  potins  qnam 
detiniendo,  hb.  1  Genes.,  ad  htter.,  cap.  H. 
Agens  enim  de  opere  quarti  diei  ait :  Qjuid  fac- 
tus  est  sol  in  iwtestatem  diei,  qid  hcceret  super 
terram  si  Ivx  illa  (utique  primi  diei^  faciendo 
su/fecerat?  An  illa  prior  regiones  sv.pcriores  a 
terra  lonrjinquas  illustraret,  vt  sentiri  non  pos- 
sit  in  terris,  etc,  et  clarius,  cap.  42  :  AHsi 
forie  molem  teo-renam ,  et  aqvosam  anteqvam 
esset  al)  altenttro  vtrumque  discretvm,  quod 
tertio  die  factum  scriMtvr,  tenehras  Deum  ap- 
pellasse  quis  dixerit  pmpter  crassiorem  corpu- 
lentiam,  quam  lux  penetrare  non  poterat. 

2-4.  Patitur  tamen  difficuUatem.  —  Fi  dif- 
ficultati  vt  occvrrant  aliqui,  —  At  vero  Augus- 
tinus  in  his  locis  non  meminit  crassi,  aut  ne- 
bnlosi  aeris,  sed  tantnm  aquae  et  terrae.  Quee 
difiicuhas  est  fere  unica  in  lioc  dicendi  modo, 
quia  non  apparet  nnde  aer  in  sua  creatione, 
vel  densitatem,  ant  nebnlam,  vel  crassas  nubes 
liabere  potuerit,  quia  in  perfecta  naturali  dis- 
positione  creatns  fnit,  nt  vei^isimilius  est,  ne- 
que  nebula,  aut  nnbes  potuerunt  tunc  a  sole 
excitari  in  illo  primo  instanti,  ut  per  se  notnm 
est,  neqne  etiam  fingen^him  est,  concreatas 
fuis.^-e  a  Deo  cum  aere,  qnia  lioc  nec  fundamen- 
tuni  habet  in  Scriptura,  nec  per  se  est  verisi- 
mile  cum  illa  sint  mixta  saUem  imperfecta, 
qnse  non  fuerunt  cum  simphcibus  concreata  in 
actu,  sed  tantum  in  potentia.  Unde  illa  magis 
ad  opus  secundi  diei  pertinent,  ut_ibi  videbi- 


OPERIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI  REQUIE. 

mus.  Propter  qnod  addi  posset  imitando  Au- 
gnstini  verba  Sohs  inuminationem  pervenisse 
ad  elementum  aquse,  et  magnam  partem  pro- 
funditatis  abyssioccnpasse.  Niliilominus  tamen 
propter  magnam  aquse  densitatem  et  multitn- 
dinem  non  potnisse  totam  aquarnm  abyssum 
penetrare,  atque  ita  mansisse  tenebras  super 
faciem  abyssi,  sive  per  faciem  abyssi  superfi.- 
ciem  ultimam  aqnge  intelhgamus,  non  supre- 
mam,  sed  infimam,  seu  non  convexam,  sed 
concavam,  utraque  enim  respectu  diversorum 
facies  dici  potest :  sive  superficies  convexa  ter- 
rse  facies  abyssi  dicatur,  qnatenus  totins  abyssi 
terminus  est,  sicnt  facies  rei  dicitur,  ad  quam 
visns  terminatnr;  et  ita  dicantur  tenebrse  fuisse 
snper  faciem  abyssi,  quia  lux  ad  terram  non 
perveniebat  :  propter  quod  dicitur  fuisse  in- 
visibihs.  Qui  modus  dicendi  habet  fundamen- 
tum  in  Basilio,  liom,  2,  in  Exaemeron,  ubi  sic 
inqnit  :  Restat  ergo  ,  ut  intelligamus  aquas 
super  telluris  superficiem  inundasse  antequam 
ad  propriam  stationem,  sorlemve  humoris  sul- 
stantice  segregaretur,  atque  ex  eo  terram  tunc 
invisiMlcin  et  inornatam  fuisse  ■  et  infra  :  Erat 
invisiMlis  terra.  Quam  ot  causam  quceso?  Quia 
circumfusa  undique  erat  ahysso.  Quid  ahyssus 
significat  1  copiosam  aquam,  ad  cujus  fundum 
liaud  facile  penetrari  deorsum  versus. 

25.  Contra  illos  instatur.  —  Vernmtamen 
jnxta  lianc  sententiam  non  facile  potest  ratio 
reddi,  cnr  post  ahquam  durationem,  vel  mo- 
ram  sol  dicatnr  divisissehicem  a  tenebris  mun- 
dnm  ilhiminando  potius,  quam  in  primo  in- 
stanti.  Nam  si  den.sitas  et  multitudo  aquarum 
fuit  causa  illarnm  tenebrarum  in  primo  in- 
stanti  creationis,  similiter  post  illam  moram 
impedirent,  ne  illuminatio  Solis  usqne  ad  tcr- 
ram  perveniret,  qnia  toto  iho  primo  die  eo- 
deni  modo  permansit  al^yssnscircnmdans  ter- 
ram.  Ad  hoc  autem  responderi  posset,  cum 
Dens  dixit,  fiat  lux,  vel  majori  concursu  con- 
fortasse  solis  actionem,  ut  nsqtie  ad  terram 
penetraret,  vel  aquas  quahtate  ahqna  dispo- 
suisse,  ut  facihns  illuminari  possent.  Quod 
Ambrosins  et  alii  explicant  exemplo  eorum, 
qui  in  profundo  aquarum  oleum  ore  fundendo 
clariora  reddnnt  ea,  qnse  in  profundo  maris  in 
superficie  terrse  occultabantur.  Sed  hfec  quam- 
vis  impossibilia  non  sint,  nec  incredibilia, 
snnt  tameu  incerta,  A-el  iiova,  ac  extraordina- 
ria  opera,  qnai  in  Genesi  non  narranlnr  iho 
die  facta.  Et  prteterea  iion  satis  citustat  nou 
potuisse  solem  sua  virtute  illuminando  pene- 
trare  usque  ad  snperficieci  tcrrse.,  etiamsi  ele- 
menta  aquse  et  aeris  iii  sua  piiritate  existentia, 


CAP.  II.  QVM  FUERIT  SENSIBILIS  LUX  PRIMO  DIE  CREATA. 


105 


terram  circumdarent;,  iiiideBasilins  siipra,  in 
allegata  sententia  non  omnino  persistat :  nam 
iterum  quserens  :  Quamobreni  'pars  terrce  milla 
tunc  pcr  aquas  mseiulam  se  offereljat ?  Respon- 
det :  Qiiia  lumine  carelat  aer,  oltenelratus- 
que  adhuc  erat,  qiii  totayn  amlnhat  aquce  natu- 
ram.  Ubi  significat  lucem  solis  penetraturam 
fuisse  aquam,  siaeremilluminasset^  acproinde 
tenebras  illasaerem  occupasse. 

26.  Tertia  caiisa  cliei  illiics  antecessionis.  — 
Objectio.  —  Responcletiir.  —  Tertius  dicendi. 
modus  esse  potest  illas  tenebras  ,  quee  in  prin- 
cipio  creationis  praecesserunt,  non  oceupasse 
totam  aquam  et  aerem  in  circuitu  totius  or- 
bis,  sed  in  illo  hemisplieerio,  in  quo  coepit  sol 
irradiare,  quando  dictum  est,  fiat  tux,  quod 
hemispheerium  lioc  nostrum  fuisse  creditur,  in 
quo  et  paradisus  terrestris  conditus  fuit,  et 
primus  homo^creandus  erat.  In  hoc  autem  he- 
mispliserio  potuerunt  esse  tenebrse  per  totum 
aerem  et  aquam  difFusse,  quia  sol  in  alio  he- 
mispliserio  creatus  non  poterat  propter  terrse 
opacitatem  suis  radiis  ilhic  pertingere.  Atque 
itaillte  tenebra?  fiebant  exinterpositione  terrse, 
sicut  nunc  fit  nox  :  non  tamen  habebant  ra- 
tionem,  vel  nomen  noctis,  quia  non  per  suc- 
cessionem  motus  fiebant ,  et  ideo  simphciter 
tenebrse  appeUuntur.  Sed  objici  potest,  quia 
si  sol  tunc  erat ,  et  ilhuninabat  dimicham 
mundi  partem,  Ucet  aham  partem  tenebro- 
sam  rehnqueret,  non  magis  tenebrse,  quam 
hix  erant  super  faciem  abyssi :  ergo  simplici- 
ter  dici  non  potuit,  aut  deliuit  tenebras  fuisse 
super  faciem  abyssi,  imo  in  rigore  non  vide- 
tur  ahata  causa  vera,  quandoquidem  sequahs 
pars  abyssi  himine  non  carebat.  Sed  respon- 
deri  potest  ex  iUo  axiomate,  q\iod  bonum  ex 
integra  causa,  et  mahim  ex  quocumque  de- 
fectu.  :  quia  ergo  tenebrse  habent  rationem 
mah,  seu  defectus  et  imperfectionis ;  ideo 
simpliciter  dici  potuerunt  tenebraj  esse  super 
facieni  abyssi ,  eo  quod  magnam  et  prseci- 
puam  orbis  partem  occuparent.  Nam  conside- 
rari  etiam  potest  Moysem  habuisse  rationem 
ihius  hemispliserii,  in  quo  ipse  scribebat,  et 
de  quo  prsecipue  loquebatur,  quia  etiam  Deus 
ilhid  ad  creatiouem  hominis  elegerat,  et  iu  eo 
prsecipua  mysteria  sahitis  humanoe  operatus 
erat  ,  ideoque  vehiti  pecuharem  curam  et  pro- 
videntiam  ilhus  Iiabuisse  videtur.  Denique  spe- 
ciali  ratione  dici  potuit  teuebras  fuisse  super 
faciem  abyssi,  quia  ex  vi  status,  quem  tunc 
mundus  habuit,  illte  tenebrge  erant  quasi  per- 
manentes  et  stabiles  ,  nisi  Deus  novum  opus 
primee  creationiaddidisset;  utsi  cogitemus  so- 


lem  creatum  in  alio  hemisphasrio  in  eo  semper 
quietum  permansisse,  vere  et  proprie  posse- 
mus  simpliciter  dicere  raundum  mansisse  te- 
nebrosum,  et  iuformem  quoad  usum  luminis^ 
ac  subindc  tcneln^as  esse  super  faciem  ejus:  ita 
ergo  mundus  consideratus  in  illo  exordio,  se- 
cundum  illum  statum  tenebrosus  dici  potest, 
quia  nisi  motus  solis  ei  adderetur,  nunquam 
posset  totus  illuminari,  sed  semper  prsecipua 
ex  parte,  tenebris  oppressus  jacuisset. 

2'.  Altera  ohjectio.  —  Bjus  clissolutio.  — 
Iterum  objici  potest  ,  quia  gratis  asserimus 
solem  in  alio  hemisphserio  creatum  fuisse  , 
cum  hoc  non  sit  scriptum,  nec  ulla  ratione 
ostendi  possit.  Imo  eo  ipso,  quod  nos  fatemur, 
hoc  hemisphserium  esse,  in  quo  creati  sunt 
homines  ,  credibilius  videtur  fuisse  creatum 
solem  in  Iioc  hemisphairio,  utpriraum  illumi- 
naret  terram,  quam  primus  horao  erat  inha- 
bitaturus.  Respondemus  imprimis  necessa- 
riura  fuisse,  solem  in  primo  instanti  suse  crea- 
tionis  in  uno  hemisphserio  esse,  et  non  in  alio, 
cum  naturaliter  simul  in  uiroque  esse  non  pos- 
set.  Cur  autem  in  uno  potius,  quam  in  alio 
factus  fuerit.  nulla  ratio  sufficiens  a  nobis  red- 
di  potest,  irao  forte  neque  in  reipsa  fuit  prse- 
ter  liberam  voiuntatem  Dei,  quia  ex  parte  ma- 
terise  videtur  res  indiflferens,  sicut  de  partibus 
materise,  quod  hoec  sit  facta  sub  forma  ignis 
magis,  quara  sub  forma  terrae,  alibi  dixit  D. 
Thomas,  idemque  est,  quod  hsec  pars  terroe  sit 
facta  in  centro,  potius  quara  circa  superficiem 
terrse  :  et  perinde  est,  quod  sol  fuerit  in  hoc, 
vel  illo  hemisphserio  creatus.  Neque  illa  ratio 
de  creatione  hominis  aliquid  suadet,  quia  cum 
homo  non  fuerit  in  illo  instanti  creatus,  nihil 
ad  ejus  dignitatem,  vel  commoditatem  perti- 
nebat,  quod  sol  in  eodem  hemisphserio  fieret, 
in  quo  horao  producendus  erat.  Addo  deniqiie 
ex  ordine  et  dispositione  universi,  quamDeus 
respectu  etiam  habito  ad  creationem  hominis 
in  suo  seterno  consilio  prsedefmierat,  oppor- 
tunius  fuisse,  ut  sol  intrinsece,  i;t  ita  dicam, 
non  fieret  in  hoc  heraisphoerio,  sed  ita  propin- 
quus  illi,  ut  per  motura  statim  illud  illuminare 
posset  :  nam  commodius  erat,  ut  Iioc  hemi- 
sphserium  creationi  hominis  destinatum,  sta- 
tim  connaturali,  seu  ordinario  modo  inciperet 
illuminari,  tum  etiara  ut  dierura,  et  noctium 
initium  ab  hoc  hemisphferio  sumeretur  ;  qu^ 
omnia  ex  resolutione  duarum  dubitationum, 
quce  hic  iusurgunt,  clariora  fient. 


106 


LIB.  II.  DE  SINGULORUM  SEX  DIERUM 
CAPUT  III. 


DUO  DUBIA  DE  LOCO  ET  TEMPORE  ,  IN    QUIBUS    LUX 
INCEPIT,  EXPEDIUNTUR. 

1.  Duiitatioprhnaac  circaillam.  Prima  opi- 
1110  apucl  Bnnaveiituram. — Prima  dubitatio  est, 
quanta  mora  inter  primam  rerum  creationem 
et  productionem  lucis^  prout  facta  narratur  per 
illa  verba,  fiat  lux,  intercesserit.  Quam  dubi- 
tationem  tractatBonaventura  in  secunda  quais- 
tione,  dist.  13,  art.  \,  queest.  2,  ad  ult.,  etduas 
refert  opiniones.  Una  est,  creationem  coelorum 
productionem  lucisordinetantum  naturae,  non 
vere  duratione  reali  praecessisse ;  loquitur  au- 
tem  de  productione  lucis  peculiari  prout  facta 
significatur  per  illa  vcrba,  fiat  lux.  Unde  quia 
ipse  existimat,  illam  lucem  fuisse  nubem  lu- 
cidam,  quse  in  eodem  instanti,  in  quo  facta 
est,  coepit  ilhimiuare.  Consequenter  ait,  juxta 
lianc  opinionem  creationem  orbis,  et  illius  nu- 
bis,  et  illuminationem  orliis  simul  tempore 
esse  factas,  ac  subinde  nullam  moram  realis 
durationis  inter  primam  creationem,  et  opus 
primi  diei  intercessisse.  Et  banc  opinionem 
tribuit  Hugoni  de  sancto  Victore,  et  ipseBona- 
ventura  problematice  illam  sustinet  cum  alia 
statim  referenda.  Fundamentum  bujus  sen- 
tentise  esse  potest,  quia  mundus  in  primo  die 
fuit  conditus,  in  quo  etiam  facta  est  lux,  ut 
Ecclesia  in  quodam  hymno  Dominicse  diei  in 
matutino  canit,  et  ex  Scriptura  sumitur,  qua- 
tenus  dicitmvindum  sex  (hebus  fuisse  factum  , 
Exod.  20  et  31.  Ergo  creatio  mundi  in  aliquo 
illorum  dierum  est  facta,  et  non  nisi  in  pri- 
mo,  in  quo  etiam  facta  est  lux  :  ergo  in  eo- 
dem  die  fuit  utraque  facta  :  ergo  uon  opor- 
tet  distantiam  temporis  inter  iUas  actiones 
cogitare. 

2.  Rejicitur  tamen  dicta  opinio.  —  Sed  heec 
opinio  sustineri  non  potest,  nisi  accedendo  ex 
parte  sententiam  Augustini,  nimirum,  quod 
tenebrae,  de  quibus  dicitur,  quod  erant  super 
faciem  abyssi,  nunquam  iu  reipsa  fuerint,  sed 
tantum  cognitione  nostra  (ut  ita  dicam)  quia 
essent,  si  corpus  illuminans  non  adesset.  Quod 
nobis  placere  nullo  modo  potest  rationes  supra 
tactas,  ob  quas  omnino  verum  censeo,  quod 
supra  dixi,  tenebras  realiter  pra?cessisse  sahem 
in  hoc  hemisphEerio,  prius  quam  a  sole  iUu- 
minaretur.Quam  sententiam  docetD.Thoma^, 
1  p.,  qusest.  68,  art.  1,  et  in  2,  distinct.  13, 
qusest.  \,  art.  4,  ubi  dicit  esse  magis  consen- 
taneam  Scripturse,  eamque  tribuit  Basilio,   et 


OPERIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI REQUIE. 
Chrysostomo,  estque  omnium  Graecorum,  et 
Ambrosii,  L  1  Exaemeron,  cap.  8,  et  Hiero- 
nymi,  Epist.  83,  ad  Oceanum  ,  ct  Hugonls  de 
sancto  Victore,  hb.  \,  de  Sacr.,  p.  1,  c.  6  et  9; 
Bonaventura  vero  non  designat  locum  Hugo- 
nis,  ubi  contrarium  dixerit.  Ex  hac  autem  re- 
solutione  manifeste  sequitur  ahquem  ordinem 
reahs  dur-ationis  inter  creationem  et  produc- 
tionem  lucis  intercessisse,  ratione  cujus  prius 
duratione  fuerunt  tenebrse,  quam  hicis  pro- 
ductio.  Quanta  vero  fuerit  iha  duratio,  ejtpli- 
candum  superest. 

3.  iSecimda  opinio  apudeumdemBonaventuram 
quamtriJ)vitBed(e.--E?,ie.v^o?>Qmr\(\a.?>Q\\i&\\i\a., 
quam  Bonaventura  refert,  et  attribuitBedse,  ac 
problematice  cum  pra?cedeuti  iUam  approbat, 
hicem  factam  esse  primo  die  post  sexhorarum 
moram.  Quamvis  enim  illam  moram  tunc  mo- 
tus  Solis  non  mensuraret,  quia  motus  cceli  non- 
dum  erat,  tanta  vero  fuit,  ut  .si  motus  diurnus 
Sohs  jam  esset,  scx  horas  in  iha  consumeret ; 
sicut  quando  sol  quievit  Josue  1 0,  quies  iUa 
non  potuit  actu  mensurari  per  motnm  Solis, 
et  nihilominus  certam  durationem  babuit,  ap- 
tam  mensurari  motu  Sohs,  quce  tunc  potuit 
per  ahum  proportionatum  motnm  mensurari : 
illam  ergo  moram  tenebrarum  ante  produc- 
tioncm  lucis  sex  horarum  fuisse  ista  opinio 
afhrmat.  Fundamentum  ejus  est,  qiua  iUa 
prima  dies  uon  habuit  manc,  sed  a  vespere  in- 
cepit,  ut  patet  ex  illis  verbis,  factum  est  tes- 
pere,  et  mane  dies  unus.  Ergo  lux  illius  diei  in- 
cepit  a  meridie  in  hoc  hemisplieerio,  in  quo 
facta  est.  Ergo  per  sex  tantum  horas  duravit, 
quia  verisimile  est  diem  iUum  sequinoctialem 
fuisse,  in  quo  sol  a  meridie  usque  ad  occasum 
sex  horas  consumit ;  ergo  uecessarium  fuit,  ut 
totidcm  horis  tenebree  ante  creationem  lucis 
durassent,  ut  primus  iUe  dies  cum  sequenti 
nocte  finiri  posset  in  puncto  orientali,  ut  inde 
secundus  dies  incipere,  et  per  integram  con- 
versionem  Sohs  in  eodem  puncto  perfici  pos- 
sel,  et  ita  consequenter  omnes  dies  posteriores 
fierent.  Quod  si  objicias,  quia  liinc  sequitur 
primum  diem  non  fuisse  integrum,  cum  sex 
liora?  partis  matutino?  iUi  defuerint.  Respon- 
dent  illas  sex  horas  tenebrarum  in  hoc  primo 
die  computari,  et  ita  a  primo  instanti  creatio- 
nis  usque  ad  finem  primi  diei  plenum  nume- 
rum  viginti  quatuor  horarum  inveniri. 

4.  Impugriatur  iami.en  primo  luvc  seciinda 
opinio.  —  Haec  tamen  opinio  falso  nititur  fuu- 
damento  dum  asserit,  diem  illum  primum  non 
habuisse  mane,  nam  eisdem  verbis,  in  quibus 
illud  fundamentum  nitihu",  simul  dicitur,  ha- 


CAP.  III.  DUO  DOIA  DE  LOCO  ET  TEMPORE,  IN  QUIBUS  PRIMA  LUX,  ETC. 


407 


buisse  vesperam  et  maiie  :  ergo  non  possumiis 
propter  ordinem  verborum  id  negare,  quod  in 
eisdem  verbis  expressum  est.  Nam  quod  ves- 
pera^  quse  posterior  est,  prius  nominetur;,  non 
potest  obstare  quominus  verum  sit  fuisse  in 
eodem  die  cum  mane  conjunctam^  cumMoyses 
dicat :  Fadum  est  vesfere,  et  mane  dies  tinus. 
Nec  quia  prius  nominavit  vesperam^ideo  prius 
in  re  facta  est  vespera^,  quia  ncque  id  Moyses 
in  illis  verbis  afBrmavitj  nec  ex  illis  colligi  po- 
test^  quia  stepe  contigit^  ordine  retrogrado 
partes  rei  a  posterioribus  incipiendo  numerari. 
Et  efficax  argumentum  est^  quod  etiam  de  die 
secundo^  et  sequentibus  eodem  modo  dicitur^ 
Factum  est  vespere,  et  mane  clies  tcnus,  et  non 
propterea  dicendum  est  caiteros  dies  caruisse 
mane.  Unde  sumitur  secundum  argumentum 
contra  lianc  sententiam,  quia  dies  primus  si- 
milis  fuit  sequentibus  :  ergo  incepit  mane,  et 
in  fme  noctis  consummatus  est,  sicut  cteteri. 
Consequentia  est  clara  et  antecedens  proba- 
tur,  tum  quia  eisdem  verbis  de  illo  sicut  de 
aliis  conchiditur,  Factum  est  vesyere,  et  mane 
dies  unus  :  tum  etiam,  quia  facta  luce  dicitur, 
et  divisit  lucem  a  tenebris,  appellavitque  hicem 
diem,  et  tenebras  noctem,  ubi  diei  nomine  iu- 
tegrum  diem  artificialem  intelligit,  ut  ex  Au- 
gustino  supra  notavimus^  et  ex  cUstinctione 
inter  ipsum,  et  integram  noctem,  satis  coUigi- 
tur  :  ergo  sicutprima  nox  fuitintegra  duode- 
cim  horarum,  ita  prima  hix  integrum  artifi- 
cialem  diem  totidem  horarum  confecit. 

5.  Tertio  displicet  nobishoec  sententia,  quia 
supponit  hicem  factam  primo  die  post  instans 
creationis  fuisse  solem,  ipsumque  in  meridie 
coepisse  ilhiminare  hoc  hemisphaerium ,  ac 
proinde  motum  primi  mobilis  sex  horis  post 
creationem  mundi  incepisse.  Nam  supra  os- 
tensum  est  orbem  SoUs  simul  cum  ahis  coelis 
in  principio  creatum  esse,  et  consequenter 
cum  illo  fuisse  creatum  solem,  ne  miracula, 
vel  nimis  extraordinaria  opera  in  illo  princi- 
pio  facta  esse  dicamus :  ergo  non  potuit  sol 
sex  horis  post  creationem  cceH  et  terrse  fieri. 
Et  sane,  si  Solis  productio  posterior  tempore 
creatione  coeli,  et  terrffi  fuisse  credatur,  me- 
hus  quarto  die,  quam  primo  factus  esse  existi- 
mabitur;  quia  Scripturoe  verba  hoc  magis  si- 
gnificant,  si  juxta  verborum  corticem  expo- 
nantur.  Quod  vero  motus  primi  mobiUs  non 
tam  tarde  inceperit,  et  quod  sol  non  inchoa- 
verit  hujus  hemisphferii  ilhiminatiouem  a  me- 
ridie,  statim  ostendemus.  Denique  quamvis 
Beda  in  Exaemeron  expUcans  hicem  factam 
hoc  die,  dicat,  incepisse  in  superiorihus  ejus- 


dem  terrw  partilus,  quas  et  nunc  diurna  Solis 
lux  illustrare  ctmsuevit,  et  ita  tunc  emicuisse, 
non  tamen  dicit,  incepisse  a  meridiana  illu- 
minatione,  nec  per  superiores  terree  partes  in- 
teUigit,  partes  coeU  altiorcs  respectu  nostri  su- 
premas  :  sed  totum  hoc  hemispliserium,  res- 
pectu  cujus  paulo  post  aUud  hemisphaerium 
inferiores  mundi  partes  appellat.  Et  iterum  sic 
ait :  Divisit  lucem  a  tenebris  non  solum  quali- 
tatis,  sed  etiam  locorum  distantia,  lucem  vide- 
licet  in  superiore  orMs  parte  di^undendo,  in 
qua  liumana  erat  conversatio  futura,  inferiora 
vero  ejus  priscis  in  teneiris  remanere  sinendo. 
Et  inferius  expresse  dicit :  Hlum  unum  diem 
primo  expletiom  viginta  quatuor  horarum  fuisse. 
Unde  non  videtur  Beda  auctor  preecedentis 
sententise,  sed  potius  ilU  repugnare, 

6.  Tertia  opinio  Mpartita.  — Tertia  igitur 
opinio  est  kicem  factam  esse  post  aliquam  mo- 
ram,  seu  durationem  temporalem  a  mundi  ex- 
ordio,  quse  mora  successiva  dici  potest  actu, 
vel  potentia,  quia  certo  aliquo  tempore  succes- 
sivo  potuit  mensurari.  Addit  vero  heec  opinio, 
incognitum  esse  hominibus,  quanti  temporis 
illa  duratio  fuerit.  Heec  videtur  fuisse  opinio 
Hugonis  de  S.  Victore,  in  c.  6  et  9,  supra  ci- 
tatis,  et  eamdem  significat  in  c.  29,  et  sequi- 
tur  Magister,  in  2,  d.  13,  et  Pereira,  1.  1,  c.  \, 
Gen.  Et  prior  pars  probari  potest  ex  verbis 
iUis  de  tempore  ante  creationem  hicis  scriptis  : 
Ft  spiritus  Bomini  ferelatur  super  aquas. 
Nam  per  illa,  motio  aeris,  aut  venti  super 
aquas  facta  significatur  :  iUe  autem  motus  non 
nisi  in  temporaU  mora  fieri  poterat.  Ratione 
item  probatur,  quia  creatio  mundi,  et  hicis 
productio  factse  sunt  in  instanti ,  et  non  in  uno 
et  eodem,  ut  probatum  est  :  ergo  in  duobus. 
Sed  inter  quffiUbet  duo  instantia  mediat  tem- 
pus  :  ergo  inter  primum  instans  creationis,  ct 
aliud  instans  productionis  hicis  aUquod  tene- 
brarum  tempus  intercessit.  AUera  vero  pars 
de  incertitudine,  vel  potius  ignorantia  quanti- 
tatis  ilUus  morai  manifeste  sequitur  ex  hac 
sententia,  quia  illa  mora  antecessit  primi  diei 
initium.  Unde  omnes  primos  sex  dies  anteces- 
sit  :  sed  nuUibi  revelatum  est,  quanta  fuerit 
duratio  ante  sex  dies  primos  si  temporalis  fuit, 
nec  ex  rebus,  aut  effectibus  revelatis  coUigi 
potest ;  ergo  est  nobis  ignota. 

7.  Judicium  de  proxima  tertia  opinione.  — 
Proximce  argumentationis  consequfutia  {quce 
ipsa  est  proposita  resotutio]  suadetur  primo.  — 
Secundo.  — Ho3C  sententia  vel  supponit  lucem 
primo  die  creatam  fuisse  corpus  aUquod  kici- 
dum  ad  Uhiminandum  mundum  denuo  tunc 


108  LIB.  II.  DE  SINGULOUM  SEX  DIERUM 

productum,  et  illo  funrlamento  posito  magnam 
liabet  verisimilitudinem:  vel  illo  fundamento 
sublato,  prout  a  nobis  improbatum  est,  nulla 
suffieienti  ratione  suaderi  potest.  Unde  simpli- 
citer  verisimilius  videtur  lucem  factam  ex  \  i 
illius  imperii,  fiat  liix,  immediate  post  pri- 
mum  instans  crcationis  mundi  factam  esse, 
seu  intrinsece  fieri  incepisse.  Probatur,  cpiia 
verisimilius  est  motum  primi  mobilis  factum 
esse  intrinsece  immediate  postprimum  instans 
creationis,  seu,  quod  perinde  est,  ccepisse  ex- 
trinsece  in  ipso  instanli  creatoris  :  ergo  in  eo- 
(dem  instanti  coBpit  hic  mundus  quoad  hoc  he- 
misphffirium  illuminari  a  sole.  Antecedens  su- 
mitur  ex  D.  Thoma,  1  p.,  q.  46,  a.  3  et  68, 
a.  A,  ad  3,  qnatenus  ibi  ait  tempus  esse  con- 
creatum  cum  cwlo  ct  terra  ,  et  tempus  illud 
fuisse  in  motu  cffih,  si  supponatxu'  primum 
mobile  in  principio  creatum,  ut  nos  snppooi- 
mus,  et  tanquam  probabilius  defendimus  in 
superiori  Ubro,  c.  9.  Consequentia  vero  pro- 
batur,  quia  hmien  post  creationem  factum, 
non  fuit,  nisi  Inijus  hemispliserii  illuminatio, 
quai  per  motum  Solis  fieri  iucepit.  Potnit  au- 
tem  sol  in  tah  dispositione  situs  creari,  ut  im- 
mediate  post  motus  ejus  fieret,  et  ipse  incipe- 
ret  supra  nostrum  liorisoutem  ascendere,  et 
totam  hanc  superiorcm  partem  iUuminare  : 
ergo  ita  factum  esse  credendum  est.  Piobatur 
hsec  ultima  consequentia  (caitera  enim  plaua 
sunt).  Primo,  quia  lioc  modo  mehus,  etmagis 
proprie  salvatur,  mundum  fnisse  creatum  in 
principio  temporis,  ut  haloet  communis  doc- 
trina,  quse  de  hoc  tempore,  quod  est  commu- 
nis,  et  pubhfa  mensura,  meUus  intelligitur. 
Secundo,  quia  etiam  Iioc  modo  facilius,  et  me- 
lius  salvatiu"  commune  axioma  theologorum  , 
quod  tempus  fuerit  concreatum  cum  Angelis, 
coelo,  et  terra,  ut  in  dicto  capite  nono  explica- 
tum  est, 

8.  Qmrta  siiasio  Mpartita.  —  Fjus  prior 
pars  ostendilMr. — Tertio,  quia  etiam  hoc  modo 
melius  intelliguntur  loca  Scripturaj,  in  quibns 
creatio  mundi  cum  ejus  ornatu  dicitur  sex 
diebus  facta  et  consummata.  Nam  si  prima 
dies  solaris  et  naturalis  incepit  intrinsece  in 
ipso  instanti  creationis,  merito  illud  instans 
computatur  tanquam  initium  primi  diei,  ac 
proinde  duratio  i)rinii  diei  oeqiialis  est  cseteris 
diebus ,  quia  indivisibile  instaus  non  auget 
quaatitatem  ejus,  atque  ita  illi  dies  sunt  prai- 
cise  sex  sine  ulla  additione.  At  vero  si  inter 
iuitium  creationis  et  lucis  temporalis  daratio 
intercessit^  plus  temporis  quam  sex  diei  um  in 
toto  illo  opere  consummatum  estj  et  creatio 


OPERIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI  REQUIE. 
non  potest  propriedici  facta  in  initio  primi  diei. 
Responderi  solot  moram  illam  ,  quai  primum 
diem  antecessit,  brevem  fnisse,  et  ideo  totam 
reputari  principium  primi  diei,  et  numerum 
dierum  non  augere.  Sed  imprimis  gratis  dici- 
tur  fnisse  brevem,  cum  sciri  non  possit,  quan- 
ta  fuerit,  si  aliqua  fuit,  ut  etiam  auctores  alte- 
rius  seutentiee.  fatentur,  et  bene  probatum  est. 
Ac  deinde,  licet  illa  mora  brevis  fuisset,  nihil- 
ominus  negari  non  potest,  quin  absque  illa 
locutiones  dictajj  in  majori  rigore,  et  proprie- 
tate  sustiueantur.  Accedit  quarto,  quod  nulla 
est  neces,sitas  moram  illam  excogitandi,  quia 
neque  ex  Scriptura,  neqne  ex  ratione  colligi 
potest.  Prior  pars  probatur,  quia.  ut  verba  illa 
ienehrce  erant  sv/per  fac'erifi  alyssi,  in  omni 
rigore  vera  sint,  satis  est,  quod  in  aliqua  reali 
duratione  saltem  mom.entanea  pra^cesserint 
Solis  illnminationem,  sicut  e  contraiio  in  spi- 
ritualibus  Angelis  vere  dici  potest,  lumen  ali- 
quod  spirituale  in  eis  ante  tenebras  prsecessisse 
quamvis  lumen  illud  per  se  solum  instans  du- 
raverit,  quod  verum  erit,  etiamsi  tale  instans 
per  coexistentiam  ad  nostrum  tempus  indivi- 
sibile  cogitetur.  Et  eadem  ratione  hoc  satis  est, 
ut  creatio  realiter  dicatur  autecessisse  effectio- 
nem  lucis,  qnia  instans  temporis  reale  est,  et 
in  eo  realiter  existit  aliquid,  et  est  prius  illo 
opere,  quod  in  eodem  instanti  intrinsece  fac- 
tum  non  est.  lu  Scriptura  autem  nihil  aliud 
iuvenitur,  ex  quo  illa  divisibilis  mora  colligi 
possit. 

9.  Ostcnditur  posterior. —Altera.  vero  pars 
probatur,  quia  illa  sententia  solum  fundatur 
in  ratione  supra  facta,  quod  inter  duo  instau- 
tia  intercedit  tempus,  qnam  nos  ita  retor(]ue- 
mus,  quia  inter  instans  et  tempus  nulla  mora 
ex  necessitate  iatercedit,  sed  lux  facta  primo 
die  non  incepit  in  instanti  per  primum  sui  esse, 
sed  incepitin  temporeimmediate  post  nltimum 
non  esse;  ergo  nulla  mora  necessario  inter- 
cessit  inter  creationem,  et  hicis  productionem. 
Unde  opposita  sententia  supponit,  lucem  fac- 
tam  primo  die  fuisse  novum  corpus  Incidum  et 
illuminans,  quod  secundum  ordinarium  cur- 
sum  naturse  in  instanti  fieri  oportebat,  et  ideo 
probabiliter  colligit  intercessisse  moram  :  illo 
autem  fnndameuto  a  nobis  ablato  cessat  vis 
illationis.  Lumen  autem  iu  aere  productum, 
licet  ex  se  natum  sit,  fieri  in  instanti,  et  ita 
fiat,  quando  Inminosum  in  instauti  applicatur : 
nihilominus  quando  applicatnr  per  motum,  et 
ad  inceptioaem  molus  incipit  iilnmiuatio  : 
tunc  etiam  insum  lumen  incipit  per  ultimum 
non  esse,  et  consequenter  non  incipit  simul  iu 


CAP.  III.  DUO  DUBIA  DE  LOCO  ET  TEMPORE,  IN  QUIBUS  PRIMA  LUX,  ETC. 


i09 


determinata  parte  aeris,  vel  in  determinata 
Inminis  intentione,  sed  qnacumqne  designata 
prius  incepit  in  minori,  ut  est  vulgare  in  phi- 
losophia.  Ita  ergo  faotum  credimus  in  prima 
ilhmiinatione  Solis  snpra  hoc  hemispheerinm, 
nam  potuit  facile  sol  in  tah  dispositione  in  nos- 
tro  hemisphserio  creari,  ut  in  primo  instanti 
snae  creationis  ihuminatio  ejus  supra  nostrnm 
hemisplia^rinm  non  ascenderet,  sed  ad  hneam 
nostri  horisontis  pertingeret,  et  ibi  termina- 
retur  intrinsece,  et  nltra  ^on  procederet.  Ita 
ergo  creatus  est,  ut  statim  dicam,  et  ita  imme- 
diate  post  per  motum  successive  crepit  lioc 
hemisphffirium  ilhiminari ;  et  ideo  non  fuit 
necessarium  ut  ahqua  temporalis  mora  inter- 
cederet.  Et  lioc  ipsum  servata  proportione  di- 
cere  tenentur  auctores  contrarise  sententise  de 
nube,  seu  corpore  hicido  a  solo  chstincto,  quod 
in  hoc  die,  et  in  alio  instanti  post  creationem 
coeli  et  terrse  productum  esse  existimant,  nam 
inter  productionem  ilUus  et  ilhniiinationem 
successivam  hujns  hemisphserii  non  ponunt 
ahquam  moram ,  c[uia  immediate  postquam 
factum  est,  coepit  moveri,  ad  ihuminandum 
hoc  hemisphaerium,  ut  ex  sequenti  puncto  pa- 
tebit.  Qaod  ergo  ipsi  dicunt  cle  hoc  corpore 
hicido,  nos  de  sole  afhrmamus,  qnia  ab  illo, 
primam  hujus  orbis  ihuminationem  processisse 
credimus,  et  illius  productionem  non  ad  ef- 
fectionem  hicis,  sed  ad  creationem  coeU  perti- 
nuisse  existimamus. 

40.  DiiMtatio  secunda  principalis.  —  Atque 
ex  his  fere  expeditum  est  ahud  dubium,  quod 
hic  tractari  solet  de  loco  seu  situ  orbis,  in  quo 
sol,  vel  corpus  illud,  quod  primo  ilhiminavit 
hoc  nostrum  hemisphserium  ,  respectu  illius 
creatum  est:  et  consequenter  quale  fuerit  hi- 
men  primo  productum  in  hoc  hemispliEerio,  et 
cum  qua  proportione  per  totum  iUud  fuerit 
diffusum,  nam  hoc  posterius  cum  iUo  priori 
conjunctum  est.  hi  quo  puncto  tot  possunt 
opiniones,  seu  modi  dicendi  excogitari,  quot 
situs  Solis  respectuhujushemisphserii  possunt 
apprehendi,  ut  sunt,  Oriens,  Meridies,  Occi- 
dens,  et  ahi  inter  hos  medii,  qui  in  infinitum 
multipUcari  possunt.  Nihilominus  tamen  de 
duobus  tantum  sunt  probabiles  opiniones,  quia 
de  ceeteris  nuUa  inventa  est  ratio  probabiUs, 
ad  credendum  in  aliquo  iUorum  situum  fac- 
tum  esse  solem,  seu  ilhiminantem  hicem,  quee- 
cumijue  illa  fuerit,  incepisse, 

\\.  Prima  opinio  apttd  Bonaventuram.  — 
PrcBciptmm  illius  fundamentum  etcongruentia. 
—  Prima  opinio  est,  hicem  iUam  seu  nubem 
creatam  fuisse  in  meridie.  Ac  proinde  statim 


perfecte  iUumiuasse  totum  hoc  hemisphserium 
uniformiter,  difformiter  omnes  ejus  partes  il- 
hmiinans  cum  ea  proportione,  qua  id  nunc 
facit  meridiano  tempore.  Hanc  reiert,  et  pro- 
babilcm  putat  Bonaventura  supra,  et  tribuit 
iUam  Beda',  qui  certe  in  Exaemer.  iUam  non 
docet,  si  attente  legatur,  solet  etiam  tribui 
Augustino  -4,  Gen.  ad  ]it.,  et  Clu^ysostomus, 
Iiom.  2  ct  3,  in  Gen.  Sed  neque  apud  illos  eara 
invenio.  lUam  taraen  supponit  JSgidius,  in 
suo  Exaem.,  p.  1,  c.  16.  Fundamentum  prajci- 
puum  liujns  sententiee  est  supra  tactum,  quod 
prima  dies  incepit  a  vespera.  Congruentia  vero 
est,  quia  opera  Dei  sunt  perfecta,  et  ideo  con- 
veniens  fuit  primum  diem  incipere  a  perfecta 
luce,  qua^  est  meridiana.  Unde  cumfuerit  etiara 
congruum,  hanc  perfectionem  observasse  Deum 
respectu  hujus  hemisph»rii,  in  quo  paradisus 
terrenalis  futurus  erat,  verisimile  etiam  est,  iii 
hoc  hemisphoerio  solem  et  diem  a  meridie 
coepisse.  Htcc  vero  sententia  a  nobis  defendi 
non  potest.  Primo  quia  credimus  corpus  iliud 
luminosnm,  quod  priraum  diem  effecit,  non 
fnisse  aliud  a  sole,  et  solem  fuisse  creatum 
cum  suahicein  primo  instanti,  in  quo  tenebraa 
erant  in  Iioc  hemisphserio :  ergo  non  potuit 
incipere  esse  in  meridiano  puncto  supra  hoc 
hemisphffirium.  Secundo,  C|uia  dixiraus  pri- 
mnm  diem  incepisse  iramediate  post  instans 
creationis  in  suo  intrinseco  esse,  seu  extrinsece 
in  ipsomet  instanti  creationis  ac  proinde  fuisse 
integrum  diem  naturalem  ab  ortu  Solis  usque 
ad  initium  alterius  diei  completura :  ergo  non 
potuit  sol,  vel  aliud  corpus  loco  ejus,  lucere 
incipere  ab  instanti  raeridiano:  ergo  neque 
iilo  situ  creatus  est. 

12.  Secunda  opinio  et  verior.  —  Ad  fimda- 
meniumprimce  opinionis  in  nwnero prcecedenii . 
— Ad  congrueniiam  ihidem. — Est  ergo  secunda 
opinio,  quse  aftirmat  creatum  fuisse  solem,  in 
parte  orientali  hujus  heraispheerii,  ut  inde  il- 
lud  illuminare  inciperet.  Quse  sententia  solet 
tribui  Augustino,  qiu  eam  insinuat  primo  Ge- 
nesisad  litterara,  capite  quarto  et  sexto,  cjuara- 
vis  expresse  non  loquatur;  raagis  eara  signifi- 
cant  Beda  in  Exaemeron,  et  Hugo  de  saiicto 
Victore,  libro  primo,  de  Sacrament.,  parte  1, 
cap.  6,  9  et  29,  et  sequitur  Pererius,  in  Gen,_, 
et  novissirae  Augustinus  Tornielus,  iu  Annalib. 
sacris,  tom,  1,  in  expositione  j)rimidiei,  numero 
quinto  et  sexto.  Et  raUii  etiam  placet  haec  sen- 
tentia,  quffi  intelligenda  est  raodo  in  prasce- 
denti  puncto  explicato.  Et  ita  ex  dictis  satis 
probata  est.  Neque  obstat  fundamentum  alte- 
rius  sententise,  quia  jara  supra  dictura  est, 


110  LIB.  II.  DE  SINGULORUM  SEX  DIERUM 

non  esse  necessariiim;,  nt  primus  dies  a  vespera 
inceperit^  quia  prius  nominata  est,  in  illis  ver- 
bisj  Factum  est  vespere,  et  mane  clies  ttrms, 
quia  eodem  modo  ceeteri  dies  referuntur.  Unde 
recte  dixit  Basilius^  liomilia  secunda,  in  Exae- 
meron,  nominatam  esse  prius  vesperam,  quia 
est  finis  diei,  utique  artificialis,  et  postea  ma- 
ne,  quia  est  fniis  noctis,  ut  liinc  constaret,,  in 
illo  primo  die  naturali  artificialem  diem  inte- 
grum  prajcessisse,  et  noctem  etiam  integram 
subsecutam  fuisse.  In  quo  Basilius  multum 
nostra3  sententise  favet.  Ad  congruentiam  vero 
dicimus  meliorem  ordinem  fuisse,  ut  primus 
dies  ab  iuitio  diei  inciperet  respectu  istius  he- 
misphserii,  in  quo  et  conditus  paradisus,  et 
primus  homo  creatns  est:  et  hoc  magis  pertinet 
ad  perfectionem  operum  Dei.  Nam  sol  in  quo- 
cumque  situ  fuerit  creatus,  perfectus  factus 
est.  Et  primus  etiam  dies  qui  fuit  vehiti  pro- 
prium  opus  ejusdem  diei,  ut  supra  dixit  Am- 
brosius,  perfectus  fait  simul  cum  divisione  diei 
a  nocte,  iii  qua  hujus  diei  opus  terminatum 
est.  Et  ita  oljiter  constat,  c[uomodo  hujus  diei 
opus  per  totum  spatium  unius  diei  paulatim 
fuerit  factum,  quia  pcr  unam  integram  con- 
versionem  sohs  consummatum  est. 

CAPUT  IV. 

QUiE  FUERIT  AQUARUM  DIVISIO  SECUNDO  DIE  FACTA. 

1.  Ordo  explicancli  opus  secuncll  cliei. — Opus 
secundce  diei  his  verbis  Genesis  primo  refertur. 
Dixit  quoque  Deus,  Fiat  firmamentiim  in  medio 
aquarum,  et  dividat  aquas  ab  acpiis.  Et  fecit 
Deus  firmamenttmi,  divisitqne  aquas,  quce  erant 
super  firmamentuin,  et  factum  est  ita,  vocavit- 
que  Deus  firmamentum  coelimi.  In  quibus  ver- 
bis  duo  opera  insinuantur,  unum  est  eflfectio 
firmamenti  et  aquarum  divisio  ,  quae  ita  sunt 
conuexa  inter  se,  ut  vix  possit  unum  sine  aho 
exphcari.Nihilominus  tamen  ad  majorem  cla- 
ritatem  de  iUis  sigillatim  dicemus,  ea,  quan- 
tum  fieri  poterit,  distinguendo.  Et  quamvis  ef- 
fectio  firmamenti  prius  referatur,  nihilominus 
prius  de  aquarum  divisione  dicemus,  quia  fmis 
fuisse  videtur,  propter  quem  firmamentum 
constitutum  est.  Circa divisionem  autem  aqua- 
rum  duo  explicanda  occurrunt.  Unum  est, 
quales  fuerint  illse  aquse,  aliud  est,  qualis  di- 
visio  inter  eas  facta  fuerit.  In  priori  puncto, 
quoniam  ex  illis  aquis,  qusedam  dicuntur  man- 
sisse  sub  firmamento,  et  ahse  supra  firmamen- 
tum,  de  prioribus,  certum  estapud  omnes  fuisse 
•^uas  eiementares,  seu  ipsum  aquse  elemeu- 


OPERIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI  REQUIE. 

tum,  quod  tunc  totam  terram  tegebat,  ut  nos 
credimus ;  de  aquis  autem,  quse  .supra  fn-ma- 
mentum  po.sita!  sunt^  autpermanserunt,  magna 
est  difficultas  quia  illud  firmamentumvocatum 
est  ccelum  :  supra  coelum  autem  non  apparet, 
quse  aquse  mansisse  potuerint,  et  usque  hodie 
in  loco  illo  durare. 

2.  Prima  opinio  cle  acquis  quce  sunt  supra 
fundamentum.  —  Propter  hanc  ergo  difficul- 
tatem  prima  opinio  de  illis  aquis  fuit,  non  esse 
corporales,  sed  spirituales,  id  est,  Angelos  ip- 
sos  ccelestes,  qui  per  metaphoram  quamdam 
aquae  coelorum  vocantur,  vel  quia  oruant  et 
quasi  foecundant  coelos,  sicut  aquse  terram,  vel 
quia  super  coelos  discurrunt,  sicut  aquse  super 
terram.Hanc  scntentiam  indicare  videturPhi- 
lo,  libro  de  Mundi  opificio,  in  prmcipio  :  nam 
prius  aquam  vocat  incorpoream  essentiam,  et 
postea  in  opere  secuudi  diei  non  declarat  alias 
aquas  super  firmamentumrelictas.  Clarius  hoc 
sen.sit  Augustinus  ,  libro  13  Confess.,  cap.  15 
et  32,  et  lib.  1,  de  Gen.,  cont.  Manich.,  c.  11, 
ubi  aquas  snpra  coelum  vocat  invisibiles,  quce 
a  paucis  intelUguntur  non  locorum  sedibus,  sed 
dignitate  naturce  superare  ccjelum.  Idem  insi- 
nuat  Hieronymus  (si  ejus  est  expositio),  in  id 
Psalm.  76  :  Illuxerunt  coruscationes  tuce  orhi 
terrce,  et  id,  Viclerunt  te  aquce  Deus.  Et  addu- 
cit  illud  Apoc.  17  :  Aqucemultce,  populi  multi, 
et  illud  Psal.  148 :  Et  aquce  omnes  quce  super 
ccelos  sunt  taudent  nomxn  Domini :  mentes  (in- 
quit)  et  animw  purce.  Et  expressius  in  id  Psal. 
103:  Q;ui  regis  aquis  superiora  ejus.  Superiora 
(inquit)  coeli  juxta  Genesem  ab  aquis  tegmitur, 
quia  aquas  super  firmamentum  positas  multitu- 
dineni  Angelorum  intelligimus ,  juxta  illud, : 
Aquce  quce  super  ccelos  sunt,  laudent  nomen 
Domini.  Pra^cipuus  vero  auctor  hujus  seuten- 
tiee  censetur  Origenes  qui  ac^uas  supra  cceluni 
sanctos  A?igelos,  infra  ccelum  vero  malos  An- 
gelos  interpretatur.  Ita  de  illo  refert  Epipha- 
nius,  in  epist.  ad  Joan.  Episcop.  Hierosol.,quce 
inter  Epist.  Hieronymi  est  62,  et  satis  insinua- 
turab  eodem  Origene,  hom.  1,  in  Gen.,  prope 
initiura. 

3.  Improlatur  prff-dicta  opinio. — Yerumta- 
men  heec  sententia  nullo  modo  sustineri  potest, 
sed  ut  certum  statuendum  est  aquas  illas  ,  quae 
supra  firmamentum  mansisse  dicuntur,  mate- 
riales  et  corporales  esse.  Ita  docet ,  improbata 
priori  sententia,  et  tacito  nomine  auctoris  ejus, 
Basilius,  hom.  3,  Exaemer.,  et  Ambrosius  idem 
supponit,  fere  toto  lib.  2,  Exaemer.,  et  probat 
Rupertus,  1.  1,  Geu.,  c.  23,  et  Hugo  de  saucto 
Victore,  lib.  i,  de  Sacram.,  p.  1,  cap.  17,  us- 


CAP.  IV.  QU.E  FUERIT  AQUARUM  DIVISIO  SEOUNDO  DIE  FACTA. 


111 


que  ad  23  ,  et  consentiunt  theologi  et  Doctores 
in  seqiientibus  opiniouihus  allegandi.  Ratio 
vero  non  est  alia  nisi  ipsamet  historica  narra- 
tio  Genesis,  qua?.  omnino  destruitur^  si  verba 
violenter  exponantur^  quod  maxime  fit,  cum 
ad  metaphoras  discurras,  et  inusitatas,  detor- 
quentur  sine  idlo  f  undamento  in  verbis,  et  sine 
ulla  necessitate,  quod  ab  illa  sententia  mani- 
feste  fit.  Prffisertim  quia  in  aliis  locis  Scripturfe 
satis  significatur,  iilas  aquas  esse  corporeas.  et 
ab  AngeUs  distinctas.  Primum  probant  verba 
illa  Psahn.  103:  Exteiulens  ccelimi  simtpellem, 
qid  tegis  aquis  superiora  ejus.  Nam  sicut  in  eis 
de  cffilo  corporeo  sermo  est,  ita  de  corporeis 
aquis  Jntelligenda  sunt,  quibus  tanquam  tecto, 
seu  tignis  ornata  esse  dicuntur  :  et  ita  al)  om- 
nibus  illa  verba  intelliguntur.  Secundum  au- 
tem  probari  potest  ex  verbis  iUis  Psalm.  148: 
Et  aqiice,  qiue  super  ccelos  sunt,  laudent  nomen 
Doinini.  Nam  prius  ad  Deum  laudandum,  An- 
gelos  Dei,  et  virtutes  ejuS;,  et  solem,  ac  hinam 
et  steUas,  et  coelos  coelorum  David  vocaverat;, 
et  tandem  descendit  ad  aquas,  quas  super  coelos 
sunt :  ergo  per  iUas  aquas  ahquid  ab  AngeUs 
distinctum  inteUexit.  Ac  proinde  eas  ad  lau- 
dandum  Deum  provocat,  uon  quia  inteUectua- 
les  sint,  vel  animateB,  sed  quia  ad  laudandum 
Deum  nos  excitai  e  debent,  ut  Basilius  notavit, 
et  coustat  ex  sequentilius  versibus,  in  quibus 
omnes  abyssos,  ignem,  grandinem,  nivem, 
giaciem,  etc,  ad  eamdem  Dei  laudem  vocat. 
Prseterea  absurdissimum  est,  per  aquas,  qua; 
sunt  sub  firmamento,  spiritus  malos  inteUigere 
cum  de  iUis  aquis  statim  dicatur  :  Conffrege?i- 
tur  aquw,  qme  sul)  coelo  sunt,  in  loco  unum,  et 
appareat  aricla:  ergo  etiam  est  absurdum,  per 
aquas  supra  coehim  spiritus  bonos  interpretari. 
Neque  obstat  nobis  Augustini  auctoritas,  nam 
prius testimoniumidem  Augustinus 2  Retract., 
cap.  6,  correxit  his  verbis :  Non  satis  consicle- 
rate  dictum  est.  Res  autem  in  ahclito  est  valcle. 
In  altero  vero  loco  nihil  afUrmat,  nam  con- 
cludit ,  quanqiiam  cle  hac  re  nihil  temere  affir- 
manlum  est,  olscura  est  enim,  et  remota  a  seusi- 
bus  hominum.  Expositio  autem  iUa  in  Psalmos 
non  habet  Hieronymi  auctoritatem.  Et  proe- 
terea  auctor  cjus  in  priori  loco  expresse  decla- 
rat,  sensum  iUum  esse  tantum  spiritualem. 

■4.  Secunda  opinio  comrnunis  inter  scholasti- 
cos. — Secunda  opinio  est,  aquas  supra  firma- 
mentum  esse  quidem  corporeas,  non  tamen 
elementares,  neque  ex  aqua  elementari  factas, 
sed  esse  quoddam  corpus  coeleste;,  quod  crys- 
taUinum  vocant  incorruptibile,  et  pcr  creatio- 
nem  ex  coelesti  materia  factum.  Hsec  seuteutia 


satis  communis  est  inter  scholasticos.  Eam 
inter  aUas  refert  D.  Thomas,  1  p.,  qusest.  68, 
art.  2,  et  problematice  iUam  defendit.  Magis 
vero  illam  probat  Bonaventura,  in  2,  dist,  14, 
in  prima  ejus  parte,  art.  1,  queest.  1  et  ibi 
Durandus  cum  aliis.  Et  placuit  etiam  Abulensi, 
Cajetano,  Lyi^ano  et  Catliarino,  in  Genes.,  et 
Jigidio,  in  2  part.  Exaemer.,  cap.  14.  Qui 
consequenter  dicunt  coehun  iUud  aquam  vo- 
cari,  non  propter  naturam  aquse,  sed  propter 
simiUtudinem  in  aliquibus  proprietatibus,  ut 
in  perspicuitate  et  uniformitate  omnium  par- 
tium,  quia  nuUam  stellam  habet,  sed  partibus 
omnino  similibus  constat,  sicut  aqua :  item  in 
frigiditate  non  quidem  formaU,  sed  virtuali, 
putant  eaim  coehmi  illud  vim  habere  frigefa- 
ciendi,  et  in  hoc  etiam  aquis  assimilari.  Fun- 
damentum  hujus  sententias  est,  quia  per  fir- 
mamentum  hoc  die  factum  inteUigunt,  vel 
octavam  spha^ram  coelestem,  vel  coUectionem 
omnium  orbium  coelestium  usque  ad  iUam  in- 
chisive  et  supra  lioc  coehun,  seu  firmamentum, 
putaut  esse  coUocatas  aquas,  quee  supra  firma- 
mentum  esse  dicuntur.  Et  hinc  inferunt  illas 
non  posse  esse  elementares,  quia  cum  firma- 
mentum,  et  orbes  coelestes  sint  corpora  incor- 
ruptibiUa,  non  est  verisimile  supra  incorrupti- 
biles  coelos  aquas  corruptibiles  permansisse. 
Atqiie  ita  conchidunt  esse  aUquod  coehim 
incorruptibile ,  quod  aqueum  vocatum  est 
propter  similitudinem,  ut  declaravi,  et  crystal- 
Unum,  quia  non  est  corpus  fluidum,  sed  den- 
sum  et  firmum,  sive  ilhid  sit  nonum,  sive  de- 
cimum  coelum,  et  infra  ccelum  empyreum 
existens,  ut  aUqui  opinati  sunt. 

5.  Rejicitur  etiam  hcec  secuncla  opinio. — Sed 
hsec  sententia,  nobis  non  probatur.  Primo, 
quia  nimis  metaphorica  interpretatione  vocem 
aquarum  exponit,  quod  est  contra  sincerita- 
tem  historicae  narrationis,  ut  seepe  dixi.  Se- 
cundo,  quia  in  aUegatis  verbis  prius  dicitur  : 
Fiatfirmamentumin  meclio  aquarum.  Perquse 
verba  satis  profecto  significaturnonfuissetunc 
aquas  factas,  sed  potius  factas  supponi,  et  in- 
tei^jectum  esse  corpus,  quo  separarentur  inter 
se.  Interrogo  ergo,  inqua  significatione  ibisu- 
matur  nomen  aquarum,  non  enim  potest  si- 
mul  elementum  aqu6e,  et  corpus  illud  coeleste 
significare,  quia  non  dicuntur  aquai  nisi  eequi- 
voce  :  et  non  est  verisimile,  unum  vocem  in 
eadem  oratione  sequivoce  sumi.  Neque  etiam 
potest  siguificare  solum  corpus  coeleste,  quia 
pars  illarum  aquarum  sub  firmamento  man- 
sisse  dicitur  :  ergo  tantum  significat  aquas  ele- 
mentares,  quarum  pars  etiam  fuit  aqua,  quse 


d  12  LIB.  II.  DE  SINGULORUM  SEX  DIERUM 

snper  fnnrlamentnm  mansit:  ergo  non  potest 
esse  coelestes  corpus  incorrnptibile.  Et  non  pa- 
rum  confirmatur  Iiecc  ratio  ex  nniformi  ap- 
pellatione  aquarnm,  cjnae  ssepins  ibi  repetitur^ 
nam  si  sequivocatio  vocis  ibi  admittatur,  tota 
certitudo  illins  historiai  ambigua  relinquitur. 
Nam  cum  prius  dicitur,  et  spirihcs  Doivini  fe- 
relaluT  siiper  aquas,  uon  poterimus  cnm  fnn- 
clamento  dicere^  qnod  snpra  elementnm  aqute, 
magis  qnam  super  coelnm  illud  aqnenm  spiri- 
tns  ferebatur.  Deinde  incredibile  est  in  sen- 
tentia  illa  :  Fiat  firmamenlitm  in  rnedio  aqua- 
rum,  vocem  aquarnm  in  una  sigmficatione 
univoca  sumptam  esse,  et  cum  statim  addit, 
et  dividat  aquas  ab  aquis,  in  dupliei  significa- 
tione,  et  sequivoca  sumi.  Accedit,  quod  paulo 
post,  cum  dicitnr,  congregentiir  aqucc,  qua-  suh 
ccelo  siint,  in  locum  uniim,,  iterum  pro  solo  elc- 
mento  aqnse  vox  illa  accipitur.  Non  f  st  ergo  in 
illo  contextn  multiplex  significatio  illius  vocis 
admittenda,  qua?  et  obscuritatem  et  ambigni- 
tatem  parit,  praisertim  cum  illa  significatio 
nnllum  fundamentum  in  usn,  vel  impositione 
vocis  habeat.  Neque  etiam  in  translatione  vo- 
cis,  quia  etiam  de  illa  non  constatexScriptnra, 
neqne  ex  aliis  antiquis  auctoribus  :  nec  deni- 
que  in  re,  quam  significare  dicitur,  scilicet^  in 
coelo  crystalUno,  quia  neque  iUud  esse  omni- 
no  manifestum  est,  cum  philosoplns  et  astrolo- 
gis  antiquioribus  fuerit  ignoratum :  et  quamvis 
jam  constet  iUud  esse,  ignota  nobis  est  ejus 
natnra,  ut  propter  aUquam  proportionem  ad 
iUam,  aqua  per  translationem  fuerit  appeUa- 
tum.  Nam  quod  dicitur,  vim  frigefaciendi  ha- 
bere,  unde qna^so  constat,  autcjuo  experimento 
probari  potest?  Necminusincertumest,  totum 
iUud  corpus  esse  uniforme  in  partibus  snis, 
aut  esse  perspicuum,  vel  diaphanum.  Cur  enim 
non  poterit  esse  opacum,  et  non  hicidiim,  ut 
et  iUuminationem  coeUempyrei  impediat,  et  ex 
se  himen  emittere  non  possit  ? 

6.  Tert/o  principaUter  rejicittcr  dicta  opinio. 
—  Itaque  vim  et  proprietatem  verborum  con- 
siderando ,  certe  sententia  iUa  non  videtur 
probanda  :  minus  autem  a  nobis  probari  po- 
test,  ad  rem  ipsam  spectando.  Nam  si  coehnn 
iUud.  crystaUinum  incorruptibile  est,  sicnt  et 
firmamentum,  ut  iUa  sententia  snpponit :  pro- 
fecto  ntrumque  in  ipso  creationis  initio  factum 
est,  juxta  sententiam,  quam  sequimur  :  ergo 
in  eodem  creationis  momento  facta  est  divisio 
aquarnm,  nam  supra  inferiores  orbes  coelorum 
steUatornm  fnit  tunc  crystaUinnm  coelum,  et 
aUffi  aqnse  sub  firmamento  fuerunt.  Sed  dicent 
fortasse,  quamvis  crystaUinum  coelum  fuerit 


OPERIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI  REQUIE. 
creatum  in  principio,  nihilominus  firmamen- 
tnm,  seu  coehim,  in  quo  uunc  sunt  steUfie,  cum 
cffitcris  inferioribus  coeUs  factos  esse  in  hac 
secnnda  die.  Nam  antea,  seu  in  principio  to- 
tum  spatium,  quod  nnnc  ilU  coeU  occnpant, 
plenum  erat  aquis,  quaj  usque  ad  coehim  crys- 
taUinum  pertingebant  :  ideoque  non  erant 
acpise  ab  aqnis  separatee,  postea  vero,  facto 
coelo  .  seu  firmamento  ia  iUo  spatio,  in  quod 
nunc  est,  divisse  sunt  aquffi  snperiores  ab  iufe- 
rioribus.  Sed  hic  evadendi  modus  in  aUa  non 
minora  incommoda  incicht.  Nam  vel  ponit, 
coehim  steUatum  corruptibile,  utpote  ex  ele- 
mentari  aqua,  et  materia  ejus  formatum^  et 
hoc  est  in  superioribus  improbatum  ;  nam  ra- 
tiones,  quibns  in  Ubro  primo  probavimus,  coc- 
him  esse  incorruptibile,  non  minus  de  cceUs 
steUatis,  quam  de  superioribus  probant,  imo  de 
istis  maxime  locuti  sumus.  Vei  ponit  hos  coelos 
incorruptibiles,  et  sic  non  potnerunt  ex  aquis 
prodnci :  cnr  ergo  non  simul  cum  aUis  coelis 
incorrnptibiUbus  creati  sunl?  Et  prseterea  qno- 
modo  potuit  novum  corpus  creari  in  tanto  spa- 
tio  aquis  repleto,  et  non  ex  aqiiis,  nisi  vel 
toiam  iUam  partem  aquse  anninilando,  vel  eam 
per  nimiara  condensationem  in  inferiorem  lo- 
cum  aliis  aquis  plenum  intromittendo,  et  om- 
nes  iUas  comprimendo,  quornm  primum  valde 
absurdum  (  st :  secundum  autem  valde  praeter- 
natnrale  et  impeifectum. 

7.  Tertiaopinio  moderans  prr^cedenti. —  Re- 
jicitur  tamen  tariis  ex  capitibus.  — Ad  vitauda 
igitur  aUqna  ex  his  incommodis,  quidam  quasi 
tertiam  opinionem  introducunt,vel  prajceden- 
tem  moderantur,  nam  cnm  iUa  in  conclusione 
conveniunt,  nimirum,  aquas  supra  firmameu- 
tum  esse  coehim  crystallinum  :  in  natura  vero 
iUius  coeU  et  in  modo  productionis  ejus  et  di- 
visionis  aqnarum  ab  aqnis,  differunt.  Nam  im- 
primis  etiam  crystaUinnm  coelum  dicunt  esse 
corruptibile,  et  ex  aqua,  quee  in  principio  to- 
tum  spatium  usque  empyreum  coelum  reple- 
bat,  simnl  cnm  firmamento  in  hac  secunda  die 
productnm,  ct  ita  per  utriusque  productionem 
aqnas  ab  aquis  fuisse  divisas.  Unde  superiori 
sententise  addunt,  coelnm  crystaUinnm  nomine 
aquarum  significatum  esse,  non  sohim  prop- 
ter  simiUtudinem  in  aUquibus  accidentibus, 
sed  maxime,  cpiia  ex  materia  aquffi  formatum 
est.  Et  hanc  opinionem  attingit  Mohna,  dicto 
tract.,  disput.  10,  et  inter  opiniones  dicentes 
aquas  supra  firmamentnm  esse  aliquod  ccelnm 
stellato  superius,  probabiliorem  putat.  Yerum- 
tamen  liaDC  sententia  in  eo  qnod  coelum  crys- 
taUinum  corruptLbUe  ponit^  et  ex  materia  ele- 


CAt».  IV.  (IVM  FUEBIT  AQUARUK 
mentari,  minus  probabilis  cst^  qnam  pi^cece- 
deiis.  Supponit  etiain  litTC  seuteiitia  solum 
coplum  empyreum  finsse  in  principium  crea- 
tum,  quod  a  nobis  in  prsecedenti  libro  rejec- 
tum  est.  Et  nihilominus  pr-oprietatem  vcrbo- 
rum  Seriptura^  non  saival,  nec  retinet  :  tum 
quia  pra?ceclens  aqua  omnino  est  transmutata, 
et  quoad  substantiam,  et  quoad  qualitates  om- 
nes  proprias  elementi  aquse  :  propter  solam 
autem  materiam  primara,  vel  propter  trans- 
mutationem  es  subjecto  praecedenti  non  po- 
test  coebim  inde  productum  proprie  aqua  vo- 
cari  :  tum  etiam  quia  alias  etiam  firmamen- 
tnm  posset  aqua  vocari,  qnia  juxta  dictam 
sententiam  ex  eadem  acpia  productum  est;  et 
ita  falsum  esset,  iUud  coelum  divisisse  aqnas 
ab  aquis  cnm  ipsum  non  minus  aqucum  sit. 
Et  prsesertim  in  illis  primis  tribus  diebus,  in 
quibus  juxta  lianc  sententiam  non  erat  stellis 
ornatum,  ac  proinde  tantam  similitudinem 
cum  aquis  liabuit,  c[uantam  inter  illud  supe- 
rius  coelum  et  aquam  illa  opinio  excogitavit, 

8.  Concluditu?-  aquas  superiores  et  inferio- 
res  esse  elementares,  et  proponuntur  difficulta- 
tes  CGntraria.'.  —  Relinquitur  ergo  utrascpie 
aquas  tam  superiores,  quam  inferiores  esse 
veras,  ac  proprias,  seu  elemcntares.  Hoc  au- 
tem  posito,  nascitur  difiicultas,  quomodo  talis 
aqua  supra  firmamentum  esse  possit,  cum  in 
citatis  verbis  Scriptura  declaret  illud  firma- 
mentum  vocatum  esse  coelum,  ac  proinde  ve- 
rum  cnelum  fuerit  :  quia  non  est  appellatum, 
nisi  quod  erat  :  cumqne  postea  in  quarto  die 
dicatur,  posuisse  Deiun  stellas  in  firmamento, 
id  est,  in  illo  coelo.  Unde  colligitur,  illud  firma- 
mentum  fnisse  ipsummet  coelum,  quod  nuuc 
stellatum  appellamus.  Quotnodo  ergo  veroe  et 
elemeutares  aqua;  supra  illud  coelum  perma- 
nere  et  conservari  possunt  ,  cum  lioc  contra 
omnem  naturai  ordinem  esse  videatur  ?  Quo- 
modo  etiam  lirmamentum  in  loco  adeo  excelso 
factum  potuit  dividere  elementum  aquse  in 
duas  partes,  quarum  una  supra  illud  coelum 
sit,  cum  elementum  aquee  iu  loco  longe  infe- 
riori  collocetur  et  illum  tantum  repleat  ? 

9.  Quarta  opinio  aquas  eleme^itares  etiani,  in- 
veniri  supra  octavam  spluvram.  —  His  autem 
difficultatibus  uon  obstantibus  est  quarta  opi- 
nio  antiqua  et  gravis  multorum  Patrum,  qui 
eenserunt  aquas  illas  et  supra  octavam  ppha3- 
ram  coelestem  esse,  et  niliilominusveras  aquas 
elementares  esse.  Ita  sentit  Joseplius,  1.  1  An- 
tiquatum,  cap.  1,  alias  2,  dicens  :  In  luic  die 
secunda  coelurn  in  suhlimi  fuisse  cotlocatum, 
glacieque  circimpactum  et  humida  ac  pluvia 


J  DIVJSIO  SECUNDO  DIE  FACTA.  Ii3 

natura,  oh  terram  irroratione  juvandam,  com,- 
petenter  temperatum.  Idem  sentit  Justinus  Mar- 
tyr,  in  lib.  Queestion.,  qiia3st.  93,  et  significat 
hoc  non  repugnare,  quia  illte  aquse  non  agi- 
tantur  ventornm  impetu,  et  dum  sua  vi  et 
copia  dcorsum  vergunt,  il)i  qiiiescei^e  et  astro- 
rum  iufluentiam  temperare.  Idem  docent  com- 
muniter  antiqui  Patres  super  Genesim,  Basi- 
lius,  hom.  3,  Ambrosius,  lib.  2  Exaemer., 
cap.  3,  Chrysostomus  4,  et  super  Psalm.  Ii8, 
Beda,  in  Qutest.,  et  in  Exaemer.,  Hilarius,  iu 
Psalm.  135,  Hieronymus,  Epist,  83,  ad  Ocea- 
num,  Epiphanias,  in  Epist.  ad  Joan.  Hieroso- 
lymitaiuun,  Cyrillus  Hierosolymitanus,  Cate- 
chesi  9,  Rupertus,  lib.  1,  in  Genes.,  cap.  23 
et  sequentibus,  uscpiead  31,  indicat  Anselmus, 
lib.  1,  de  Imagine  mimdi,  cap.  25,  ubi  firma- 
mentum  dicit  esse  superius  coelum  iater  me- 
dias  aquas  firmatum,  de  quo  etiani  dicit  essc 
ex  aquis  instar  glaciei,  seu  crystalli  solidatum . 
lu  capite  autem  28,  ait :  Sitpra  firmarnentaui 
sunt  aqui.e  instar  nehulw  suspensfe,  quce  calum 
in  circuitu  amhire  traduntur,  unde  et  aqwuni 
ccelum  dicitur.  Idem  seutit  Hugo  de  sancto  Vic- 
tore,  lib.  1,  de  Sacram.,  part.  4.  cap.  17,  et 
adnotationibus  in  Genes.,  cap.  6,  et  Richar- 
dus  de  sancto  Victore  in  tractat.  Exceptionum, 
lib.  2,  cap.  7,  etpluresahos  rcfert  Ascanius  in 
Glossa  magna ,  ubi  constanter  hanc  senten- 
tiam  defeudit,  et  pro  eadem  pugnat  Moliua, 
dicto  tractat.,  disput.  40,  et  Cardinalis  Bellar- 
minus  in  illud  4  48,  et  aquce  omnes  quw  supra 
ccelos  sunt. 

\{) .  Fjus  fundamentu7n. — Fundatur  preecipue 
hoec  sentcntia  in  proprietate  verbornm  Gene- 
sis  ut  jam  illa  ponderavimus,  a  cpia  non  est 
facile  reccdendum  propter  solam  operis  admi- 
rationcm  et  rationcs  philosophicas,  prffisertim 
cum  Patres  commuuiter  ita  historiam  illam  in- 
telligant,  ut  visum  est.  Et  confirmatur  hoc 
maximc  ex  aliis  Scriptm^ai  locis,  qua?  tam  ex- 
pressc  locpniutur,  ut  sine  magna  vi  ad  alios 
sensus  torcpieri  non  possint,  ut  sunt  illa  verba 
Psalm.  403  :  Extendens  ccelum  sicut  pellem, 
qui  tegis  aquis  superiora  ejtis.  Ubi  coelorum 
nomine  orbcs  coelcstes  comprehenduntur,  tum 
quia  absolute,  et  sinc  limitationc  coeli  nomi- 
nantur  :  tum  etiaui  quia  laudatur  ibi  Deus  a 
Psalmista  ex  altissimo  solio,  in  cpio  rcsidet  : 
supra  illos  igitur  coelos  dicuntur  esse  aquoa 
tanquam  tectum  eorum.  Alter  locus  est  Ps.  148 : 
Laudate  eum  codi  ccelorum,  et  aqu(S  omnes, 
qiia;  super  coelos  sunt,  laudent  nomen  Domini. 
Ahus  estDaniel  3,  in  Psalm.  trium  puerorum  : 
Benedicite  aqucs  omnes,  quce  super  ccelos  sunl, 


114  LJB.  II.  DE  SIKGULORUM  SEX  DIERUM 

Doonmo,  etc.  Ex  quibus  idem  conficitur  argu- 
mentum.  Ratio  vero  pro  hac  sententia  uulla 
melior  esse  potest^  quam  voluntas  facientis, 
quam  ipse  suflicienter  revelavit.  Alii3e  enim, 
quse  ferri  solent,  sine  dubio  solidse  non  sunt, 
ut  statim  dicam.  Fiet  autem  haec  sententia 
plausibihor;,  si  ostenderimus  difficultates^  quse 
in  illa  occurrunt,  insuperabiles  non  esse. 

1 1 .  Prima  difficultas  proximam  quartam 
opinionem  muUipUciter  expeditur. — Prima  dif- 
ficultas  est,  quia,  cum  aqua  sit  corpus  grave, 
non  videtur  posse  iu  tanta  multitudine  aqua- 
rum  supra  corpus  cceleste  detineri.  Ad  quam 
chfficultatem  interdum  respondent  Patres,  ea- 
dem  virtute  divina^  qua  ibi  constitutse  sunt^ 
conservari,  non  quasi  sustentatse  a  ccelo^,  sed 
sola  efficacia  divinai  virtutis;  quod  videtur 
sentire  Ambrosius.  Aliter  dici  potest  coehim 
stellatum  vel  non  gravari  aquis^  quantumvis 
ipsaj  deorsum  incHnentur,  quia  incorruptibile 
est,  et  dividi  non  potest,  Unde  (secundum  eoS;, 
qui  putant  esse  ex  materia  coruplibiUum  cor- 
porum_,  seu  aquea)  quia  ita  est  sua  forma;,  et 
qualitatibus  sohdatum;,  et  quasi  firmatum,  ut 
nullo  pondere  la^di  possit^  cpiod  seutit  Ansel- 
mus,  et  magis  Hilarius ,  et  ahqui  secundum 
hanc  proprietatem,  fumamenti  nomen  inter- 
pretantur.  Fortasse  etiam  posset  inrigore  phi- 
losophico  dici,  aquas  semel  positas  divina  vir- 
tute  extra  ordinem  elementorum,  et  supra 
coelos,  ibi  non  gravitare,  quia  inchnatio  ele- 
menti  ad  talem  locum  non  est  nisi  propter 
ordinem  elementorum  inter  se :  et  ita  aqua 
infra  terram  constituta  ascendit,  si  non  impe- 
ditur^  constituta  vero  in  aere  descendit.  Hcec 
autem  ratio  cessat,  postquam  aquam  extra  or- 
dinem  elementorum  constituitur,  ideoque  su- 
pra  coelum  existens  nuUam  vim  infert  coelo, 
supra  quod  proxime  existit^,  atque  ita  sine  uha 
difficuUate  ibi  detinetur. 

12.  Secunda  difficultas  ut  sohatur  a  Patri- 
hus  7ionimllis. — Non  prohatura  dicta  solutio. — 
Verior  solutio.  —  Secunda  difficuhas  est,  quia 
cum  ac[ua  sit  corpus  hquidum  et  fluidum,  et 
ahoqui  firmamentum  sit  rotundum,  et  in  su- 
perficie  counexa  planiciem  non  habeat,  non 
videntur  posse  aquai  ibi  ita  quiescere,  ut  non 
fluant.  Propter  quam  difficuhatem  Basihus  et 
Ambrosius  dixerunt,  non  oportere,  ut  supe- 
rior  pars  firmamenti  rotunda  sit,  quia  potest 
esse  plana,  vel  quadrata,  quamvis  inferius  sit 
concava  et  rotuuda.  Sed  hoc,  hcet  ahquo  non 
improbabih  modo  possitde  supremo  ccelo  em- 
pyreo  cogitari,  seu  conjectari,  de  stehato  non 
potqst  habere  probabihtatem,  quia  intra  pri- 


OPERIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEl  REQUlE. 
mum  mobile  continctur,  quod  in  .superficie 
concava  rotundum  est,  et  iUi  proportionari,  et 
quasi  adsequari  debet  superficies  convexa  stel- 
lati  coeh.  Item,  quia  ahas  nonposset  iUud  cce- 
lum  circulariter  moveri  intra  ahud.  Unde  aUi 
respondent  aquas  iUas  coelestes  esse  densas,  et 
concreatas  ad  modum  crystaUi,  et  ideo  non 
fluctuare,  quod  sentiunt  Josephus,  et  muUi 
aUi,  quos  Ascanius  refert ;  aUi  vero,  ut  Chry- 
sostomus  et  Anselmus  indicant  esse  aquas 
suspensas  per  modum  vaporis,  seu  nebulae. 
Hsec  tamen  omnia  incerta  sunt,  et  nuUa  ra- 
tione,  vel  testimonio  probantur,  neque  neces- 
saria  sunt  ad  difficuUati  propositee  satisfacien- 
dum.  Nam  Ucet  ibi  aquae  essent  fluidai,  et 
Uquidse  juxta  modum  sibi  maxime  connatura- 
lem,  permanere  ibi  possent  firmae  et  immuta- 
t£e,  non  tautum  per  virtutem  Dei  specialem, 
ut  indicant  Ambrosius  et  Beda  :  sed  etiam 
sine  novo  miraculo,  ut  sic  dicam,  seu  speciaU 
manutenentia  Dei.  Quia  aipa  non  movetur, 
nisi  vel  ex  se  ad  locum  naturalem,  vel  ab  aUo 
agitata,  ibi  autem  non  sunt  venti,  nec  aUus 
extrinsecus  motor,  aquo  commoveatur:  neque 
etiamad  naturalem  locummovcripotest,  quia 
coelum  penetrare,  aut  dividere  non  potest ;  et 
ideo  neque  supra  ipsum  coehim  potest  fluere, 
quia  una  pars  coeh  non  est  magis  naturahs  lo- 
cus  ejus,  quam  alia.  Eo  vel  maxime  quod  si 
istfe  aquse  sunt  supra  coelos,  erunt  circulariter 
diffiisee,  et  totam  supremam  sphferam  mobi- 
lem  circumdantes,  et  intraiUud  spatium  C[uod 
occupant,  erunt  cum  proportione  difiusGS  in 
eequaU  profunditate,  et  ideo  non  poterit  una 
pars  aquoe  magis  aUam  impeUere,  quam  ab 
iUa  impeUi :  manebit  ergo  tota  aqua  fixa,  et 
immobiUs.  Posset  vero  aUquis  cogitare  moveri 
circulariter  ad  raptum  primi  mobiUs.  Quod 
quidem  si  ab  aUquo  mordicus  asseratur,  non 
video  inconveniens  aUcujus  momenti,  quod. 
iude  sequatur :  dicetur  tamen  sine  fuudameu- 
to,  quia  primum  mobile  rapit  suo  motu  corpo- 
ra,  quffi  sub  se  coutinet,  non  tamen  corpus 
supra  se  existens  ,  quia ,  Ucet  sit  iUi  conti- 
guum,  non  est  iUi  adh£erens,  neque  abiUosus- 
tentatur,  etiamsi  sit  aqua,  ut  declaravi :  et 
ideo  Ucet  iUudcoeUmiacjuas  coutingat,et  juxta 
iUas  dilabatur,  nou  iUas  agitabit,  nec  secum 
feret. 

13.  Tertia  difficultas  varie  expeditur.  — 
Tertia  difficuUas  est,  quia  saUem  iUai  aquse 
erunt  ibi  violenter,  quia  erunt  extra  locum  na- 
turalem,  et  prajter  convenieutem  ordinem, 
quem  simpUcia  corpora  universi  ex  natura  sua 
postulant.  Ad  hoc  vero  responderi  potest  ex 


CAP.  rv.  QU.E  FUERIT  AQUARUM  DIVISIO  SECUNDO  DIE  FACTA. 


Patribns,  nonposse  diciviolentum,  qnod  jnssu 
Dei  factnm  est,  qnia  magis  natnrale  est,  etiam 
aqna3  obedire  Deo,  qnam  infra  coekim,  ant  ae- 
rem  existere.  Prseterqnam  qnod  respectn  coe- 
lornm  non  videtnr  habere  aqna  determinatnm 
locnra  natnralem,  et  ita  eo  ipso,  qnod  infra 
ipsam  coelnm  a  Deo  creatnm  est,  ipsa  sine  nlla 
violentia  ibi  permansit :  non  qnidem  tanqnam 
in  loco  naturali,  sed  (nt  ita  dicam),  neutro,  si- 
biqne  non  repngnante.  Accedit,  quod  licet 
considerata  particnlari  natura,  et  perfectione 
uniuscujusque  corporis  magis  naturale  videa- 
tnr,  ut  perfectiora  in  snperioribus  locis  sint 
collocata;  nihilominns  ad  finem,  quem  in  nni- 
versi  constitntione  Dens  intendit,  potnitalins 
ordo  esse  convenientior,  et  ille  ordo  erit  sim- 
pliciter  natnralis  secundum  natnram  nniver- 
salem,  qnidqnid  sit  de  particnlari,  ut  infra  de 
situ  elemeutornm  ahqua  ex  parte  dicemns. 
Atqne  eadem  ratione  potest  tahs  constitutio 
aqnarum  snpra  coelos  non  vocari  miracnhnn, 
qnamvis  Ascanins  snpra,  etiam  perenne  mira- 
cnlum  in  hoc  opere  admittere  non  vereatnr. 
Sed  certe  Ucet  secundnm  humanam  rationem 
sit  res  mirabihs,  quia  prtfiter  humanam  ratio- 
nem  esse  videtur  :  si  tamen  ita  factum  est, 
non  est  proprie  miracnhim,  tnm  qnia  non  est 
novum,  nec  extiaordinarinm,  sed  quasi  lege 
extraordinaria  statntnm  :  tum  etiam,  qnia 
postquam  semel  factnm  est,  sine  nUa  snper- 
natnrah  actione  conservatur,  et  in  principio 
ad  convenientem  universi  constitutionem , 
propter  ahquas  rationes  divinse  providentiee 
pertinere  potnit. 

i4.  Qimrta  difficuUas  quanam  de  causa  man- 
serint  aqtue  supra  ccelos.  —  Prima  causa  ex 
Cyrillo,  Epiphanio,  Josepho,  Beda,  Richardo, 
Magistro.  —  Additnr  vero  qnarta  difficnhas, 
per  quam  etiam  prfficedens  angetnr,  et  res- 
ponsio  ihins  enervatnr,  quia  nnha  ratio,  vel 
commoditas  nniversi  cogitari  potest,  propter 
qnam  elementares  aqnse  snpra  coehim  stellatnm 
coUocatGe  fuerint.  Ad  hanc  enim  difficultatem 
evadendam  varice  rationes  a  Patribns  excogi- 
tatse  sunt,  qnse  certe  non  satisfaciunt.  Una  est 
Cyrihi,  quam  supra  his  verbis  proponit :  Cum 
futurum  erat,  titpropter  agriculturam  opus  es- 
set  aquis,  constituit  aqnas  supra  coelos,  ut  cum 
terra  plumarum  irrigatione  indigeret,  paralum 
S2t  a  natura  ad  hoc  ccehmi.  hno  Epiphanius 
pntat,  qnod  factum  legimus  Genes.  7  :  Rupti 
sunt  omnes  fontes  abyssi  magnce,  et  cataractce 
cceli  apertce  sunt,  et  facta  est  pluvia  super  ter- 
ram,  de  ihis  aquis  esse  intelhgendum,  etc.  Et 
Josephus  etiam  dixit    ihnd  crystallum    (sic 


enim  aqnas  iUas  vocat)  humidimi  esse,  et  ad 
pluvialem  utilitatem,  quce  sit  ex  terrce  imbribus, 
congrue  fabricatum  esse.  et  Beda,  hb.  de  Na- 
tnra  Rerum,  cap.  8,  eamdem  rationem  refert, 
dicens  :  Servatas  esse  aquas  ad  inundationem 
diluvii,  et  non  improbat,  qnamvis  aham  ratio- 
nem  magis  probet,  et  Richardns  Pampohtanns, 
in  Psal,  148,  nt  Ascanins  snpra  refert,  dixit : 
Aquas  illas  defluere  per  pluvias,  quamvis  non 
nisi  missas,  qnod  etiam  refert  ex  Magistro  sen- 
tentiarum,  in  Psalm.  113. 

15.  JExplodittirmultipliciter. — Verumtamen 
ratio  haec,  ut  a  CyriUo  proponitnr,  accommo- 
datissima  est  pro  aqnis,  quas  Dens  hgavit  in 
nubibns  suis,  ut  dicitnr  Job26,  de  aquisantem 
supra  coelos  incorruptibiles  parum  profecto  ac- 
commodata  est.  Qnomodo  enim  aqnai  iUse  ad 
irrigandam  terram  dcscenderent,  nisi  vel  pe- 
netrando  coelos  in  eodem  loco  cnm  ipsis  per- 
manentes,  vel  dividendo  illos,  sicut  aerem  der- 
cendendo  patiuntnr,  et  loco  movent.  AUerum 
autem  est  miraculosnm,  aUernm  perfectioni 
coeh  repngnans.  Est  etiam  aheiinm  a  snavi  et 
omnipotenti  provideutia  Dei,  qnasi  non  value- 
rit  aho  facihori  modo,  et  magis  counatnrah 
terroe,  et  inferioris  orbis  necessitatibns  prov:- 
dere.  Accedit,  qnod  tales  aqna  per  ignem  des- 
cendentes,  vel  iUum  extinguerent,  vel  ab  iUo 
consumerentur  ,  nisi  Dens  pecuhari  et  novo 
miraculo  Htem  componeret.  Propter  qnse  in- 
credibile  etiam  est,  qnod  de  aquis  dihivii  dici- 
tnr,  nnUumqne  fundamentum  habet  in  httei  a 
Genesis,  nt  per  se  patet,  et  ex  dicendis  magis 
constabit.  Deinde  est  nova  dilficnUas,  si  tanta 
mnltitudo  aqnarum  tunc  e  coelo  cecidit,  vel 
ahis  temporibus  cadit^  an  locus,  quem  ibi  oc- 
cupabant,  vacuus  maneat,  vel  novo  corpore 
creato,  ant  ahis  partibns  aqnse  rarefactis  re- 
pleatur;  nihil  antem  hornm  sine  novo  opere 
miraculoso,  vel  valde  preeternatnrah  cogitari 
potest.  Hsec  ergo  ratio  difficuUatem  non  eva- 
cuat,  sed  iUam  potins  auget. 

16.  Secunda  causa  bipartita  ex  Justino 
Martyre,  Hilario,  Theodoreto,  Beda. — Refelli- 
tur  prior  pars. — Confirmatio. — Aham  ob  can- 
sam  dicitur  esse  necessaria  aqua  iUa  snpra 
ccelum,  ad  temperandam  ignitam  et  ardentem 
naturam  coelorum,  ne  actione  sua  csetera  cor- 
pora  cornnnpant.  Hanc  rationem  probat  Jus- 
tinns  Martyr,  dicta  qnsest.  93,  et  declarat 
hoc  temperamentnm  fnisse  necessarium,  tum 
ad  stabihtatem  firmamenti,  qnasi  per  resisten- 
tiam,  quam  aqua  Ula  adhibet,  ne  astro  suo  ca- 
lore  firmamentnm  destruant ;  tnm  etiam  ad 
temperationem  inferioris  aeris,  et  ad  conser- 


1 16  LTB.  II.  DE  SINGULORUM  SEX  DIERUM 

valioiiem  animalir.min  teiTadegentinm.iWi;;;^ 
summum,  inquit;,  frigus  ah  illis  aquis  mittitur, 
quo  Solis  calor  in  aere  ten  peralur.  Qnam  ra- 
tionem  etiam  Hilarins  probat  qnoad  posterio- 
rem  partem.  Tlieodoretns  autem^  quosst.  i  1,  in 
Genes.,  priorem  partem  magis  exprimit :  Beda 
vero^  libr.  de  natnra  Rernm,  cap.  8^  simplici- 
ter  dixit  aquas  illas  fuisse  in  ccelo  suspensas 
ad  ignem  syderum  temperandum.  Sed  profecto 
neutra  parshujns  rationis  verisimilis  est^  non 
sohim  secnndum  philosophiam^  vernmeliam 
secundum  theologiam^  eminentemsapientiam, 
et  potentiam  divinse  providentise  conside- 
rando.  Nam  juxta  philosophiam  firmamen- 
tum  (si  coehim  stellatnm  est)  rorpns  est  incor- 
ruptibile  ,  et  incapax  alterationis  et  elemen- 
taris  caloris  :  ergo  non  indigebat  extrinseco 
rcsistente  ,  ne  per  Sohs  aut  stellarum  ardorem 
consumerctur.  hno  hcet  daremns  corpus  ihnd 
coeleste  fuisse  ex  aqua  productura,  ac  proinde 
ex  materia  ejusconstare,  et  ex  parte  inuis  esse 
capax  peregrinarum  impressionnm  et  qnah- 
tatum  :  nihilominus  dicendnm  potins  esset,  ex 
vi  snoe  formee  habere  quahtates  intrinsecas, 
quibus  omni  alterationi  corrnptivai  resistere 
possit.  Cum  enim  Deus  corpus  ilhid  conderet, 
ut  sine  corruptione,  vel  dispositione  ad  iham 
conservaretur,  non  est  verisimile,  fecisse  ilhid 
corruptioni  expositum,  et  ixtrinsecns  ihi  ad- 
junxisse  ahud  infirmum  corpns,  qnod  ihnd  a 
contrariis  defenderet,  cum  et  facihus,  et  magis 
consentaneum  omnipotentioe  et  sapientise  Dei 
esset,  illam  resistendi  vim  intrinsecam  cou- 
ferre.  Sicut  nunc  corporibus  gioriosis  similem 
qnaUtatem  conferre  creditur;  quod  autem  ihis 
confert  per  gratiam,  potuit  corpori  ccelesti 
conferre  per  naturam.  Et  confirmatur,  nam 
Deus  posuit  steUas  in  octava  sphsera,  et  ex  iUis, 
ac  aUis  partibus  quasi  heterogeneis  iUud  cor- 
pus  composuit  :  ergo  non  est  verisimile,  stel- 
las  ita  esse  per  actionem  suam  ahis  partibus 
contrarias,  ut  ista  sine  extrinseca  aqu»  pro- 
tectione  conservari  non  possint,  neque  actioni 
corrnptivse  suarum  compartium  resistere. 

17.  Refellitur  pars  posterior. — Nec  verisi- 
miUor  est  alia  causa  de  frigore  .ad  temperan- 
dum  aerem  inferius  misso.  Nam  imprimis 
credibUe  non  est,  posse  aquam  in  kicoadeo  dis- 
tante  positam  frigefactione  sua  aerem  contin- 
gere.  Deinde  quomodo  posset  acpia  iUa  inhunc 
inferiorem  aerem  efficere  nUiil  agendo  in  cor- 
poribus  iutermediis.  Quid  enim  agere  potest 
ac[ua  illa  in  coelos  omnes  intermedios  a  primo 
mobiU  usque  ad  lunam,  cum  neque  ipsi  per 
frigua  aUerari  debeaut,    aut  possint,  neqne 


OPEP.IBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI  REQUIE. 

aqua  virtutem  habeat  imprimendi  quahtatem 
ahqnam,  qnte  eminenter,  vel  virtute  frigus 
contineat  :  quomodo  etiam  frigefactio  iUa  per 
ignem  transiret,  aut  cur  ignis  ei  non  resi.ste- 
ret?  Non  sunt  igltur  heec  verisimiUa.  Deinde, 
estofuerit  necessaria  iUa  aeristemperies,  certe 
fieri  sufficienter  potnit  per  planetas  virtntem 
frigefaciendi  liabentes,  etiamsi  formaUter  fri- 
gidi  non  sint,  ut  dicitur  esse  Saturnus,  et  hina 
et  fortasse  ahquee  etiam  stcUse  fixae  hanc  in- 
fluentiamhabent.  Ergo  totam  efficientiam  fri- 
goris,  qnse  ab  iUis  aqnis  provenire  fingitnr, 
potuit  sufficienter,  et  meUus  per  coelos  ipsos, 
et  eornm  influentiam  facere  Deus  :  cur  ergo 
fingemus ,  nsum  esse  tam  violento  et  extraor- 
dinario  medio  ad  iUum  fmem,  prtesertim,  quia 
(ut  aiunt)  frustra  per  phira,  quod  potest  fieri 
per  pauciora,  et  potest  utraque  pars  confirmari' 
et  ex  eo,  quod  istae  aquee  non  censentur  esse 
proximse  coelo  steUato,  sed  supra  omnes  copIos 
mobUes;  interponitnr  ergo  inter  iUas  primum 
mobile,  qnod  densum,  et  opacum  corpus  esse 
creditur,  et  pra;terea  etiam  interponitur  coehim 
crystaUinum,  quod  fortasse  (ut  aUqni  putant) 
a  primo  mobili  distinctum  est  :  ergo  a  loco 
tam  cUstanti,  et  tot  interjectis  impedimentis, 
vix  inteUigi  potest,  quomodo  possint  iUse  aquse 
natnraUter,  autfirmamentum  tueri,  non  agen- 
do,  sed  contrariis  resistendo,  aut  inferiorem 
aerem  virtute  sui  frigoris  temperare,  agendo 
usque  ad  terram,  in  cpia  animaUa  habitant, 
ut  iUo  temperamento  foveri  et  conservari 
possint. 

18.  Caiisce  alire  onoraJ es  askignantur  a  Pros- 
pero,  Atigustino  et  crcteris.  —  Dictce  raiiones 
morales  non  cogunt.  —  CiUm  ergo  nnUa  ratio 
quasi  naturaUs  et  physica  ,  pertinensve  ad 
commoditatem  universi  satis  faciat,  ahi  ad  ra- 
tiones  morales  recurrunt;  et  qnidam  sentiunt 
aquas  esse  ibi  repositas  ad  ex6rcitinm  fidei 
nostrse,  quod  significavit  Propter  Psalm.  103, 
dicens,  cum  Augustiuo  ibi,  partem  aquarum 
esse  coelo  superpositam,  et  a  nostro  aspectu 
remotam,  eX  fidei  coyiimendatam;  qX\\  vero  di- 
cunt  esse  ibi  reUctas,  ut  ex  tam  mirabih  opere, 
ad  laudandum  Deum  tam  homines  quam  Au- 
geh  niagis  excitarentur,  quod  significant  Hay- 
mo  et  Cassiodorus,  in  Psalm.  48  ,  etScriptura 
quoties  aquas  coelestes  ad  laudem  Dei  pi-ovo- 
cat.  Denique  Beda  et  Giossa  ordinariain  Ge- 
nes.,  cum  credendum  putent  ibi  esse  aquas, 
a<:ljungunt,  qualcs  autem,  et  ad  quid  utiles  no- 
vit,  qui  condidit,  quod  optime  dichim  esset,  si 
sufficienter  revelatum  esset,  supra  coelos  om- 
nes  mobiles  esse  aquas  elementares.  Sed  qui^ 


CAP.  IV.  QU/E  FUERIT  AQUARUM 

talis  revelatio  facta  non  est,  nt  videbimns,  et 
raliones  inorales  cessant^  praesertim  prima  : 
non  eniin  exereetur  fides  in  re  incerta,  ncque 
ilhul  opus  per  se  erat  necessarium  ad  laudom 
etgloriam  Dei  angendam,  si  alioqui  ad  mundi 
commoditatem  non  erat  utile  :  nam  ex  ca^te- 
ris  uuiversi  operibus  satis  laus  Dei  commen- 
datur^  et  magis  ex  eo  augetur,  quod  omnia  in 
nuraero.  pondere,  et  mensura  constituit;,  et 
ordinatissime ,  et  absque  ulla  superfluitate 
cuncta  disposuit. 

19.  Opiiiio  quarta  pro  qiia  n.  9,  sudatim 
est,  01071  prohatur  simpliciter . — Id  ostenditiir 
ex  verUs  Cfenesis.  —  Confirmatio. — Quamvis 
ergo  hffic  sententia  contemnenda  non  sit  pro- 
pter  Patrum  auctoritatem  :  nihilominus  illam 
non  probamus,  nec  dcfendimus,  quia  multum 
a  ratione  abliorret,  et  non  sohunScriptura  non 
probatur,  verumetiam  illi  non  est  satis  con- 
sentanea.  Ad  quod  ostendendum  inferius  ahis 
testimoniis  utemur,  nunc  autem  id  probamus 
ex  primis  ver))is  Genesis,  prout  in  primo  hbro 
a  nobis  tractata  sunt ;  ibi  enim  ex  ihis  verbis, 
I II  frincifio  creavit  Deuscwlum  etterram,  etc. 
Probavimus,  in  iho  principio,  non  sohim  coe- 
huTi  empyreum,  sedetiam  ahos  f iiisse  creatos, 
hujus  autem  oppositum  dicta  sententia  suppo- 
nit  ,  dum  dicit  ihas  aquas  esse  supra  omnes 
coelos  mobiles,  nam  inde  fit,  ut  sint  immediate 
sub  coelo  empyreo  :  si  autem  lioc  ita  esset, 
non  potuisset  ahud  coehim  simul  cum  empy- 
reo  esse  creatum.  Probatur  ha3C  consecpientia^ 
si  cum  coelo  empyreo  aliud  ccehira  fuit  crea- 
tum  ,  vel  fuit  proximum  et  contignum  coelo 
empyreo,  vel  ab  iho  distans  :  si  contiguum, 
oportuisset  iUud  vel  destrui,  vel  sahem  a  toto 
iho  adffiquato  expehi,  ut  ad  ihum  aqua  ascen- 
deret :  utrumque  autem  est  et  contra  naturam 
corporis  coelestis,  et  per  se  incredibile;  nam 
supra  in  simih  diximus,  nihil  Deum  tunc 
creasse,  ut  ihud  statim  destrueret,  et  maxime 
in  corpoi-ibus  coelestibus  de  se  perpetuis,  ac 
nobilissimis ;  sine  destructione  autem  non  po- 
terat  corpus  ihud  a  toto  illo  loco  supero  ad 
iufcriorem  pehi,  nisi  comprimeretur,  et  den- 
saretur^  ut  ad  minorem  locura  circularem 
coarctari  possit,  quoct'  etiam  est  valde  alienum 
a  coelesti  natura;  et  ideo  naturale  est  coehs,  ut 
nonnisi  intra  eimidem  locum  moveri  possint, 
et  secundum  partes,  non  secundum  totum, 
loca  mutare.  Si  autem  aliud  ccelum  creatura 
fuit  simul  cum  empyreo,  et  loco  distans  ab 
illo,  non  potuit,  vel  certe  non  debuit,  spatium 
ihud  inter  illos  coelos  interjectum  vacuum  re- 
Unqui  usque  ad  secundum  diem,  tum   quia 


DIVISIO  SECUNDO  DIE  FACTA.  il7 

fuisset  magna  impcrfectio,  sine  fundamento 
excogitata  :  tum  etiam,  c[iiia  ahas  aqua  sub 
inferiori  coelo  contenta  ad  ihumsuperiorem  lo- 
cum  ascendere  non  potuis?et  per  mediura  cce- 
hmi  intcrpositum,  nisi  per  divisionem,  aut  pe- 
netrationem  ejus,  aut  per  aliud  simile  mira- 
cuhnn,  quod  etiam  admittendura  non  est,  ut 
ssepe  cum  Augustino  chxi.  Neque  etiam  chci 
potest,  acjuamnonascendisse,  sedcreatam  esse 
i]n  juxta  empyreum  coehim.  Quia  vel  creata 
fuit  simul  cura  ipsis  coehs  erapyreo,  et  primo 
mobih,  verbi  gratia,  et  hoc  repugnat  operi 
secundi  diei.  quia  divisio  aquarum  ab  acjuis 
non  secundo  die^  sed  in  ipso  creationis  instaiiti 
facta  fuisset^  quia  timc  jara  essent  aquse  supra 
ciielos,  et  infra  coelos  in  abysso,  et  inter  eas 
esset  primum  raobile  interpositum,  vel  creatio 
iha  aquarum  in  iho  superiori  loco  facta  fuisset 
secunda  die  :  et  hoc  imprirais  repugnat  prin- 
cipio  supra  posito,  quod  post  primam  creatio- 
nera  non  est  ahquid  ex  nihilo  factum,  praster 
auimam  rationalem,  et  deinde  sec[uitur  incon- 
veniens  ihatura,  quod  spatiiim  ilhid  esset  va- 
cuura,  antequara  ibi  crearentur  aquee,  quia 
fingi  non  potest,  fuis?e  ibi  ahud  corpus^  ex 
quo  aqua  illa  fuerit  producta ;  ac  denique  hoc 
repugnathtterae  Genesis,  cjute  satis  clare  signi- 
ficat^  divisisse  Deum  aquas  ab  acjuis^  non  ali- 
quas  novas  aquas  creando,  sed  jam  creatas 
locis  separando  secuncUim  partes,  et  inter  eas 
ahquod  corpiis  interponendo  ac  firmando. 
Nuho  ergo  modo  siibsistere  potest  opinio  po- 
nens  aquas  elementares,  siipra  coehira  steha- 
trm,  seii  siipra  omnes  mobiles  ,  nisi  suppo- 
nendo^  solum  cceliim  empyreura  fuisse  in  prin- 
cipio  creatuni;,  et  juxta  ilhid  fuisse  creatas 
aquas,  qiia^  nunc  etiam  sunt  ilh  contigu£e,  et 
consequenter  sub  ihis  aqiiis  totura  spatium  iis- 
que  ad  inferiores  aquas,  seii  us(|ue  ad  terram 
fuisse  aqua  plenum,  ne  divisio  acpiarum  a  prin- 
cipio  facta  fuisse  credatur  contra  Scripturam  : 
ergo  necessario  diceiidiim  est  in  iha  sententia, 
solam  creationem  coeh  empyrei  iii  verbis  ilhs, 
In  priiicipio  creavit  Deus  coelum,  corapreliendi. 
Ciim  ergo  hoc  nobis  parum  credibile  videatiir, 
non  possumus  iham  sententiam  de  aquis  ele- 
mentaribus  existentibus  supra  coelos  oethereos 
defendere.  Pra!terquam,c[iiod  exiha  sententia 
ahaincommoda  sec[uiintur,  ut  quodcoeh  sethe- 
rei  sint  ab  intrinseco  corriiptibiles,  et  facti 
ex  pra?jacente  materia  elemeutari,  et  non  per 
propriara  creationem  ex  nihilo,  qua;  omnia 
aiictores  coutraria;  sententiffi  admittunt,  nobis 
autem  probari  nuho  modo  possunt. 

20.   Ultima  o^nodo  tenenda.  —  Est  ergo  ul- 


H8 


LIB.  II.  DE  SINGULORUM  SEX  DIERUM 


tima  sententia^  cui  ego  assentior,  quse  cum 
prsecedenti  docet  aqnas  supra  coelos  esse  veras 
et  elementares,  eas  tamen  non  esse  supra  coelof 
setliereos,  sed  supra  coelum  aereum,  id  est,  in 
superiori  quadam  regione  ejus,  illasque  aquas 
non  esse  alias,  nisi  aquas  nubium,  et  aliarum 
similium  impressionum,  qufe  in  superna  aeris 
regione  tiunt.  Hanc  sententiam  referens  Au- 
gustinus,  lib.  2,  de  Genes.  ad  litter,,  cap.  4, 
dixit  laudaiUiter  excogitatam  esse,  et  hanc  di- 
ligentiam,  considerationeivque  laude  dignissi- 
mam  judicat,  et  rationem  subdit,  quia  contra 
fidem  non  est,  et  in  promptu  posito  dicumento 
credi  potest,  de  quo  documento  statim  dice- 
mus;  et  ita  sententiam  hanc  secutus  est  Beda, 
inlib.2,de  Elementisphilosophiee,  inprincipio, 
ubi  prius  improbat  prsecedentem  sententiam, 
dicens ,  Nihil  miserius  esse,  quani,  dicere,  istud 
est,  quia  Deiis  illud  facere  potuit,  neque  osten- 
dere  rationem  qimre  hoc  sit,  neque  utilitatem, 
ad  quam  hoc  sit.  Postea  vero  ait  aquas  supra 
firmamentum  esse  illas,  quai  vaporaliter  in 
nubibus  sunt  suspensai,  et  ab  his,  quse  sunt 
sub  aere,  distinguuntur,  de  quibus  aquis  latius, 
in  hb.  3,  disput.  Eamdem  opinionem  tenet 
Glo.ssainterlinealis,etEugubinus,  in  Cosmopaiia 
et  Hamerus,  in  Genes.,  Vielmius,  et  Rabbini 
Hebraeor.,  quos  refert  Ascanius  et  late  Pere- 
rius,  lib.  1,  in  Genes.,  circa  opus  secundse  diei, 
in  fine,  qui  in  hunc  sensum  interpretatur  Epi- 
phanium  dicentem,ex  aquis  illis  superioribus 
generale  diluvium  factum  esse,  quia  ex  nubi- 
bus  aeris  processit,  non  ex  nona  sphaera  coe- 
lesti.  Sed  an  liic  fuerit  sensus  Epiphanii,  in- 
certum  est,  fit  tamen  verisimile,  ex  eo,  quod 
alins  sensus  incredibilis  est,  et  magnam  liabet 
absurditatem  ;  atque  eamdem  sententiam  de- 
fendit  Augustinus  Tornielus,  in  Annalibus  sa- 
cris,  tom.  1,  in  secundo  die  mundi.  Denique 
divus  Thomas,  1  part.,  qusest.  68,  art.  2,  prse- 
cedentem  opinionem  de  aquis  propriis,  et  ele- 
mentaribus  supra  coelum  sydereum  existenti- 
bus  simpliciter  falsam,  imo  et  impossibilem 
reputat,  utique  secundum  naturse  leges  :  hanc 
vero  saltem  ut  valde  probabilem  amplectitur. 
21.  Ejus  prohatio  lipartita.  —  Prior  pars 
snadetur.  —  Ad  probationem  autem  hujus 
sententiee  satis  erit  ostendere  esse  consenta- 
neam  usitat«e  phrasi  Scripturse,  et  hanc  phra- 
sim,  seu  loquendi  modum  optime  ad  verba 
Genesis  adaptari.  Priorem  partem  probamus, 
quia  imprimis  ssepe  nubes  et  vapores  supe- 
riores  aeris  nomiue  aquarum  in  Scriptura  si- 
gnificantur,  ut  Job  21  :  Qui  aquas  appendit  in 
mensura,quando  ponehat  pluviis  legem  et  viam 


OPERIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI  REQUIE. 

frocellis  sonantious  ,  et  cap.  26  :  Qui  ligat 
aquas  in  mchibus  suis,  ut  7ion  erumpant  pariter 
deorsum.  Quod  verbum  ultimum  aperte  osten- 
dit  priorem  partem  intelligi  de  superioribus 
aquis,  et  de  eisdem  loquitur  David,  Psalm.  28, 
dicens  :  Vox  Domini  super  aquas  Deus  majes- 
tatis  intonuit ,  et  Sapiens  Proverbiorum  8  : 
Quando  cethera  firmabat  sursum,  et  lihrabat 
fontes  aquarum,  per  illos  enim  fontes,  multi 
nubes  intelligunt;  imo  Pereira  advertit,  ubi 
vulgatus  interpres  legit,  quando  cethera  firma- 
hat,  Hebraice  haberi  nomen  significans  nubes: 
quod  etiam  adnotat  Jansenius ,  retento  autem 
nomine  cethera  exponit  de  elemento  iguis,  aut 
de  superiori  aeris  regione,  et  consequenter  alia 
verba  intelligit,  de  fontihus  ccelestihus.  Signi- 
ficat  enim,  (ait)  Deum  quasi  in  libra  suspen- 
disse  fontes  aquarum,  hoc  est,  nuhes  ipsas ,  ita 
ut  eas  diviserit  ab  aquis ,  quce  in  terris  sunt, 
et  inpondere  atque  mensura  eas  diffundat  super 
terram,  et  de  eisdem  aquis  est  sermo  Isai.  28, 
et  in  aliis  locis  statim  citandis.  Deinde  aquai 
pluviales ,  seu  nubium ,  etiam  dicuntur  in 
Scriptura  aquse  celestes,  seu  coelorum,  ut  pa- 
tet  Jerem.  10  et  51  :  Ad  vocem  suam,  dat  mul- 
titudinem  aquaruni  in  ccelo  ,  et  elevat  nehiilas 
ah  extremitatihus  terrce,  et  Psalm.  146  :  Qui 
operit  ccBlum  nuhihus,  etparat  terrce  pluviam. 
Et  de  eadem  aqua  est  sermo  Psalm.  17,  cum 
dicitur  :  Et  posuit  tenehras  latihulum  suum. 
Ei  infra  :  Tenehrosa  aqua  in  nubibus  aeris.  Et 
infra  :  et  intonuit  de  ccelo  Dominus.  Et  Psalm. 
76  :  MuUitudo  sonitus  acptarurn  vocem  dederunt 
nuhes. 

22.  Pars  posterior  suadetur.  —  Denique 
quod  juxta  hanc  phrasim  et  modum  loquendi 
Scripturse  optime  possiut  verba  Genesis  intel- 
ligi  probatur ,  quia  ibi  solum  dicitur  Deum 
divisisse  aquas  ab  aquis,  et  quasdam  supra  fir- 
mamentum,  quod  statim  dicit  vocatum  esse 
coelum,posuisse,  et  alias  sub  coelum  reliquisse: 
ergo  sine  ulla  coactione ,  aut  vi  intelligimus, 
aquas  illas  supra  coelum  esse,  quae  in  aliis  locis 
coelestes,  seu  operire  coelos  dicimtur  ;  imo  vi- 
detur  certe  Jeremias,  iu  locis  citatis,  ita  dicta 
verba  Genesis  interpretari,  sic  enim  inquit  : 
Qui  fecit  lerram  in  fortitudine  sua ,  et  prcepa- 
ravit  orbem  in  sapientia  sua ,  et  prudentia  sua 
extendit  coelos.  In  quibus  verbis  aperte  de  opere 
creationis  loquitur ,  et  statim  subjungit  verba 
supra  citata,  Ad  vocem  suam  dat  muUitudinem 
aquarum  in  ccelo  ,  qui  levat  ^iul-es  ab  extremo 
terrce.  Per  quam  vocern  merito  imperium  Dei 
intelligere  possumus,  et  quamvis  non  incon- 
grue  possint  haec  verba  de  quotidiano  opere 


CAP.  IV.  QU.^  FUERIT  AQUARUM  DIVISIO  SECUNDO  DIE  FACTA. 


il^ 


divinse  providentige  aquarum  pluvialium  in- 
telligij  nihilominus  non  minori  proprietate,  ct 
verborum  consecutione  de  initio,  et  quasi  fun- 
damento  illius  operis ,  et  providentise  intelli- 
guntur. 

23.  Progreditur  ipsa  posterioris  partis  sua- 
sio,  et  simul  satisfit  locis  ScTipturce  allatis 
num.  dO.  —  Atque  idem  dicendum  est  de  aliis 
locis,  quse  in  concordiam  verborum  Genesis, 
et  confirmationera  superioris  sententiai  atfere- 
bantur.  Nam  quod  dicitur  Psalm.  i03  :  Exten- 
dens  coelum  sicut  pellem ,  qui  tegis  aquis  supe- 
riora  ejus ,  recte  intelligitur  de  expansione 
aeris,  qui  passim  c(]elum  appellatur,  ut  ssepe 
dicimus,  Et  quamvis  concedamus  illam  ex- 
tensionem  cceli  omnium  coelorum  creationem, 
et  extensionem  comprehendere,  non  inde  se- 
quitur  aquas,  quse  tegunt  saperiora  ejus,  esse 
in  suprema  parte  totius  extensionis,  alioqui 
etiam  super  coelum  empyreum  essent  collocan- 
dae  :  ergo  satis  est,  quod  tegant  aliquara  supe- 
riorem  partem  ,  secundum  quam  idem  Psal- 
mista  aUbi  dixit,  nubes  operire  coehmi.  Neque 
magis  urgent  alia  verba  Psalmi  1 18  :  Laudate 
codi  c(Blorim,  et  aquw ,  quw  super  coelos  sunt, 
laudent  nomen  Domini.  Nam  juxta  eumdem 
loquendi  sacraj  Scripturae  modum,  acjuas  nu- 
bium,  aquas  coelorum  vocari  chcimus.  Solet 
enim  divina  Scriptura  provocare  homines  in 
admirationem  omnipotentise  Dei  ex  lioe  opere 
continendi  aquas  nubium  in  subhmi  aere ,  et 
ex  variis  effectibus  meteorologicis,  qui  ex  as- 
censu  vaporum  et  exlialationum  in  aere  fiunt. 
Quia  ergo  hominibus,  qui  sensibus  ducuntur, 
haec  sunt  admirabilia ,  ideo  acpise  coelestes  ad 
laudem  Dei  speciahter  excitantur,  id  est,  ho- 
mines  per  earura  considerationem,  ut  supra 
exposui.  Hic  autem  mos  Scripturse  facile  inno- 
tescet  consideranti  verba  Job  supra  citata  ex 
capit.  26  et  28,  item  ex  cap.  12,  37  et  38,  et 
ex  Psalm.  76,  a  versic.  18,  et  Isai.  28. 

24?.  Ohjectionis  solutio,  qiue  dicta  corrolo- 
rat.  — Instantia  dlhdtur.  —  Sed  repheatur, 
cpiiaDavid  loquitur  de  coelis  coelorura,  per  quoe 
verba  significari  solent  coeli  snperiores  :  non 
ergo  loquitur  de  coelo  aereo.  Sed  responderaus, 
hinc  potius  confirmari  expositionem  dictam. 
Nam  cum  prius  coelos  coelorum  ad  laudem  Dei 
provocasset,  postea  non  dicit,  et  aquw,  quce 
super  ccelos  coelorum  sunt,  sed  quce  supra  coe- 
los  sunt,  utique  supra  ihos  ccelos,  respectu 
qviorum  alii  dicuntur  cceli  coelorum,  sub  qui- 
bus  intelhgere  possumus  omnes  coelos  sethe- 
reos,  nam  respectu  aeris  merito  dici  possunt 
coeh  coelorum.  Sed  instant,  quia  nomen  phi- 


rale  coelorura  plusquara  aerera  coraprehendere 
videtur  :  sed  certa  et  trita  responsio  est,  in 
Hebrseo  nomen  cosli  carere  singulari,  et  ideo 
niliil  obstare  quomiuus  iUa  locutio  ad  unum 
coelura  aereura  proprie  accommodetur;  atque 
in  eodera  sensu  locuti  sunt  tres  pueri  in  suo 
hyrano,  dicentes  :  Benedicite  aquce  omnes,  qxice 
super  coelos  sunt  Domino,  etc,  quam  genera- 
lem  locutionera  postea  per  species  declarant, 
dicentes  :  Benedicite  omms  imher,  et  ros  Do- 
mino :  ienedicite  rores ,  et  pruina  Domino  : 
henedicite  gelu  glacies,  nives,  fulgura  et  nules 
Domino. 

25.  Instantia  altera.  —  Ejus  responsio. — 
Ad  Patres  in  n.  9  relatos. — Sed  instatur,  quia 
ibi  certo  ordine  provocantur  creaturye,  ad  lau- 
dem  Dei.  Primo  Angeh,  secundo  coeh,  scilicet, 
empyreura,  tertio  aquee,  quse  super  coelos  sunt, 
postea  vero  sol,  hma  et  stellai  :  ergo  signura 
est,  aquas  super  coelestes  esse  proxime  sub 
coelo  erapyreo,  et  supra  sydereum.  Responde- 
raus,  ex  hoc  ordine  nuUura  indiciura  sumi ; 
tum  quia  post  aquas  illas  quarto  loco  pouun- 
tur  virtutes  Doraini,  et  infra  post  imbres,  et 
ros  ponuntur  spiritus  Dei,  et  midto  inferius 
ponuntur  nox  et  dies ,  hix  et  tenebrse  ,  quse 
et  prius  facta,  et  suo  modo  mobiliora  sunt; 
tum  denique,  quia  in  chcto  Psalmo  148,  prius 
sol,  luna ,  stehse  et  hiraen,  et  postea  aquse 
supercoelestes  ad  Deum  laudandum  provocan- 
tur.  Igitur  ex  ordine  nuUum  argumentum  su- 
raitur,  nam  spiritus,  ubi  vult,  sjnrat,  et  simi- 
liter,  quo  voluit  ordine  mentem,  et  linguam 
Psalmistse,  et  puerorura  ad  laudem  Dei  exci- 
tavit .  Igitur  si  omnia  Scripturse  loca  attente 
ponderentur,  et  inter  se  conferantur,  vel  huic 
nostrse  sententige  magis  favent,  vel  certe  nihil 
repugnant :  ergo  cura  ratio  pro  hac  sententia 
multum  prsevaleat,  eijuxta  illam  vitentur  in- 
coranioda,  quse  uaturali  rationi  repugnare  vi- 
dentur,  aliis  raerito  prajferenda  est.  Neque 
auctoritas  Patrum  movere  debet,  quia  neque 
ipsi  inter  se  consentiunt,  neque  suara  senten- 
tiara  tanquara  certara  tradunt,  neque  altera 
quara  defendimus,  sufficienti  auctoritate  des- 
tituta  est.  Unicura  taraen  dubium  circa  illam 
superest,  cpod  ex  noraine,  et  opere  firmamenti 
sumitur  ,  quod  in  capite  sequenti  tractandum 
est. 


420 


LIB.  It.  DE  SiNGULORUM  SEX  DIERU51 


CAPUT  V. 


OUODNAM  CORPUS  FUETIIT  FIRMAMENTUM  SECUNDO 
IIE  FACTUM,  ET  QUOMODO  AD  DIVIDENDAS  AQUAS 
AB  AQUIS  FIRMATUM;  SEU   POSITUM  SIT. 

4.  Prima  scnteiiiia  ditolus  modis  ifUellecia. 
—  Prima  senteutia  est  firmameiitum  illud 
fuisse  proprium  coelum  fetberenm,  quod  in 
illo  die  fuit  substantialiter  productum.  In  hoc 
convenire  videntur  omnes  auctores,  qui  aquas 
super  coelum  stellatum  collocant ;  videtur  ta- 
men  inter  eos  esse  aliqua  diversitas.  Nam  qui- 
dam  dicunt  esse  coelum  stellatum^  quia  in 
quarto  die  dicitur  Deus  posuisse  stellas  in  fir- 
maraento  :  ita  sentit  Clirysostomus,  liom.  A,  in 
Genes.,  et  fertur  sub  nomine  D.  Tbomae  in 
expositione  in  Genes.^  et  sequitur  Catberinus 
ibidem  ;  alii  omnes  ccelos  planetarum  cum 
stellato  sub  nomine  firmamenti  compreben- 
dunt ,  quod  insinuat  Damascenus,  libro  se- 
cundO;,  de  Fide/  capite  sexto,  quamvis  non 
satis  rem  declaret,  nam  etiara  coelura  stella- 
tumfirmamentura  appellat,  ut  ibi  etiam  Clicb- 
toveus  notat,  et  .sequi  videtur,  et  eodera  raodo 
loquitiu^  Beda,  in  Exaemeron,  et  sequitur  Ma- 
gister  Sentent.,  in  2,  distin.  1-4,  in  principio,  et 
duci  videntur,  quia  dicta  verba  quartffi  diei 
ad  omnes  bos  coelos  possunt  accoramodari, 
quia  omnes  aliquo  modo  stellati  sunt,  nam 
singub  unam  saltem  slellara  babent. 

2.  Q,uid  in  kac  prima  sententia  consequenter 
fatendiim.  —  Veruratamen  consequenter  in 
hac  sententia  loquendo,  dicendum  videtur  sub 
nomine  firmamenti  comprehendi  etiam  coelos 
supra  octavam  spbseram  existentes,  si  duo  sunt 
praiter  empyreum,  vel  saltem  primum  raobile: 
nam  si  elementarcs  aquae  sunt  supra  crystal- 
hnura,  et  supra  primum  mobile,  si  ab  boc  est 
distinctum  ;  quia  non  est  credibile  inter  pri- 
raura  raobile,  et  inferiores  ccelos  aquas  esse 
interpositas,  alias  circuraferrentur  et  raperen- 
tur  per  motum  primi  mobibs,  quia  non  posset 
aUter  primum  mobile  seciun  rapere  inferiores 
coelos,  imo  etiamsi  secum  moveret  aquas,  non 
parum  ejus  impetus  retardaretur,  iie  posset  ad 
inferiores  coelos  pervenire ;  et  ideo  qui  mebus 
in  ea  sententia  loquuntiu',  dicunt  aquas  esse 
supra  oranes  mobiles  coelos  :  ergo  isti  conse- 
quenter  clicere  debent,  omnes  illos  coelos  fac- 
tos  esse  bac  secunda  die,  et  nomine  firmamenti 
esse  coraprehensos.  Probatur  btec  ultima  illa- 
tio,  tum  quia  inter  aquas  existeiites  j  uxta  coe- 
lum  empyreum_,  et  existentes  iu  hoc  iuferiori 


OPERIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI  REQUIE. 
heraisphgerio,  non  minus  interponitur  primum 
mobile,  quam  ccebim  .stellatum,  nec  magis  boc 
coebim,  quara  coe'um  kmee ;  ergo  tota  illa  co?- 
lorum  congeries  dividit  aquas  ab  aquis  :  ergo 
tota  illa  raunus  firraamenti  subit ;  ergo  tota 
sub  nomiue  firraaraenti  coraprehendi  debet. 
Tum  etiam,  quia  si  nunc  est  aqua  supra  om- 
nes  coelos  raobiles,  non  fuit  ilbic  elevata  ab 
hoc  inferiori  orbe  per  raotum  localem,  sed  ibi 
creata  fuit  prius,  et  postea  ibi  firmata,  ut  ca- 
pite  superiori  ostensum  est ;  ergo  ante  secun- 
dura  diem  nullum  erat  coelum  inter  illam 
aquam,  et  inferiorem  interpositum,  ahas  ( ut 
supra  argumentabar)  jam  esset  facta  divisio 
aquarum  ab  aquis ;  ergo  firmamentura,  quod 
postea  divisit  aquas  ab  aquis  illo  modo  iiitel- 
lectis,  non  potest  esse  nisi  tota  congeries,  seu 
expansio  coelorura  raobibura. 

3.  Consecutio  altera  ex  eadern  senieniia.  — 
Lyrani  responsio  ref/itatur  duplici  incommodo. 
—  Hinc  consequenter  in  hac  sententia  loquen- 
tes ,  dicunt  firmamentum  fuisse  hoc  die  fac- 
tum  quoad  substantialem  productiouem  ejus, 
ut  in  Basibo,  Ambrosio  et  abis  videre  licet.  Et 
probatur  consecutio  ex  proxime  dictis,  quia 
ante  divisionem  aquarum  ab  aquis  non  pote- 
rant  esse  coeU  in  substantia  sua  :  ergo  tunc 
facti  sunt  substantiaUter,  quando  aquas  ab 
aquis  separare  cceperuut.  Consequentia  est  evi- 
dens,  et  antecedeus  probatur,  quia  si  jamcor' 
pora  coelestia  substantiaUter  existebant ,  ubi- 
nam,  qua^so,  erant,  aut  in  quo  orbis  situ  ?  Nam 
ubi  niuic  suut,  esse  non  potiu-ant,  quiu  divi- 
derent  aquas  ab  aquis,  ut  jam  arguraeutati 
sumus  :  in  aUo  vero  situ,  quem  postea  totaUter 
mutaverint,  cogitari  non  possunt,  ut  ca[jite 
prtecedenti  probavi :  ergo  necessario  dicendum 
est  iu  hac  seutentia  ccelos  in  opere  hujus  se- 
cundo3  diei  substantiaUter  esse  productos. 
Quapropter  non  loquuntur  consequenter,  qui 
cura  doceant  nomine  firmamenti  significari 
corpora  coelestia  ,  nihilominus  dicuut  non  esse 
firmamentum  factum  quoad  substantiam,  sed 
quoad  aliquam  quaUtatem,  quod  seutit  Lyra- 
nu.  Hoc  euim  nec  in  Scriptura  fvmdameutum 
habet,  nec  consequenter  dici  potest,  quia  si 
substantia  coelorum  jam  erat,  jam  dividebat 
aquas,  ut  dixi ;  ueque  etiam  expUcari  potest, 
quffi  fuerit  quaUtas  iUa  secuudum  quam  coe- 
Uim  secundo  die  factum  dicitur.  Respondet 
Lyrauus  fuisse  quaUtatem  datam  coeUs  ad  in- 
fluendum  super  elementa  ad  eorum  couserva- 
tionem  et  gubernationem;  sed  hoc  nec  Scrip- 
turce,  nec  philosopliise  consouat.  Nam  Scrip- 
tura  nou  dicit  hoc   die  factum  esse   fii-ma- 


CAP.  V.  QUODNAM  CORPUS  FUERIT 
mentum,  iit  influat,  sed ntdivilat ab  aquis ;  ad 
quod  muuus  impertineus  est  influentia,  nani 
etiamsi  iiiliil  influeret,  si  esset  terminus,  et 
quasiparies  interpositus  inter  aquas  et  aquas  , 
esset  ad  illud  munussufficiens;et  prseterease- 
cundum  veram  pliilosopliiam  in  coslo  non  sunt 
qualitates  extrinsecoe,  aut  adventitia},  prceter 
lumen  quatenus  a  sole  communieatur  :  si  quse 
vero  sunt  in  singulis  astris  proprias  et  insepa- 
rabiles  qualitates  ad  peculiari  modo  influen- 
dum,  illae  concreatre  sunt  cum  ipsis  astris  seu 
coelis,  et  non  per  postea  per  propriam  actio- 
nem,  seu  quasi  alterationem  inditse,  quiasunt 
propri^e  passiones  a  formis  coelestibus  manan- 
tes,  sicut  supra  de  hice  diximus,  vel  sicut  de 
lierbis,  vel  lapidibus,  seu  petris  peculiares  vir- 
tutes  habentibus,  credimus.  Si  enim  in  corpo- 
ribus  terrestribus  similes  virtutes  manant  a 
propriis  formis,  cur  non  magis  in  coelestibus? 

4.  Aliorum  responsio  frcGclicto  cluplici  i-u- 
commodo  etiam,  rejicitur  —  Unde  ahi  dixerunt 
inamquahtatem  fuisse  pecuharem  sohditatem, 
seu  firmitatem  datam  co^hs  ad  sustinendas 
aquas  ;  sed  utrumque  incommo.lum  in  hoc  in- 
venio,  quia  non  prius  tempore  facta  est  divisio 
aquarum,  quam  cwlum  fuerit  sufficienter  fir- 
matum  ad  utrasque  aquas  terminandas.  At 
vero  si  prius  essent  facti  coeh  quoad  substau- 
tiam,  quam  quoad  firmitatem,  prius  etiam  di- 
visissent  aquas,  quam  in  se  firmitatem  illam 
reeepissent :  ergo  non  consonat  iha  sententia 
cum  Scriptura,  quse  dicit,  fecit  Deus  finna- 
mentum,  dicisitque  aquas.  Deinde  etiam  non 
est  philosophicum  fini^ere  talem  quahtatetn 
extrinsecus  additam  svd^stantice  coeh,  nam  iha 
esse  non  potest  nisi  vel  densitas,  aut  quasi  du- 
rities,  vel  indivisibihtas  aut  incorruptibilitas: 
quidquid  autem  hujusmodi  est  in  C03I0,  iutrin- 
secum  ihi  est,  el  connaturale,  ac  proinde  cum 
illo  concreatum  :  ergo  frustra  fingitur  prius 
substantialiter  creatum  cpiasi  monstrosum  ut- 
pote  internis  dispositionibus  et  connaturahbus 
quahtatibus  privatum,  quee  postea  ihi  additce 
ftierint;  si  ergo  firmumentum  ihud  fuit  coehim, 
sine  dubio  fuit  tunc  substantiahter  productimi. 

5.  Tertia  ex  eadem  sententia  consecutio  a 
qua  deficit  Burgmsis. —  Et  redarguitur.  —  Ex 
quo  uherius  consequenter  dicendum  est  non 
fuisse  creationem  firmamenti  prodiictionem 
ex  nihilo,  sed  ex  preejacente  materia.  Hujus 
oppositum  docuit  Burgensis  in  Addition,  ad 
Lyrau. ,  Genes.  1.  Sed  revera  non  loquitur 
consequeater  ,  dum  asserit  fnmamentum  esse 
factum  secunda  die  quoad  substantiam  :  et  ni- 
liilomiuus  non  esse  factum  ex  materia  ahcujus 


FmMAMENTUM  SECUNDO  DIE,  ETC.  i2l 

corporis  prgeexistentis  in  iho  loco,  ubi  firma- 
meutum  factum  est.  Nam  ihud  spatium,  quod 
firmamentum  iu  hoc  muudo  replevit,  quoilque 
jam  erat  intra  sphoeram  coeh  empyrei  inchi- 
sum,  non  erat  vacuum  priusquam  firmamen- 
tum  fieret  :  ergo  aho  corpore  erat  r(>pletum, 
quod  ibi  postea  manere  non  potuit :  ergo  ne- 
cessarium  fuit ,  ut  ex  illo  firmamentum  pro- 
duceretur,  quia  neque  annihilari  debuit,  nec 
per  motum  localem  couvenienter  inde  expelli 
potuit.  Quia  uon  est  verisimile,  tantam  molem 
corpoream  fuisse  ab  illo  loco  exclusam  ,  et 
simul  cum  prceexistentibus  corporibus  in  eo- 
rum  locis  intromissam  esse  :  nam  id  sine  cor- 
porum  peuetratione,  vel  nimia,  et  prseterna- 
turali  condensatione  fieri  non  poterat.  Unde 
propter  hanc  rationem,  prseter  alias  supra  po- 
sitas  verissimum  est  principium  ssepe  repeti- 
tum,  et  commuuiter  receptum,  Deum  post  pri- 
mam  corporum  creationem,  nullum  novum 
corpus  ex  ihliilo  creasse,  sed  ex  aliquo  prius 
creato  illud  formasse.  Quse  formatio  solet  dici 
creatio,  quia  et  materia,  et  qna  fit,  ab  eodem 
auctore  creata  est,  et  quia  tunc  fiebat  per  ac- 
tionem  propriam  auctoris  naturoe,  et  a  com- 
muni  modo  generationis,  quce  per  causas  se- 
cundas  fit,  distinctas,  ad  quam  distinctionem 
siguificauilam  nomine  creatiouis  significatur  : 
atque  etiam,  ut  indicetur,  illam  fuisse  origi- 
nariam,  ut  sic  dicam,  talis  rei,  vel  speciei  ab 
auctore  suo  emauationem.  Si  ergo  firmamen- 
tum,  id  est,  coelum  stellatum,  vel  solum,  vel 
cum  aliis  coelis  mobilibus,  secundo  die  substan- 
tialiter  creatum  est,  profecto  lioc  secundo  modo 
creationis ,  seu  formationis  ex  pra:>supposito 
subjecto,  non  ex  nihilo  fuit  productum  ;  et  in 
hoc  fere,  conveniunt  alii  liujus  sententia'  auc- 
tores. 

6.  Exqua  materia  juxta  dictamprimam  sen- 
tmtiam  facttvm.  fuerit  firmamentum. — Multum 
autem  inter  se  variant,  et  diesentiunt  in  expli- 
cancla  materia  ,  ex  qua  tunc  firmamentura, 
seu  coelum  productum  est :  nam  alii  ex  igne 
factum  esse  cogitarunt,  ut  refert  Augiistinus, 
lib.  2  Genes.  adlitter.,  c.  3,  et  videtur  sequi 
Gregorius  Nissenus,  in  Exaemeron,  dum  exis- 
timat  firmamentum  esse  igueoe  naturse,  et 
subtile  potius  quam  crassum ,  aut  densum, 
quem  secutus  est  Anselmus,  lib.  1,  de  hnagine 
mundi,  cap.  ''lo,  et  Alcuiuus,  q.  23,  iu  Gene- 
sim,  Basilius  vero,  homil.  3,  Exaemeron,  ex 
nullo  elementorum,  neque  ex  commixtione  ele- 
mentorum,  sed  ex  alia  quadam  subtili  materia 
putavit  esse  factum :  quod  etiam  sentit  Ambro- 
sius,  lib.  1  Exaemeron,  cap,  6,  qui  allegaut 


422  LIB.  II.  DE  SINGULORUM  SEX  DIERUM 

verba  Isaige  dicentis,  qui  flrmavit  coelum,  sicut 
fumum.  Comraiinior  tamen  horum  auctorum 
sententia  est,  fuisse  ex  aqua  formarum;  estque 
hic  modus  dicendi  probabilior,  illa  sententia 
snpposita,  quem  Beda,  in  Exaemeron,  ex  D. 
Petro  refei^t  in  lib.  1  Recognit.Glementis,  ubi 
expresse  haec  sententia  habetur,  quam  secuti 
sunt  Tlieodoretus,  q.  IJ  et  14,  in  Genesim,  et 
Anastasius  Synaita,hb.  2  Exaemer.,  etCyrillus 
Hierosolymitanus,  Catechesi  3  et  9 ,  et  plures 
alii,  quos  Glossa  magna  refert.  Habet  enim  liic 
modus  aliquam  fundamenti  speciem  in  Scrip- 
tura,  et  narratione  Moysis :  ait  enim  dixisse 
Deum,  flat  flrmamentum  i7i  meclio  aquarum. 
Unde  apparenter,  et  consequenter  colligunt, 
usque  ad  secundum  diem  totum  spatium  a  su- 
premo  coelo  usque  ad  terram  aquis  plenum 
fuisse,  Deum  autem  secunda  die  ex  aquis  in 
loco  medio  collocatis ,  firmamentum,  seu  con- 
geriem  coelorum  mobilium  formasse  et  soli- 
dasse,  atque  ita  producendo  firmamentum , 
aquas  ab  aquis  divisisse,  atque  ita  fere  totum 
hujus  sententiee  fundamentura  in  proprietate 
istorum  verborum  positum  est,  unumquodque 
illorum  ponderando  ,  ut  paulo  post  nostram 
sententiam  explicando,  et  huic  fundamento 
satisfaciendo,  videbimus.  Solent  etiam  hic  ad- 
jmigere  verba  Petri,  Epistol.  2,  cap.  3,  qufe 
nunc  omitto,  quiain  libro  primo,  tractata  sunt. 
7.  Rejecta  prtma  setitentia  hactenus  statui- 
tur  secimdaperflrmamentmn  signiflcari  aerem. 
—  Nihilominus  sententia  heec  a  nobis  probari 
non  potest:  tum  quia  diximus  supra  coelosstel- 
latos,  aut  raobiles  nullas  esse  veras  aquas :  ergo 
non  sunt  illi  coeli,  qui  dividunt  aquasabaquis: 
ergo  non  sunt  firmamentum  :  tum  etiam,  quia 
diximus  omnes  illos  coelos  fuisse  creatos  ex 
niliilo  in  primo  instanti :  postea  vero  per  nul- 
lam  mutationem  accidentalera,  sive  localera, 
sive  alterationis  potuisse  denominationem  fir- 
maraentiaccipere.  Dicimus  ergo  iraprimis,  fir- 
mamentura  ilhid  hoc  die  factum  inter  aquas, 
esse  aerera,  seu  ahquara  partera  ejus,  nempe 
aUquararegionera  aeris.  Hanc  sententiara  ma- 
gis  probatD.Thomas,  1  part.,  c[U8est.68,art.  1, 
et  76,  art.  1,  Durandus,  in  2,  dist.  14,  q.  1, 
num  14,  Cajetanus  et  Pereira,  in  Genes.,  et 
Eugubinus,in  Cosmopoeia,  et  sequitur  Lorinus 
in  idPsalm.  18,  et  opera  manuum  ejus  annun- 
tiat  flrmamentum.  Ubi  idem  tenuit  Arias  Mon- 
tanus  et  Genebrardus  ibi  refert  Clialdaeum  ex- 
ponentem  de  aere,  qui  inter  coelura  et  terram, 
latissirae  est  expansus,  et  in  quo  mirabilia  me-  ^ 
teora  cernuntur,  et  rairabilia  Dei  preedicant, 
et  hanc  interpretationem  ad  lociim  Genesis  ac- 


OPERIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI  REQUIE. 

coramodat,  earaque  dicit  esse  multorum  sen- 
tentiam,  quam  ipse  non  repiobat,  et  eamdem 
sequitur  Piiieda  in  id  Job  37:  Tu  fordtan  curn 
eo  fa^jricaius  est  coelos,  etc,  eumdem  locum  de 
aere  interpretando.  Consentit  etiara  Tornielus, 
in  Annalibus  :  ac  denique  necessario  idem  di- 
cunt  omnes,  qui  negant  aquas  esse  supra  ccr- 
los  incorruptibiles  ;  et  ex  Patribus  illi  favet 
Augustinus,  1.  2  Genesis  ad  litter.,  c.  4,  cujus 
verba  jara  supraretuli,  et  in  Imperfecto  Gene- 
sis  ad  litter.,  cap.  8,  sic  inquit :  Quoniam  cce- 
Imn  flrmamentum  vocavit,  non  absurde  intelli- 
gitur  quidquid  infra  cethereum  ccelum  est.  At 
vero,  in  cap.  12,  explicans  opus  quartffi  diei 
dicit :  In  hoc  loco,  cim  dicitiir  flrmamentum 
cceli,  inteUlgendum  est,  omnem  istam  cetheream 
machmam  dici.  Quce  omnia  suistantia  continet, 
siih  quapuri,  et  tranquilli  aeris  serenitas  vi- 
get,  suh  qua  ite  n  iste  aer  turlulentus,  et  pro- 
cellosus  agitatur.  Quoe  verba  parura  nostrse 
senteutise  favent,  et  ostendunt  Augustinura  in 
illa  re  fuisse  dubium,  quaravis  in  eis  aerera  a 
significatione  firraaraenti  non  excludat  Deinde 
favet  etiara  Hieronyraus,  iu  Epistol.  83,  ad 
Ocean.,  cum  dicit :  Inter  codum  et  terram  me- 
dium  destruitur  flrmamentum ;  et  cum  subdit  : 
juxta  Ilehraici  sermonis  etymologiam,  et  aquis 
sortitur  vocabulum,  scilicet  ccelum,  Hebraice 
Saraaira.  Expressius  hanc  sententiara  docuit 
Rupertus,  hb.  1,  in  Genes.,  c.  22,  cujus  verba 
paulo  post  referam. 

8.  Ratio 'pro  eadem. — Ratione  probatur  hsec 
sententia  primo  a  sufficienti  partium  enume- 
ratione  :  quia  si  nomine  flrmamenti  ibi  non 
intelliguntur  superiores  coeli,  oportet,  ut  coe- 
lura  inferius  intelligatur,  quandoquidera  fu^- 
maraentum  coelum  appellatum  est :  hoc  autem 
coelura  juxta  Scripturee  usum  non  est  nisi  aer. 
Secundo,  quia  nullum  aliud  corpus  dici  potest 
dividere  aquas  ab  aquis :  ergo  nullum  aliud 
potest  esse  firmameutum,  cui  hoc  muuus  tri- 
buitur;  antecedens  juxta  explicationem  aqua- 
rum,  quam  sequimur,  per  se  notum  est.  Ve- 
rumtamen  etiara  juxta  sententiam  ponentem 
aquas  supra  coelos  incorruptibiles,  non  potest 
designari  corpus,  aut  corporum  collectio  divi- 
dens  aquas  ab  aquis,  nisi  aer  in  ea  includatur. 
Nam  firraamentum  dividens  aquas  ab  aquis 
occupare  debet  totum  spatium  inter  aquas  su- 
periores  et  inferiores,  iuterjectum,  ita  ut  si- 
cut  ex  parte  superiori  coelestes  aquas  proxime 
coutingit,  et  continet,  ita  iuferiores  aquas  ter- 
restres  sub  se  imraediate  contineat  et  attingat. 
Nam  firraaraentum  est  tauquam  terminus 
utrarumque  aquarum :  de  ratioue  autem  ter- 


CAP.  V.  QUODNAM  CORPUS  FUERIT 
mini  est^  nt  immediate  attingat  ea,  qnae  termi- 
nat,  sen  dividit :  ergo  necesse  est,  nt  saltem  ex 
inferiori  parte  aer  ad  firmameutnm  pertineat. 
Unde  nlterins  cnm  snperiores  aqnas  infra  om- 
nes  coelos  ajtlicreos,  imo  etiam  infra  ignem, 
et  tertiam,  seu  snpremam  regionem  aeris  sint, 
recte  concludimns,  solnm  aerem  esse  firma- 
meutum  dividens  aqnas  ab  aquis. 

9.  Qiuenani  i^ars  aeris  sive  reglo  significetur 
per  fiririamentim. — Quod  sit  media  regio  sen- 
timit  Rupertus,  D.  Thonias,  Pereira,  et  alii. — 
Alii  infimam  pommt. — Sed  qnceri  potest,  qnis 
aer,  seu  qnse  pars  ejns  sit  hnjusmodi  firma- 
mentum,  scilicet,  an  aer  infima?,  vel  niedise 
regionis  :  nam  qui  est  in  snprema  exclnditnr  a 
ratione  firmamenti  eo  ipso,  qnod  nnllas  aqnas 
vel  in  se,  vel  snpra  se  continet.  Inter  alias  vero 
dnas  regiones,  ratio  dubitandi  esse  potest,  quia 
multi  ex  auctoribns,  qni  per  firmamentnm  ae- 
rem  intellignut,  appellationem  hanc  aeri  se- 
cnndse  regionis  attribunnt.  Id  significat  Ru- 
pertus  supra  ,  et  clarius  divus  Tliomas  dicens 
firmamentnm  esse  illam  partem  aeris,  in  qua 
condensantur  nuhes,  et  dici  firmamentum  pro- 
pter  spissitudinem  aeris  in  parte  illa,  et  idem 
significant  Pereira,  et  alii,  qni  dicnnt  firma- 
mentnm  hoc  die  factnm  esse  locum  naturalem 
generationis  aqnarum  snblimium,  sen  phivia- 
linm.  Constat  antem  hujusmodi  locum  esse 
mediam  regionem  aeris :  ergo  illa  significatnr 
nomine  firmamenti.  In  contrarinm  vero  est, 
illa  regio  uon  videtur  dividere  aqnas  ab  aqnis : 
ergo  non  potest  cnm  proprietate  dici  firma- 
mentum.  Antecedeus  probatnr,  qnia  aer  se- 
cnnda3  regionis  potius  est  locus  continens  su- 
periores  aquas,  et  ita  nou  attingit  utrnmque 
extremum,  sed  unum  tantum.  Ergo  potins  aer 
hujus  infimse  regionis  dicendnm  est  firmamen- 
tum,  qnia  est  qnasi  paries  interjectus  inter 
aquas  inferiores  et  superiores  ,  et  qnasi  termi- 
nns  utrasque  attingens  et  separans :  nam  proxi- 
me  sub  se  continet  inferiores  aquas :  superiores 
antem  non  in  se,  sed  snpra  se  immediate  habet. 
Et  in  hunc  moduni  videtnr  explicare  firma- 
mentnm  Eugubinus,  in  Cosmopoeia,  et  Abu- 
lensis  ex  Rabbinis  refert:  Quod  istud  firma- 
nientum  sit  prima  pars,  vel  interstitium  aeris, 
quod  est  inter  nos  ct  locum  aeris  ,  in  quo  fiunt 
meteorologiccB  impressiones.  Nec  discrepat  Glos- 
sa  ordinaria ,  cum  ex  mente  Augustini  dicit 
ccelum  et  firmamentnm  hic  accipi  propter  hoc 
tantum,  quia  intervallnm  ejus  dividit  inter 
quosdam  vapores  aquarum  et  aquas ,  quoe  sinit 
in  terris ;  et  eodem  modo  explicat  hanc  senten- 
tiam  Eucherius^  quam  non  improbat. 


FIRMAMENTUM  SECUNDO  DIE,  ETC.  123 

10.  Judicium  auctoris  utramque  partem 
approhans. — Ego  ntramqne  sententiam  proba- 
bilem  ceuseo.  Si  tamen  aliqua  illarum  neces- 
sario  rejicienda  esset,  magis  eligerem,  et  pro- 
barem  posteriorem  propter  rationes  factas :  et 
qnia  lisec  inferior  pars  aeris  frequentibus  ap- 
pellari  solet  nomine  coeli,  quo  homine  firma- 
mentum  etiam  appellatum  est,  et  probabiliter 
intelligitnr  de  propinquiori  coelo,  et  (ut  itadi- 
cam)  magis  pcrvnlgato  et  sensibili  hominibns, 
a  quo  vohicres  coeli  denominantur,  quia  in  eo 
volitant ;  maxime  antem  videmns  volare  illas 
in  hac  infima  regione  aeris :  ergo  sicut  illa  vo- 
catur  coelum,  ita  etiam  nomine  firmamenti  in- 
telligi  potest,  cum  aquas  ab  aquisdividat.  Exis- 
timo  tamen  neutram  illarnm  sententiarum 
esse  rejiciendam,  quia  utraque  est  vehiti  pe- 
cnUaris  affirmativa,  quse  cnm  altera  contra- 
dictionem  seu  repugnantiam  non  involvit  : 
nam  totus  aer  infimse  et  media?  regionis  potest 
dici  firmamentum,  qnia  revera  integrnm  mu- 
nus  firmamenti  non  per  alteram  partem  tan- 
tnm,  sed  per  utramqne  simul  expletnr ;  quod 
de  aere  infimse  regionis  probat  efficaciter  ratio 
facta,  quia  est  qnasi  terminus  inferiornm  aqua- 
rnm,  vehiti  detinens  illas,  ne  ulterius  ascen- 
dant.  De  aUera  vero  parte  optime,  etiam  pro- 
batnr  ratione  insinnata  a  D.  Thoma,  quia  ut 
aquae  possent  consistere  in  aliqua  superiori 
parte  aeris,  necessaria  fuit  aliqua  pecnharis 
dispositio  talis  aeris,  per  quam  redderetur  ap- 
tus  locns,  ad  aqnas  in  se  continendas ;  ergo  ex 
parte  alterius  extremi,  scilicet  snperioris,  etiam 
aer  ille  concurrit,  ad  dividendas  aqnas  ab  aquis : 
ergo  aer  ntrinsque  regiouis  secnndum  varias 
considerationes  potuit  ab  illis  auctoribns  fir- 
mamentnm  appellari:  cnmqne  totus  ille  aer  sit 
nnnm  corpus  continnum,  quod  per  extremas 
partes  suas  infimam  et  snperiorem  utrasqne 
acjnas  attingit,  optime  dicitur,  totum  illnm 
aerem  esse  coehim,  ac  firmamentnm  ad  aquas 
ab  aqnis  dividendas,  hoc  secundo  die  factum. 

\  1 .  Ohjectio  prima  contra  proxime  resoluta 
in  secunda  sententia.  —  Contra  lianc  vero  sen- 
tentiam  maxime  ponderatur  primo,  et  expen- 
ditur  nomen  firrimmentum,  qnia  nnllo  modo 
videtur  posse  cnm  proprietate  aeri  adaptari. 
Nam  firmamentum  proprie  significatnm  et 
firmum  ad  continendas  aquas,  ut  in  citatis 
auctoribus  videre  hcet,  et  lathis  proseqnitnr 
Ascanins  in  sna  Glossa,  et  vox  Gr»ca  igepicoua, 
cjua  u,si  sunt  Septnaginta,  satis  persuadet,  nara 
significat  corpus  soMdum  et  firmum  ,  et  ideo 
superioribus  coehs  tribuitnr,  qni  sohdissimi  et 
qnasi  aere  fusi  sunt^  ut  dicitur  Job  37.  Hoc  au- 


424  LIB.  n.  DE  SINGULORUM  SEX  DIERUM 

tem  non  potest  in  aerem  convenire,  quia  aer 
non  est  corpns  firmum  et  solidum  ,  sed  flui- 
dum  et  facile  divisibile  :  ergo  nou  potuit  no- 
mine  firmamenti  significari;  et  confirmatur, 
quia  in  quarto  die  dixit  Deus:  Flant  Iwmina- 
ria  in  firmawento  cceli,  non  dixit  autem,  ut 
fierent  in  aere,  quia  non  in  illo,  sed  in  supe- 
rioribus  coelis  facta  sunt;  ergo  non  est  aer  fir- 
maraentum.  Propter  quod  argumentum  ausus 
est  Ascauius  eam  sententiam,  quse  nomine 
firmamenti  aerem  intelligit,  erroneam  vocare : 
sed  excessit ,  et  sine  sufficienti  distinctione  et 
claritate  loquens ,  aliis  errandi  occasionem 
pnebuit,  ut  exponam. 

12.  Ad  ohjectionem  pra^dictam  responsio. — 
Ad  priorem  ergo  partem  imprimis  negamus 
nomen  firmamenti  semper  significare  corpus 
solidum  et  firmum  in  ea  significatione  ,  in  qua 
sumitur  in  argumento,  id  est,  quod  sit  corpus 
densum  et  din^um  ad  modum  crystalli,  ut  dicti 
auctoresloquuntur.  Nam  imprimisvox  Hebrffia, 
ibi  respondens  racchia  ad  liujusmodi  significa- 
tionem  non  cogit,  quia  vel  tautum  significat 
extensionem  aut  eflfusionem  ,  qure  in  aere  pro- 
priissime  reperitur,  ut  ex  Rabbinis  notant 
Oleaster,  Cajetanus,  et  alii;  vel  certe  ambi- 
gua  est  vox  ,  et  utramque  significationem 
recipit,  ut  notant  Lippouamus  in  Catena  et 
Ascanius  non  negat.  Unde  alii  auctores  eom- 
muniter  expansionem,  seu  extensionem  inter- 
pretantur,  juxta  illud,  Extendens  coeJum,  sicut 
pellem ;  de  quo  coelo  iu  eodem  capite  primo 
Genesis  dicitur  potuisse  Deum  aves  sub  firma- 
ri'ento  coeli ,  at  certe  uon  posuitavesin  corpore 
duro,  ac  impenetrabili,  sed  in  corpore  raro,  et 
quod  facile  cedat:  ergo  negari  non  potest, 
quin  aer  sub  fnmamento  comprebendatur. 
Secundo  admittimus  firmamentum  propter 
firinitatem  dictum  esse,  et  mbilominus  aeri 
optime  convenire  ,  quia  non  oportet  illam 
firmitatem  in  duritie,  aut  densitate  corporis 
ponere,  ut  dicti  auctores  sentiunt;  neque  eliam 
in  incorruptibilitate ,  ut  putavit  Albertus  de 
Quatuor  cooequaivis,  1  part.,q.  -4,art.  19;  sedin 
aliis  proprietatibus,  quse  in  corpore  etiam  te- 
nui  et  subtili  inveniri  possunt. 

13.  Locupletatur  proxima  responsio. — Quin 
potius,  ut  sentit  Origenes,  liomilia  prima  in 
Genesim,  omne  corpus  pliysicum,  ut  a  matlie- 
maticodistinguitur,  firmum,  seufirmamentum 
dici  potest,  et  Basilius,  homilia  tertia,  dixit  : 
Externi  hommcs  id  firmum  corpus  dicunt,  quod 
(/uasi  solidum  est,  densuni,  ac  p'eimm,  ut  a 
•inathematico  corpore  distinguerent :  est  auttrn 
mathematicum  corpus,  qiwd  in,  dimensionihus 


OPERIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI  REQUIE. 

solisc-msistit,  firmum_  autem,  quodcum  dimeU' 
sio7iitAis  resistere,  et  reniti  potest.  Scriptura 
autem  sacra,  quod  perrobustum  e.st,  neque  cedit, 
id  omne  firmamcntum  dicere  consuezit  ;  atque 
adeo  ut  in  aere  addensato  hac  ipsa  voce  p'erum- 
que  vtivideatur.  Undeetiam  D.Thomas  supra, 
Basilium  allcgans  ,  dixit  partem  aeris  mediam 
dictam  esse  firmamentum  prop'eT  spissitudi- 
nem,  quam  iln  hahet:  et  eamdem  expositionem 
late  prosequitur  Ambrosius ,  hbro  secundo 
Exaemeron,  capite  quarto,  ubi  hanc  firmita- 
tem  tribuit  cfjelo,  in  quo  nubes  et  tonitrua, 
nives,  et  similia  generantur,  et  rupto  aeredes- 
cendunt.  Nequeenim,  ait,  firmamentum  liocpo- 
test  sine  oJiquo  rumpi  fragore,  et  penetrari. 
Ideo  et  firmamentum  dicitur,  quod  non  sit  in- 
taldam,  neque  remissum  ;  waAq,  concludit:  J^ 
firmitate  ergo  firmamentum  est  nuncupatum, 
vel  qiiod  divina  virtute  firmatum  sit.  Nam  (ut 
statimdicam)  credibile  est,  illam  aeris  partem 
peculiaremdi.spositionemad  continendas  aquas 
nubium  ab  auctore  naturse  accepisse. 

ii.  Infima  quoque  regio  aeris  nomine  firma- 

mentivenirepotest.—Adconfirmationem  in  n.il . 

— Addimusvero,etiam  inferiorem  partemaeris 

.  quantumvisraram,  etsublilem  habere  aliquam 

sufficientem  firmitatem  ad  officium  continendi 

aquas,  ratione  cujus  proprie  valeat  firmamen- 

tum  appellari.   Sic    Rupertus  supra,  Flr,/ia- 

mentum,  ait :  solidum  quid,  ant  durum  est,  ut 

vuJgo  putatur,  sed  aerest  extensus,  et  suJjtiliza- 

tus,  quiaJicet  soJidum  corpus  non  sit,  Scriptura 

iJlud  firmamentum  vocat,  eo  quoddividat  aquas 

ah  aquis,  quod  amplius  ipse  non  declarat :  Au- 

gMstinus  vero,  lib.  2  Genes.  ad  Utter.,-  c.  10, 

dixit,  vocari  firmamcntum,  aut  propter  firmita- 

lem,  aut  propter  transgressihiJem  termimim  su- 

periorum,  et  infervirum  aquarnm.  Quod  etiam 

ex  Chrysostomo,  Ambrosio,  Origene,  Eucherio, 

Beda,  et  aliis  refert  Ascanius  supra ;  et  addit 

Eugubinum  Genesis  primo  dicentem,  potuisse 

vocari  firmamentum  ex  firmitate  situs,  sicut 

de  terra  dicitur,  qui  firmavit  terram  super  a- 

quas,  Psalm.  133,  et  Psal.  92,  firmavit  orhem 

terra'.  His  ergo  modis  tota  etiam  iiiferior  pars 

aeris  firmamentum,  seu  pars  firmamenti  dici 

potest,  quia  magnam  firmitatem  habet  in  situ 

suo,  prffisertim  respectu  aquarum,  quasita  sub 

se  continet,  ut  terminum  illum  nullo  modo 

transgredi  valeant ;  ergoexnominefirmamenti 

nullum  probabile   argumeutum   coutra  nos- 

tram   sententiam  sumitur.    Quomodo    autem 

inferius  dlcatur  Deus  posuisse  stellas  in  firma- 

mento,  in  opere  quartse  diei  declarabitur,  ca- 

pite  nono,  numero  11, 


CAP.  V.  quodnam  corpus  fuerit 

15.  Ohjedio  secunda  contra  eariulem  sacun- 
darii  serUciifam. —  Q,iino'nmdam  renponsio.  — 
Sed  tuiio  altera  oljjectio  iusurgit  ex  pondera- 
tione  verbi^  /idt  /irii/amentum  ;  quouiam  aer 
jam  existebat  in  toto  loro  suo^  uam  ibi  primo 
die  creatus  est,  ut  iu  primo  libro  diximiis  : 
ergo  vel  non  potuit  firmameutum  fiori  secun- 
do  die,  vel  aer  uon  est.  Respondetur^  propter 
hanc  causam  aliquos  dixisse  aerem  fuisse  fac- 
tum  quoad  substantiam  hoc  secundo  die,  Ita 
refert  Pereira,  et  non  putat  improbabile^  ex- 
plicatque  in  hunc  modum  :  nam  in  primo  die 
totum  spatium  a  terra  usque  ad  hmam  non 
erat  tribus  ahis  elementis  pleuum^  sed  qua(iara 
nebulosa  materia,  scu  touui  vapore  quasi  me- 
dio  inter  aercm  et  aquam  ,  quod  coUigunt  ex 
illo  Ecclesiast.  24,  ubi  divina  Sapientia  dicit : 
^'go  feci,  tit  orirctitr  iri  coelis  liimen  indeflclens , 
et  qiiasi  ne-mla  texi  omnem  terram,  et  Job  38  : 
qitis  concJusit  ostils  mare,  (juando  erumpebat, 
quasi  de  vitha  procedens,  cum  ponerem  miiem 
Testimentum  ejus,  et  caligine  illud  quasi  pannis 
infaniicG  ol)volverem  ?  Ex  hac  ergo  nebulosa 
materia  dicunt^  factum  esse  aerem^  imo  etiam 
ignem  in  hac  secunda  die,  per  quamdam  ve- 
hiti  extenualionem  ^  et  rarefactionem  diviua 
virtutefactam. 

i6.  RefeXlilitr  prcecedens  responslo.—Ad  lo- 
cum  E ccles''astici  in  nuni.  15. — Ad  locum  Job 
iJndem.  —  Sed  hi^ec  sententia  nec  Scriptura^, 
nec  rationi  conseutanea  est.  Nam  Scriptura 
manifeste  supponit  aquas  pra?extitisse  ante 
secundum  diem,  sic  enim  in  principio  hujus 
diei  dixit  Deus,  Fiat  firmamentitm  in  medio 
aquarum,  et  iufra,  dvmsitque  aquas,  etc,  non 
ergo  tmic  fecit  aquas,  sed  divisit,  quae  jam 
erant :  ergo  eadem  ratioue  non  fecit  tunc  ae- 
rem,  sed  jam  erat.  Deinde  non  est  ordini  ua- 
turah  consentaneum,  ut  in  prima  productione 
corpora  simphcia  fiant  ex  multis,  sed  potius  e 
contrario.  Propter  quas  rationes,  et  ahas  supra 
couchisimus,  omnia  elementa  sub  propriis 
formis  in  primo  instanti  simul  cum  coehs  creata 
fuisse.  Neque  assertio  iUius  nebulse  in  princi- 
pio  tegentis  terram,  et  ascendemus  usque  ad 
coucavum  huiEe  in  Scj-iptura  fundameutum 
habet:  nam  iu  primo  testimonio  Ecclesiastici 
24,  uon  dicit  Sapientia,  nebula  texi  omnem  ter- 
ram,se(\.  sicttt  nebttJa,  etc..,ac  si  diceret,  inslar 
nebulse,  seu  ad  modum  cahginis;  quod  sentit 
Jansenuis  ibi  dicens  :  Sapientiam  rn  pmncipio 
cceJos  ornasse  Jumine,  terrani  vero  oltexisse  ca- 
ligine,  veJ  quia  tenelrce  erant  super  faciem  abys- 
si,  veJ  qtiia  in  terra  factum  est,  ut  nox  diei 
succederet :  quamvis  enim  nox^  aut  tenebrae 


FmMAMENTUM  SEGUNDO  DIE,  ETC  d2o 

uon  sint  uebula,  nihilominus  recte  de  iis  dici- 
tur,  tegere  teri^am  iastar  nebulaj,  vel  certe  ad 
illam  comparationem  satis  esse  potuit,  quod 
DEUS  terram  arjua  texerit,  perinde  ac  solet 
nebula  tegi.  Potest  etiam  esse  aUus  sensus  ma- 
gis  reconditus,  quod  ip.=a  sapientia  iucreata 
dicatur,  texisse  terram  instar  nebuhe,  quia 
majestate  sua  et  prcesentia  terram  implebat, 
ad  eum  modum  quo  de  divino  spiritu  exph- 
cantur  illa  verba,  Spiritus  Domini  ferehalur 
svper  aquas,  quia  fovebat  iUas  prEesentia  et 
virtute  sua;  quem  sensum  etiam  notat  Janse- 
nius,  advertendo,  vocem  illam  nebuJa  non  esse 
ablativi  casus,  sed  nominativi.  Yatabhis  autem 
expresse  vertit  ad  modum  nebuJce.  lu  verbis 
autem  Job  non  est  sermo  de  opere  secundse 
diei,  sed  tertise,  ut  patet  ex  autecedentibus 
verbis,  quis  cmcJusit  ostiis  mare,  t;tc.,  quod 
sine  dubio  tertia  die  factum  est,  ut  paulo  post 
videbimus;  unde  postea  non  dicitur  Deum 
texisse  terram  nebula,  aut  cahgiue,  sed  mare : 
nam  verba  suut,  cum  ponerem  nubem  vcstimen- 
tum  ejtis,  et  caJigine  iJJud  quasi  pannis  infan- 
tice  obvolverem ;  ubi  iha  relativa  ejus,  et  iJJud, 
mare,  quod  pra^cesserat,  referuut,  non  terram, 
de  qua  mentio  facla  nou  fuerat.  Unde  etiamsi 
voces  iUse  nitbes,  et  caJigo  cum  omni  proprie- 
tate,  et  ut  ad  htteram  souant,  iuteUigantur, 
uihil  probant  de  nebulosa  illa  materia  in  priu- 
cipio  creata  supra  terram,  sed  ad  summum 
probaut,  in  tertio  die,  quando  Deus  aquas  in- 
tra  locum  maris  congregavit,  nubem  aliquam 
ex  eisdem  aquis  elevatam  esse,  quas  caligine 
quadam  mare  ipsum  obvolvebat.  Quod  an  ita 
sit,  vel  cur  ita  factum  fuerit,  incertum  est: 
nimc  vero  satis  est  verba  illa  nihil  ad  prcesen- 
tem  causam  facere,  ut  ex  dictis  constat. 

17,  Secundo}  objectionis  veriur  responsio.— 
Dicendum  est  ergo  aerem  illum ,  qui  nomine 
firmamenti  in  verbis  Ulis  siguificatus  est,  n(ui 
esse  factum,  quoad  substautiam  per  illa  verba, 
fiat  firmamentum  in  medio  aquaruin,  sed  tan- 
tum  accepisse  per  illa  verba  munus,  et  statum 
firmamenti.  Ita  docet  D.  Thomas,  dicta  quses- 
tione  sexagesima  octava,  articulo  primo,  et 
hanc  sententiam  magis  probat  Pereira  supra, 
et  est  satis  communis;  et  declaratur  breviter, 
explicando  simul  totum  opus  hujus  secundee 
diei.  Omnia  enim  opera  istoi-um  dierum  ordi- 
nata  sunt  ad  dispositionem  uuiversi  faciendam 
generationi,  conservatioui,  et  hab.tationi  ho- 
miuum  et  aliorum  mixtorum  accommodata;  et 
quia  hsec  omnia  ex  iuce,  et  motu  primi  mobihs 
maxime  peudeut,  ideo  dispositio  universi  ab 
illis  in  primo  die  inchoata  est.  Deinde  vero 


m 


LIB.  n.  DE  SINGULOBUM  SEX  DlERUM 


necessarium  erat,  aquam  segregare^  et  in  unum 
locum  colligere,  ut  terra  esset  locus  mixtis  ac- 
commodatus.  Quia  vero  terra  per  se  et  in  sola 
sua  dispositione,  et  ariditate  sumpta  non  cst 
ad  generationem  mixtorum  apta  materia :  nisi 
convenienti  humiditate  disponatur;  ideo  ne- 
cessarium  fuit  ante  separationem  aquse  a  ter- 
ra,  seu  ante  maris  effectionem,  aquas  elevare 
in  superiorem  locum,  ut  inde  postea  possent 
opportunis  temporibus  descendere,  et  terram 
irrigare,  et  ad  rerum  procreationem  foecun- 
dare,  simulque  ut  descendendo  calorem  aeris 
temperarent.  Hac  igitur  de  causa  in  hoc  se- 
cundo  die  primum  omnium  magna  portio  a- 
quarum  terrestrium  uscjue  ad  secundam  re- 
gionem  aeris  elevata  est,  et  ita  divisse  sunt 
aquee  ab  aquis,  mansitque  aer  interpositus, 
tanquam  terminus  separans  aquas  phiviales  a 
terrestribus,  et  ita  factum  est  non  simpUciter 
in  esse  aeris,  sed  secundum  cjuid  in  esse  fir- 
mamenti,  seu  intransgressibilis  termini,  ut 
Augustinus  dixit,  et  hoc  significatur,  quia 
non  simpHciter  dictum  est,  /lat  firmamentum, 
sed  additum  est,  et  dividat  aquas  ah  aquis. 
Addendum  vero  ulterius  est  ex  D.  Thoma  non 
sohmi  in  aqua  factam  esse  mutatiouem,  vel 
localem,  per  ascensionem  ahcujus  partis  ejus, 
vel  alterationis  per  mutationemin  vapores,  vel 
nubes;  sed  etiam  in  ipso  aere  factam  esse  ali- 
quam  alterationem  per  condensationem  par- 
tium  ejus,  quam  divus  Thomas  spissitudinem 
vocat;per  quam  aUerationem  ille  locus  aptus, 
et  quasi  connaturalis  factus  est  ad  geueratio- 
nem  aquarum  phiviahum,  et  ad  recipiendam, 
et  quasi  sustentandam  materiam  ihi  genera- 
tioni  aptam^  et  hinc  consequenter  etiam  fac- 
tum  est,  ut  totus  aer  usque  ad  terram  eam  dis- 
positionem  reciperct,  vel  retineret,  quee  ad 
ihud  munus  dividendi  aquas  ab  aquis,  apta 
esset,  et  ita  totum  hujus  diei  opus  fuit  con- 
summatum. 

18.  Tertia  lipartita. — ■  Tertio  tamen  etulti- 
mo  instare  ahquis  potest,  urgendo  iha  verba, 
et  divisit  aqiias  ah  aquis.  Primo  quidem,  quia 
non  est  verisimile  in  hoc  ipso  die  elevatos  esse 
vapores,  et  nubes  in  subhraem  partem  aeris  : 
tum  quia  iha  elevatio  fit  virtute  soHs  et  caloris 
ejus,  uon  potuit  autem  Sol  tam  brevi  tempore 
tantam  multitudinem  vaporum  elevare  :  tum 
etiam  quia  capit.  2,  dicitur,  quod  post  condi- 
tum  paradisum  :  Deus  nondum  pluerat  super 
terram.  Deinde  cpiia  hcet  dicamus  nubes  et 
vapores  fuisse  elevatoslioc  secundo  die,  niliilo- 
miuus  nunquam  cum  proprietate  verum  est, 
acjuas  fuisse  divisas  ab  aquis,  quia  aqua  non 


OPERIBUS,  ET  SEPTIMI DIEI  REQUIE. 
ascendit  usque  ad  aerem  sub  propria  forma 
aquae,  sed  per  praeviam  mutationem  in  vapores 
ct  nubes,  quae  revera  non  sunt  aqua,  quamdiu 
ex  ilhs  non  generatur;  neque  etiam  sunt  in 
eodem  die  genitce  pluviales  aquae  in  superiori 
regione  aeris  :  ergo  simphciter  et  proprie  ve- 
rum  non  est,  fuisse  in  iUo  die  aquas  supra 
firmamentum  ab  iuferioribus  aquis  divisas. 

19.  Aliquorum  responsio,  inter  quos  est  Pe- 
reira.  —  Ejus  moderamen.  —  Ad  prirnam 
partem,  tertifs  ohjectionis  in  num.  18.  —  In  hoc 
puncto  ahqui  dixerunt  non  esse  necessarium, 
ut  in  hoc  die  fuerint  snblevati  vapores  et  nubes 
usque  ad  secundam  regionem  aeris,  vel  in  eo- 
dem  die  fuisse  aquas  phiviales  genitas,  sed  sa- 
tis  esse,  quod  hoc  die  fuerit  designatus  et  des- 
tinatus  aer,  ut  essent,  ut  ita  divisio  aquarum 
ab  aquis  fieret;  sed  hoc  cum  grano  sahs  acci- 
piendum  est.  Nam  sine  dulMO  dicendum  cst, 
hoc  die  factam  esse  et  executioni  mandatam 
divisionem  aquarum  ab  aquis  et  interpositio- 
nem  firmameuti  inter  ihas  :  nam  hisc  duo 
historice  referuntur  hoc  die  facta,  et  cum  veri- 
tate  et  proprietate  sunt  intelhgenda  :  ergo 
corporaUter  (ut  sic  dicam)  et  per  physicam  mu- 
tationem  in  aqua  et  firmamento ,  seu  iu  aere 
factam  ,  executioni  maudata  sunt.  Igitur  non 
sohim  est  dcsignatus,  seu  destinatus  aer,  seu 
aliqua  ejus  pars,  ut  postea  esset  locus  natura- 
iis  generationis  aquarum  ( nam  lisec  designa- 
tio,  vel  destinatio  magis  ad  internum  actum 
mentis,  quam  ad  exteruam  executionem  per- 
tinere  videtur) ;  sed  etiam  aer  ipse  intrin.«ece 
dispositus  et  prseparatus  est,  ut  esse  posset 
aptus  aquarum  locus  :  imo  etiam  in  possessione 
( ut  ita  dicam )  ipsarum  aquarum  missus  est 
iUa  recipiendo  et  continendo,  et  a  terrenis 
aquis  dividendo.  Unde  ulteiius  omnino  asse- 
rendum  est,  hoc  die  mediis  nubibus,  aut  va- 
poribus,  vel  aUis  simiUbus  meteoricis  substan- 
tiis  maguam  partem  aquarum  in  aere  seu  su- 
pra  firmamentum  fuisse  elevatam,  quia  sine 
hac  elevatione  vera,  et  corporaUs  divisio  aqua- 
rum  ab  aquis  inteUigi  non  potest.  Nequacon- 
tra  hoc  obstat  prima  pars  objectionis  facta, 
quia  non  oportet  totam  iUam  actionem  et  mu- 
tationem  tantum  efficaciEe  Sohs,  vel  lucis,  aut 
caloris  ejus  tribuere  (ut  quidam  voluut),  uam 
potissimum  facta  est  per  efhcaciam  auctoris 
naturee  dicentis  :  Fiat  firma/j/entum  in  inedio 
aquarum.  De  quo  imperio  recte  intelhgi  po- 
test  iUud  Amos  5  et  6  :  Qui  vocat  aquas  maris 
et  effundit  eas  super  faciem  terrce,  Dominns 
nomen  est  ejus.  Diviua  autem  virtute  facile  fieri 
potuit  iUa  elevatio  et  alteratio,  quantumvis 


CAP.  VI.  QUOMODO  TERTIO  DIE 
magna  cogitetnr,  intra  nnins  diei  tempns,  imo 
et  breviori,  si  Dens  volnisset.  Neqne  lioc  opns 
propter  velocitatemj  vei  aliam  similem  cansam 
censeri  potest  miracnlosnm,  sen  snpernaturale 
etiam  qnoad  modnm,  qnia  pertinnit  ad  pri- 
mam  rernm  creatiouem  late  snmptam,  id  est,  ad 
primam  linjns  mnndi  conditionem  et  conve- 
nientem  institntionem,  pront  ab  ipso  anctore 
natnrse  modo  maxime  connatnrali  disposita  et 
consnmmata  fnit, 

20.  Ad  seamdam  fartam  ilid.  —  Qnoad  al- 

teram  vero   partem  de  propria    generatione 

aqnarnm   plnvialinm   facile  concedam,   noii 

fnisse  hoc  die  factam  in  snperiori  regione  ae- 

ris  ,  et  lioc  ad  snmmnm  probant  verba  ex  2 

Gen.  citata  :  ISIon  pluerat  Dominus  Deus  siiper 

terram.  Fieri  enim  potnit,  nt  nnbes  et  vapores, 

et  tota  materia  aqnea  ad   plnvias  necessaria 

usque  ad  secnndam  regionem  aeris  lioc  die  as- 

cenderent,  et  nihilominns  non  statim,  nec  post 

aliqnos  dies  generaretnr,  aut  descenderet  phi- 

via.  Qnanqnam  si  qnis  vellet  mordicns  resis- 

tere,  non  posset  contrarinm  citatis  verbis  Ge- 

nesis  omnino  convinci.  Nam  in  dictis  verbis 

sohim  dicitur,  qnod  non  plnerat  Dens  super 

terram,  hoc  antem  esset  vernrn,  etiamsi  hoc 

ipso  secnndo  die  post  ascensum  nnbinm  essent 

genitse  aqnse  phiviales,  et  descendissent  per 

aerem,  qnia  nihilominns  non  descendissent 

snper  terram,  nec  irrigassent  illam,  quod  Scrip- 

tura  in  illis  verbis  intendit :  sed  descendissent 

super  inferiorem  aqnam,  quoe  tunc  totam  ter- 

ram  circumdabat.  Qnod  si  Deus  fortasse  hoc 

totnm  isto  die  facere  vohiisset,  nec  otiosnm, 

nec  supervacaneum  esset,  sed  ad  ostensionem 

perfecti,  et  consummati  operis  pertinere  po- 

tuisset.  Nihilominus  tamen,  ut  dixi,  verisimi- 

hus  videtnr ,  non  fuisse  hoc  eodem  die  nubes 

et  vapores  iternm  redactos  in  phiviam,  sicut 

non  est  etiam  verisimile,  statim  fnisse  genitam 

nivcm,  grandinem,  et  similia,  et  eodem  die  ad 

inferiores  aqnas  descendisse  ;  qnia  hsec  omnia 

per  se  necessaria  non  snnt,  nec  tunc  erant  uti- 

ha  ad  mundi  ornamentum  et  distinctionem,  et 

ahoqui  inScriptnra  fnndamentum  non  habent. 

Nam  nt  vere,  ac  proprie  dicantur  aquge  divisse 

ab  aqnis,  et  snpra  firmamentum  cohocatce,  sa- 

tis  est,  quod  per  nnbes  et  vapores  ascenderint, 

et  snpra  firmamentnm  detentai  fuerint,  Qnid- 

qnid  enim  sit  de  qusestione  pliysica,  an  vapo- 

res  isti,  vel  nubes  habeant  formam  snbstan- 

tialem  distiuctam  a  forma  aqna3,  vel  an  aqna 

sitformahter  in  nube  qnoad  snbstantiam  suam, 

vel  tantnm  potentia,  et  qnasi  in  materia  proxi- 

ma :  uihilominus  communiet  vulgari  sermone 


AQU.€  IN  LOCUM  UNUM,  ETC.  \Tl 

dicitnr  aqna  m  nnbibus  contineri,  et  Scriptnra 
ipsa  interdnm  ita  loqnitur,  juxta  ilhid  Job  21  : 
Qui  ligat  aquas  in  nnlihus  suis.  Unde  dixit 
eleganter  Gregorins  Nazianzenns,  oratio.  34, 
qnse  est  secunda  de  tlieologia,  parnm  a  fine  : 
Q,uis  aquam  in  nubihts  alligat,  eavique  partim 
in  nuhihiis  figit  [o  rem  admirandaml)  rerbo 
compressam,  tametsi  natura  sua  fiuxam  et  la- 
hilem :  partim  in  totius  terrre  faciem  efundit, 
ac  tempestive,  et  a^quali  modo  spargit.  Sic  ergo 
cum  omni  proprietate  communis,  et  usitati 
sermonis  dicuntnr  aqute  phiviales  divisce  a  ter- 
restribns,  et  snpra  firmamentnm  elevatoe  ra- 
tione  nnbium  et  vapornm,  etiamsi  non  statim 
fnerint  in  pluviales  aqnas  transmntatse. 

21.  Cur  in  hac  secimda  die  non  sit  addifa 
henedictio.  —  Tandem  ex  omnibns  dictis  res- 
ponderi  facile  potest  ad  vulgarem  interroga- 
tionem,  cnr  in  opere  hnjus  diei  non  sint  addita 
illa  verba,  et  vidit  Detis,  quod  esset  honim,  ne- 
qne  adjuncta  est  benedictio,  sicnt  in  operibns 
ahornm  diernm  factnm  legitnr.  Cujns  rei  mo- 
rahs  ratio  reddi  solet,  qnia  nnmerus  binarins 
ab  unitate  recedit,  cnm  unitas  ad  perfectionem 
pertineat.  Ita  refert  divns  Thomas,  1  p.,  q.  74, 
art.  3,  ad  3,  et  habetur  apnd  Hieronymum, 
hb.  1,  cont.  Jovini.,etEzechiel  ii,  et  Agga;i2, 
et  refertnr  in  cap.  ISliiptice^i^,  q.  i.  Verumta- 
men  ratio  htteralis  est,  c[uam  D.  Tliomas,  supra 
ponit,  nimirnm,  divisionem  aqnarnra  fnisse 
inchoatam  in  hac  secunda  die,  non  tamen  fuisse 
perfectam  nsque  ad  tertiam  :  et  ideo  de  isto 
opere  non  fuisse  addita  iha  verba,  qnse  per- 
fectionem  et  consnmmationem  operis  indicare 
solent,  quaha  sunt  iha,  vidit  Deus,  quod  esset 
honum,  et  ob  eamdem  rationem  dilata  est  be- 
nedictio  usque  ad  diem  tertinm,  et  benedic- 
tio  tunc  data,  etiam  opus  hujus  diei  compre- 
hendit,  et  hsec  est  sufhcieus  ratio,  et  commn- 
niter  recepta,  ahas  vero  addunt  divus  Tliomas 
supra,  et  expositores  in  Genesim,  qnas  nnnc 
referre,  aut  expendere,  necessarium  non  arbi- 
tramur, 

GAPUT  VL 

QUOMODO  TERTIO  LIE   AQUiE  IN   LOGUM  UNUM  CON- 
GREGATiE  FUERINT,  ET  APPARUERIT  TERRA. 

'1 .  Ex  quihus  veluti  partihns  totum  opus  ter- 
tii  diei  constct. —Opus  tertii  diei  his  verbis  de- 
scribiturGen.  1  '.Dixit  vero  Deus,  congregentur 
aquce  quce  sub  ccelo  sunt,  in  locum  unum,  et 
appareat  arida ,  et  factiim  est  ita ,  et  vocavit 
Deus  aridam  terram,  congregationesque  aqua- 


158  LlB.  IL  DE  SiNGULORUM  SEX  DiERUM 

ritm  appdlavit  war':a;  et  vidit  Deus,  qiiod  esset 
Innuni;  et  ait:  Gerrninet  terra  herljwm  virerdem, 
etc.  Ex  quibiis  A'erbis  constatdnofecisse  Deiim 
opcra  hoc  die  tertio^  scilicet,  coiigregalionem 
aqnarum,  et  vegetabilium  productioiiem,  quai 
inter  se  valde  clistincta  sunt;  et  ideo  de  priori 
dicemus  in  hoc  capite,  de  altero  vero  in  se- 
quenti.  In  priori  etiam  opere^  duo  illa  subdis- 
tingui  possent,  sciUcet,  aquarum  congregatio, 
et  terra3  detectio.  Verumtamen  quia  litec  duo 
una  aetione  facta  sunt :  nam  revelatio  terrse 
fuit  cjuasi  terminus  a  quo  congregationis  aqua- 
rum,  ideo  utrumque  horum  sub  eodem  opere 
computantur.  Necessarium  etiam  fait  actiones 
ahas  in  hoc  opere  intervenire,  ut  enim,  aquse 
quffi  universam  terram  tegebant,  in  loium 
unum  recipi  possent,  necessarium  fuit,  prius 
locum  prseparare,  et  quasi  terram  effodere, 
quod  aUa  actione,  et  mutatione  fieri  oportuit. 
Quia  vero  omnis  haic  operatio  ad  iUum  finem 
congregandi  aquas  in  locura  unum,  et  dete- 
gendi  terram  ordinatur,  ideo  totum  hoc  unum 
opus  censetur,  et  omnis  illa  mutatio  quasi 
connexione  quadam,  et  necessaria  successione 
facta  est,  ut  paulatim^  et  quasi  per  partes  dis- 
tinctius  expUcabitur. 

2.  Primum  duMum,  an  terra  xel  a.qua  in 
tertio  die  sit  produda. —  Quklaliidictores  sen- 
serint.  —  Primum  autem  omnium  inquiri  po- 
test,  an  in  hoc  opere  aUqua  mutatio,  vel  sub- 
stantiaUs  productio  aquae  aut  terrffi  intervenit. 
MuUi  enim  ex  antiquis  censuerunt  aquam  et 
terram  hoc  dic  fuisse  substantialiter  productas; 
ita  sentit  Augustinus,  supposita  illa  sententia, 
c[uod  isti  dies  non  sunt  materiales^  sed  intel- 
lectuales,  et  quod  omnia  simul  fuerunt  in  reaU 
duratione  producta  ex  mateiia  iuformi,  ita  ut 
informitas  tantum  ordine  naturaj  prsecesserit, 
et  in  eodem  instanti  temporis  formatio  secuta 
fuerit,  His  enim  principiis  positis  sensit  Au- 
gustinus  tertio  loco  narrari  formationem  sub- 
stantialem  aqua3  et  terrse,  eamque  iUis  verbis 
significari,  Congregentur  aqua',  etc.,e^  appareat 
arida.  Ita  exponit  hanc  sententiam  D.  Thomas, 
\  part.,  quaest.  69^  art.  1,  ex  Augustiuo,  Ub.  \, 
de  Genesi  contra  Manich..  cap.  5  et  12,  et  in 
Imperf.  Gen.,  cap.  10,  et  Ub.  1,  super  Gen.  ad 
Utter.,  cap.  15,  Ub.  4,  cap.  22  et  34.  Prffiter 
Augustinum  autem  nonnuUi  ex  doctoribus,  qui 
hos  dies  naturales  esse,  et  opera  eorum  cum 
reaU  suecessione  facta  esse,  fatentur,  cUxerunt 
etiam  aquam  et  terram  fuisse  hoc  die  substan- 
tiaUter  productas  in  ilUs  sitibus,  in  quibus  ita 
essent  disposita^,  ut  aquse  essent  congregatffi  in 
Jocum  unum^  et  terra  visibiUs  appareret.  Ita 


OI^ERIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEl  REQUIE. 
sens't  Philo,  hb.  de  Opificio  mundi,  et  Grego- 
rius  Nissenus,  in  hi.storia  sexdicrnm,  et  Abu- 
lensis,  in  Genesim,  qni  ctiam  aerem  et  ignem 
pntat  hoc  ipso  die  fuisse  sub.stantialiter  pro- 
ductos.  Consentit  Bonaventura,  in  2,  dist.  14, 
part.  2,  dub.  3  Utterali.  Magister  vero  ibi,  et 
Hugo  de  Sancto  Victore,  lib.  1,  de  Sacram., 
part.  1,  cap.  12.  SaUem  aquam  a.sseruerunt 
productam  quoad  substantiam  iu  hoc  die.  Nam 
terram  in  principio  cum  coelo  creatam  fuisse 
supponunt,  ignem  autem  et  aerem  in  secundo 
die  putant  esse  productos,  ex  materia  nebu- 
losa,  quse  totum  spatium  inter  coelnm  et  ter- 
ram  prius  occupabat,  nam  partes  iUius  supe- 
riores  ac  leviores  in  aerem,  et  ignem  in  die 
secundo  (ut  aiunt)  commutatffi  sunt:  hoc  au- 
tem  die  tertio  quaj  in  infima  parte  iUms  spatii 
circa  terram  reUcta  est,  in  elementum  aquoe 
condensata  et  formata  est,  et  in  prseparatum 
sibi  locum  congregata. 

3.  Vera  assertio  tripartiia.  —  Pro-atur 
prima  pars  quoad  aquam.  —  Item  quoad  ter- 
rani.  —  Verumtamen  ha^c  omnia,  et  sine  fun- 
damento  in  Scriptura  dicta  sunt,  et  sufficienter 
possunt  ex  dictis  in  primo  Ubro  impugiiari,  et 
ad  expUcandum  hujus  diei  opus  nihil  deser- 
viunt,  nec  verbis,  quibus  hoc  opus  refertur, 
adaptari  possunt.  Dico  ergo,  neque  aquam,  ne- 
que  terram  fuisse  hoc  die  substantiaUter  pro- 
ductam,  neque  aliquam  aliam  mutationem 
substantialem  fuisse  per  se,  et  propter  aquarum 
congregationem  necessariam,  sed  mutationem 
tantum  localem,  cum  aUqua  congruenti  aUe- 
ratione  admixta.Ha^c  sententia  estcommunior 
antiquorum  Patrum  et  Doctorum,  etiam  mo- 
dernorum,  quos  inprogressu  referam,  cjuamvis 
sufficere  possent  in  primo  libro  aUegati,  ex  quo 
nunc  supponimus,  opera  horum  dierum  suc- 
cessive  fuisse  facta  per  veros  dies  naturales  : 
et  ideo  dt"  senteutia  Augustini  nihil  hic  addere 
oportet.  Probatur  ergo  prima  pars  assertionis 
ex  verbis  iUis,  congregentur  aqure,  quce  sub  c(bIo 
sunt :  et  appareat  arida.  Nam  primum  verbum 
congregandi  in  rigore,  et  proprietate  non  si- 
gnificat  productionem  rerum  quce  cougregan- 
tur,  sed  jam  existentium  coacervationem,  quae 
per  mutationem  localem,  vel  aliam  simUem 
accidentalem  mutationem  fit,  et  ut  uuUus  re- 
linqueretur  dubitandi  locus,  additum  iiii,aqu(e 
qu(P  sub  ccelo  sunt.  Quia  nimirum  non  aquse, 
quse  tunc  fiebant,  sed  quse  jam  erant,  in  eum- 
dem  locum  coire  jussEe  sunt,  et  prteterea  iu 
UUs  verbis  evidenter  significatur,  sermouem 
esse  de  aquis,  de  quibus  in  secundo  die  fuerat 
dictum,  sub  firmamento  mausisse,  nam  quo^ 


CAP.  VI.  QUOMODO  TERTIO  DIE 

ibi  dicitur,  stib  firwamento,  peiinde  est,  ac 
qnod  tertio  die  dicitur,  sui  mlo :  vocavit  enim 
firmamentmn  coelum,  ut  ibidem  scribitur.  Sunt 
ergo  coelum  aqu£e,  de  quibus  in  secundo,  et 
tertio  die  fit  mentio,  ut  etiam  ipsum  nomen 
aquartim  persuadet,  et  ipse  etiam  contextus. 
Nam  in  hoc  die  fit  mentio  illarum  aquarum 
tanquam  de  re  jam  nota,  et  de  qua  sermo  pree- 
cesserat :  ergo  non  potuerunt  illiae  aquse  in  hoc 
tertio  die  substantialiter  produci.  Simile  argu- 
mentum  uon  minus  efficax  sumitur  de  produc- 
tione  terree  ex  ^Wo  ye.v\iO,appareat  arida;  nam 
idem  est  apparere,  quod  detegi,  seu  manifes- 
tari,  quod  sub  aquis  latebat.  Hoc  autem  non  fit 
per  subslantialem  productionem,  nec  Vt^rbum 
ilhid  appareat,  illam  significat,  aut  significare 
potest ;  nam  in  rigore,  quod  apparere  dicitur, 
existere  supponitur,  sicut  quando  Cliristus  Do- 
minus  post  mortem  apparuisse  dicitur,  prius 
resurrexisse  supponitur.  Preeterquam  quod,  si 
aquee  prseexistebant,  et  in  unum  locum  con- 
gregabantur,  ut  appareret  terra,  necessaria 
consecutione  infertur,  terram  ipsam  praeexti- 
tisse;  ut  omittam  alia,  quee  de  creatione  terrse 
supra  dicta  sunt,  ponderando  verba  illa,  Tn 
principio  creavit  Deus  coelum  et  terram. 

-4.  Prohatur  secunda  pars  testimonio  negati- 
vo  Scripturo'. — Prohaturpars  tertia. — Et  hinc 
facile  persuadetur,  quod  in  secunda  parte  as- 
sertionis  dicitur  nullam  aham  mutationem 
substantialem  fuisse  per  se  necessariam  in  hoc 
primo  hujus  diei  opere.  Quia  in  dictis  verbis 
Scripturge  nuUum  est,  quod  talem  productio- 
nem,  vel  transmutationem  substantialem  indi- 
cet :  quia  prseter  duo  dicta  verba  nulhim  est 
ahud  mutationem  significans,  et  iha  duo,  ut 
dixi,  substantialem  non  indicant,  sive  in  terra, 
aut  aqua,  sive  in  quohbet  aho  corpore.  Ratio 
vero  optima  est,  quia  ad  finem  per  hoc  opus 
intentum  nuUius  rei  substantialis  mutatio  ne- 
cessaria  est,  ut  per  se  notum  videtur,  quia  si- 
cut  terra  non  apparebat  propter  situm  aquee 
universam  terram  circumdantis:  ita  potuit  ap- 
parere  propter  solam  mutationem  situs,  vel 
aquee,  vel  terrffi,  vel  utriusque,  unde  tandem 
pars  uhima  conclusionis  probata  relinquitur; 
quia  terra  et  aqua  ita  fueruiit  a  principio  crea- 
ta,  ut  aqua  esset  supra  terram,  et  totam  illam 
ex  omni  parte  circumdaret  ac  tegeret  :  nam 
hunc  naturalem  locorum  ordinem  illa  elemen- 
ta  secundum  proprias  et  particulares  indina- 
tiones  postulant,  et  ideo  in  principio  ita  creata 
sunt,  quianondumadmixtorum  commoditatem 
disponebantur ,  et  hoc  manifeste  supponunt 
verba  Scriptura;,  quse  nunc  tractamus:  nam 

lU. 


AQU^  m  LOCUM  UNUM,  ETd.  129 

si  necessarhim  fuit  de  novo  facere,  ut  terra 
appareret,  profecto  nunquam  antea  apparue- 
rat,  sed  aquis  tegebatur.  Igitur  necessaria  fuit 
aliqua  mutatio  sahem  locahs,  ut  terra  detege- 
retur,  et  appareret :  imo  hoc  opus  tertii  diei 
per  solum  motum  loealem  fuisse  perfectum, 
dixit  divus  Thomas,  dicta  quKst.  69,  art.  1, 
ad  \ .  Nos  vero  in  assei^tione  addimus  ahquam 
alterationem  fuisse  huic  mutationi  locali  con- 
junctam,  quia  vel  mutatio  ipsa  loci  per  alte- 
rationem  aliquam  facta  est,  vel  certe  ex  ipsa 
mutatione  loci  naturahter  est  consecuta.  Quid 
autem  horum  verius  sit,  et  quomodo  tota  heec 
mutatio  facta  fuerit,  et  quem  integrum  termi- 
num  habuerit,  explicandum  nobis  superest, 
quod  per  alia  brevia  dubia  clarius  et  distinc- 
tius  prsestabimus. 

5.  Secundmn  dubimn  de  congregatione  aqua- 
rum. — Prior  sententia. — Rejicitiir  tamen  pri- 
mo. — Est  ergo  secundum  dubium,  an  congre- 
gatio  aquarum  facta  fuerit  supra  eamdem  con- 
vexam  superficiem  terrse.,  cogendo  universam 
aquam  ad  quamdampartem  ejusdem  superficiei, 
et  reliquam  terrae  partem  discoopertam ,  et 
ocuis  expositam  relinquendo,  absqueullamu- 
tatione  in  terra  facta.  Ita  enim  aliqui  opinati 
sunt.  Sed  hoc  ipsum  duobus  modis  cogitatum 
et  affirmatum  est.  Prior  est,  ut  mutatio  il!a 
facta  sit  sine  ulla  compressione  vel  condensa- 
tione  partium  aquse  per  solam  elevationem 
aquarum  ad  altiores  partes  aeris,  qui  ex  alia 
parte  usque  ad  terram  descendit  per  omnes 
illas  regiones,  et  oras  terrse,  per  quas  visibilis 
apparuit,  et  hunc  modum  congregationis  aqua- 
rum  tradit  Burgensis  et  sequuntur  Carthusianus 
et  Catherinus,  in  Genes.,et  ex  parte  attigerunt 
illum  Basilius,  homilia  quarta,  et  Ambrosius, 
lib.  3  Exaemeron,  cap.  2  ,  et  divus  Thomas 
supra  ad  2,  prsefert  hunc  modum  dicendi  cse- 
teris  :  mihi  tamen  non  satisfacit.  Primo  quia 
non  est  verisimile  elementum  aquse  in  tan- 
tam  sublimitatem  ascendisse  supra  terram, 
quanta  necessaria  fuisset  ad  illum  congrega- 
tionis  modum;  preesertim  si  verum  est,  quodi, 
Esdras,  cap.  6  ,  clicitur  sex  partes  terrse  fuisse 
siecatas,  et  in  septima  sola  aquas  fuisse  con- 
gregatas.  Verumtamen  quia  Iioc  est  incertum, 
et  inter  philosophos,  seu  geographos  dubium 
est,  quse  pars  superficiei  terree  major  sit,  an 
illa,  quse  sub  aquis,  vel  quse  apparuit,  et  us- 
que  nunc  discooperta  est,  nobis  sat  est,  quod 
quantum  experientia  docere  potuit,  probabile 
creditur,  aut  esse  asquales,  aut  parum  inceqna- 
les.  Nam  ut  aqua,  quaj  totam  terram  coope- 
riebat,  per  solum  ascensum  versus  regionem 

9 


130  LIB  II.  DE  SINGULORUM  SEX  DIERUM 

aeris  intra  dimidiam  partem  snperficiei  terrse 
cogeretur^  necessarinm  fuisset^  aquam  ascen- 
disse  supra  terram  per  multa  milliaria,  seu 
per  duplo  majorem  profunditatem^  quam  prins 
supra  totam  terram  habuerit. 

6.  Attingitur  qiiwstio,  an  tcrra  sit  elatior 
mari,  vel  e  contra.—Rejicitur. — At  hoc  incre- 
dibile,  et  contra  omnem  experientiam  videtur. 
Quod  potest  a  nobis  declarari  ex  qusestione 
illa  philosophica,  an  terra  sit  altior ,  qnam 
mare,  vel  e  converso,  quam  aliqui  hoc  loco 
tractant,  nobis  autem  eam  philosophis  rehn- 
qnere  visnm  est.  Solum  ergo,  quod  ad  praesens 
spectat,  consideramus,  rem  ad  minimum  esse 
incertam,  et  utramque  partem  graves  habere 
patronos.  Nam  aqnam  esse  altiorem  terra, 
divus  Thomas  supra  cum  Basilio  sensit,  et  se- 
cnti  snnt  Burgensis  et  Catherinus,  in  Genes. 
Nihilominus  contraria  sententia  communior 
est  philosophornm  et  astrologorum,  et  eam 
secuti  sunt  [in  Genesim  ^Egidins,  Cajetanus  et 
Honcala,  ac  Pereira  qni  dicit  esse  rem  claram 
et  exploratam.  Qnam  etiam  multis  experien- 
tiis  comprobant  nostri  Conimbricenses,  simul 
ex  Patribus  allegando  pro  eadem  sententia, 
Chrysostomum,  Hieronymum,  Augustinnm, 
et  Damascenum.  Ex  hac  ergo  dissensione  nos 
coUigimus,  saltem  cretlibile  non  esse  aquam 
maris  in  tantam  altitudinem  hac  die  ascen- 
disse.  Nam  si  ejusmodi  locnm  tuncobtinuisset, 
in  eodem  usqne  hodie  permansisset :  quia  pree- 
ceptum  illi  positum  est,  qnod  non  prccteribit, 
Jerem.  5,  cum  aUis  locis  similibus.  At  vero  si 
aqua  maris  in  tanta  altitudine  terram  snpera- 
ret,  profecto  non  esset  res  tam  dnbia,  sed  ah- 
quo  experimento  certo  per  tot  navigationes 
maris,  per  omnem  latitudinem  ejns  cognosci 
potuisset.  Hoc  autem  non  ita  est,  nam  potius 
experientise  videntur  ostendere,  superficiem 
maris  vel  esse  inferiorem,  vel  certe  non  esse 
superiorem  superficie  terree,  ut  in  citatis  auc- 
toribns  videre  licet  :  ergo  verisimile  non  est 
congregationem  illam  aqnarnm,  per  solam 
asceusionem  in  snperiorem  locum,  factam  esse. 
Accedit,  quod  modus  ille  locandi  aquam  in  tali 
situ  esset  nimis  contrarius  naturae  aqnee  gra- 
vis,  et  fluidoe,  et  non  erat  necessarium  ad  con- 
venientem  universi  dispositionem  in  ordiue  ad 
mixtornm  generationem,  et  animantium  ha- 
bitationem,  ut  per  se  videtur  clarum,  et  ex 
seqnentibus  magis  patcbit.  Imo  fuisset  modus 
ille  parum  accommodatus  ad  marium  naviga- 
tionem,  et  ad  fluviornm,  seu  fontiUm  origi- 
nem,  vel  terminum  :  ergo  non  est,  cur  creda- 
mns  Deum  illo  modo  congregasse  aquas,  cum 


OPERIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI  REQUIE. 
hoc  Scriptura  non  dicat ;  atqne  hoc  magis  ex 
seqnenti  puncto  patebit. 

7.  Secunda  sententia. — Secundus  modns  di- 
cendi  est  hanc  congregationem  aquarum  fac- 
tam  esse  per  solam  condensationem  aquse  ab.s- 
que  aUo  motu  locah,  praeter  illum,  qui  con- 
densationem  ipsam  necessario  comitatur.  Unde 
hsec  sententia  cnm  prsecedenti  inhoc  conveuit, 
quod  ex  vi  hnjus  operis  nnlla  mntatio  localis 
vel  alterationis  in  terra,  vel  partibus  ejus  facta 
est,  sed  in  aqua  sola ;  deinde  in  hoc  etiam  con- 
venit  qnod  totam  aquam  dicit  mansisse  terra 
superiorem,  sicut  antea  erat :  redacta  tamen, 
verbi  gratia,  ad  dimidiam  partem  superficiei 
terrffi,  etintra  illam  coarctatam.  Differttamen 
primo,  quia  non  pntat,  ascendisse  aqnam  ul- 
traterminum,  quem  antea  habebat,  sed  eam- 
dem  profunditatem  retinuisse,  et  sub  eadem 
superficie  concava  aeris,  a  .superficie  couvexa 
terrse  seque  distanti,  permansisse.  Secundo,  ac 
principahter  differt,  quia  non  putat  haiic  con- 
gregationem  esse  factam  per  se  primo  per  mo- 
tum  localem,  sed  per  condensationem  partinm 
aqnse,  ad  quam  secuta  est  mutatio  loci  aquse 
secundum  partes.  Existimant  enim  auctores 
hnjus  sententia3,  ante  hunc  diem  aqnam,  qnse 
totam  terram  tegebat,  fuisse  rariorem  ad  mo- 
dum  uebnlflR,  et  hoc  die  per  condensationem- 
fuisse  ad  locum  duplo  minorem  redactam. 
Hanc  opinionem  refert  divus  Thomas  supra, 
eamque  secundo  loco  ponit,  et  probabilem  ju- 
dicat,  cum  sohim  ei  praeferat  proecedeutem 
tanquam  probabihorem.  Hunc  tamen  modum 
prsecedenti  pra?fert  Angustinus,  hb.  1,  Genes., 
ad  Utler.,  cap.  12,  quamvis  non  simphciter 
approbet,  et  eodem  modo  loquitur  Beda  in 
Exaemeron,  et  aUi  moderni  non  dissentinnt. 
8. 1 iiipugnatur  tamen  primo. — Confirmatiir. 
—  Milii  vero  etiam  hic  modus  non  satisfacit. 
Primo,  quia  multum  accedit  ad  opinionem  eo- 
rum,  qui  aquam  ex  praijacenti  materia  fuisse 
substantiaUter  generatam  existimarunt,  quia 
nebulam  iUam  duplo  rariorem,  quam  sit  aqua, 
facile  credi  potest  fuisse  futuram  substantiaU- 
ter  distinctam  ab  aqua,  quia  vix  potest  forma 
aqua3  sub  tanta  raritate  conservari.  Sed  esto 
fuerit  iUa  uebuia  ejusdem  substantiae  cum 
aqna,  profecto  vel  tanta  raiitas,  quanta  hnnc 
diem  prsecessit,  vel  tanta  densitas,  quauta  hoc 
tertio  die  facta  est,  fuisset  aquEe  prasternatnra- 
Us,  quia  tam  contrariee,  seu  diversae  qualita- 
tes,  seu  dispositiones  non  possunt  esse  conna- 
turales  eidem  formse ;  et  nuUa  erat  ratio,  cur 
Deus  vel  aquam  in  principio  cum  imperfecta 
forma,  et  prseternaturali  dispositioue  produ- 


CAP.  YI.  QUOMODO  TERTIO  DIE 
ceret,  vel  postea  in  prasternaturali  dispositione 
constituerit,  et  conservet,  cuin  ad  communem 
usum  aquse,  et  ad  commodum  animantium, 
vel  mixtonun  id  necessarium  non  sit.  Et  au- 
getur  litee  diflficultas,  quia  silisec  congregatio 
aquarum  per  solam  condensationem  aquse 
facta  fuisset,  necessarium  consequenter  esset 
totam  illam  distantiam  loci,  seu  spatii,  quam 
aqua  deserebat,  impleri  aere  per  illius  rare- 
factionem,  quia  neque  illud  spatium  aliqua  ex 
parte  vacuum  mansit,  nec  terra  ascendit  ad 
replendum  illud,  nec  novus  aer  ibi  productus 
est :  ergo  per  illam  rarefactionem  prijeexisten- 
tis  aeris  repleri  necessarium  fuit.  Quod  quidem 
in  tam  ingenti  loco,  et  distantia  sine  magna, 
et  preeternaturali  ac  violenta  aeris  alteratione 
fieri  non  poterat :  ergo  ille  modus  congrega- 
tionisaquarum  valde  violentus  est,  ac  propte- 
rea  non  est  admittendus,  cum  nec  narratione, 
necauctoritate  probetur. 

9.  Impufjnatur  secunclo.  —  Ultra  hoec  vero 
urget  contra  hunc  dicendi  modum  difficultas 
contra  proecedentem  posita ;  quia  licet  juxta 
hanc  opinionem  aqua  non  intumuerit  supra 
terram  in  tanta  altitudine,  quantajuxta  prge- 
cedentem  sententiam  ponitur,  nihilominus  se- 
quitur  ex  hac  sententia,  totam  aquam  man- 
sisse  altiorem  terra  saltem  in  illa  altitudine, 
in  qua  creata  fuit  :  hoc  autem  seque  est  contra 
experientiam,  et  habet  reUqua  incommoda, 
quae  in  superiori  sententia  tacta  sunt.  Et  prae- 
terea  addi  potest  ahud  utrique  sententiae  com- 
mune  :  nam  sequitur  aquam  in  perpetuo  mi- 
raculo  detineri,  ne  universam  terram  occupet, 
et  operiat,  quia  aqua  in  superiori  loco  cum 
sua  densitate,  et  gravitate  existens,  et  nulhs 
terminis  corporahbus,  et  ad  resistendum  suf- 
ficientibus  inchisa  naturaliter  fluit  supra  ter- 
ram  :  ergo  si  tota  moles  aquse  nullis  recepta- 
culis  inclusa  supra  terram  mansit,  violenter, 
et  miraculose  detinetur,  ne  descendat,  et  ter- 
ram  obruat ;  consequens  autem  videtur  esse 
incredibile,  et  contra  suavem  ordinem  provi- 
dentiae  divinae,  quse  ita  res  creatas  adminis- 
trat,  ut  unamquamque  suum  naturalem  mo- 
tum  agere  sinat,  ut  dixit  Augustinus,  hbr.  1, 
de  Civit.,  cap.  30, 

10.  Evasio  Burgensis prcecluditur  aPereira. 
—  Aliorimi  evasio.  —  At  vero  Burgensis  res- 
pondet  ita  Deum  separasse  aquam  a  terra  ,  ut 
per  se  suum  giobum  efficeret,  novumque  cen- 
trum  distinctum  a  centro  terrae  habere  incipe- 
ret,  quem  globum  aquae  mansisse  dicit  supra 
terram,  non  omnino,  sed  maxima  ex  parte 
intrinsece  intersecando  terram  :  et  ad  rationem 


AQU.f:  IN  LOCUM  UNUM,  ETC.  431 

respondet  Deum  mutasse  naturam  aquae  ,  ut 
non  inclinetur  in  centrum  terroe,  sicut  antea  ; 
sed  in  proprium  centrum,  quod  nunc  ex  divi- 
na  ordinatione  habet.  Sed  hoc  merito  tanquam 
commentitium  Pereira  rejicit,  quia  non  po- 
tuit  intrinseca  propeusio  aquae  mutari,  nisi 
natura  ejus  in  aliam  speciem  transmutata. 
Propter  quod  moderni  quidam  dixerunt  na- 
turale  esse  aquae  circulariter  conglobari  ct  pro- 
prium  centrum  constituere,  ut  in  guttis  phiviae, 
vel  roris  experientia  ostendit,  et  hoc  modo  di- 
cunt  fuisse  naturalem  illam  aquarum  conglo- 
bationem. 

1 1 .  Refntatur  multipliciier .  —  At  hoc  etiam 
incredibihus  est.  Nam  imprimis  est  contra  ex- 
perientiam ,  quia  videmus  aquas  fluere  ad 
centrum  terrae,  quantumeispermittitur,  ut  in 
fluminibus,  fontibus,  etc,  quod  non  facerent, 
sed  in  se  conglobarentur  et  ascenderent,  glo- 
bum  suum  augendo,  si  hoc  eis  esset  naturale ; 
in  stagnis  etiam  conspicimus,  non  conglobari, 
sed  figuram  loci  accipere,  quia  fluere  non  si- 
nuntur.  Item  alias  etiam  a  principio  aqua 
suam  sequens  inclinationem  non  circumdaret 
ten^am,  sed  suum  globum  efficeret :  hoc  autem 
plane  falsum  est,  alias  opus  hujus  diei  non 
fuisset  necessarium.  Denique  exilla  experien- 
tia  guttarum  nullum  argumentum  sumitur  : 
sufficiensque  signum  est  illam  non  contingere 
in  magna  quantitate  aquae,  sed  in  minutioribus 
quibusdam  guttulis  :  ergo  non  recte  applica- 
tur  ad  immensitatem  aquarum  maris.  Id  ergo 
provenit  in  guttis  vel  ab  extrinseco,  quia  ex 
aliquo  motu  locali,  vel  densationis  illa  figura 
resultat,  vel  quia  non  possunt  moveri,  nisi  di- 
vidantur,  vel  dissipentur,  et  ita  facile  corrum- 
pantur,  et  ideo  ex  appetitu  ad  suam  conserva- 
tionem  partes  uniuntur  potius,  quam  exten- 
dantur,  seu  fluant,  quae  ratio  in  magna  aquae 
copia  cessat,  quia  et  gravitas  multo  major  est 
et  sine  divisione,  aut  corruptione  naturalis 
motus  descensionis  fieri  potest.  Non  potuit 
ergo  modus  ille  congregationis  aquaram  sine 
magno  miraculo  fieri  ,  ac  perpetuo  conser- 
vari. 

12.  Replicatur  adhuc  pro  secunda  sententia. 
—  Nihilominus  alii  dictam  sententiam  defen- 
denteshoc  facile  concedunt,  et  inde  argumen- 
tura  Iioc  contra  nos  inflectunt,  quia  Scriptura 
divina  quasi  miraculo  omuipotentiae  Dei,  et 
efficacitati  imperii  ejus  tribuit  opus  hoc,  et 
hanc  obedientiam  aquae,  ut  contra  inclinatio- 
nem  proprite  naturae  intra  terminos  sibi  prae- 
scriptos  sine  alio  corpore  eam  impediente,  aut 
circumdante  se  contineat  :  ergo  signum  est;, 


i  32  LIB.  11.  DE  SINGULORUM  SEX  DIERUM 

fuisse  congrega  tam  supra  terram  altero  ex  duo- 
bus  modis  prajdictis.  Consequentia  clara  est,  et 
antecedens  luculenter  describitur  Job.  38^  ubi 
Dominus  de  mari  ait :  Circumdedi  illud  termi- 
nis  m,eis,  el  posui  vectem  et  ostia  :  et  ut  decla- 
ret,  illa  nibil  aliud  proeter  prseceptum  suum 
fuisse^  subdit :  et  dixi,  nsque  huc  venies  et  non 
'procedes  amplius,  et  hic  confringes  tumentes 
fluctus  tuos :  et  simile  est  illud  Prov.  8  :  Et 
legem  ponelat  aquis  ne  transirent  fines  suos  ;  et 
de  eodem  termino  aquarum  loquitur  David 
Psalm.  103,  dicens  :  Terminum  posuisti,  quem 
non  transgredientur,  neque  convertentur  operire 
terrmn.  Prius  enim  dixerat  :  Super  montes 
stahmt  aqucr,  ah  increpatione  tua  fugient,  etc, 
et  sic  etiam  dixit  Ps.  22:  Verlo  Domini  cceli  flr- 
mati  sunt ;  etinfra :  Congregans  sicut  utre  aquas 
maris,  utique  virtute  verbi  sui,  sicut  Ps.  11, 
dicitur,  de  transitu  populi  Israel  per  mare  ru- 
brum,  statuit  aquas  quasi  in  utre,  et  sic  etiam 
dicitur  Eccles.  39  :  In  verbo  ejus  stetit  aqiia 
sicut  congeries,  etc. ,  ac  denique  Jerem.  5  :  Po- 
sui  arenam  terminum  mari,  pra'ceptum  sempi- 
termm,  quodnon prceteribit,  etc.  Ergo  tribuen- 
dum  est  hoc  opus  efticacitati  verbi  Dei,  et  non 
aliis  extrinsecis  impedimentis .  Neque  propterea 
tale  opus  dicendum  erit  simpliciter  violentum 
aut  contra  suavem  DEI  providentiam,  quia  est 
ad  bonum  universi  ordinatum,  ac  proinde 
secundum  inclinationem  naturse  universalis, 
sicut  est  ascensus  aquije  ad  replendum  va- 
cuum. 

13.  Satisfit  replicce. — Nihilominus  respou- 
demus,  quamvis  potuerit  DEUS  illo  modo  per- 
petuo  continere  aquas  solo  verbo  suo,  non 
fuisse  consentaneum  communi  ordini  provi- 
dentiee  Dei,  sine  ullo  naturali  medio  per  solam 
suam  potentiam  id  perpetuo  conservare^  quia 
Deus  utitur  causis  secundis  in  ordinariis  effec- 
tibus  universi^  quando  commode  potest  :  po- 
terat  autem  alio  modo  magis  naturali  aquam 
intra  definitum  locum  includere  et  definire, 
ut  videbimus  :  ergo  non  oportet  fiugere  illud 
perpetuum  miraculum :  tale  enim  reputandum 
est,  cum  ad  convenientem  ordinem  universi 
non  sit  necessarium.  jNIelius  enim  erit  univer- 
simi  dispositum  etiam  iu  ordine  ad  fiuem  con- 
servandi  et  procreandi  mixta,  licet,  aqua  non 
sit  altior  terra ,  sed  potius  sit  intra  certos  ter- 
rae  limites  ita  conclusa,  ut  nec  ascendere  pos- 
sit,  nec  fluere.  Nec  ex  citatis  locis  Scripturae 
tale  miraculum  coUigitur,  sed  in  hoc  rairabilis 
potentia ,  et  sapientia  DEI  prredicatur,  quod 
certa  lege,  et  efficaci  potentia  ita  in  unum  lo- 
cum  aquas  congregave'rit_,  ut  ampiius  exire  ad 


OPERIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI  REQUIE. 
operiendam  terram  nequeant ,  vel  virtute  sua 
naturali,  vel  impetU;,  et  motione  aliorum  cor- 
porum. 

14.  Notaiio  pro  explicandis  locis  et  Scriptu- 
ra  proxione  allatis.  —  Quod  ut  melius  inteUi- 
gatur,  advertere  oportet,  duobus  modis  posse 
aquam  maris  moveri  ad  operiendam  terram^ 
scilicet,  vel  naturali  impctu  gravitatis  suse,  vel 
extrinseco  impulsu  astrorum,  aut  ventorum. 
Aqua  igitur  maris  ita  fuit  a  DEO  in  aliquo  loco 
terrae  conclusa,  ut  ibi  posita  naturaliter  quies- 
cat^  nec  moveri  supra  tcrram,  vel  per  terram 
possit  :  quia  aqua  in  quocumque  loco  terrae 
posita,  naturaliter  uon  ascendit,  etiamsi  aliun- 
de  superiorem  terram  habeat,  neque  fluit, 
nisi  declivior  locus  alia  ex  parte  illi  pervius 
sit,  ut  in  aqua  putei,  vel  stagni  videri  licet. 
Sic  ergo  facile  potuit  DEUS  aquam  maris  intra 
concava  loca  terra3  includere;  et  totam  in  cir- 
cuitu  montibus ,  et  quasi  altiori  muro  terrge 
circumdare  :  sic  ergo  locata  quiescit  ab  intrin- 
seco^  quia  de  se  ad  iuferiora  loca  tendit,  et  per 
latera  fluere  nou  sinitur;  et  hac  ratione  optime 
dicere  potuit  DEUS,  conclusi  ostiis  rmre  et 
circumdedi  illud  terminis  meis,  etposui  vectem, 
et  ostia.  Item  dici  possunt  aquse  maris  congre- 
gatw  quasi  in  utre.  At  vero  quoad  alterum 
modum  motiouis  aquarum  maris  ab  extrinseco 
ita  Deus  disposuit  universales  causas  mundi, 
ut  ab  eis  posset  ssepius  aqua  maris  per  ventos, 
et  iufluentias  coelorum  vehementer  commo- 
veri  :  hoc  enim  et  experientia  ostendit,  etad 
alios  effectus  universi  fuit  necessarium.  Ve- 
rumtamen  omnes  causse  motrices  aquarum  ita 
sunt  per  divinam  ,  et  sapientissimam  Dei  vo- 
luntatem  dispositcC  et  moderatse,  ut  nunquam 
possent  aquse  ab  hujusmodi  causis  tam  vehe- 
menter,  et  constanter  moveri,  ut  terminos  a 
Deo  prsefixos  pertrausirent ;  et  hujusmodi  Dei 
providentia  recte  intelligitur  nomine  legis, 
quam  Deus  posuit  aquis^  ne  transirent  fines 
suos,  dicens  :  TJsqm  hucvenies,  et  non  procedes 
amplius.  Nam  hujusmodi  dispositio  divinee 
providentise  solet  iu  Scriptura  preeceptum  ap- 
pellari,  seu  lex,  quia  per  illam  causse  u]iivei'si 
intra  definitum  ordinem  detinentur,  seu  coer- 
centur,  et  hoc  ipsum  declaratur  Jerem.  5,  iUis 
verbis,  qui  posui  arenam  terminum  mari,  prce- 
ceptum  a'ternum ,  quod  non  prceterihit,  et  com- 
mmehnntuT ,  et  non  poterunt ,  et  intumescent 
fluctus  ejus ,  et  non  transihunt  illud.  Ac  deui- 
que  hac  ratioue  dicit  Mauasses  in  oratioiie  sna, 
Deum  ligasse  ,:.are  verbo  pracepti  sui.  Atque 
ita  pra?ceptum  hoc  et  efficacissime^  et  siue 
novo  miraculo  impletur^  quia  dispositio  causa- 


CAP.  VI.  QUOMODO  TERTIO  DIE 
rum  iiniversi  immiitabilis  est ,  neque  aliud 
possunt  efiicere^  nisi  quod  ipse  preescripsit. 

15.  Tertia  sententia  lenenda. — Excliulitiir 
modus  dicendi  Hugonis  pro  hac  tertia  sententia. 
—  Verior  dicendi  niodus  affertur  ex  Augustino, 
Beda  et  aliis,  ac  frolatur.  —  Est  ergo  tertia 
et  vera  sententia^  quse  afiirmat  hanc  congre- 
gationem  aquarum  principaliter  factam  esse 
per  motum  localem  aquoB  maris  per  naturalem 
impetum,  quem  liabet  ad  descendendum  deor- 
sum,  quando  viam  inveuit  expeditam.  Sequi- 
tur  enim  bic  modus  quasi  a  sufiicienti  partium 
enumeratione ;  quia  aqua  non  fuit  congregata 
in  unum  locum  ascendendo,  neque  etiam  per- 
manendo^  et  quasi  se  comprimendo  in  eodem 
situ  ac  loco,  seu  in  parte  ejus^  ut  probatum 
est :  ergo  necessarium  fuit.  ut  se  colligeret^ 
seu  congregaretin  novum  locum  descendendo. 
Hic  autem  locus  aptus  ad  recipiendas  aquas 
non  erat  factus  in  visceribus  terrse  ante  hunc 
diem,  quamvis  oppositum  senserit  Hugo  de 
Sancto  Yictore^  libro  primo  de  Sacramentis^ 
parte  prima,  capite  vigesimo  primo^  ubi  liunc 
locum  credit  esse  ahyssum  niagnam ,  quce  ah 
ipso  rnundi  exordio,  inquit,  in  terrcs  corpore 
tantce  capacitatis  facta  fulsse  putatur.  Sed 
longe  probabilius  est  totum  elementum  terree 
in  principio  fuisse  soIi(kmi,  et  ex  omni  parte 
continuum,  et  in  ultima  superficie  fuisse  undi- 
que  sequale,  ac  spliaericum,  tum  quia  naturalis 
dispositio    terree    hujusmodi    compositionem 
natura  sua  postulat,  elementa  autem,  ut  ssepe 
diximus ,  in  principio  secundum  naturalem 
constitutionem  suam  condita  sunt ;  tum  etiam 
quia  illa  concavitas,  aut  esset  vacua  duobus 
primis  diebus,  quod  credibile  non  est;,  vel  es- 
set  plena  aere,  quod  violentum  est ;  tum  deni- 
que  quia  nullum  habet  funrjamentum  in  Scrip- 
tura,  quse  nomine  abyssi  non  significat  terrse 
concavitatem ,   sed  aquaj  profunditatem ,  ut 
dixi.  Quapropter  necessarium  fuit,  ante  mo- 
tionem  aqucfi  ordine   saltem  naturoe  praeces- 
sisse  mutationem  in  inferioribus  partibus  ter- 
rse.  Nam  Deus  in  visceribus  terras  magnam 
concavitatem  ^   et    sinum    in  ea  aperuit,   in 
quam  statim  aquae  sese  demiserunt,  et  ita  fue- 
runt  in  unum  locum  congregata^.  Ita  sensit 
Augustinus  \ ,  de  Gen.  adlitter,  c.  12,  et  optime 
Damascenus,  hb.  2,  de  Fide,  cap.  9  et  10,  et 
Beda  in  Exaemeron,  et  refert,  ac  probabile 
reputat  divus  Thomas  supra,  et  cseteri  fere 
omnes  magis  approbant,  et  sane  merito,  quia 
(praeter  omnia  dicta)  est  facilis,  et  expeditus 
modus,  et  fere  omni  carens  difficultate.  Item 
est  valde  consentaneus  experientise,  et  conse- 


AQU.^  IN  LOCUM  UNUM,  ETC.  133 

quenter  etiam  phdosophiae ,  nam  etiam  Aris- 
toteles  1  et  2,  hl3ro  Meteororum  dixit^  ex  terra 
et  aqua  quasi  unum  mundi  medium  coalescere, 
dum  aqua  in  ipsis  concavitatibus  terrse  conti- 
netur. 

16,  Montes  ac  adeo  civitates  terrce  ad  opus 
terticB  diei  spectare  ostenditur.  —  Prseterea  ex 
hoc  modo  congregationis  aquarum  alia  mundi 
commoditas  orta  est,  nam  Deus  praeparando 
locum  terrte  ad  congregandas  aquas  aliud  be- 
neficium  universo  contulit ,  montes  et  colles 
in  partibus  elevando,  et  universum  terrai  ha,- 
bitabihs   situm    mira   varietate    disponendo, 
prout  viventiiius,  et  ahis  mixtls  utile,  ac  com- 
modum  futurum  erat.  Nam  ha^-c  terrse  dispo- 
sitio  sine  ullo  dubio  in  mundi  initio  facta  fuit^ 
quia  ante  diluvium  montes^  et  insequalitates 
in  terra  fuerunt,  nam  Gen.   1,  dicitur,  quia 
aquce  prcevaluerunt  nimis  super  terram,  oper- 
tique  sunt  omnes  montes  excelsi  sub  universo 
ccbIo.  Ubi  et  phu-es  fuisse,  et  quosdam  altiores 
ahis,  significatur  per  verba  iha  montes  excelsi, 
indicatur  enim  etiam  inferiores  montes,  seu 
colles  fuisse.   Ideoque  ut  bene  notat  Pereira 
non  recte  dixerunt,  qui  ante  dihivium  terram 
sequabilem,  et  uniformem  esse  putarunt,  eas- 
que  insequahtates,  quas  in  ea  videmus,  occa- 
sione  aquarum  diluvii faetas  esse.  Est  enim  hoc 
improbabile,  tum  quia  multum  repugnat  ahe- 
gato  testimonio  Scripturse  :  tum  etiam  quia  in 
aliis  locis    significat  Scriptura  montes  inter 
primordia  mundi  factos  esse,  Prov.  8,  et  Ps.  75; 
tum  proeterea.  quia  hsec  varietas  in  figura  et 
situ  partium  terrse,  ut  altitudo  montium,  pro- 
funditas  vallium  et  camporum  planicies  ,   ac 
similia  non  sunt  per  accidens  in  universo,  sed 
per  se  fuerunt  intenta  ab  auctore  naturee  tan- 
quam  necessaria  ad  vitam  et  commoditatem 
hominum,  et  aliorum  animalium,  et  ad  varios 
terrffi  fructus,  ut  eleganter  dictus  auctor  de- 
clarat,  cum  Ruperto,  hb.  1,  Genes.^  cap.  34. 
Ergo  non  est  verisimile  iUa  omnia,  et  tempore 
dihivii,  et  solura  per  occasionem,  et  impetum 
aquarum  ejus  facta  fuisse  ;  tum  denique  quia 
sohis  fluxus  et  refluxus  aquarum  diluvii  nou 
poterat  esse  sufficiens  ad  tot  ingentes  montes 
efficiendos.  Praesertim  cum  Genes.  8^  dicatur, 
cjuod  cessantibus  aquis    diluvii  post  aliquos 
menses   apparucrunt   cactimina  montium,   et 
quod  requievit  arca  super  montes  Armeniw : 
qui  certe  fieri  non  potuerunt  solo  aquarum 
impetu,  quamdiu  sub  aquis  latuerunt :  ergo 
jam  erant,  quando  aquce  diluvii  inundarunt, 
quanquam  occasione  iUarum  mutatio  ahqua  in 
his  terree  partibus  fieri  potueiit.  Verumtamen 


434-  LIB.  II.  DE  SINGULORUM  SEX  DIERUM 

illa  secundaria  et  accidentaria  est,  et  nimis 
parva  reppectu  totius  constitutionis  et  magni- 
tudinis  terrce,  ideoqu-e  stepius  aliqua  ex  parte 
discursu  temporum  facta  est.  Niliilominus  ta- 
men  hsec  constitutio  terrse  cum  hac  varietate 
montium,  vallium,,  etc^  opus  proprium  fuit 
auctoris  natura;,  et  ideo  sine  dubio  inter  opera 
creationis,  distinctionis,  et  ornatus  per  se,  et 
ex  intentione  auctoris  naturoe  factum  est. 

17.  Insulce  quoqiie  ad  iclem  opus  sfectant. — 
Hoc  ergo  opus  recte  hoc  tertio  die  factum  in- 
telligitur,  et  sub  congregatione  aquarum  esse 
comprehensum.  Cum  enim  ad  convenientem 
dispositionem  universi  valde  pertineat,  et  ma- 
gnum  fuerit  opus  omnipotentia^  Dei,  et  neqne 
in  primo  instanti,  nec  post  diuturna  tempora 
fuerit  factum  ,  non  est  verisimile  non  esse 
comprehensum  in  operibus  sex  dierum,  aut 
alteri  melins,  quam  huic  tertio  posse  attribui : 
ergo  merito  conjectamus,  simul  cum  prajpa- 
ratione  loci  subterranei  ad  recipiendas  aqnas, 
factum  esse  hoc  opus  distinguendi  montes  et 
valles,  et  alia  similia  loca  in  superficie  terree. 
Cujus  etiam  optimum  siguum  ex  insuhs  maris 
sumitur,  quia  insulffi  non  sunt  nisi  queedam 
terree  partes  undique  altiores  aquis,  a  quibus 
ex  omni  parte  circumdantur,  qaod  certe  fieri 
non  potuit  per  aquas  diluvii :  tum  quia  verisi- 
milius  est  ante  dihivium  fuisse  insulas  :  tum 
etiam,  quia  intelhgi  non  potest,  quomodo 
propter  aquas  aut  per  aquas  diluvii  pars  terrse, 
qufe  prius  erat  sub  aquis  maris,  postea  emi- 
nentior  facta  fuerit,  et  quasi  caput  ex  aquis 
eduxerit  :  ergo  non  per  accidens  ex  impetu 
aquarum  factse  sunt,  sed  ex  hbera  Dei  vohm- 
tate  et  pi  ovidentia  ,  qui  in  locis  ilUs  voluit 
quasi  in  circulum  cavare  terram  promontoriis 
illis  in  medio  rehctis  :  est  ergo  hoc  opus  et  per 
se  ex  inteutione  divina,  et  simul  cum  terrae 
concavitatibus  ad  receptionem  acpiarum  fac- 
tum.  Heec  enim  duo  non  repugnant :  nam  hcet 
cum  sit  fovea  extrahendo  terram,  respectu 
foveee  accidentarium  sit,quod  iu  terra  promon- 
torium  ahquod  fiat :  niliilominus  respectu  ar- 
tificis  operantis  potest  utrumque  per  se  inten- 
tum  esse  :  imo  ad  sapientiam  et  prudentiam 
artificis  pertinet,  uno  labore,  ut  sic  dicam,  duo 
simul  opera  toti  artificiato  utilia  simul  facere, 
ac  intendere.  Hoc  igitur  (ut  modo  nostro  lo- 
quamur,  et  rem  expHcemus)  in  lioc  opere  ob- 
servavit  omnipotens  ac  sapientissimus  artifex 
Deus.  In  quo  sensu  aptissime  intelligi  potest 
ilhid  Psalmi  103  :  Abyssus  sicut  vestimentum 
amictus  ejus  (id  est,  terra;)  qute  in  principio 
circumdabatur  aquis,  et  ideo  subdit^  super  mun- 


OPERIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI  REQUIE. 
tes  stiibunt  (id  est,  stabant)  aquce.  Non  quia 
tunc  montes  jam  essent,  ut  juxta  opinionem 
Hugonis  cogitare  quis  posset,  quod  jam  impu- 
gnatum  est,  sed  quia  supra  loca,  quse  nunc 
montes  transcendunt,  tunc  stabant  aquai.  Sta- 
tim  vero  de  congregatione  aquarum  subditur, 
Ah  increpatio7ie  tua  fugient,  a  voce  tronitrin  ttii 
(id  e.=;t,  imperii  tui)  formidabunt ,  quia,  jubente 
Deo,  ad  cavernas  terrse  decurrerunt,  et  tunc 
subditur:  Ascenduntm.ontes,  et  descendunt  campi 
i7i  locum,  quem  fundasti  eis. 

18.  Qucestiwiculce  resolutio.  — Sohim  potest 
quis  interrogare,  quomodo  cum  universa  terra 
esset  aquis  cooperta,  potuerint  in  ipsa  conca- 
vitates  fieri  ex  una  parte,  et  ex  alia  crescere, 
et  augeri  altitudines  terrae,  et  eminere  supra 
aquam,  cum  adhuc  esset  aquis  cooperta ;  sed 
facile  respondetur  nihil  esse  operosum  ,  aut 
difficile  omnipotentice  Dei,  cujus  efficacitate 
subito  seu  velocissimo  motu  simul,  et  in  eodem 
tempore  fiebat,  ut  in  una  parte  terr»  concavi- 
tas  fieret,  et  aquis  ex  ea  parte  repleretur,  et 
ahunde  altitudo  aquarum  minueretur,  ibique 
assurgeret  terra,  in  principio  quidem  sub  aqiiis, 
donec  hinc  ascendentibus  aquis,  et  illinc  cres- 
centibus  terrse  promontoriis  arida  per  cacu- 
mina  montium  apparere  inciperet.  Et  ita  pau- 
latim  consummatis  locis ,  et  coucavitatibus 
sufficientibus  ad  recipiendam  totam  aquarum 
multitudinem  omnes  aliae  partes  terree  in  ea 
dispositione  apparuerunt,  quam  Deus  juxta 
consihum  sapientise  suee  illi  tribuere  voiuit,  ut 
ad  couvenientem  statum  uuivei'si  magis  expe- 
dire  judicavit ;  atque  ita  quoad  hsec  omnia 
factum  est  hoc  opus  per  solum  motum  loca- 
lem,  tum  aquae,  tum  etiam  terrse. 

19.  Non  solum  localiter ,  sed  etiam  per  alte- 
rationem  motce  sunt  aqucB  in  tertio  die  et  in 
primis  densatione.  —  Vicle  Pereiram  in  Gene- 
sim,  et  Conimbrice?ises ,  lib.  2,  cle  Ccelo,  q.  Z, 
art.  2.  — Verisimile  autem  est  in  utroqiie  ele- 
mento  sanctam  esse  aliquam  non  parvam  al- 
terationem  ,  et  imprimis  in  aqua  credi  potest 
factam  esse  ahquam  condensationem  ,  nou 
quidem  propter  loci  augustias,  quia  neque  in 
terra  deerat  capacitas,  ut  iutra  eam  fiereut 
concavitates  amphssimte,  quse  universam  a- 
quam  sine  ulla  ejus  condensatione  in  se  pos- 
sent  recipere  ,  quia  profunditas  terras  multo 
major  est,  quam  fuerit  aquee,  ut  mathematici 
ostendunt  :  neque  etiam  deerat  potentia  Deo 
ad  faciendum  amphssimum  aquarnm  locum, 
quantum  vellet,  ut  per  se  notum  est.  Si  ergo 
in  aquis  facta  est  ahqua  condensatio,  propter 
mixta  et  commoditates  homiuum  facta  est ; 


CAP.  VI.  QUOMODO  TERTIO  DIE 
nimirum,  ut  essent  apte  dispositee  ad  produc- 
tionem  et  conservationem  piscium  ,  vel  for- 
tasse  etiara  ad  generationetn  fluminum  et 
fontium,  vel  etiam  nubium  et  ventorum,  uti- 
que  melius  recipiendo  influentiam  coelorum , 
et  ministrando  materiam  ad  lios  effectus  ne- 
cessariam.  Denique  etiam  ad  maris  navigatio- 
nem  potuit  esse  illa  dispositio  aquse  conve- 
niens  et  necessaria ,  quia  quo  aqua  est  cras- 
sior,  eo  est  gravior  et  consequenter  aptio  ad 
navium  pondera  sustinenda.  Hsec  autem  uti- 
litas  etiam  intenta,  et  inspecta  fuit  ab  auctore 
naturee,  tum  ad  majorem  hominum  societa- 
tem  et  communicationem  ,  tum  etiam  ad  re- 
rum  necessariarum  transvectionem  ^  et  reci- 
procam  participationem,  ut  bene  prosequitur 
Theodoretus,  serm.  2,  de  Providentia. 

20.  Deinde  salsedine  non  tit  PMlo  posidt, 
sed  modo  alio.  —  Addit  etiam  Philo,  lib.  de 
Opif.  mundi,  separatas  esse  ab  a  [ua  partes 
falsas  a  dulcibus ,  et  priores  in  locum  maris 
confluxisse  :  posteriores  vero  intra  terram 
fuisse  relictas  ;  tum  ad  conghitiaationem  pai"- 
tium  terree,  ne  in  pulverem  redigeretur :  tum  ad 
ipsius  terrge  foecunditatem,  sed  frustra  fmgitur 
illa  distinctio  partium  in  puro  aquae  elemento, 
quale  ante  Inmc  tertium  diem  fuit.  Neque 
uUa  causa  salsedinis  in  aqua  tunc  inveniri  po- 
tuit ,  quia  nec  ab  intrinseco  illam  habeat, 
aHoqui  et  in  omnibus  partibus  illam  habuisset, 
et  nunc  etiam  omnis  aqua  illam  liaberet :  nec 
ab  extrinseco,  quia  non  ex  influentia  Solis, 
aut  coelorum,  quia  vel  nulla,  vel  levissima  tunc 
prsecesserat :  nec  denique  ex  pecuhari  actione 
Dei,  quia  cum  hcec  proprietas  non  debeatur 
aquse  secundum  propriam  et  particularem  na- 
turam,  et  ideo  prseternaturalis  dici  possit,  non 
fiht  conereata  ipsi  aquse ,  neque  ilh  data,  do- 
nec  in  ordine  ad  mixtorum  utihtatem  coepit 
disponi.  Quocirca  non  coepit  aqua  maris  esse 
falsa,  donec  in  unumlocuuicongregata  est,  et 
tunc  non  per  separatiouem  partium  dulcium, 
sed  per  novam  alterationem,  quse  tunc  in  aqua 
facta  est. 

21.  Qiiando  et  tmde  indita  mari  salsedo. — 
Circa  hanc  vero  mutationem  dubitari  potest, 
an  hsec  qualitas  salsedinis  hoc  ipso  die  statim 
fuerit  aquis  maris  indita,  vel  discursu  tempo- 
ris  actione  Solis,  ahorum  astrorum  facta  fue- 
rit,  excitatis  adustis  exhalationibus  terrestri- 
bus,  ex  aquarum  admixtione  cum  Immido 
aqueo  salsedo  generatur,  teste  Aristotele  2, 
Meteoror.,  c.  3.  Nam  virtute  Sohs,  lioc  modo 
factam  esse  maris  salsedinem  multi  censent, 
ut  refert  Basihus ,  hom.  3,  Exaemer. ,  quod 


AQU.^  IN  LOCUM  UNUM,  ETC.  135 

ipse  non  reprobat.  Unde  videri  potest  proba- 
bile  illam  mutationem  non  statim  hoc  die, 
sed  paulatim  cursu  temporis  factam  esse  in 
aquis,  qiha  salsedo  aquse  non  videtur  fuisse 
per  se  intenta,  sed  ex  concursu  variarum  cau- 
sarum,  vehiti  per  accidens  subsecuta,  et  ideo 
non  oportuit  statim  fieri,  sed  permitti,  ut  suc- 
cessu  temporis  fieret ;  quamvis  autem  ahquis 
ita  opinetur ,  negare  non  poterit,  tunc  saltem 
remote  statim  coepisse  aqua  per  alterationem 
ahquam  a  sua  simphcitate  recedere,  et  ad  sal- 
sedinem  dispoih.  Simphciter  autem  probabi- 
hus  est,  statim  in  ipsa  aquarum  congregatione 
ab  ipso  auctore  naturse,  aquam  esse  salsedine 
affectam  interventu  terrestriumexlialationum; 
quod  fortasse  indicatum  est  illis  verbis,  con- 
gregatiimesque  aquariin  appellavit  maria.  Di- 
cit  enim  Isodoretus,  hb.  3.  Originum,  cap.  ii^, 
proprie  mare  appellatum  esse,  eo  quod  aquse 
ejus  amarse  sint :  ideo  igitur  dici  videtur  tunc 
hoc  nomen  esse  aquis  impositum  ,  quia  illam 
proprietatem  tunc  receperunt.  Melius  autem 
ratione  lioc  ostenditur,  quia  salsedo  non  per 
se  ex  intentione  auctoris  naturee  aquse  maris 
indita  est  propter  commune  bonum  universi. 
Nam  liabet  easdem  utihtates,  qaas  major  ejus 
condensatio  ,  tum  ad  muitorum  piscium  con- 
servationem,  qui  in  dulcibus  aquis,  vel  non 
diu,  vel  omnino  non  vivunt,  tum  ut  ipsa  aqua 
mehus  conservaretur,  et  calore  Sohs  non  pu- 
tresceret :  tum  denique  ad  ahas  hominum  uti- 
htates,  quibus  sal  ipsum  inservit,  quod  ex  aqua 
maris  in  phiribus  locis  conficitur,  et  hsec  de 
mutatione  aquse. 

22.  Terram  quoque  in  eodem  die  tertio  ali- 
qiiam  alterationem  sulmsse probatur  tripliciter. 
— Quid  de  generatione  lapidum. —  Hinc  conse- 
quenter  in  elemento  terrae  ahqua  aUeratio  ne- 
cessaria  fuit.  Primo  quidem,  quia  exlialationes 
terrestres  non  potuerunt  ascendere  et  commis- 
ceri  aquis  sine  magna  terrse  alteratione.  Dixi- 
mus  autem  hujusmodi  exhalationes  necessarias 
fuisse  ad  sahendas  aquas :  ergo  per  aheratio- 
nem  terree  elevatge  sunt.  Secundo  verisimile 
est,  concavitates  illas  terrce,  aquse  ad  congre- 
gandas  aquas  prseparatae  sunt,  simid  fuisse 
undique  dispositas,  ut  essent  loca  apta  ad  ha- 
bitationem,  et  conservationem  piscium,  qui 
paulo  post  ex  aquis  erant  in  eodem  loco  gene- 
randi :  quod  etiam  sine  aliqua  aUeratione  in 
elemento  terrse  fieri  non  poterat.  Denique  eo 
ipso,  quod  iha  duo  elementa,  aquse  et  terrse  a 
propriis  locis  immutata  sunt  ahqua  ex  parte  et 
aqua  etiam  densior,  et  gravior  facta  est :  con- 
sequenter  inter  illa  necessitate  naturali  altera- 


136  LIB.  II.  DE  SINGULORUM  SEX  DIERUM 

tio  aliqua  consecuta  est,  qxia^  quidem  in  eo- 
dem  die  saltem  inter  partes  viciniores  aquse 
et  terrce  incipere  potuit.  An  vero  in  hoc  eodem 
die  aliquee  partes  terrae  in  lapide?,  saxa,  rupes, 
arenam,  et  similia  commutatfe  sint,  vel  pau- 
latim  actione  Solis  et  aliis  influentis  coelorum, 
intervenientibus  aliis  mutationibus,  et  mixtio- 
nibus  elemeutorum  facta  fuerint,  incertum  est, 
et  ad  explicationem  hujus  operis  tertii  diei  non 
multum  refert.  Infra  vero  ahquid  circa  hoc 
addemus. 

23  Tertium  dubktni  a  quo  facla  sit  congre- 
gatio  aquarum. — Eugubini rcsponsio. — Rejici- 
tur  dupliciter. — Atque  ex  his,  qua>  de  loco  et 
congregationeaquarum  diximus,  facile  possunt 
expediri  alia  dubia,  quae  hic  consequenter  ex- 
citari  solent.  Est  ergo  tertium  dubium  a  qua 
efFicientecausahsec  congregatio  aquarum  facta 
fuerit.  Fuit  enim  opinio  Eugubini  in  Cosmo- 
pgeia  illam  congregationem  et  separationem 
aquarum  non  esse  factam  immediate  a  Ueo  et 
per  potentiam  ejus,  sed  per  actionem  Solis 
attenuantis  aquam ,  et  excitantis  terram  po- 
tentissima  et  calidissima  virtute ,  qua  tunc 
vigebat.  Quod  si  objiciatur,  qnia  hoc  modo 
non  potuisset  congregatio  acjuarum  tam  brevi 
tempore  consummari ;  respondet  illud  non 
esse  inconveniens,  quia  hcet  in  illo  die  fuit 
congregatio  aquarum  inchoata  ,  non  oportuit 
eodem  die  consummari  ;  unde  etiam  con- 
cedit  non  totam  terram  eodem  die  ,  sed  suc- 
cessu  temporis  apparuisse.  Sed  haec  sententia 
multa  falsa  continet.  Primum,  ac  prsecipuum 
est  hoc  idtimum,  uam  repuguat  Scripturse  di- 
centi,  statim  ac  Deus  dixit :  Congregentur  aquce 
in  locum  unum,  ita  factum  esse,  et  terram  ap- 
paruisse  in  eodem  die,  quod  certe  non  dictum 
est  de  particula  terrce,  sed  de  terra,  quas  habi- 
tanda  erat  ,  et  herbis  et  arboribus  ornanda. 
Secundo  mera  fictio  est,  quod  actione  Sohs  po- 
tuerit  illa  congregatio  aquarum  fieri,  non  so- 
lum  propter  rationem  factam,  sciUcet,  quod 
illo  modo,  nec  per  diuturnam  annorum  mul- 
titudinem  potuisset  illa  congregatio  aquarum 
fieri ;  sed  etiam  c[uia  illa  congregatio  aquarum 
non  est  facta  per  attenuationem,  aut  elevatio- 
nem  aquse,  sed  per  motum  localem,  quem  sol 
eflScere  non  poterat. 

24.  Co7icavitatum  terrce  ad  congregandas  a- 
quas  prcecipue  auctor  Deiis. — Et  fortasse  solus 
id  profstHit.  —  Distinguenda  ergo  sunt  duo, 
quse  circa  aquam  et  terram  in  hoc  opere  facta 
esse  diximus.  Primum  fuit  quasi  effodere  ter- 
ram,  et  concava  loca  in  ea  facere ;  et  lisec  pars 
illius  operis  sine  dubio  facta  fuit  brachio  divi- 


OPERIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI  REQUIE. 
n*  omnipotentiae.  Manifestum  est  enim,  nulla 
actione  ccelorum,  aut  ventorum  fieri  potuisse, 
Non  dnbito  tamen,  quin  ministerio  Angelorum 
fieri  potuerit,  quia  naturalem  potestatem  ha- 
bent  movendi  localiter  corpora :  actio  autem 
illa,  ut  diximus,  per  solam  motionem  localem 
facta  est,  si  per  se,  ac  prsecise  spectetur,  ut  ad 
congregationem  aquarum  ordinabatur.  An  ve- 
ro  Deus  in  illo  opere  ministerio  Angelorum 
usus  fuerit,  milii  incertum  est,  quia  nec  Scrip- 
tura  aliquid  insinuat,  neque  apud  graves  auc- 
tores  aUquid  in  lioc  dictum  invenio.  Si  cui 
tamen  placuerit  id  aflirmare,  nihil  erit  incom- 
modi,  tum  quia  in  formatione  corporis  huma- 
ni  aliquod  ministerium  Angelos  exhibuisse, 
multi  sentiunt,  ut  infra  videbimus,  cum  tamen 
opus  illud  et  nobilius  fuerit,  et  ad  opera  sex 
dierum  pertinuerit:  tum  etiam,  quia  simile 
argumeutum  sumi  potest  ex  motibus  ccelorum, 
qui  in  eisdem  diebus  ministerio  Angelorum 
facti  sunt:  tum  prseterea,  quia  ex  tunc  potuit 
Deus  uti  opera  Angelorum  ad  distinctionem, 
vel  ornatum  corporum  universi  quoad  ea,  quae 
per  naturalem  virtutem  angelicam  fieri  pote- 
rant.  TaUs  autem  erat,  ut  dixi  terrse  mutatio, 
quiaUcet  essetmagnaj  quantitatis  et  ponderis, 
et  velocissimo  et  quasi  subitaneo  motu  in  loca 
excelsa,  et  per  medium  aquas  plenum  transfe- 
renda  esset,  hoc  totum  non  videtur  uaturalem 
vim  motivam  omnium  Augelorum  superare: 
ergo  non  est  incredibile  factam  esse  Angelo- 
rum  ministerio.  Nihilominus  tamen  semper 
verum  erit,  fuisse  peculiare  opus  omnipoten- 
tite  Dei,  et  ab  ipso  principaliter  ut  a  primo 
auctore  naturse  factum  esse,  quia  Augelis  non 
est  concessum  immutare  corpora  simplicia, 
cjuse  sunt  primaria^  partes  universi  pro  suo 
arbitrio,  sed  solum  quantum  per  divinam  vo- 
hmtatem,  et  providentiam  iUis  conceditur ;  et 
ideo  neque  tunc  potuisseut  tantam  mutationem 
in  elemento  tcrrse  facere,  nisi  illis  pecuUariter 
jussum  fuisset.  Unde  si  per  illos  facta  est  iUa 
mutatio,  iUo  modo,  et  ex  iUis  locis,  et  in  ea 
quantitate^  et  ad  ea  loca  terra  transposita  est, 
cjuee  per  divinam  jussionem  desiguata  sunt: 
propter  quod  Deus  semper  fuit  principalis  11- 
lius  operis  auctor,  preeter  concursum  genera- 
lem,  quem  etiam  dare  oportuit.  Addo  denique, 
tam  arduum,  et  difficile  fuisse  illud  opus,  ut 
non  sit  incredibile,  superasse  naturalem  virtu- 
temmotivamcujuscumqiieangeli,  etiam  maxi- 
mi.  Fortasse  enim  difUcilius  fuit  sic  transmu- 
tare  terram,  quam  movere  coelum,  quia  coelum 
in  suo  motu  uihil  resistit :  terra  autem  multum 
resistebat,  praesertim  si  cuTumstantiae  ponde- 


CAP.  VI.  QUOMODO  TERTIO  DIE  AQU^  IN  LOCUM  UNUM,  ETC. 


137 


reiitur,  quas  paulo  antea  indicavimus.  Virtus 
autem  motiva  Angeli,  etiamsi  magna  sit,  fmi- 
ta  est:unde  fieri  potest,  ut  per  resistentiara 
mobilis  superetur.  et  hac  ratione  fortasse  solus 
Deus  sua  infmita  virtute  illud  opus  perfecit^, 
si  virtus  Angeli  erat  naturaliter  insufficieus, 
neque  illam  supernaturaliter  confortare,  aut 
elevare,  vel  alia  simili  ratione  ea  uti  oportebat. 
23.  Ifsa  vero  aquarum  confluentia  localis  ad 
cavitates,  non  a  vento  cmsata  est,  ut  Euguli- 
nus  flngit. — Alia  pars  illius  opcris  fuit  aquam 
in  illa  terree  loca  intrudere;  et  hoc  dicunt  ali- 
qui,  et  sentit  etiam  Eugubinus  supra,  factum 
esse  per  aliquem  ventum  validum,  et  vehe- 
mentem  a  Deo  ad  id  operis  excitatum.  Sed  hoc 
dicitur  sine  fundamento :  et  preeterea  non  vi- 
detur  fieri  potuisse  secundum  ordinatam  pro- 
videntiam,  quia  neque  tunc  videtur  fuisse  suf- 
ficiens  naturahs  materia  ventorum  ad  illam 
mutationem  aquarum  sufficientium  sine  ma- 
gna,  multumque  violenta  totius  aeris  muta- 
tione  :  neque  etiam  erant  causse  naturales, 
quibus  posset  vel  materia  illa  preeparari,  vel 
tam  vehementer  commoveri;  unde  si  necessa- 
ria  fuisset  causa  creata  extrinsccus  impellens 
aquam,  potius  alicui  Angelo,  quam  veuto  es- 
set  ille  impulsus  tribuendus.  Vej'umtamen  di- 
vus  Bdsiiius ,  in  homil.  4  Exaemer. ,  dicit 
Deum  impressisse  aquis  peculiarem  vim  inter- 
nara,  a  qua  in  loca  illa  impellerentur.  Idemque 
sensit  Ambrosius,  lib.  2  Exaemer.,  cap.  3. 
Primum  autem  omniura  nativa  proprietas  a- 
qnse,  et  naturalis  propensio  ibi  operata  est. 
Nam  hcet  aqua  supra  terrara  naturaliter  c[uies- 
cat,  si  tamen  inferius  terra  subtraliatur,  natu- 
raliter  etiam  descendit,  ubicumque  foramen, 
aut  viara  procliviorem  inveniat ,  quod  non 
philosophia  solum,  sed  etiam  experientia  satis 
monstrat.  Ita  ergo  in  illa  congregatione  aqua- 
rum  factura  est,  nara  per  effossionera  terrse 
subtrahebatur  vicinis  aquis  sustentaculum,  et 
ideo  naturahter  ad  inferiora  loca  delabi  coepe- 
runt:  et  crescente  hiatu  terrse  acpiee  proclivius 
defluebant,  donec  omniura  congregatio  facta 
est.  Quod  si  fortasse,  ut  illa  congregatio  citius 
consumraaretur,  necessarius  erat  velocior  rao- 
tus,  quara  per  solara  aquse  gravitatera  natura- 
lera  fieri  posset,  ad  hanc  velocitatem  deservire 
potuit  vis  divinitus  impressa,  illa  taraen  natu- 
ralis  non  esset,  sed  pro  eo  tempore  addita,  et 
naturai  non  repugjians.  Considerari  vero  etiam 
potest,  cum  terra  velocissime  subtraheretur, 
coiisequenter  fuisse  etiara  necessariura  velo- 
cissiraum  raotum  aqua^  ad  replendum  vacunm, 
et  ex  hac  parte  tctara  illara  velocitatem  fuisse 


aliqjio  raodo  naturalem  et  ab  intrinseco,  quam- 
vis  foitasse  etiam  hoc  titulo  sine  pecubari  ad- 
jutorio,  seu  impulsu  auctoris  naturse  fieri  non 
potaerit. 

26.  QuartuiJi  dithium  de  alt^iratione  alia 
terra>,  nempe  siccatione,  a  quo  sit  facta. — Eu- 
giibinus  illam  siccationem  to^ibuit  soli,  sed  re- 
fellitur.  —  Eidera  operi  addi  solet  terree  exsic- 
catio,  quee  illius  verbis  indicatur,  et  a.ppareat 
arida;  quod  notavit  Arabrosius,  lib.  3,  Exae- 
raer.,  cap.  4,  dicens,  non  terram,  quia  potest 
esse  luto  permixta  et  a^uis  madida,  sed  aridam, 
dictara  esse  ttt  siccam,  et  aptam  ctilturis  fuisse 
notetur.  Cura  autera  sub  aquis  humida  et  lu- 
tulenta,  seu  limosa  fuisse  videatur,  quartum 
dubium  est,  per  quara  causara  tam  brevi  ex- 
siccari  potuerit.  Eugubinus  supra  id  tribuit 
soli.  Sed  hoc  impugnat  Ambrosius,  loco  citato, 
quia  nondum  sol  creatus  erat:  sed  iu  eo  Eu- 
gubiuo  favere  potest,  quod  supponere  videtur, 
si  sol  creatus  fuisset,  ad  exsiccandam  terram 
sufficere  potuisse.  Nos  autera  credimus  solem 
jara  tunc  fuisse  creatura,  et  nihilominus  veri- 
similius  opinamur,  non  potuisse  tara  brevi 
tempore  totam  terram  exsiccare.  Primimi  qui- 
dem,  quia  terra  non  sohim  apparuit,  et  exsic- 
cata  est  in  hoc  nostro  hemispha;rio  (ut  puta- 
runt  antiqui,  et  credibile  putat  Augustinus, 
lib.  16,  de  Civitate,  cap.  9),  sed  etiam  in  toto 
mundo  habitabili,  cujus  pars  est  etiam  aliud 
hemisphserium,  ut  experientia  docuit.  At  vero 
non  potuit  sol  utrumque  hemisphaerium  exsic- 
care  tara  brevi  terapore,  quia  priusquara  inte- 
grum  cursura  uuius  diei  per  utruracpie  liemis- 
pheerium  absolveret,  tota  terra  apparuit  arida; 
quia  simul  ac  congregatio  aquarura  consum- 
mata  est,  terra  exsiccata  est:  congregatio  au- 
tem  aquarum  in  quadara  parte  liujus  diei  ab- 
sohita  est :  nam  iii  altera  terra  germinavit,  ut 
dicemus :  ergo  non  potuit  illa  exsiccatio  terree 
per  actionem  solis  ubique  fieri.  Imo  neque  in 
isto  bemispheerio  potuit  sol  in  tam  brevi  tem- 
pore  omnino  terrara  exsiccare :  si  verura  est, 
quod  supponitur,  terrara  fuisse  relictam  pro- 
funde  raadefactara  et  oblimatara :  nara  expe- 
riraento  constat,  non  posse  solem  tam  brevi 
tempore  terrara  nirais  lutulentara  exsiccare; 
quod  autem  Eugubinus  ait,  solem  fuisse  tuuc 
ardentiorem,  et  ad  urendum  et  exsiccandum;, 
majori  virtute  praeditura,  fictitium  est,  nam 
sol  incorruptibilis  est,  et  contrariura  non  ha- 
bet,  et  ideo  seraper  idem  tam  in  substantia, 
quam  in  proprietatibus,  et  virtute  agendi  per- 
severavit. 

27.  Alii  tribuunt  vento  urenti ,    qui  etiawj 


i38  LIB    II.  DE  SINGULORUM  SEX  DIERUM 

impugnantur . — Alii  vero  addiint,  misisse  Deum 
ventum  urentem  super  terram  ad  exsiccandam 
illam,  quod  putant  in  illis  verbis  indicatum, 
fSpiritus  Domini  ferehatiir  super  aquas,  et  ad- 
ducunt  exemplum  de  tempore  diluvii,  Gen.  8, 
et  de  exsiccatione  maris  rubri,  Exodi  14.  Sed 
in  superiori  libro  rejicimus  biijusmodi  sensum 
illorum  verborum,  Sjiiritus  Domini  ferehatur 
super  aquas,  quia  nec  spiritus  ille  fuit  ventus, 
et  quamvis  esset,  non  movebatur  super  terram 
ad  exsiccandam  illam,  sed  super  aquas  ad  fo- 
vendas  illas,  nec  ferebatur  hoc  die  tertio,  sed 
ante  omnem  diem.  Nec  exempkim  de  dikivio 
est  accommodatum,  tum  quia  etiam  ventus 
non  videtur  tunc  excitatus  ad  exsiccandam 
terram,  sed  ad  nubes  dissipandas,  quantum  ex 
illis  verbis  colligi  potest,  Adduxit  Deus  spiri- 
tum  svper  terram,  et  imminutw  sunt  aqiue.  Tum 
etiam,  quia  Hcet  Deus  spiritum  iUum  flasset  ad 
exsicoandam  terram,  non  uno,  sed  multis  die- 
bus  potuit  terram  exsiccare,  ut  ex  dicto  loco 
Genesis  constat.  Exsiccatio  etiam  maris  rubri 
non  est  cum  effectu  exsiccandi  universam  ter- 
ram  compnrabilis,  quia  locus  maris  rubri  bre- 
vis  erat  et  facilius,  quantum  ad  commoditatem 
transitus  snfficeret,  exsiccari  poterat.  Denique 
in  prsesenti  loco  nulla  fit  mentio  venti ,  aut 
spiritus,  quo  Deus  ad  exsiccandam  terram  usus 
fuerit,  et  ideo  sine  fundamento  asserendum 
non  est,  preesertini  cum  vix  sit  credibile,  po- 
tuisse  id  tam  brevi  tempore  per  ventum  fieri 
sine  majori  miraculo. 

28.  Verinr  causa  siccationis  terrw. — Et  ideo 
multo  facilius  dicitur  Deum  sua  potentia  ex- 
siccasse  terram,  quod  non  tantum  agendo,  sed 
etiam  impedimenta  subtrabendo,  et  qualitates 
contrarias  non  conservando,  id  facere  potuit. 
Hoc  enim  satis  erat,  ut  terra  ipsa  ad  propriam 
et  nativam  siccitatem  se  reduceret.  Imo  hnic 
ahqui  conjectant  non  fuisse  tunc  terram  sub 
aquis  nimis  hitulentam,  et  madefactam,  quia 
tunc  erat  utrumque  elementum  in  sua  paritate 
et  integritate  :  est  autem  probabihs  philoso- 
phorum  sententia  inter  elementa  sic  constituta 
in  suis  locis  naturahbus  non  esse  mutuam 
alterationem,  vel  permixtionem  in  confiniiseo- 
rum  :  quia  ahas  non  possent  in  suis  naturah- 
bus  locis  conservari,  sed  potius  progressu  tem- 
poris  unum  ahud  corrumperet.  Sic  ergo  exis- 
timo  fieri  potuisse,  ut  hcet  terra  esset  sub 
aquis,  nuUa  pars  aquse  descenderet,  et  pene- 
traret  terram,  quia  et  terra  erat  sufficienter 
obdurata  et  compacta,  et  aqua  non  gravitabat, 
sed  quieta  permanebat;  et  simih  ratione  pote- 
rant  iUa  elexueuta  ita  esse  disposita  secundum 


OPERIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI REQUIE. 

proportionem  tequahtatis,  ut  interea  mUlavel 
tenuis  valde  fieret  aheratio.  Quod  si  ita  est,  fa- 
ciUime  fieri  potuit^  ut  statim,  aut  brevissimo 
tempore  terra  exsiccaretur,  etiam  sine  extrin- 
seco  agente  per  solam  aquse  substractionem  et 
per  reductionem  a?j  intrinseco,  si  ea  indigebat, 
id  est,  si  naturahs  ejus  dispositio  ahqua  ex 
parte  immutata  fuerat,  nam,  ut  dixi,  hoc  etiam 
incertum  est;  et  ad  hoc  etiam  ponderantur  ver- 
ba  iUa,  congregentur  aquce,  et  appareat  arida, 
nam  in  illis  significatur,  non  prius  apparuisse 
terram,  et  postea  fuisse  aridam  factam,  sed 
statim  aridam  et  siccam  apparuisse :  nunc  vero 
non  examinando  iUam  philosophicam  doctii- 
nam,  valde  probabile  credimus,  saltem  divina 
efficacitate  factum  esse,  ut  terra  statim  sicca 
et  in  sua  naturah  dispositione  apparuerit.  Ita 
enim  verba  Scripturse  sonant,  et  nuUum  hoc 
est  mconveniens :  imo  perfectioui  divini  operis 
valde  consentaneum  est, 

29.  Curollarium  ex  dictisaquas  omnes  easque 
dulces  fuisse  congregatas  in  umm  locuin.  — 
Unde  obiter  coUigo  cum  Basiho  supra  univer- 
sam  aquam  fuisse  in  loco  praeparato  congrega- 
tam,  et  omnino,  ac  omni  ex  parte,  a  terra, 
qu£e  apparet,  fuisse  separatam.  Nam  Scriptura 
indefinite  dicit,  cougregentur  aqurp,  in  quo  mo- 
do  loquendi  omnes  aquas  includit,  et  nuUam 
excipere  permittit.  Preesertim  cum  addat,  duce 
suh  ccelo  sunt,  nam  omnes  aquse  existentes  in 
terra,vel  proxime  supra  terram,  sub  coelo  sunt : 
ergo  omnes  iUaj  in  loco  maris  sunt  cougregatae, 
et  ideo  non  recte  aliqui,  ut  supra  referebam, 
inter  aquas  dulces  et  falsas  distinguunt,  dicen- 
tes  sohim  aquas  falsas  congregatas  esse  in  lo- 
cum  pecuharem,  rehctis  aquis  dulcibus  in  aliis 
terrae  locis.  Nam  haec  distinctio  imprimis  re- 
pugnat  verbis  Scripturffi,  ut  ponderavimus,  et 
deinde  non  potest  accommodari,  nam  omnes 
aquaj  ante  hanc  congregationem  dulces  erant, 
id  est,  sine  sapore,  ut  naturahs  dispositio  aquee 
postulat :  ergo  potius  dulces  congregatae  fue- 
runt :  postea  vero  distinctio  iUa  fieri  potuit, 
non  omnes  partes  aquee  sahendo,  quod  an  ita 
factum  sit  nou  satis  coustat,  quomodo  autem 
fieri  potuerit  statim  dicam  ,  nunc  solum  assero 
nuUam  aquam  intra  terram  quasi  iUi  admix- 
tam  rehctam  fuisse.  Excipit  tameu  Pererius 
humorem  aqueum,  nam  ilhim  censet  non  fuisse 
a  terra  separatum,quia  illo  vehiti  ghitine  com- 
pacta  terra  cousistit,  et  sine  iUo  iu  miuutissi 
mum  pvUverem  dissoh^eretur.  Hoc  tameu,  ut 
verum  fatear,  uon  satis  iuteUigo,  nam  si  hu- 
mor  iUe  aqueus  est  ahqua  substantia  corporea, 
tuuc   iu  hoc  orbe  terraj  uuUa  erat  prceter 


CAP.  VI.  QUOMODO  TERTIO  DIE  AQU.^  IN  LOCUM  UNUM,  ETC. 


139 


elemeutiim  aqiise  et  terree  :  ergo  ille  liumor 
esset  vera  aqua,  atque  ita  non  omnis  aqua 
fuisset  a  terra  sejuncta,.  Si  vero  ille  humor  non 
est  substantia,  erit  aliqua  humiditas,  quae  est 
dispositio  contraria  naturali  conditioni  terraj : 
ut  simplex  elemeutum  est.  Quapropter  non 
credo  indigere  elementum  terrse  extrinseco 
humore  aqneo,  ut  in  se  compactum,  et  in  suis 
partibus  integrum,  et  continuum  subsistat. 
Nullam  enim  ratiouem  hujus  necessitatis  inve- 
nio,  nec  video,  cur  substantia  terrse  pura  non 
possit  ita  consistere,  sicut  csetera  elementem 
pura,  et  integra  conservantnr. 

30.  Qitmto  suhoritur  duhium  contra  prcece- 
dens  corollariiim  militans.—Responsio  altera 
ex  Basilio.  —  Vide  Conimhricenses  in  lihros 
Meteororum,  tract.  ^,c.  2,  etPereiram,  Gen.  1. 
— Ad  confirmationem.  —  Hic  tamen  oritur  ex 
dictis  ultimum  dubium^  quo  sensu  dictum  fue- 
rit,  aquas  fuisse  congregatas  in  unum  loeum, 
cum  videamus  nunc  in  phira  loca^  imo  et  in 
plura  maria  esse  divisas,  nimirum,  Oceanum, 
Mediterraneum  ,  Rubrum^  Arabicum,  Persi- 
cum,  Caspium  :  preeter  quge  sunt  etiam  multa 
flumina,  stagna,  pakides,  etc.  Queeomnia  non 
est  verisimile  postea  fuisse  divisa,  sed  a  prin- 
eipio  ita  fuisse  aquas  congregatas  :  non  ergo 
in  unum,  sed  in  pUn^a  loca  congregatai  sunt. 
Et  augetur  difficultas,  quia  non  est  verisimile, 
totam  aquam  universi  hoc  die  salsam  fuisse 
effectam,  id  enim  nonfuissetterrseproficuum : 
ergo  necessarium  fuit  pkira  esse  aquarum 
loca,  quia  in  eodem  non  potuissent  aqua  salsa, 
dulcis  simul  existere.  Responderi  potest  pri- 
mo,  non  esse  necessarium,  illam  loci  unita- 
tem  respectu  omnium  aquarum  intelkgere, 
sed  tantum  respectu  terrae,  ita  ut  perinde  dic- 
tum  sit,  in  locum  unum,  ac  si  diceretur,  in  lo- 
cum  separatum,  ita  ut  ampHus  terram  uon. 
operiret.  Quod  fieri  optime  potuit,  congre- 
gando  aquas  in  varia  loca  partiaka,  quae  ad 
prsedictum  linem  unus  integer  locus  dici  pos- 
sunt,  quamvis  non  sit  continuus.  Addit  vero 
Basikus,  estque  valde  probabile,  locum  ikum 
vere  et  proprie  fuisse  unum,  cujus  principale 
corpus  est  Oceanus,  ejus  vero  partes  minus 
principales  sunt  csetera  aquarum  loca^  quse 
non  sunt  omnino  divisa,  sed  per  externas  vias, 
vel  internos  meatus  terree  iki  conjunguntur. 
Nam  csetera  maria  iki  continuantur  manifeste, 
prseter  Gaspivim,  de  quo  inter  auctores  con- 
troversia  est,  an  cum  Ooeano  continuetur, 
quam  hic  disputare  non  est  necesse,  quia  kcet 
exterior  continuatio  ikius  cum  Oceano  nuka 
sitj  verisimikus  est  per  plura  Ilumina,  qua^  ia 


ikud  confliumt ,  habere  communicationem 
cum  iko  per  varias  vias  subterraneas.  Cujus 
indicium  esse  potest,  quod  cum  magna  qua- 
tuor  flumina  in  ilkid  mare  continuo  ingre- 
diantur,  illud  nunquam  redundat.  Unde  con- 
jectare  possumus  ika  ihimiiia  per  akas  vias 
subterraneas  exire,  et  in  locum,  unde  egressa 
sunt,  reverti,  sicutdefluminibus  universakter 
dixit  Sapiens  Eccl.  1,  ex  quo  loeo  etiam  coki- 
gimus,  omnes  aquas  continue  currentes,  quse 
vivse  dicuntur  ,  communicationem  et  conti- 
nuationem  inter  se,  vel  cum  mari  Oceano  ka- 
bere  ad  eum  modum,  quo  sanguis  in  corpore, 
kcet  in  hepate  principalem  sedem  liabeat^  per 
venas  corporis  diffunditur  et  continuatur. 
Atque  hac  etiam  ratione,  kcet  aquai  dicantur 
congregatae  fuisse  in  locum  unum,  niliilomi- 
nus  statim  in  plurali  dicitur,  congregationesque 
aquaruni  appelhwit  maria,  ut  iudicavit  Am- 
brosius,  1.  3  Exaemeron,  c.  5.  Possunt  enim 
ika  loca,  et  plura  maria  vocari  propter  magnam 
distinctionem,  et  unus  locus  propter  aliquam 
continuationem.  Et  ita  etiam  facile  solvitur 
confirmatio,  quia  verisimile  est,  etiam  loca 
fluminum,  praisertim  principalium,  in  hoc 
ipso  die  facta  fuisse,  et  in  eis,  etfortasse  in 
ahquibus  paludibus,  vel  stagnis,  quee  ab  ilks 
conficiuntur,  et  in  quibus  aqua  continue  per 
ingressum,  et  egressum  fluit,  aquas  dulces  per- 
mansisse,  quia  kcetiu  principio,  et  fine  cum 
aqua  salsa  continuetur,  in  locis  akquantulum 
a  mare  distantibus  dulcis  existit,  ut  experi- 
mento  etiam  comprobatur. 

CAPUT  VII. 

QUOMODO  HERBA  VIRENS,  ET  C^TERA  VEGETABILIA 
HOC  DIE  rUERINT  PRODUGTA. 

1.  Prima  et  pra^cipua  qucestio  tacta  a  D. 
Thoma. — Qiiid  respondeat  A^cgusthms. — jE^Jus 
prohatio  prima. — Prohatio  secunda.  —  Tertia. 
—  Hoc  est  aliud  kujus  diei  tertii  opus,  quod 
his  verbis  Gen.  1,  discribitur,  Vidit  Deus, 
quod  esset  honum.,  et  ait,  Germinet  terra  lierham 
virentem,  etc.  Circa  quee  verba,  et  totam  hu- 
juspartis  narrationem  iiuka  fere  occurrit  nova 
qusestio  gravis  :  et  ideo  per  brevia  dubia  rem 
totam  expediemus.  Praecipua  enim  difficultas 
hic  est,  quam  attingit  D.  Thomas,  1  p.,  q.  69, 
a.  2,  an  li£ec  productio  plantarum  lioc  die 
facta  intekigenda  sit  de  productione  ipsarum 
in  proprio  esse  actuali ,  et  formak  (ut  sic 
rem  explicem)  vel  de  productione  tantum  in 
semine,etin  poteutia.  Nam  divus  Augusti- 
nus,  kb.  5  Geues.  adkt.,  cap.  4  et  5.  et  kb.  8, 


140  LIB.  II.  DE  SINGULORUM  SEX  DIERUM 

c.  3,  posteriorem  partem  tradit,  dicens  terram 
in  lioc  die  accepisse  virtiitem  germinandi  om- 
nia  vegetabilia  quasi  concepto  omnium  illo- 
rum  semine,  non  tameu  statim  vegetabilia 
omnia  produxissc.  Quod  primo  suadet  verbis 
illis  capitis  secundi.  In  die,  quo  fecit  Deus  cce- 
lum  et  terrarii,  et  omne  virgultim  agri,  prius- 
quam  germinaret.  Quomodo  enim  potuerunt 
virgulta  fieri,  antequam  terra  germinaret,  nisi 
quia  causaliter  prius,  et  quasi  in  radice,  seu 
in  semine  facta  sunt,  et  postea  in  actu  pro- 
ducta  ?  Secundo  confirmari  potest,  quia  ver- 
bum  illud  germinet  terra,  oplime  exponitur 
potestative  ut  sic  dicam,  id  est,  accipiat  terra 
vim  germinandi.  Sicut  in  eodem  capite  diei- 
tur  :  Crescite,  et  muUiplicamini.  Tertio  potest 
confirmari,  quia  actualis  productio  vegetabi- 
lium  non  tam  ad  opus  creationis^  quam  ad 
opus  propagationis  pertinet,  quod  postea  fac- 
tum  est,  et  lianc  sententiam  sequitur  Euclie- 
rius,  1.  I ,  Gen.,  c.  11,  illi  favent  Glossa  interli., 
Hugo  et  Lyranus  verbum  gcrminet  dicto  mo- 
do  expouunt. 

2.  Communis  et  verior  aliorum  Patrurn  res- 
ponsio.  —  Niliilominus  contraria  sententia  te- 
nenda  est,  scilicet,  produxisse  Deum  lioc  die 
herbam,   arbores,  et  alia  vegetabilia  actu  iu 
propria  specie  et  uatura.  Heec  est  commuuis 
sententia  Patrum,  Basilii,  homil.  5,  Exaem., 
Ambrosii ,  hb.  3,  Exaem.,  cap.  8,  11  et  16, 
Chrysostomi  ,  liom.  5,   in  Gen.,  Damasceni , 
hb.  2,  de  Fide,  cap.  10,  Tlieodoreti,  CyrilU, 
Bedse,  Glossse  ordinariee,  et  aliorum,  in  Gen. 
Et  idem  sentit  divus  Tliomas  supra,  solvens 
argumenta  Augustini ,  quamvis  propter  reve- 
rentiam  ejus  quasi  problematicae  semper  pro- 
cedat.   Deuique  idem  seutiuut  omnes,  qui  in 
his  operibus  veram  successionem,  et  tempora- 
lem  distinctionem  agnoscaut.  Nam  Augustinus 
in  eam  sententiam  inductus  est ,   quia  omnia 
istorum  dierum  opera  iu  eodem  puncto  crea- 
tionis  simul  credidit  fuisse  facta,  alioqui  vero 
inter  primam  creationem  et  actualem  mixto- 
rum  productionem  temporis  successionem  in- 
tercessisse  negare  non  potuit  :  et  ideo  iu  hoc 
die  tautum  in  virtute ,  et  in  semine  plantas 
fuisse  productas  dicere  compulsus  est.   Qua- 
propter,  ablato  priori  fuudameuto,  et  posita 
in  his  diebus  vera  ac  temporali  successioue  , 
ut  ahi  Patres  tradiderunt,  et  nos  defendimus, 
illa  expositio   Augustiui  necessaria  nou  est. 
Et  prffiterea  si  discursus  ille  solidus  est,   idem 
dicendum  esset  de  productione    piscium,  et 
volatihum  in  quinto  die,  et  aliorum  auima- 
hum  iu  die  sexto,  quia  omnia  hcec  auimantia 


OPERIBUS,  ET  SEPTIMI DIEI  REQUIE. 
sunt  mixta,  et  ideo  in  seipsis  nou  fueruut  facta 
iu  primo  instanti  :  ergo  necessarium  erit  di- 
cere  in  iUis  quinto  et  sexto  diebus  solum  iu 
virtute,  seu  in  semine  esse  facta.  Hoc  autem 
nullo  modo  dici  potest.  Primo,  quia  mauifeste 
repugnat  verbis  Scripturee ,  nam  primo  dicit : 
Creavitqice  Deus  cete  grandia,  et  omneni  aui- 
onam  viventem  et  omne  volatile  ,  etc.  Quse  ver- 
ba  per  se  suut  satis  expressa,  evidentius  tamen 
declarautur,  quia  statim  rebus  sic  productis, 
henedixit  Deus,  dicens,  Crescite,  et  muUiplica- 
mini.  Quee  verba  manifeste  supponuut  fuisse 
jam  producta  animaha,  quai  possent  sibi  si- 
miha  generare.  Et  eodem  modo  induci  pos- 
sunt  verba  sextee  diei ,  iu  quibus  evidentissi- 
mume.st,  quod  dicitur,^;!  creavH  Deus  hominem. 
Accedit  preeterea  speciahs  ratio  in  animalibus, 
quia  non  possunt  iu  semiue  produci ,  quia  se- 
men  debet  esse  decisum  ab  ipso  auimah,  ne- 
que  naturahter  potest  extra  ipsum  animal  con- 
servari,  aut  operationem  suam  efBcere,  et 
ideo  necessarium  fuit,  species  singulas  eorum 
immediate  ab  auctore  naturse  in  aliquo,  vel 
aliquibus  iudividuis  primo  fieri. 

3.  Precedens  discursus  applicatur  ad  vegeta- 
lilia.  —  Hiuc  ergo  eamdem  argumentaudi  ra- 
tiouem  ad  plantas  couvertimus.  Primo  quidem, 
quia  nou  sohim  dictum  est,  germinet  terra, 
sed    etiam    additum  est  ,  et  factum  est    ita. 
Quid  autem  fiierit  factum  declaratur,   cum 
sub(htur  :  Et  protulit  terra  herlam  virentem, 
et  facientem  scmen  juxta  genus  suum,  lignurn- 
que  faciens  fructum  ,  et  hahens  unumquodque 
scmen  secundum  speciem  suam.  Ubi  imprimis 
non  video,  quomodo  possit  verbum  ihud,  pro- 
tulit  terra,  de  prodactione  in  semiue  verificari. 
Quia  terra  si  prius  liabuit  semeu,  quam  plau- 
tam,  nou  protulit  ipsa  semeu,  sed  potius  a  Deo 
recepit ;  ergo  si  protuht  herbam,  ut  Scriptura 
dicit,  oportet,  quod  herbam  in  actu,  nou  iu  se- 
mine ,  seu  virtute  produxerit.  Accedit ,  quod 
Sriptura  statim  declarat,  qualis  iha  herba  fue- 
rit,  scilicet,  herba  virens,  et  faciens  semen,  et  li- 
gnum  faciens  fructum,  et  halens  sementem,  ubi 
distiugueudo  lierbam   et  lignum  a  semeute, 
manifeste  declaratur ,  uon  produxisse  terram 
herbam  in  semine,  vel  hguum  in  semente,  sed 
potius  produxisse  herbam,  vel  hgnum  :  a  qui- 
bus  semina  similium  rerum  procedunt.  Prae- 
terea  ahera  ratio  de  auimahbus  facta  potest  de 
plautis,  seu  vegetabihus  cum  proportioue  fieri: 
nam  lisec  etiam  non  fiunt  sine  proprio  semine, 
prfflsertim  illa,  quee  perfectiora  sunt  :  imo  iu 
ahquibus  frugibus  terrse  fructus,  et  semeu  idem 
suut;  ergo  nou  potuerunt  prius  in  semine. 


CAP.  VII.  QUOMODO  HERBA  VIRENS 

qnam  in  fructu  fieri,  ut  in  tritico,  et  similibus 
videre  licet.  Ergo  illa  non  potuerunt  tieri  in 
primo  instanti  creationis  in  virtute;,  seu  in  se- 
mine  magis  quam  in  actu,  cum  utroque  modo 
smt  ejusdem  naturee.  Ergo  facta  sunt  lioc  ter- 
tio  die,  non  ut  semina,  sed  ut  fructus,  vel  sal- 
tem  in  herba,  sicut  ad  litteram  narrantur 
facta.  In  lignis  autera,  seu  arboribus,  licet  se- 
men  soleat  a  fructu  distingui :  etiam  ipsum  se- 
men  est  quoddam  mixtum  cpiod  non  magis 
potuit  in  principio  creari,  quam  caetera  mixta: 
post  instans  autem  creationis  potius  dicendum 
est,  talia  semina  facta  esse  ex  ipsis  lignis,  et 
arboribiis,  ut  Scriptura  sonat,  quam  e  conver- 
so.  Quod  si  fortasse  quis  dicat  ,  per  virtutem 
illam  seu  potentiam  non  intelligere  Augusti- 
num  hujusmodi  semina  plantarum,  sed  aliam 
peculiarem  virtutem  terras  ad  germinandum 
inditam  :  hoc  eadem  facilitate,  qua  dictum 
fuerit,  rejiciendum  est,  quia  neque  in  Scriptu- 
ra  habet  fundamentum,  neque  ipse  Augustinus 
hoc  declarat,  neque  secundum  naturas  rerimi 
explicari  potest,  c[ualis  illa  virtus  sit  :  opera 
autem  miraculosa,  vel  extraordinaria  absque 
necessitate,  vel  sufficienti  testimonio  audienda 
non  sunt;  et  hoc  magis  respondendo  ad  argu- 
menta  prioris  sententise  confirmabitur. 

4.  Ad  priniam  probationem  in  n.  1. — Ad  se- 
cundam.  —  Ad  tertiam.  —  Primum  testimo- 
nium  ex  Gen.  2 ,  in  superioribus  explicatum 
est.  Non  enim  dicitur  Deus  fecisse  omne  vir- 
gultum  agri  antequam  oriretur  in  terra,  vel 
prochixisse  herbam  antequam  terra  germina- 
ret,  quia  fecit  illa  in  virtute,  priusquam  in 
actu  :  sed  quia  ipse  sohis  illa  produxit  quasi 
per  raodum  primge  creationis,  priusquam  ua- 
turah,  et  ordinario  modo  possent  ab  ipsa  terra 
produci.  Quani  expositionem  ex  contextu  ipso, 
et  verbis  sequentibus  confirmavimus,  et  illam 
tradit  D.  Thomas,  estque  communis,  et  satis 
plana.  Ad  secundum  ex  verbo  germinet  terra, 
respondetur  imprimis,  si  verbum  iUud  sohim, 
et  sine  majori  declaratione  fuisset  positum, 
tolerabilem  futuram  fuisse  expositionera  illara: 
tamen  ex  verbis  adjunctis  manifeste  constare 
Deum  non  tantum  dedisse  terrse  virtutem  ger- 
minandi,  sed  etiara  illam  statim  germinare 
fecisse  ,  vel  ipsum  virtute  sua  herbara  et  plan- 
tas  in  ea  produxisse.  Unde  addi  etiara  potest 
dedisse  quidem  Deum  terrse  in  hac  die  virtntem 
germinandi  in  perpetunm  per  continnara  ge- 
nerationura  successionera ,  et  in  lioc  etiara 
verbo  germinet  significatnm  fuisse  ;  nihilomi- 
nus  tamen  hanc  virtutem  datam  esse  terra^, 
IJroducendo  in  illa  primas  plantas,  arbores. 


,  ET  C^TERA  VEGETABILIA,  ETC.  141 

etc.,a  qnibns  semina  procederent,  qnibus  pos- 
tea  posset  terra  foecunda  fieri  ad  simiha  ger- 
minandum.  Qnod  etiara  in  ipsis  verbis  indicari 
videtur,  cum  exphcatur ,  produxisse  terram 
herham  facientem  semen ,  et  lignmi  lialens  se- 
mcntem,  nmmquodgiie  secundum  speciem  suam. 
Ad  teitium  respondet  optime  D.  Tiiomas,  opus 
hoc,  prout  in  hoc  die  factura  est,  non  ad  opus 
propagationis  pertinuisse  ,  quia  non  est  ex 
pra?jacto  semine  ordinario  generationis  modo 
factura,  sed  ad  primam  constitntionem  uni- 
versi,  quatenus  ab  auctore  totius  natnrse  non 
sohmi  quoad  corpora  simpUcia  ,  sed  etiam 
qnoad  mixta  praicipua  (ut  ita  dicam)  in  uni- 
verso  per  se  intenta,  immediate  productum 
est.  Et  speciaUter  pertinuit  ad  opus  ornatus 
respectu  terrse  ,  nam  cum  in  principio  inanis 
esset  et  vacua  ,  atque  etiam  invisibilis  et  oper- 
ta  aquis ,  remotione  aquarnm  visibilis  facta 
est,  saltem  cpioad  remotionem  impedimenti ; 
ne  autem  esset  vacua  et  inanis  ,  herbis  et  ar- 
boribus  statim  ornata  est.  Atque  hoc  confir- 
mari  potest,  ex  cap.  2  Genesis  ,  ubi  dicitur 
quod  in  his  sex  diebus  perfecti  sunt  cceli ,  et 
omnis  ornatus  eorum.  Nemo  autem  negare 
potest  ,  quin  plantse  et  herbce  actu  prodnctee, 
et  radicatce  in  tcrra  ad  magnum  ejus  ornatum 
pertineant,  quem  sola  semina,  aut  poteutia 
producendi  illa  non  conferunt, 

5.  Cur  Deus  post  segregationem  aquarum 
statim  produxit  vegetahilia.  —  Et  hinc  obiter 
colhgitur  ratio,  ob  quam  Deus  in  hac  ipsa  die, 
post  congregationem,  sea  segregatiouem  aqua- 
rum  statim  plantas  produxit,  nimirum,  utter- 
rara,  ne  turpis  (nt  sic  dicam)  seu  incomposita 
appareret,  statim  herbis,  ac  floribus  vestiret. 
Accedit,  quod  si  Dens  statim  vegetabilia  non 
produceret,  etiamsi  illorum  serainibiis  terram 
repleret,  non  potuisset,  nisi  longo  tempore 
plantarura  productio,  prsesertira  arborum  et 
fructuum  fieri  :  non  decebat  autem  terram, 
qnse  de  se  informe  quoddam  elementum  est  : 
multo  tempore  in  ea  dispositione  raanere. 
Ahunde  vero,  qui  paulo  post  Deus  animaha 
terrestria  producturus  erat,  cibum  etiam  ihis 
prffiparare  vohiit,  et  ideo  oportnne  statim  in 
hoc  die  herbara,  et  cseteras  plantas,  seu  arbo- 
res  produxit. 

6.  Secunda  qucestio  i7i  lioc  ipso  capite. — 
Eugulini  responsio  refellitur.  — Secnndo  au- 
tem  qnseri  hoc  loco  solet,  an  solus  Deus  sua 
virtute  hoc  opus  fecerit,  vel  mediante  ahqna 
cansa  secnnda.  Ubi  non  est  dnbinm  de  mate- 
riah  causa,  nam  certum  est,  ex  terra  haec 
omnia  produxisse,  ac  subinde  in  genere  causse 


i  42  LTB.  II.  DE  SINGULORUM  SEX  DIERUM 

materialis  terram,  seu  ejns  materiam  conciir- 
risse,  quod  ad  minimum  verba"  Scripturee  sta- 
tim  tractanda  convincunt.  Propria  ergo  in- 
terrogatio  est  de  causa  efiiciente.  Et  quidem 
de  Angelis  pro  certo  supponitur  in  lioc  opere 
nullam  efficientiam,  etiam  remotam  liabuisse, 
quia  ad  hunc  efFectum  nullus  preevius  motus 
localis  necessarius  erat,  quem  solum  Angeli 
possunt  efficere.  De  corporalibus  item  causis 
manifestum  est,  non  potuisse  ad  illud  opus  ef- 
fective  concurrere  virtute  naturali,  quia  subito 
factum  est,  et  per  universam  terram.  Solus 
Eugabinus  in  Cosmopseia  finxit  Deum  in  pri- 
mis  duobus  diebus,  simul  cum  priori  actione 
bujus  tertii  diei,  ita  elementum  terrse  prsepa- 
rasse,  ut  naturaliter  secuta  fuerit  heec  plan- 
tarum  productio,  utique  virtute  Solis,  et  alia- 
rum  causarumuniversalium.  Verumtamenhaec 
sententia  non  sohim  est  omnibus  Patribus  et 
theologis  contraria,  sed  etiam  est  per  se  incre- 
dibihs,  et  prorsus  vohmtaria,  quia  in  terra 
nulla  prffiparatio  prsecedere  potuit,  antequam 
remotis  aquis  appareret  :  nam  Hcet  fortasse 
aUquantuhim  Inunefacta  rehnqui,  iha  non  erat 
dispositio  sufficiens,  nec  sol,  etiamsi  in  terra 
dispositio  prsecederet,  posset  virtute  naturali 
subito,  seu  brevissimo  tempore  talem,  ac  tan- 
tam  plantarum  productionem  efficere. 

7.  Cajetani  et  Burgensis  responsio  et  fan- 
damentum.  —  Verior  responsio.  —  Ad  fmida- 
mentuni  Cajetani  et  Bitrgensis. — De  sola  ergo 
terra  est  ahqua  controversia.  Nam  Cajetanus 
et  Burgensis  affirmant  terram  faisse  proxi- 
mam  causam  efficientem  hujus  operis  :  fun- 
dantur  in  verbis  Genesis:  Protutit  tcrra  lierlam 
mrentem.,  etc,  namverbum  protulit  efficien- 
tiam  significat ;  nihilominus  contraria  senten- 
tia  est  magis  recepta,  quod  sohisDeus  tanquam 
principale,  proximum,  ac  totale  principium 
efficiens  ex  terra  tanquam  ex  materiah  causa 
plantas  produxerit.  Hsec  sententia  sumitur  ex 
Basiho,  Ambrosio,Chrysostomo,  in  Genes.,  ubi 
etiam  Lyranus,  Abulensis,  Pereira,  Ascanius, 
et  ahi  iham  defendunt,  et  favet  D  Thomas, 
4  p,,  q.  71,  art.  imic,  ad  1,  ubi  de  animahbus 
loquitur,  videtur  autem  esse  eadem  ratio  de 
vegetabihbus,  et  hsec  sententia  est  magis  phi- 
losopliica,  et  rationi  conformis,  cui  magis  in- 
hoerendum  est,  quando  Scriptura  non  cogit. 
Ratio  autem  est,  quia  credendum  non  est  ter- 
ram  fuisse  supernaturahter  elevatam  ad  effi- 
ciendum  per  modum  divini  instrumenti,  quia 
(ut  ssepe  diximus)  hoec  opera  miraculosa  et  su- 
peruaturaha  non  suut  per  se  ad  primam  na- 
turse  institutionem  accommodata :  et  ideo  siue 


OPERIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI  REQUIE. 

revelatione  fingenda  non  sunt.  Ncque  etiara 
potuit  terra  naturali  virtute  dictam  efficicn- 
tiam  habere,  quia  neque  ipsa  per  se  habet  liu- 
jusmodi  virtutem  naturalem,  neque  etiam  ha- 
bebat  semina  rerum,  in  quibus  hoec  virtus  esse 
solet.  Prseterquam  quod,  hcet  illa  liaberet, 
etiam  ipsa  semina  non  possent  tam  brevi  tem- 
pore,  et  qua.si  in  momento  hujusmodi  effectus 
naturahter  producere.  Prteterea  possumus  in 
hoc  modo  philosophicam  rationem  efficere, 
quia  iha  pars  terrse,  ex  qua  unaquaeque  planta 
generata  est,  non  poterat  effective  concurrere 
ad  illius  productionem,  quia  ex  illa  secuta 
est  ejusdem  terrse  productio,  et  non  poterat 
ipsamet  suam  corruptionem  efficere.  Neque 
etiam  una  pars  terrce  potuit  ex  aha  parte  ejus- 
dem  terree  plantam  producere,  cum  essent  si- 
miles  non  tantum  in  forma  substantiah,  sed 
etiam  in  dispositionibus.  Sohisergo  Deus  auc- 
tor  ihius  operis  fuit  tanquam  naturse  auctor 
et  institutor.  Neque  obstant  citata  verba  Ge- 
nesis  1  ,  nam  exphcanda  sunt  per  aha  capi- 
tis  2 :  Fecit  Dominus  ccelum  et  terram,  et  omne 
tirgultum  agri,  etc,  et  clarius  iufra  :  Pro- 
duxitque  Dominus  Deus  de  humo  omne  lignuvi, 
etc;  ergocum  prius  dictum  est,  germinet  terra 
vel  protulit  terra,  in  suo  genere  intehigendum 
est,  et  speciahter  significatum  est,  DEUM  pro- 
duxisse  plantas  non  ex  nihilo,  sed  ex  ipsa  terra, 
sicut  etiam  nunc  dicitur  producereterra,  quam- 
vis  ipsa  nou  faciat,  sed  semen,  quod  est  in 
ipsa,  vel  etiam  Sol,  et  ahae  similes  causse. 

8.  Tertia  quwstin.  —  Quce  species  tegetabiles 
sint  productce  Jiac  die  tertia. — Quot  earum  indi- 
vidua,  et  quihis  inregionihus,  incertum. — Ter- 
tia  qusestiuucula  est,  in  quanta  varietate,  seu 
specierum  muhitudine  fuerint  vegetabiha  si- 
mul  hoc  die  producta.  lu  qua  dubitatioue  om- 
nes  conveniunt,  tunc  fuisse  productas  omnes 
species  arborum,  segetum  et  olerum  perfecto- 
rum,  qua^  et  ad  perfectionem  universi,  et  ad 
usum  hominum,  vel  etiam  ad  cibum  juraento- 
rura  necessaria  sunt.  Nam  ista  ab  auctore  na- 
turse  per  se  intenta  fuerunt,  et  ad  dictos  fines 
ordiuata.  Item  quia  nou  fiunt,  nisi  per  propa- 
gationera  et  serainationem ;  nec  semina  eorura 
possunt  naturahter  decicii,  nisi  ab  ahquibus 
individuis  tahum  specierum :  et  ideo  oportuit 
omnes  species  primo  produci  in  ahquo,  vel 
ahquibus  individuis.  Ergo  omnia  simul  in  eo 
die  faeta  sunt,  quia  post  primam  mundi  crea- 
tionem,  distinctionera  et  ornatum  Deus  nou 
produxit  immediate,  et  tanquam  naturse  arti- 
fex  novas  rerura  species,  sed  sohim  quautum 
ex  primis  tunc  productis  derivari  potuerunt. 


CAP.  VII.  QUOMODO  IIERBA  VIRENS 
Qnot  vero  indivickia  Deus  in  unaquaque  ista- 
rum  specierum  produxerit,  incertum  nostris 
est.  Jam  an  omnes  istse  species  in  omnibns 
regionibus  et  provinciis  nniversi  produxerit, 
etiam  est  incognitum.  Quantum  vero  expe- 
rientia  docet,  verisimile  est,  non  omnes  vege- 
tabilium  species  ubique  esse  productas,  sed 
quasdam  in  hoc  hemisphserio,  et  alias  in  alio^ 
et  simili  modo  in  variis  utriusque  regionibus 
juxta  sapientissimam  Dei  distributionem  pro- 
ductas  fuisse,  quia  Deus  optime  novit  varia 
terrarum  climata,  et  siderum  influentias,  ac 
regionum  dispositiones,  his  vel  ilHs  fructibus 
terrai  magis  accommodatas.  Si  vero  aUquse. 
sunt  plantse,  quoe  ubique  facile  conservari,  aut 
propagari  possunt,  fortasse  illa;  in  omnibus  re- 
gionibus,  vel  saltem  in  nimis  distantibus,  acl 
quas  non  poterant  facile  ex  aliis  transferri, 
simul  productas  fuisse,  credibihus  est. 

9.  De  vegetaMlilms  noxiis  sensit  olim  Aii- 
gustinus  producta  fuisse  post  peccatimi.  —  At 
vero  de  quibusdam  plantis,  aut  venenosis  et 
nocivis,  aut  noxiis  humano  corpori,  dubitari 
solet,  an  fuerint  hoc  die  productge.  Et  ratio 
dubitandi  est,  quia  ista  non  videntur  intro- 
ducta  in  mundo,  nisi  propter  peccatum  homi- 
nis,  videntur  enim  effectus  ilUus  maledictionis 
Dei,  Genes.  3:  Qiiia  comedisti  de  ligno,  de  quo 
prceceperam.  tibi,  ne  comederes,  maUdicta  terra 
in  opere  tuo,  in  laborilus  comedes  ex  ea  c^tnctis 
dielus  vitcB  tuce,  spinas  et  trilmlos  germinalit 
tiU.  Ergo  si  homo  non  peceasset,  terra  tribulos 
et  spinas  non  germinaret,  et  a  fortiori,  nec 
ahas  herbas  magis  nocivas  et  venenosas.  Pro- 
pter  quod  argumentum  videtur  ita  sensisse 
Augnstinns,  Hbro  primo  de  Genesi,  contra  Ma- 
nicheeos,  capite  1 3,  ubi  verba  illa  Geuesis:  6^»  r- 
minet  terra  lierbam.  mrentem,  ipse  legit,  herham 
pahuli,  et  subjungit  objectionem  Manichseo- 
rum :  Si  Deus  jussit  nasci  de  terra  herbam.  pa- 
buli,  et  lignum  fructiferum,  quis  jussit  nasci 
tantas  herbas,  vel  spinosas,  vel  venenosas,  vel 
infructiferas?  Et  respondet,  ante  peccatum 
hominis  non  esse  scriptum,  quod  terra  aliud 
protulerit,  post  peccatum  autem  ortse  sunt 
spinse,  et  aha  propter  peccatum,  et  ad  hoc 
inducit  prsedicta  verba  Genesis.  Et  in  eadem 
sententia  saltem  quoad  spinas  et  tribulos  sunt 
Basihus,  homil.  5,  Ambrosius,  Hb.  3,  cap.  9  et 
H,  Becla  et  Rabanus,  in  Genes.,  Damasceiius, 
hb.  '1,  de  Fide,  cap.  10,  cum  tanta  exaggera- 
tione,  ut  dicant,  etiam  rosam  futuram  fuisse 
siue  spinis,  si  homo  non  peccasset.  Quod  etiam 
sentit  Ahcuinus,  quaest.  78,  in  Genes.  Et  potest 
tandem  hoc  confirmari,  quia  productis  a  Deo 


,  ET  C.^TERA  VEGETATILIA,  ETC.  143 

plantis,  additur:  Etvidit  Deus,  quod  esset  bo- 
mi.in. 'Ergo  signum  est  solum  produxisse  herbas 
proficuas,  non  vero  noxias,  ct  (ut  ita  dicam) 
pcBnales. 

10.  Oppositum  verius. — Idproboiur  quoad 
vegetabilifms  venenosa. — Niliilominus  contra- 
riam  sententiam  docet  D.  Thomas,  quantum  ad 
spinas,  et  tribulos,  1  part.,  q.  69,  a.  2,  ad  2, 
et  2,  2,  q.  164,  art.  2,  ad  1 ,  et  fuit  sententia 
Augustini  3,  Genes.  ad  htter.,  cap.  18,  ubi,  et 
dicta  in  priori  loco  retractat,  et  locum  Genesis 
ahter  exponit,  ut  statim  dicam.  Et  quo  ad  al- 
teram  partem  de  herbis  noxiis  consentiunt 
Ambrosius,  Basihns,  et  ahi  in  pra?cedenti  §  al- 
legati.  Et  hajc  etiam  est  communior  sententia 
expositorum  inGenesi  ettheologorum.  Etqui- 
dem,  quoad  herbas  noxias,  seuvenenosas  non 
videtur  dubitandum ,  quia  istse  sunt  in  suis 
speciebus  perfectse,  et  ideo  per  se  pertinent  ad 
perfectionem  universi.  Deinde  quoniam  Hcet 
ad  quosdam  effectus  sint  noxiaa,  ad  alios  sunt 
utiles  et  medicinales ,  prsesertim  cum  ahis 
mixtfe,  et  bene  temperatse :  aliquse  etiam  ex 
his  herbis  aliquibus  animalibus  in  pabuhim 
deserviunt.  Denicpie  si  liujusmodi  plautse  non 
fuissent  ante  peccatum  hominis  productEe, 
oportuisset  postea  ab  auctore  naturse  denuo 
creari,  saltem  illo  lato  modo,  quo  ahas  rerum 
species  in  istis  sex  diebus  procreavit,  quod 
est  contra  supra  dicta,  et  contra  illud  Gen.  1, 
in  fine  :  Vidit  Deus  cuncta,  quce  fecerat,  et 
erant  valde  bona,  id  est,  omni  ex  parte  perfecta 
et  consummata,  et  ideo  subditur,  in  principio 
capitis  secundi :  Perfecti  sunt  cceli  et  terra,  et 
omnis  ornatus  eorum  :  complevitque  Deus  die 
septimo  opus  suum,  quod  fecerat,  et  requievit 
die  septiw-o  ab  universo  opere  quod  patrarat. 
Ex  quibus  omnes  colhgunt  nullas  rerum  spe- 
cies  Deum  postea  per  se  creasse.  Nec  vero  ad 
istarum  rerum  productionem  necessaria  erat 
occasio  peccati,  tum  quia,  hcet  homo  pecca- 
turus  non  fuisset,  hujusmodi  herba'.  illi  non 
nocerent,  sicut  neque  ignis  illi  posset  nocere, 
quia  modo  suo  immortalis  et  impassibdis  es- 
set,  uticjue  passione  noxia,  aut  corrumpente. 
Postquam  autem  lapsus  hominis  erat  futurus, 
Deus  preescius  futuri  peccati  potuit  has  herbas 
anteaproducere,  non  in  pcEiiam,  sed  in  medi- 
cinam,  vel  alias  utilitates  hominis  per  pecca- 
tum  facti  mortalis. 

11.  Item  quoad  spinas  et  tribulos.  —  Unde 
etiam  de  spinis  et  tribulis  verissimum  censeo 
non  fuisse  producta  solum  in  poeuam  peccati, 
et  futura  fuisse,  etiamsi  homo  uon  peccasset. 
Quod  recte  ostendit  Augustinus  in  posteriori 


UA  L!B.  I.  DE  SINGULORUM  SEX  DIERUM 

lot'0,  qnia  etiam  ista  omnia  liabent  suas  ntili- 
tates^  \el  notas,  vel  occultas,  et  aliquibns  ani- 
malibus  lioec  in  cibum  convenientem  esse  so- 
lent.  Deinde  esthoc  multo  eviclentiusde  spinis 
rosarum,  et  aliarum  arborum,  et  fructuum 
perfectorum.  Nam  illte  spin»  pungentes,  quas 
habent,  connaturales  illis  sunt,  et  a  natura 
datse  quasi  in  munimentum  et  defensionem  : 
ergo  non  magis  habent  originem  a  peccato, 
quam  ipsaj  rosse,  vel  similes  plantee  ;  imo  esset 
miraculum,  hujusmodi  flores  vel  fructus  sine 
his  naturalibus  ornamentis  nasci.  Denique 
alise  etiam  spina",,  et  tribuli,  licet  nascerentur 
homine  non  peccante,  illum  non  affligerent, 
nec  aliquo  dolore  afficerent:  cur  ergo  propter 
alios  fmes  non  fierent,  aut  fieri  sinerentur.  An 
verohujusmodi  herbaj  sint  factse  lioc  die  tan- 
tum  in  potentia,  vel  etiam  in  actu,  magis  dubi- 
tari  potest.  Distinctione  tamen  utendum  vide- 
tur  :  nam  vel  istse  sunt  plantaj,  quse  ex  pro- 
prio  semine  generantur,  vel  tantum  fnmt  ex 
quadam  putredine  terra?,  aut  aquarum,  vel 
aliquorum  mixtorum,  ut  experientia  comper- 
tum  est.  Quse  sunt  prioris  generis  credendum 
est  fuisse  factas  hoc  die  non  in  virtute  tantum, 
sed  in  actu,propter  rationes  suprafactas,  quse 
in  omnibus  hujusmodi  plantis  universaliter 
procedunt,  etiamsi  minus  perfectffi,  vel  mi- 
nus  necessarise,  aut  fructuosoe  sint.  De  poste- 
rioribus  vero  non  est  necesse  ,  ut  fuerint  in 
actu  producta;,  sed  in  potentia,  passiva  qui- 
dem  terree,  et  aquse,  activa  autem  Solis,  et 
aliorum  astrorum.  Quia  hnjusmodi  Iicrbae  non 
sunt  quasi  per  se  intentee  ad  ornatum,  vel 
commoditatem  universi,  sed  quasi  per  accidens 
ex  concursu  plurium  causarum  universalium 
sequuntur:  et  idco  non  oportuit,  ut  Deus  a 
principio  sua  sola  virtute  hsec  faceret  :  nam 
primario,  et  ex  se  non  ad  corruptionem,  sed 
ad  perfectionem  conferendam  operabatur.  Fuit 
tamen  consentaneum  providentiee  Dei  sinere, 
liaic  fieri  concnrrendo  cum  causis  secundis, 
quia  lioc  ad  munus  universalis  causse  pertinet. 
Ita  notavit  Tornielus,  in  1  tom.,  die  3,  n.  10, 
ubi  plura  alia  inducit  exempla  hujusmodi 
plantarum.  Et  qnamvis  spinas  et  tribulos  non 
numeret,  ad  hoc  tamen  genus  pertinere  vi- 
dentur  :  et  ideo  verisimile  est,  ante  peccatum 
primi  hominis  actu  non  extitisse,  non  quia 
sine  peccato  futura  non  essent,  sed  quia  non 
prwcessit  tempus  sufficiens,  ut  ex  terra,  per 
efficientiam  Solis  et  stellarum  procrearentnr. 
Nihilominus  tamen  discursu  temporis  produ- 
cendee  essent,  etiamsi  peccatnm  non  fuisset. 
Qnia  etiamsi  essent,  nullum  nocumentum,,  vel 


OPERIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI  REQUIE. 
poenam  inferrent  hominibus,  et  alias  utilitates 
habere  potuissent,  et  lex  generalis  obscrvare- 
tur,  qua  Deus  ita  administrat  omnia,  quw 
creavil,  ut  etiam  ipsaproprios  exercere,  etagere 
motus  sinat.  Quee  est  Augustini  sententia  , 
lib.  7,  de  Civit.,  c.  30. 

12.  Ad  locim  Genesi  adductum  n.  9,  pro 
contraria  parte. — Ad  Basiliwn  et  Amirosiur/i 
ihid. — Ad  confirmationem  ilid. — Neque  contra 
hoc  obstant  verba  Genes.  3.  Primo,  quia,  ut 
notant  Augustinus,  et  D.  Thomas  ibi  non  di- 
citur  absolute  de  terra,  spinas,  et  tribulos  ger- 
minahit,  sed  additur,  germinabit  tihi :  nam  si 
homo  non  peccasset,  produceret  quidem  terra 
spinas  et  tribulos,  sed  illa  in  poenam,  vel  in- 
commoditatem  hominis  non  redundarent,  ut 
in  sequenti  dubio  magis  declarabitur.  Post 
peccatum  autem  hsec  ceduut  in  hominis  poe- 
nam,  quod  significatum  est  per  illud  additum, 
germinahit  tihi,  hoc  est,  in  poenatn  delicti  tui. 
Et  ita  est  limitanda  sententia  Basilii  et  Am- 
brosii  de  spinis  rosse,  scilicet,  quod  sine  pecca- 
to  non  inferrent  homini,  vel  minimam  Isesio- 
nem  ,  quia  ita  erat  corpore  et  animo  perfecte 
dispositus,  ut  facile  posset  etiam  utendo  hujns- 
modi  rebus,  omnem  ab  eis  incommoditatem 
cavere:  non  vero  quod  simpliciter  tales  spinse 
non  essent.  Quod  si  amplius  illorum  Patrum 
verba  significant,  eorum  sententiam  non  se- 
quimur.  Sicut  etiam  Augnstinus  quam  prius 
tenuerat,  postea  non  probavit.  Uude  ad  con- 
firmationem  respondetur,  illa  verba,  et  vidit 
Deus  quod  esset  honum,  in  omnes  plantas  etiam 
venenosas,  vel  incommorlitates  aliquas  aS^e- 
rentes,  convenire,  quia  omnes  habent  perfec- 
tionem,  quam  ex  natura  sua  postulant.  Maxi- 
meque  lioc  locum  habet  in  illis.  quas  Deus  per 
se,  et  actu  produxit,  quia  omnes  fuerunt  ac- 
commodatee  ad  finem  a  Deo  intentum,  et  om- 
nes  habent  aliquem  usumutilem,  ut  diximus. 
Et  late  proseqnitur  Augustinus,  lib.  1,  de  Gen., 
contr.  Manich.,  cap.  16.  Ac  denique  omnes 
secundum  genus  suum  semen  proferunt,  et 
ideo  supra  dictis  verbis  Geuesis  sine  dubio 
comprehenduntur. 

13.  Quarta  qucestio  an  ut  Paradisus  terres- 
tris  plantatus  lioc  tertio  die. —  Quarta  interro- 
gatio  est,  utrum  Paradisus  terrestris  fuerit 
hoc  die  productus,  seu  plantatus,  et  sub  gene- 
ralibus  verbis,  germiiiet  terra,et  protnlit  terra, 
fuerit  comprehensus,  licet  in  specie  declara- 
tus  non  fuerit.  Et  ratio  dubitandi  esse  potest, 
quia  si  opus  tam  insigne  faisset  hoc  diefactnm, 
verisimile  cst,  fuisse  in  specie  narrandum: 
ergo  e  contrario  ex  Moysi  taciturnitate  conjec- 


CAP.  VII.  QUOMODO  HERBA  VIRENS  ET  C.CTERA  VEGETABILIA,  ETC. 


Uo 


turiL  fit  non  fuisse  Paradisum  hoc  die  factum. 
In  contrarium  vero  (^st,  quia  statim  in  cap.  2, 
dicitnr  :  Plantaverat  autem  Dominus  Deus  Pa- 
radisim  volwplatis  a  principio  in  qiio  posuit 
hominem,  quem  formaverat.  Ex  quibus  verbis 
aperte  colligitur  Paradisum  fuisse  intra  hos 
sex  dies  factum :  tnm  quia  hoc  ad  minimum 
significat  illa  particulaap-iiiidyjio.tnm  etiam, 
quia  cnm  homo  creatusfuit,  jam  Dens  Paradi- 
sum  plantaverat,  nt  in  eisdem  verbis  aperte 
continetur  :homoautem  creatus  fuit  sexto  die : 
ergo  ante  ilhimfuit  factusParadisus.  Sed  nidla 
est  ratio  cogitaudi  fuisse  plantatnm  in  die 
quarto,  vel  quinto  :  ergo  in  tertio  plantatns 
est.  Atqne  hsec  posterior  pars  commnnis  est, 
et  argumento  facto  sufficienter  probari  vide- 
tur.  Conjectnra  vero  in  contrarium  nulhns 
momenti  est,  ahoqui  etiam  probaret,  in  nullo 
sex  diernm  factnm  esse  Paradisum,  quia  in 
nullo  speciahs  ejus  mentio  fit.  Non  fuit  igitnr 
hoc  necessarium,  quia  illud  opus  ad  univer- 
salem  mnndi  fabricam,ntsic  dicam,  non  spec- 
tabat,  sed  speciahter  ad  statum  hominis,  et 
ideo  pecnharis  ejus  mentio  in  commodiorem 
locum  reservata  est  :  satis([ne  fuit  particulare 
ihud  opus  in  generah  plantatione  nniversi,  ut 
sic  dicam,  comprehendere. 

14.  Conclioclitnrparadisum  intertlo  diefuisse 
plantatmn.  —  Nec  designari  potest  ahud  tem- 
pus  magis  opportunum.  Nam  sicut  hoc  die 
omnes  ahas  terrse  partes  Deus  apte  disposuit, 
ad  eas  plantas  prodncendas,  quas  in  unoquoque 
loco  facere  decreverat;  ita  etiam  parteni  iham 
terrai,  in  qna  Paradisnm  plautare  volebat,  si- 
mul  pecnhari  modo  disposuit,  et  foecundavit; 
et  simihter  unico  iho  verbo  germiiiet,  ilh  parti 
terree,  sicut  coeteris  omnibus  juxta  uninscu- 
jusque  proportionem  imperavit.  Ahoqui  opor- 
tuisset  vel  iham  partem  terro3  ab  efficacia  ilhus 
jussionis  excipere,  ita  ut  pai's  iha  terrai  siae 
ornatu  plantarum  manserit,  quod  iucredibile 
est,  et  contra  generahtatem  ihius  divini  im- 
perii:  vel  dicendum  erit,  prius  Deum  plai.tasse 
ihum  locum  generah  modo,  ct  [»aulo  post  plan- 
tationem  illam  in  ahara  majoris  pulchritu(h- 
nis,  amoenitatis,  ac  suavitatis  transmutasse; 
quod  superfluum  est,  cum  divina  operatio  ha^c 
tarda  mohmina  nesciat.  De  hoc  autem  lo;.o  in 
sequenti  libro  ex  professo  diCturi  sumns.  Nnuc 
sohnn  adverto,  propter  ea,  qnce  in  [ira-cedcnti 
dubio  dicta  snnt,  probabile  e.sse,  si  homo  in 
inuocentia  permansis.^et,  in  illo  loco  non  tuisse 
futuras  spinas  et  tribulos,  neque  similes  her- 
bas,  quse  et  fructus  terra;  ntiles  impedire  so- 
lent,  et  in  illo  statu  nullam  utilitatem  possent 
III. 


homini  afferre.  Et  ideo  raerito  dictinn  esse  lio- 
mini  post  peccatum,  Maledicta  terra  in  opere 
tuo,  spinas  et  trihidos  geryninalnt  tili.  Nam  si 
homo  non  peccasset,  semper  in  Paradiso  per- 
mansisset,  in  quo  terra  fere  nullo  labore  culta, 
sine  impedimento  illi  fructificaret  :  propter 
peccatum  autem  inde  ejectns  est  in  tcrram, 
qua3  non  sine  magno  labore,  daret  frnctns,  et 
spinasac  tribulos  germinaret,  quce  etmolestiam 
inferre,  et  magna  ex  parte  utiles  fructns  imiie- 
dire  solent.  Et  linnc  sensum  habet  maledictio 
terrre,  quam  post  peccatum  Deus  homini  ma- 
nifestavit. 

15.  Quinta  qucestlo,  in,  quo  statu  produxerit 
Deus  vcgetabilla. — Qninta  dubitatio  est,  in  quo 
statu ,  augmento ,  seu  dispositione  creaverit 
DEUS  singulas  plantas,  id  est,  an  creaverit 
arbores  perfectas,  vel  tantum  inchoalas,  et  an 
cum  fructibus,  vel  foliis,  aut  floribus;  item  an 
produxerit  segetes  recenter  natas,  vel  perfec- 
tas  et  aptas  ad  messem,  vel  in  aliquo  statn 
medio,  et  simili  modo  de  ceeteris,  Aliqnibns 
enim  visum  est  omnes  arbores  et  plautas  fuisse 
per  universum  orbem  productas  in  perfecto 
angmento,  et  cum  frnctibns  matnris.  Qnia  DEI 
perfecta  sunt  opera.  Sed  vcrior  sententia  est 
hoc  non  oportuisse  ita  fieri  simnl  in  nniverso 
orbe,  quia  neqne  ad  ornatnm  orbis  id  erat  ne- 
cessarium,  nam  potius  mira  qnadam  varietate 
decorari  poterat  (ut  statim  dicam)  neque  etiam 
ad  perfectionem  divini  operis  spectabat:  nam 
hsec  perfectio  sa?pius  in  proportione  niagis, 
quam  in  sequalitate  consistit.  Neque  etiam  erat 
necessarinm  ad  sustentationem  hominis,  vcl 
animalium,  quae  quinto  et  sexto  die  creanda 
erat,  quia  in  singnlis  speciebus  pauca  indivi- 
dua  produ(^enda  erant:  ideoque  tot  fructibus 
simul  creatis  non  indigebajit.  Ac  denitpie  illa 
«qualitas  nou  erat  proportionata  omnibus  re- 
gionibus  et  climatibus  nniversi.  Unde  obser- 
vandum  e.^t,  in  eodem  momento,  in  quo  fuit 
mundus  consummatus,  coe[)isse  etiam  in  tena 
illas  tem[torura  varietates,  quas  in  vere,  eestu, 
autumno  et  hyeme  experimur.  Nara  hsec  va- 
rietas  fit  per  raotns  coelorum,  qui  motns  in 
primo  et  quarto  die  facti  sunt.  Varietas  aulera 
illorum  temporum  in  diversisregioniiuis  ince- 
pit,  qnia  si  fortasse  tempus  illud  re.spectu  ha- 
bito  ad  lioc  hemisphgeriuai  hht  ver,  res[)ectu 
alterius  fuit  autumnus,  et  in  una  parte  fuit 
hyems,  in  alia  vero  ajstas,  sicut  nunc  etiam 
coatiugit:  est  cnira  eadeni  ratio  et  [>roj)ortio. 

'i6  Slatu  tur  vera  senteiot/a.  —  fioc  ero'o 
po.-^ito  diceadum  est,  iu  omni  loco  tenYe  fu.sse 
plantas  productas  lu  statn  perfecto  siugulis 


146  LIB.  II.  DE  SINGULORUMSEXDIERUM 

regionibus  accommodato  pro  illo  tempore  an- 
ni,  in  qno  talis  regio  terrse  facta  est^  atqne  esse 
incepit.  Atque  ita  nbi  erat  hyems,  plantse  ha- 
buernnt  illam  perfcctionem,  quam  in  hyeme 
naturaUter  habere  possunt^  et  simih  modo  de 
cseteris  tribus  tcmporibus  anni.  Quod  si  veli- 
mus  etiam  in  singuhs  distinguere  principium, 
medinm  et  fniem,  eadem  proportio  in  eis  ser- 
vanda  est.  Nam,  verbi  gratia,  in  principio  ve- 
ris  solent  arbores  florere,  postea  frondere, 
deinde  fructus  emittere,  et  sic  consequenter. 
In  diversis  ergo  regionibus,  vel  provinciis, 
prout  hanc  temporum  varietatem  participare 
coeperunt ,  cum  simili  varictate  arbores  et 
plantse  perfectionem  habuerunt.  Unde  fit,  ut 
illam  perfectionem,  quam  arbores  in  quahbet 
partes  anni  in  eadem  terra  conservant,  simul 
habuerint  hoc  die  omnes  arbores,  ubique  pro- 
ductai.  Qualis  est,  verbi  gratia,  perfecta  ma- 
gnitudo,  seu  augmentum,  quia  cum  illa  per- 
fectio  non  minuatur,  neque  augeatur  propter 
temporimi  anni  varietatem,  potuit  commode, 
et  connaturaliter  omnibus  arboribus  nbique 
prodnctis  simul  tribui :  et  ideo  ad  perfectionem 
operis  Dei  pertinuit,  ut  ita  fieret.  At  vero  quia 
flores,  foha,  fructus,  et  eorum  maturitas  dis- 
tinctam  eorum  temporum  quahtatem  requi- 
runt,  ideo  in  his  varietas  cnm  debita  propor- 
tione  servata  est :  et  in  hoc  magis  est  sapientia, 
potentia  et  perfectio  diurni  operis  manifestata. 
Itadocuerunt  inter  aUos  Pererius,  in  fine  operis 
tertii  diei,  et  MoUna  de  opere  sex  diernm, 
disp.  12  et  14.  Fnndamentum  autem  non  est 
aUud,  nisi  quod  exponendo  rem  ipsam  indi- 
catum  est.  Atque  hinc  de  Paradiso  terrestri 
constat  ex  capite  tertio  Genesis,  statim  in  priu- 
cipio  habuisse  fructus  maturos,  nam  de  uno 
iUorum,  tulit  Eva,  et  comedit,  et  dedH  viro  suo,  . 
qid  comedit;  itemque  fnisse  tunc  foUa  ficus,  ex 
quibus  Adam  et  Eva  fecerunt  sibi  perizomata. 
Inde  tamen  coUigendum  non  est,  in  eodem 
statu  creatas  fuisse  ubique  omnes  arbores,  sed 
coUigendum  potius  est,  in  ea  regione,  seu  loco 
Paradisi  tempus  fuisse  idoneum,  ut  in  eo  ar- 
bores,  et  foUa,  et  fructus  maturos,  et  omnem 
aUam  similem  perfectionem  connaturaUter  ha- 
bere  possent. 

17.  Duhium  incldens.  —  Qui  hinc  inde  sen- 
pant  vide  etiam  Conimbricenses  8,  Phyco.,  c.  2, 
g'.  3,  «2  Clavium  in  c.  2  syh^erce.  —  Auctoris 
Judicium.  —  Occasione  vero  hujus  punctitrac- 
tant  hoc  loco  auctores,  pra?sertim  duo  aUegati, 
aUud  de  tempore  anni,  in  quo  productus  est 
mundns,  an  sciUcet,  in  ffiquinoctio  vernaU, 
vel  in  autumnaU,  vel  iu  neutro,  sed  in  Eestate, 


OPERIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI REQUIE. 
verbi  gratia.  Cum  autem  dictum  sit,  haec  om- 
niatempora  simul  cnm  mundo  in  diversis  ejus 
partibus  incepisse,  non  potest  dicta  quae.stio 
habere  locum,  nisi  habito  respectu  ad  certam 
terrffi  partem,  seu  regionem.  Et  quoniam  in 
superioribus  dictum  est  Deum  in  creatione 
mundi,  et  a  principio  ejus  ad  hoc  nostrnm  he- 
misphserium,  et  in  eo  ad  eum  locum,  in  quo 
et  Paradisus  erat  futurus,  et  homo  creandus, 
respectum  habuisse  :  ideo  per  comparationem 
ad  lUam  terroe  partem  dicta  qusestio  tractatur : 
in  qua  pra-dicti  auctores  contraria  sentiunt, 
nam  Percrius  vult  creatnm  esse  niundum  in 
sequinoctio  autumnali,  MoUna  vero  in  vernali, 
vel  prope  iUud,  seu  in  veris  initio.  Funda- 
menta  ntriusque  partis  in  ipsis  legi  possunt, 
nunc  enim  controversiam  hanc  latius  expen- 
dere  non  decrevi  :  tum  quia  prseseuti  institnto 
non  est  necessaria :  tum  etiam,  qnia  vix  aliquid 
addere  possnm  Ins  quse  prsedicti  auctores  eru- 
dite  tractant :  tum  denique  quia  neutra  pars 
firmum  habet  fundamentum.  In  re  tamen  du- 
bia,  et  quee  mera  ratione  definiri  non  potest, 
sententia  ,  quse  asserit  mundum  fuisse  crea- 
tum  in  Eeqninoctio  vernaU,  prseferenda  vide- 
tur  :  tum  quia  Patres  communiter  illam  se- 
quuntur: tum  etiam  quia est  magis  consentanea 
rationi,  his  suppositis,  qua;  de  Paradiso  terres- 
tri  Scriptura  narrat.  Conjecturee  autem,  quse 
ex  ahis  locis  Scriptnra?.  pro  utraque  parte  su- 
muntnr,  facilem  responsionem  habent,  ut  in 
eisdem  auctoribus  videri  potest. 

18.  Sea:ta  qucestio  acpartis  negantis  motiva. 
—  Sexta  dubitatlo  est,  an  mineralia,  seu  me- 
taUa ,  qu£e  in  visceribus  terrse  inveniuntur, 
fuerint  hoc  die  facta.  Et  ratio  dubitandi  est, 
quia  jMoyses  neque  illa  in  particulari  numerat 
inter  res  hoc  die  prodnctas :  neque  etiam  sub 
generali  nomine  plantarum,  iUa  comprehen- 
dere  potuit,  quia  non  sunt  plantse,  neque  vitam 
habent  vegetalivam.  Accedit,  quod  ista  non 
pertinent  ad  ornatum  terrae,  hoc  autem  die 
tantum  facta  sunt,  .quse  terras  superficiem  or- 
nant.  Deniqne  hsec  mixta  non  est  necesse  fieri 
per  propagationem,  neque  per  seminalem  ra- 
tionem,  sed  sufficienter  fieri  possunt  ex  mate- 
ria  elementari,  seu  mixtione  elementorum  cnm 
SoUs,  et  astrorum  efficientia  :  ergo  uon  fuit 
necessarium  immediate  produci  ab  auctore  na- 
turse.  Sic  enim  antea  dicebamus,  plantas,  seu 
herbas  imperfectas,  quse  absque  semine  gene- 
rantur  actione  Solis,  non  fuisse  in  principio 
immediate  a  Deo  productas,  idemque  inferius 
dicemus  de  animaUbus,  qua2  ex  putrefactioue 
geuerantur.  Ergo  majori  ratione  necessariiun 


CAP.  VIII.  QUOMODO  SOL  ET  LUNA  C.ETERIQUE  PLANET^,  ETC. 


U7 


non  fuit^  haec  metalla  immediate  a  Deo  pro- 
duci. 

1 9.  Motiva  affirmanUs. — Atidoris  judicium . 
— In  contrarium  vero  est.  Primo  quod  hse  rne- 
talla  ad  mnndi  decorem  et  perfectionem  suo 
modo  pertinent  :  ergo  debuerunt  simul  fieri 
cum  mundo  ab  illius  auctore.  Secundo  quia, 
quod  Moyses  illorum  mentionem  non  faciat, 
nulhim  argumentum  est,  quod  non  fuerint 
facta,  quia  Moyses  non  omnia  expresse  narra- 
vit,  sed  ea,  quse  prsecipua  .sunt  et  conspicna 
hominibus  ;  liajc  autem  occulta  sunt,  et  prajte- 
rea  adeo  sunt  terrse  admixta,  ut  ab  illa  diiricul- 
ter  distinguantur.  Quas  duas  rationes,  ob  quas 
hsec  a  Moyse  fuerint  omissa,  tradit  D.  Thomas, 
queest.  69,  art.  2,  ad  3.  Non  tamen  distiucte 
declarat,  an  fnerint  actu  producta,  videtur  au- 
tem  id  supponere,  et  eum  imitatur  Pererius. 
MoUna  vero,  disp.  11,  simpUciter  affirmat,  ita 
credendum  esse;  additque  hsec  fuisse  facta  hoc 
die  ante  plantas,  quando  Deus  universam  ter- 
ram  ( ut  ita  dicam )  commovebat,  ut  locum 
aquis  preepararet,  quod  estprobabile  juxta  ea, 
qnae  supra  diximus.  Facile  tamen  defendi  pos- 
set  tantum  fuisse  facta  in  potentia  :  nam  hoc 
etiam  superiores  rationes  probabihter  suadent : 
neque  negari  potest,  quin  saltem  hoc  modo 
facta  fuerint.  De  quo  videri  possunt  Conimbri- 
censes,  in  Meteoris  tractat.  13,  capite  secundo. 
Omnibus  vero  pensatis  probabiUus  apparet, 
haic  omnia  a  principio  fuisse  actu  producta ; 
unde  non  multo  post  in  usum  hominum  vene- 
runt,  ut  Gen.  4^,  legitur. 

CAPUT  VIII. 

QUOMODO   SOL    ET    LUNA    CiETERIQUE   PLANET^   ET 
STELL^,    QUARTO   DIE   PRODUCT^  FUERINT. 

1.  Arguitur  quod  fuerint  sulstantiaUter  pro- 
ducta  die  quarto.  —  Argiiitur  quod  ante  prm- 
dictum  diem.  —  Opus  quarti  diei  his  verbis 
G.^nes.  \,  narratur :  Dixit  autem  Deus  fiant 
luoni^iaria  iti  firmamento  coeli  et  dividant  diem 
ac  tioctem  et  sint  in  signa,  et  tempora,  et  dies, 
et  annos,  ut  luceant  in  firmamento  cceli,  et  illu- 
minent  terram,  etc.  Quse  verba,  suppositis,  quse 
hactenus  diximus,  magnam  habent  difficulta- 
tem.  Quia  ex  una  parte  nisi  magna  vis  verbis 
fiat  ,  significare  videntur  Deum  lioc  di.e  pro- 
duxisse  solem,  lunam,  et  astra  simphciter,  et 
quoad  substantiam  eorum,  quia  illa  omnia 
snnt  res  substantiales ;  substantia  autem  non 
dicitur  fieri  simpliciter,  nisi  quando  substan- 
tiahter  producitur  :  ergo  cum  Scriptura  dicat 


Deum  pra?cepisse,  ut  luminaria  fierent,  et  ita 
factum  esse  :  et  iterum  dicat :  Fecitque  Deus 
duo  luminaria  onagna  et  stellas.  Videtur  satis 
aperte  significare,  hsec  omnia  fuisse  hoc  die 
substantialiter  producta ;  nam  (ut  stepe  dixi) 
Scripturae  verba  simphciter,  et  in  sua  proprie- 
tate  accipienda   sunt  praesertim  in  liistorica 
narratione.  In  contrarinm  vero  est,  quia  multa 
sunt  a  nobis  in  superioribus  dicta,  quse  cum 
hac  simphci  intelligentia  subsistere  non  pos- 
simt.   Nam  imprimis  diximus  omnes  coelos  in 
principio,  et  (ut  ita  dicam)  ante  omnem  diem 
fuisse  creatos  ,  et  consequenter  fuisse  integros 
et  perfectos  omnibusque  partibus  suis  constan- 
tes  :  sed  omnia  astra  cum  sole  etiam,  et  huia 
sunt  paites  orbium  ca?iestium,  et  ejusdem  or- 
dinis,  seu  incorruptibilis  naturse  :  ergo  simul 
cum  orbibus  creata  sunt   Probatur  consequen- 
tia  :  tum  quia  ahas  cosli-non  fuissent  in  prin- 
cipio  integri  :  ium  etiam,  quia  alias  loca  illa, 
quffi  astra  in  coelis  occupanl,  seu  replent,  aut 
fuissent  vacua  his  tribus  diebus,  aut  essent  ibi 
alia  corpora ,  qua?  inde  fuerint  hoc  die  expulsa, 
vel  per  anniliilationem,  vel  per  mutationem 
lo^^alem,  vel  per  conversionem  in  astra.  Quoe 
omnia  vel  sine  inconvenienti,  vel  sine  ahquo 
miraculo ,  aut  preeternaturali  opere  cogitari 
non  possunt.  Et  ita  vel  repugnant  incorrupti- 
bilitati  coelorum,  vel  regulee  ab  Augustino  tra- 
dita3,  et  a  nobis  saipe  repetitse,  quod  in  hoc 
opere  primse  creationis  non  quid  Deus  possit, 
sed  quid  naturae  conveniat,   cogitandum  est, 
acsubindenon  esse  multipHcanda   miracula, 
nisi  ubi  manifeste  fuerint  revelata.  Et  auge- 
tur  hsec  difficultas  ,  quia  etiam  diximus  lucem 
primi  diei  fuisse  lucem  Solis,  id  est,    a  sole 
ipso  procedentem,  ac  proinde  jam  tunc  solem 
fuisse  :  quod  est  ergo  luminare  majus,   quod 
hoc  die  factum  dicitur,  aut  quod  luminare  mi- 
nus,  cum  etiam  lunain  primo  die  deesse  non  po- 
tuerit,  et  consequenter  a  sole  etiam  illuminata 
fuerit?  Tandem  liaec  difficultas  etiam  habet 
locum    in  sententia,  quae  asserit  firmamen- 
tum  factum  secundo  die  fuisse  coebnn  stella- 
tum,  vel  solum,  vel  simul  cum  omnibus  orbi- 
bus  planetarum,  ut  per  se  manifestum    est. 
Imo  in  iha  sententia  est  speciahs  difficultas, 
quia  si  verbum  flat,  aut  fecit,  vel  factum  est, 
in  uno  loco  de  productione  substantiah  acci- 
pitur,  cur  non  in  alio?  vel  si  in  utroque,  quo- 
modo  inter  se  cohaerent  ? 

2.  Opiniones  duce  generalesinhoc  cap. — Pri- 
ma  opinio  specialis.  — Improbatur.  — Propter 
hanc  difficultatem  variae  fuerunt  opiniones  de 
proprio  effectu,  seu  termiuo  hoc  die  producto, 


U8 


LIB.  II.  DE  SINGULORUM  SEX  DIERUM  OPERIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI  REQUIE. 


quse   in  duas  principales  classes  dividuntur. 
Una  est  dicentium  productionem^  de  qna  agi- 
mus,  substantialem  fuisse,  Alia,  quod  tantum 
accidentalis  mutatio  fuerit :  et  in  utraque  snnt 
varii   dicendi  modi.   Prima  opinio  est  fuisse 
hoc  die  producta  luminaria  per  propriam  crea- 
tionem  cx  niliilo,  ac  subiude  fuisse  producta 
tam  quoad  materiam,  quam  formam  substan- 
tialem.Quse  opinio  videtur  consequenter  loqui, 
supposita  in  genere  altera  sententia,  quod  fue- 
rint  producta  quoad  sub.stantias   suas,    quia 
cum  luminaria,  et  astra  sint  corpora  incor- 
ruptibilia,  non  possunt  consentanea  ad  suam 
naturam,  nisi  per  creationem   ex  niliilo  pro- 
duci ;   nihilominus  haec  sententia  non  hal)et 
graves  assertores,  nec  probanda  est.  Quia  qnse 
Deus  per  propriam  creationem  ex  nihilo  pro- 
duxit,  simul  creavit,  ut  habet  ecclesiasticum 
dogma  a  theologis  receptum.  Et  ideo  sicut  post 
primam   creationem   nulkim  Angekim   Deus 
creavit  :  ita  etiam  nulkim  novum  corpus   ex 
nihilo  produxit,  sed  solam  animam  rationalem, 
quia  fit  propter  hominem,  et  per  modum  hu- 
manoe  propagationis,  ideoque  natura  sua  pos- 
tulat,  et  supponitcorpus  dispositum,  in  quo  fiat. 
3.  Secunda  opinio  Molince.  —  Ejus  sitpposi- 
tio  pro  fundanda  opinione.  —  Statuitur  jam 
fundawentum. — Secunda  opinio  est  hoc  die 
fuisse    producta  himinaria  substantialiter  ex 
preejacente  materia.  Et  hanc  defeudit  JNIohna 
in  dicto  opusc,  disp.  15,  ad  quam   proban- 
dam  supponit,   prius  astra   distingui  specie 
substantiaU  ab  akis  partibus  coelorum  in  qui- 
bus  sunt.   Quod  maxime  suadet  ex  influeu- 
tia  pecukari,  quam  liabent  cum  tamen  rek- 
quse  partes  ika  careant  :  uam  vis  influendi 
est  proprietas  natnraks,  consequens  formam. 
Ergo  distincta  virtus  ad  influendum  est  ar- 
gumentum  diversae   formse  substautialis ,  et 
consequenter  essentialis  distinctionis.  Et  certe 
ia   sole   videtur   mauifesta    distinctio ,    quia 
quamvis  kix  non  sit  forma  substantialis  ejus, 
nihilominus  est  propria  passio  ejus  iusignis  et 
singularis,  quee  satisindicat  substantialem  cks- 
tinctionem  Solis  ab  aliis  planetis  :  ergo  muko 
magis  eamdem  distinctionem  indicat  inter  so- 
lem,  et  akas  sui  orbis  partes.  hiemque  argu- 
mentum  sumi  potest  in  aliis  .stellis  prseter  ki- 
nam,  si  verum  est  kabere  propriara  et  intrin- 
secam  kicem,  quam  akse  partes  suorumorbium 
non  kabent.  Imo  etiam  lunam  akquam  nati- 
vam  lucem  habere  censetur  prffiter  lumen, 
quod  a  sole  recipit,  quamvis  remissior  in  illa 
sit,  quam  in  ca^teris  stellis  :  illa  vero  sufkcit 
ad  simile  argumentum  conficiendum^  cum  ika 


qualiscumque  lux  in  aliis  parti?jus  orbis  luuaj 
non  inveniantur.  Hoc  ergo  supposito,  fundatur 
ita  sententia  ,  quia  luminaria  et  stella;  non  ha- 
buerunt  ante  hunc  diem  quartum  proprias 
formas  substantiales  :  ergo  receperunt  illas  hoc 
die,  et  non  per  creationem,  quia  non  smit  spi- 
rituales,  nec  pcr  concreationem  cum  materia, 
quia  nulla  propria  creatio  rei  corporaks  hoc 
die  facta  est  :  ergoper  eductionemex  potentia 
materise.  Gonsequentise  sunt  claroe,  et  minor 
etiamprobataest.  Majorautem  probari  potest, 
quia  astra  ante  hunc  diem  non  habneruut  pro- 
prias  virtutes  influendi  :  ergo  nec  formas  pro- 
prias  .'^ubstantiales,  alioqui  producta  fnisset 
essentia  et  substantia  sine  propria  passione, 
quod  miraculosurn  et  monsfrosum  fnis-et.  Quod 
si  interrogetur,  ex  qua  materia  eductse  fueriut 
illse  partiales  forma? ;  respondetur  fuisse  educ- 
tas  ex  materia  eorumdem  coelorum ,  quse  in 
eisdem  locis,  seu  partibns  erat  expellendo  par- 
tes  formarum,  qua;  prius  in  illis  erant  et  alias 
introduceudo.  Quia  vero  astra  dcnsiora  snnt 
Cffiteris  partibus  oi'bium,  consequeuter  neces- 
sarium  fuit,  in  eis  !em  partibus  materiam  mul- 
tipkcari.  Hoc  autcm  sine  nova  creatione  per 
rarefactionem  aliarum  partium  factum  esse 
censet  Molina. 

A.  Rejicitiir  opiiiio  Molince.  —  Hsec  opinio 
est  contia  D.  Thomam  et  communiorem  sen- 
tentiam,  et  a  nobis  probari  non  potest,  quia 
vel  supponit  coelum  esse  natura  sua  genera- 
bile  et  corruptibile,  velmiraculoso  supernatu- 
rali  modo  fuisse  genitum,  et  corruptum  saltem 
secundum  aliquas   partes.   Quorum   primum 
valde  alienum  est  a  peifectioue  coplorum,  et  a 
fine  propter  quem  a  Deo  creati  sunt,  ut  ssepe 
dixi.  Secundum  vero  est  miraculum,  vel  su- 
peruaturale  opus,  minime  necessarium.  Imo^ 
si  verum  est,  omnia  corpora  coelestia  habentia 
formas  substantiales  differeutes  specie  habere 
etiani  materias  substantialiter  distinctas,  idem 
profecto   de  illis  partibus  consequenter   erit 
dicendum.  Atque  ita  vel  prius  extitisset  mate- 
ria  connaturahs  astris  sine  illorum  formis,  vel 
postea  relicta  esseut,  et  perpetuo  mauerent 
cum  aliena  materia,  et  sibi  uon  connaturak  : 
utrumque  autem  valde    extraordinarium  est 
et  incredibile.  Prseterea  nuUa  verisimiks  ratio 
afferri  potest,  ob  quam  per  tot  circuitus,  ut  sic 
dicam,  et  substantiales  productiones,  ac  muta- 
tiones,  tam  nobilia  corpora  luminarium,    et 
stellarum  Dens  effecerit.  Ex'go  cum  Scriptura 
non  cogat  ad  credendum  illum  prodnctionis 
modum,  nou  est  cur  illum  vernm  esse  creda- 
mus.  Denique  quod  in  opiniouem  sequentem 


CAP.  VIII.  QUOMODO  SOL  ET  LUNA  C.OTERiaUE  PLANET.^,  ETC. 


U9 


dicemus,  hanc  etiarn  impngnat.  Et  ad  fnnda- 
mentnm  liujns  senteutiaj  paulo  post  responde- 
bimus. 

5.  Tertla  opinio.  —  Bx  qua  swppositione 
procedat.  —  Tertia  igitur  opinio  est  luminaria 
non  esse  facta  lioc  die  simpliciter  et  absolnte 
quoad  substantiam,  sen  per  productionem  sub- 
stantialem,  sed  per  accidentalem,  qnse  tamen 
praeexistentem  snbstantiam  per  rarefactionem, 
et  condensationem  multnni  transmutaverit. 
Supponit  autem  ba!C  sententia,  astra  et  lumi- 
naria  non  difFerre  specie  snbstantiali  ab  aiiis 
partibus  snoriim  orbium,  sed  tantum  in  mul- 
titudine  materise  cum  majori  ejus  densitate. 
Ex  qua  densitate  provenire  dicuntur  tam  iUu- 
minatio,  quam  major  astrorum  influentia.Quo 
snpposito  dicit  unumquodque  coelum  in  prin- 
cipio,  vel  in  secinido  die  creatum  fuisse  uni- 
forme  qnoad  raritatem  in  omnibus  partibus 
snis  :  in  hoc  vero  quarto  die  partes  quasdam 
Deum  condensasse,  multiplicando  in  ilhs  ma- 
teiiae  partes  cum  suis  partialibns  formis,  ad- 
vocando,  et  quasi  attrahendo  ilLis  ab  ahis  par- 
tibus,  et  consequenter  ca^teras  partes  rariores 
efficiendo,  qnam  per  creationem  factai  fuerant. 
Hanc  senteiitJam  refert  Molina  snpra,  et  qnam- 
vis  pro  illa  nulium  reft-rat  doctorem,  nihilomi- 
nns  eam  cenet  probabiliorem  csteris,  suppo- 
sito  fundamento  de  identitate  specifica  inter 
astra,  et  caiteras  partes. 

6.  Refellitur  ta  uen  data  et'am  suppositlone. 
—  Nihilominus  etiam  pos.to  illo  fundamento 
(quod  set-undum  pliilosophiam  probabile  est) 
ista  sententia  admittenda  uon  est.  Primo,  quia 
etiam  snpponit  coehim  esse  generabile  et  cor- 
ruptibile.  Quia  hcet  inhoc  opere  non  introdu- 
cat  in  coehs  partiaks  generationes,  et  corrup- 
tiones  substantiales ,  niliilominus  supponit 
totnm  corpus  coeleste  secundum  omnes  partes 
suas  esse  alterabile  per  magnam  rarefactionem 
et  condensationem  :  Iioc  autem  est  proprinm 
corporis  generahilis  et  corruptibihs,qnia  rare- 
factio  et  condensatio  est  via  ad  generationem 
et  corruptionem  substantialem  ;  et  ita  conse- 
quenter  fatetur  Mohna  ,  supponendo  coelos 
mobiles  secundo  die  factos  esse  ex  aqua.  Posset 
autem  aliquis  admittendo  coehim  esse  incor- 
ruptibile,  respondere,  argumentum  habere 
locum  in  rarefactione  et  condensatione  ab 
agente  contrario  facto,  secus  vero  esse  in  ea, 
qnse  fit  ab  auctore  naturce,  non  propter  gene- 
rationem,  vel  corruptionem  natur-ee,  sed  prop- 
ter  alios  suse  providentiee  fines.  Negare  namque 
nou  possumus,  quin  in  eodem  orbe  coelesti 
quaedam  paiies  sint  densiores  ahis :  ergo  potuit 


Deus  illam  varietatem  snccessive  efficere,  seu 
in  diversis  temporibus,  salva  coelorum  incor- 
ruptibilitate.  Sed  contra  hoc  instamus,  quia 
si  coelum  est  incorruptibile  ex  natura  sua,  con- 
seqnenter  etiam  postulat  immutabilitatem  in 
snbstantia  sna  quoad  intrinsecam  qjiantitatem 
et  modum  ejus ;  unde  sicut  coelum  habet  quas- 
dam  partes  densas  et  alias  raras  ,  ita  etiam  ex 
natura  sua  postulat,  ut  in  illa  dispositione 
creetur,  semperqne  ex  eisdem  partibus,  eis- 
demque  dispositionibus  affectis  componatur. 
Ergo  prKter  naturam  talis  corporis  est  prius 
cum  miiformi  partium  dispositione  creari,  et 
postea  in  heterogeneam  transmutari  :  ergo 
verisimile  non  est  corpus  incorruptibile  fuisse 
hoc  modo  in  principio  prodnctnm. 

7.  Confutaiur  amjMus  eadem  tertia  opinio. 
—  Et   declaratur  tandem  in  hnnc   modum, 
quia,  si  forma  stelli  creati,  verbi  gratia,  est 
ejusdem  speciei  in  stellis,  et  in  aliis  partibns 
coeli,  ex  natnra  sua  postulat  illara  variam  dis- 
positionem,  quam  in  illis  partibus  nunc  habet : 
ergo  non  fuit  forma  introducta  in  illa  mate- 
ria,  nisi  prius  natura  in  genere  causai  mate- 
rialis    sic  disposita   :   ergo   non  potuit  prius 
tempore   sine   illa   partium    distinctione ,  et 
consequenter  nec  sine  stellis,   fieri.   Primum 
antecedens  probatur,  quia  omnis  formadeter- 
minat  certam  dispositionem  in   materia  tam 
secundum  raritatem  et  densitatem,  quam  se- 
cundnm  alia  accidentia  unicuiaue  formffi  pro- 
portionata.  Uude   et  tota  forma  requirit  cer- 
tam  dispositionem  in  tota   materia,    et  pars 
formse  in  parto  materiee,  vel  cnm  omnimoda 
uniformitate,  vel  cum  proportionata  varietate, 
juxta  natiu^am;  et  exigentiam  integrse  forma^. 
Neqne  est  verisimile  formam,  vel  ejus  pa:  tes 
esse  de  se  indifferentes,  ad  majorem,  vel  mi- 
norem  raritatem,  vel  densitatem  :  ergo  cum 
forma  coeli  stellati  nunc  sit  in  materia  optimo 
et  connaturali  modo  disposita,  ut  rationabili- 
ter  credendum  est,  profecto  illam  dispositio- 
nem,  quam  nunc  habet,  ex  natura  sua  postu- 
lat,  et  sibi  determinat.  Hinc   ergo   probatur 
prima  consequentia,  tum  quia  sirbstantiae,  quee 
rron  possirnt  ab  intriirseco  augeri  et  perfrci  ,  a 
prirrcipio  generantur  cirm  optima  dispositione 
ultima  srbi  connatnrali,  et  ideo  elementa  ita 
prodncta  fuisse  credimus,  multoque  magis  id 
credendum  est  de  coelesti  corpore  incorrupti- 
bili.  Et  hinc  facile  probatur  altera  consequen- 
tia,  hr  qua  vorbum  nonpotuit,  non  de  absohrta 
potentia,  sed  de  ordinata,  qua  res  connatnrali 
modo  fiunt,  intelligendnm  est,  et  ita  est  evi- 
dens  iUatio.  Qnia  si  prius  ilhrd  coehrm  totum 


130  LIB.  II.  DE  SINGULORUM  SEX  DIERUM 

esset  similinm  partium,  quaiflam  illarum  es- 
seiit  rariores,  quam  natura  sua  postulat,  et  alite 
densiores,  quandoquidera  ut  in  connaturali 
statu  constituerentur,  quasdam  densari,  alias 
rarefieri  oportuisset  :  ergo  non  potuit  illud 
corpus  sie  produei,  nisi  valde  prffiternaturali 
niodo.  Propter  quod  verisimile  nobis  non  est 
hujus  diei  opus  per  illam  condensationem,  et 
rarefactionem  esse  factum  :  maxime  cum  hic 
etiam  locum  habeat  ratio  supra  facta,  quod 
nulla  utihtas  iu  hoc  circuitu  invenitur,  et 
frustra  fit  per  phira,  quod  «que  perfecte,  et 
commode  potest  fieri  per  pauciora. 

8.  Quarta  et  verior  opinio  D.  Tliomw  et 
aliorum.  —  Bifficultas  quw  in  hac  op'mione  se 
ofert,  quo  pacto  a  D.  Thoma  expediatur.  — 
Est  ergo  quarta  sententia  ,  quse,  affirmat  opus 
hujus  diei  esse  factum  per  mutationem  acci- 
dentalem,  qua;  non  attigerit  (ut  ita  dicam)  ip- 
sam  substantiam  per  densationem,  vel  rare- 
factionem,  sed  secimdum  ahquas  quahtates 
superficientes  coelestia  corpora  quoad  ahquas 
eorum  partes,  qute  propter  iUam  perfectionem 
accideutalem  steUa^,  seu  astra,  aut  ahis  nomi- 
nibus  propriis  appehat&e  sunt.  Hsec  est  senten- 
tia  D.  Thoma^,  i  p.,  q.  77,  art.  1,  ad  1,  et  eum 
fere  sequuntur  posteriores  doctores.  Est  autem 
in  hac  sententia  difficuhas  in  exphcando,  quid 
additum  sit  per  hanc  mutationem  in  partibus 
ihis,  quae  himinaria,  vel  stehce  himinatce  sunt. 
Quam  difficuhatem  D.  Thomas  expedit,  di- 
cciido  datas  esse  stehis  determinatas  virtutes  , 
ad  influendum  in  ho2C  inferiora,  et  ad  varios 
effectus  efficiendum. 

9.  Argtiitur  tanien  contraprimo. — Haec  au- 
tem  responsio  non  videtur  difficuhatem  eva- 
cuare.  Primo  quidem,  quia  in  astris  nuhae 
sunt  virtutes,  quae  non  sint  proprietates  a  for- 
mis  eorum  naturahter  emanentes.  Ergo  non 
sunt  ihis  additse  in  hoc  quarto  die,  sed  a  prin- 
cipio  ihas  concreatas  habuerunt.  Ahoqiu  crea- 
ta  fuisset  essentia  sine  propria  passione,  quod 
est  monstrosum  opus,  vel  stupendum  miracu- 
hun  quod  in  natura?.  institutione  fingendum 
non  est,  Responderi  potest  ex  ejusdem  Sancti 
doctrina  generalem  virtutem  influendi  esse  a 
principio  astris  concreatam  postea  vero  fuisse 
ad  hoc,  vel  ihos  eS^ectus  determinatam.  Con- 
tra  hoc  vero  obstat,  quia  forma  substantiahs 
uniuscujusque  stehce  determinata  est  :  ergo 
virtutem  etiam  determinatam  natura  sua  pos- 
tulat :  ergo  ita  concreata  est.  Vei  ahter,  virtus 
illa  non  potuit  esse  nisi  ahqua  quahtas,  nec 
potuit  fieri  nisi  in  determinata  specie,  et  indi- 
viduo  :  ergo  non  potuit  non  esse  determinata 


OPERIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI  REQUIE. 

ad  certum  gradum,  et  ad  certos  effectus.Dici 
vero  ,  seu  cogitari  potest  iham  virtutem  fuisse 
a  principio  determinatam  ad  aliquod  objec- 
tinn  ada^quatum  et  universale  ,  fuisse  tamen 
indiiferentem  ad  varios  particulares  effectus 
sub  iho  univcrsah  objecto  contentos,  etadah- 
quos  ihorum  postea  determinatam  fuissc.  Ad 
eum  modum,  quo  intellectus  ex  uatura  sua  so- 
him  ad  ens  dicit  adeequatam  habitudinem  :  ad 
hoc  autem,  vel  ihud  ens  per  species  determi- 
natur.  Sed  neque  exemplum,  neque  distinctio 
bene  in  praesenti  accommodatur;namintellec- 
tus  non  est  potentia  pure  activa,  imo  nec  com- 
pletam  activitatem  habet,  sed  est  etiam  po- 
tentia  passiva  et  receptiva  formse  ,  per  quam 
in  sua  activitate  compleatur.  Virtutes  autem 
coelorum  non  sunt  passivoe  potentise,  sed  mere 
activse,  et  ideo  a  principio  totam  suam  acti- 
vitatem  liabent,  quia,  ut  statim  dicam,  neque 
iutendi,nec  remitti  naturaliter  possunt.  Quod 
si  earum  efficacitas  sit  universalis  ad  varios 
effectus,  non  determinatur  ad  particularem  in- 
fiuentiam,  vel  actionem  per  additiouem  in- 
trinsecse  virtutis,  vel  actionis,  sed  per  alias 
causas  curreutes,  materiales,  vel  efficientes, 
\;t  mox  dicemus  :  ergo  si  virtus  astri  ad  in- 
fluendum  unicuique  concreata  est,  non  potuit 
in  hoc  die  intrinsecani  determinationem  reci- 
pere. 

40.  Arguitur  secundo. — Q;uo  pacto  alii  eam- 
deni  difficultatem  expediant. —  Impugnantur. 
— PrEeterea  huic  sententiaj  obstat,  quod  etiamsi 
illud  admitteremns,  non  sufficeret  ad  expli- 
candum  opus  hujus  diei,  ut  a  Moyse  uarratur. 
Non  enim  dixit  fecisse  Deum  luminaria  et 
stellas,  ut  infiuerent  vel  ut  determinatos  effec- 
tus  producerent,  sed  dixit  fecisse  iha,  ut  lu- 
ceant  in  firmameyito  ccdi,  et  illuminent  terram 
et  ditidant  diem,  ac  noctem,  et  sint  in  signa,  et 
tem,pora  et  dies,  et  annos.  Quoe  omnia  non  fiunt 
per  determinatas  influentias,  sed  per  lucem 
et  ihuminationem,  prsesertim  Solis  et  lunae, 
de  quibus  specialiter  dicitur  posita  esse  ,  iit 
prwsint  diei  ac  nocti.  Nam,  ut  inquit  Diony- 
sius,  cap.  4,  de  divin.  Nomin.,  in  1  ejus  parte, 
hix  mensura  est,  et  mimerus  horarum,  dierum, 
totiusque  labentis  temporis.  At  vero  lux  non 
est  facta  hoc  die,  sed  a  principio  fuit  concreata 
Soli  ,  et  in  pi-imo  die  potuit  etiam  luuffi  et 
stellis  communicari.  Unde  multi  hac  difficul- 
tate  oppressi  dixerunt  solem  et  oranes  stehas 
fuisse  in  principio  creatas  in  substantia  sua 
■  sine  luce,  et  in  hoc  die  esse  illis  additam  :  ac 
propterea  productas  hoc  die  fuisse,  non  in  suo 
esse  sirapliciter,  sed  in  esse,  et  munere  lumi- 


CAP.  VIII.  QUOMODO  SOL  ET  LUNA  C/ETERIQUE  PLANETyE,  ETC. 


15i 


nai-ium^  erant  enim  veluti  candelse  nondum 
accensee,  liodie  vero  accensge  sunt,  recipiendo 
lucem,  qua  et  ipsaj  lucerent,  et  alia  illumina- 
rent.  Qui  modns  dicendi  habet  diflicnltatem 
supra  tactam  ,  quia  lux  est  qnalitas  et  pro- 
prietas  dimanans  intrinsece  a  substantia  Solis  : 
ergo  non  potnit  creari  sine  illa  absque  magno 
miraculo,  quod  (ut  ssepe  diximus)  vitandum 
est,  quoad  fieripossit.  Adquod  etiam  nos  mul- 
tnm  inducnnt,  qua?  de  luce  primi  diei  supra 
diximus.  Atque  eadem  difB.cnltas  in  luna  et 
stellis  locum  habet  quoad  lucem  intrinsecam, 
si  fortasse  ahquam  ex  vi  suaj  formse  sibi  ven- 
dicant.  Quod  si  illa  ad  hicendum  aliis,  velillu- 
minandum  non  sufiicit,  sed  necessarium  est, 
ut  a  sole  angeatur,  hoc  etiam  (nt  dicebam)  erat 
naturaliter  consequens  ex  actione  SoHs  ante 
hunc  quartum  diem,  necjuc  impediri  potuit 
sine  miraculo :  ergo  etiam  stellae  et  hma  non 
potuerunt  iucepisse  lioc  quarto  diesubratione 
luminarium,  in  sensn  explicato. 

11.  Alioriim  expeilitio.  —  Propter  quod  ahi 
mediam  quamdam  viam  elegerunt,  quaomaia 
componerent.  Dicunt  enim  solem  a  principio 
habuisse  hicem,  sed  multo  minorem,  quam 
nnnc  habeat,  quse  postea  quarto  die  aucta,  et 
consummata  est;  et  ita  potuit  quarto  die  fieri 
in  ratioue  luminaris  majoris,  et  poni  in  firma- 
mento,  ut  prceesset  diei,  nimirum,  diem  per- 
fecte  lucidum  efficiendo,  nam  antea  (ut  aiunt 
ex  Beda)  solum  poterat  iliuminare,  quantum 
auroram  illumiuat.  Et  hinc  optime  seqnitur, 
antea  fuisse  insufficientem  ad  illuminandam 
lunam  perfecte,  et  quantum  necessarium  erat, 
nt  nocti  prteesset,  ideoque  hoc  etiam  in  isto 
die  optime  fieri  potuisse.  Ac  denique  ob  eam- 
dem  causam  potuerunt  stellse  hoc  ipso  die  fieri, 
quia  prseteritis  diebus  sol  sua  parva  luce  illas 
attingere  non  poterat,  vel  non  ita  perfecte  il- 
Itistrare,  ut  iu  fn-mamento  cffili  fulgere  pos- 
sent.  Hsec  sententia  habet  fundamentum  in 
Dionysio,  cap.  4,  de  divin.  Nominibus,  dicente, 
lucem  primi  diei  fuisse  lucem  Solis,  et  addit : 
Etsi  tiinc  eratinformis,  quod  et  divirmsMoyses 
ait.  Non  invenio  autem  ubi  Moyses  hoc  dixerit, 
nisi  quatenus  ex  opere  hujus  quarti  diei  expli- 
cati  proedicto  modo  colligi  potest.  Et  ita  secu- 
tus  est  Carthusianus,  in  cap.  1,  Gen.,  art,  9, 
cum  Beda  ibi,  et  D.  Tliomas,  1  part.,  q.  67, 
art.  4,  ad  2,  ubi  illam  iaformitatem  sic  ex- 
plicat,  quia  sol  in  principio  habebat  virtutem 
illuminativam  in  communi,  sed  postca  data  est 
ei  specialis,  et  determinata  virtus  ad  particu- 
lares  effectus;  et  idem  repetit,  qusest.  70,  a.  1, 
ad  1  et  2.   Seqnitur  etiam  Pereira,   Gen.    1, 


circa  opus  primi,  et  quarti  diei,  qni  specialiter 
ait,  hoc  quarto  die  accessisse  Soli  eam,  quani 
postea  liahurt  magnitudinem,  /iguram-,  et  pul- 
cliritudinem.  Quia  primo  die  globus  Solis  non 
tisquequaque  accensus  est,  sed  aliquaiemcs  tan- 
tum  :  quarto  autem  die  totus  est  splendidissima 
luce  completus,  et  majorem  copiam  lucis  Jia- 
luit.  In  quibus  verbis  duo  significat,  unum 
est,  solem  a  principio  non  fuissc  lucidum  quo- 
ad  omnes  partes  sui  globi :  aliud  est,  eam 
quam  liabuit  fuisse  remissam,  et  in  utroque 
fnisse  in  hoc  quarto  die  perfectum.  Et  in  hoc 
sensu  moderandum  videtur,  quod  ait,  in  hoc 
die  accessisse  Soli  magnitudinem,  et  figuram 
utique  in  ratione  globi  lucidi:  nam  in  magni- 
tndine  quantitatis,  et  in  sua  figura  in  seipsa 
spectata  non  potuit  augmentum  accipere  sine 
substantiali  mutatione,  vel  condensatione,  et 
rarefactione  coeli,  quas  ipse  ibidem  constanter 
negat. 

12.  Refutantur  tamen. — Verumtameu  etiam 
hoc  modo  explicata  hasc  sententia  eamdcmpa- 
titur  difficultatem,  quia  non  tantum  lux  in 
communi  sumpta  ,  sed  etiam  in  particulari 
quoad  totam  suam  perfectionem,  intensionem, 
et  virtutem  agendi  est  proprietas  conaaturalis 
Solis,  et  ex  ejussubstantiali  forma  dimanans  : 
ergo  non  magis  potuit  absque  miraculo  creari 
sine  completa  luce,  quam  omaiino  sine  luce, 
quia  utrumque  est  pr£eternaturale  Soli.  Sed 
ad  vitandum  hoc  incommodum  dicunt  allegati 
auctores,  solema  principiofuisse  creatumcum 
luce  :  ergo  consequenter  dicere  debent,  fuisse 
creatum  integra  luce  sibi  connaturali.  Conse- 
cjuentise  manifestae  sunt,  antecedens  autem  vi- 
detur  notum  in  philosophia,  quia  non  possn- 
mus  aliter  indicai'e  de  aliqua  qualitate,  quod 
sit  connaturalis  proprietas  ab  aliqua  essentia 
dimanans,  quam  ex  perpetua  conjunctione,  et 
inseparabilitate  naturaliter  immutabili ,  sed 
ita  videmus,  perfectani  lucem  adha^rere  Soli 
cum  tota  sua  vniute  activa  adilluminandum, 
et  influendum  :  ergo  vel  tota  illa  est  proprie- 
tas  naturaiis  dimanans  ab  essentia,  vel  certe 
nulla  est:  quia  non  est  major  ratio,  cur  dica- 
mus  parvam  lucera  esse  proprietatem  dima- 
nantem  a  forma  solis  ,  quam  totam  lucem, 
quam  Iiabet,  cum  seque  immutabiliter  totam 
liabeat,  quantum  nos  possumus  experiri.  De- 
nique  c[uis  dicat  totam  lucem  ignis  esse  illi 
connaturalem  ab  iatrinseco,  et  de  sole  neget? 
Sicut  ergo  creare  ignem  cum  remissa  luce,  et 
postea  illam  augere,  esset  praiternaturale  o- 
pus,  ita  et  multo  magis  creare  solem  in  sua 
luce  imperfectum,  et  postea  illum  perficere. 


1S2  LIB.  II.  DE  SINGULORUM  SEX  DIERUM 

43.  Prcecerlens  rcfulatio  ampUotur. — Atque 
haic  ratio  tam  de  perfectione  extensiva  illius 
lucis  quoad  omnes  partes  integrales  globi  so- 
laris,  quam  de  perfectione  intensiva  in  singu- 
lis  illarumpariium  procedit,  ut  exemplo  ignis 
adducto  facile  explicari  potest.  Nam  globus 
solaris  in  sub.stantia  sua  uniformis  est,  seu 
homogeneus  sicut  est  ignis  (quantum  de  illo 
assequi  possumus);  ergolorraa  ejus  non  magis 
postulat  kicem  in  una  parte  sua,  quamin  alia : 
ergo  si  in  aliquibus  hnbuit  hicem  a  principio, 
in  omnibns  habuit.  Et  similiter  non  magisiu- 
tensam  illam  postulat  in  tma  parte,  quam  in 
alia  :  ergo  in  omnibus  perfecte  inten.sam  a 
principio  illam  recepit,  et  sicut  intelligimus^ 
ignem  cum  sua  luce  fuisse  creatum  ;  et  cou- 
firmatur  hoc  ex  illo  principio,  quod  Dei  opera 
perfecta  sunt.  Nam  si  .«^ol  fuisset  creatus  cum 
clefectu  kicis  connatnraks,  sive  in  akquaparte 
integrak ,  sive  in  akquo  gradu  intensionis, 
creatio  ejus  defectuosa  et  monstruosa  fuisset : 
ergo  non  est  credendum,  ita  fuisse  factum  ab 
auctoie  naturse,  et  post  akcuius  temporis  lap- 
sum  defectum  fuisse  sidilatum,  seu  suppletiun; 
praisertim  cum  liic  modus  pi-oductionis  et  per- 
fectionis  nukam  utiktatem  universo  atiulerit, 
et  akoqui  sit  contra  particularem  natiiram 
corporis  solaris,  et  ab  ejus  incorruptibiktate 
akenus.  Unde  idem  Pererius,  in  opere  tertii 
diei,  in  priori  ejusparte,  in  fine,  impugnando 
quamdam  positionem  Eugubini  dicentis  so- 
lem  in  principio  fuisse  ardentiorem  et  poten- 
tiorem  ad  agendum,  quam  postea  fuerit,  dicit 
assertionem  iUam  philosophis  fore  ridicnlam : 
Qidhus  iri  confesso  est  (ait)  vim,  et  facultatem 
Solis,  quod  ipse  sit  incorrupfihilis,  et  inipassi- 
lllis,  nuUa  ex  parte  remitti,  ac  mimii,  nec  con- 
tendi,  et  avgeri  pnsse.  At  profecto  sol  a  prin- 
cipio  eamdem  naturam  teque  incorruptibilem, 
et  impassibilem  habuit :  ergo  nunquam  vis 
et  facidtas  ejus,  et  consequenter  nec  kix  ejus 
potuit  postea  contendi,  vel  augeri  sive  inten- 
sive,  sive  extensive,  nisi  contra  naturam  et 
per  miracuhim  :  quo  sane  modo  etiam  potuis- 
set  sol  esse  ardentior  in  ikis  primis  sex  diebus, 
quam  postea  :  ergo  sicut  hoc  miracukim  non 
admittitur,  ita  neque  ikud  admittendum  est. 

•14.  0,110  tandem  modo  nonnulli  prwdictam 
difficultatem  enodent.  —  Propter  kas  fortasse 
(kificukates  akqui  totum  opus  hujus  diei  per 
recapitulatiouem  intekigendum  putant.  Aiunt 
enim  Deum  in  principio  creasse  solem,  kmam 
et  stellas,  et  hoc  totum  comprehendisse  Moy- 
sem  sub  ikis  verbis,  In  principio  creavit  Dcus 
cmlum  ;  noluisse  tameu  Moysem  statira  expk- 


OPERIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI  REQUJE. 

care  ornatum,  quem  coeli  hab^^bant  per  so- 
lem,  hmam  et  steUas,  priusquam  elemento- 
rum  separationem  ,  et  terrae  ornatum  per 
plantarum  productione  describeret,  vcl  quia 
res  coslestes  minus  nota?  nobis  sunt,  et  ideo 
vokiit  a  notioribus  nobis  incipere,  vcl  ne  ho- 
mines  rudes  existimarent  solem  et  stekas  esse 
creatores  plantarum,  et  akarum  rerum  terres- 
trium,  etindeoccasioneraidololatriffisumcrent. 
Hanc  enim  posteriorem  rationem  narrationis 
hujus  operis  in  quarto  die,  post  Philonem  in 
kbro  de  Mun(k  opificio  tradunt  Basikus,  Am- 
brosius  etBeda  in  Exaemer.,  et  Ghrysostomus, 
homil.  6.  Nihilominus  tamen,  neluminarium 
et  stellarum  creatio  sine  expressa  narratione 
omitteretur,  convenienter  hoc  quarto  die  per 
recapitulationem  explicatum  fuisse,  ut  simul 
expkcarentur  fines,  propter  quos  lisec  lumina- 
ria  facta  fucrant.  Hanc  sententiam  attingit 
Eugubinus,  in  Cosraopoeia,  et  Catherinus,  in 
Gen. , et earadem  refert  Vatablus,  Gen.  I ,  et  non 
rejicit,  et  simikter  Ludovicus  Ystella,  Genesis  1 , 
n.  51,  eam  approbare  videtur,  in  sequentibus 
vei'o  numeris  cum  opinione  ex  D.  Thoma,  su- 
pra  recitata  illam  conciliat. 

15.  Qluo  sensu  improbabiliter  loquantur  prcp- 
dicti  aifctores.  —  Si  hiec  opinio  orania  verba, 
quibus  opus  hujus  diei  explicatur,  per  reca- 
pitulationera  interpretetur ,  ita  ut  per  iUa  so- 
lum  expkcetur,  quod  autea  jara  factura  erat, 
et  nihil  speciale  hoc  die  de  novo  factura  refe- 
ratur,  iraprobabiks  mihi  videtur,  etnullo  mo- 
do  sustineri  posse.  Prirao  quia  raagnam  vim 
infert  Scripturse  quae  eodem  modo  narrat  opus 
hujus  diei,  sicut  aliorum,  dicens,  in  eo  ope- 
ratum  esse  Deum,  et  vidisse  bonura  esse,  quod 
fecerat,  et  factum  esse  vespere,  et  mane  diem 
quartum,  quai  omnia  frustra  dicerentur,  si 
nikil  de  novo  Deus  in  toto  hoc  die  operatus 
esset.  Deinde,  in  cap.  2,  et  raultis  aliis  locis 
Scripturse  dicitur  Deus  sex  diebus  operatus 
esse  raundum,  et  (iie  septimo  requievisse  ab 
universo  opere.  At  vero  si  in  quarto  die  nihil 
eflfecisset,  profecto  non  sex,  sed  quinque  die- 
bus  fuisset  operatus,  et  in  hoc  die  ab  omni 
opere  cessasset  :  est  ergo  interpretatio  illa 
multum  repugnans  Scripturis.  Denique  etiam 
est  contra  Patres  et  expositores  :  omnes  enim 
in  hoc  conveniunt,  quod  aliquod  pecukare 
opus  liuic  diei  assignant  ad  astrorum  produc- 
tionera,  vel  ornatura  pertinens,  etiamsi  in  rao- 
do  illud  expkcandi  inter  se  diflerant.  At  vero 
si  dicta  sententia  solumintelligat  akqua  verba 
dicta  esse  a  Moyse  per  recapitulationem,  ut 
commodius  narraret,  et  texeret  historiam  ope- 


CIAP.  YIII.  QUOMODO  SOL  ET  LUNA  C/ETERIQUE  PLANET.E,  ETG. 


153 


ris  in  hoc  die  facti,  sic  est  probabilis  senten- 
tia,  siout  in  sunili  diximus  in  opere  primi 
diei,  quamvis  absobite  non  sit  necessaria,  ut 
ex  dicendis  in  capite  sequenti  constabit. 

l(i.  Aucforis  bimemdris  resolutio.  —  Prius 
membrum  traditur  a  D.  Tlioma  et  aliis  cum 
Magistro.  —  Suadeturprimo.  —  Instantia  bi- 
partita.  —  Satisfit  primw  parti.  —  Dico  ergo 
in  hoc  die  solum  tribuisse  Deum  omnibus  coebs 
planetarum,  et  octavce  sphserie  (supponimus 
enim  non  esse  primum  mobile'  proprios  motus, 
quibus  ab  Occidente  in  Oriens  moventar,  et 
per  illos  contulisse  astris  omnia,  qua3  de  ipsis 
hoc  die  narrantur,  etiamsi  uec  novas  quahta- 
tes,  nec  majorera  intensionem  in  eis,  quas  ha- 
bebant,  eis  addiderit.  Prior  pars  affirmativa 
quod  in  hoc  die  acceperint  coeli  stellati  motas 
proprios,  expressa  e.st  D.  Thomse,  in  dicta  q. 
70,  art.  2,ad  3,  et  idem  dixerat,  q.  67,  art.  4, 
ad  3,  et  est  opinio  communis  recepta  a  tlieo- 
logis  cum  Magistro,  in  2,  d.  14,  et  seqaitur 
Burgensis,  Gen.  l,et  alii.  Et  suaderi  potest  pri- 
mo  a  suliicienti  partium  enumeratione  ,  qnia 
nihil  ahud  apparet,  ratione  cujus  dici  potue- 
rint  astra ,  seu  himinaria  facta  esse  hoc  die  e- 
tiam  accidentahter,  et  secundum  quid,  ut  vi- 
dentur  probare,  quoe  hactenus  diximus.  Motus 
autera  unicuique  proprhis  optime  potuit  lioc 
die  singuhs  ad(h ,  neque  in  eo  illa  incom- 
moda  inveniuntur,  quai  in  ahis  notavimus  : 
ergo  niliil  verisimihus  dici  potest,  quam  quod 
sphfprffi  himinarium,  et  stellarum  hoc  die  suos 
motus  receperint.  Dices,  etiam  hi  motus  sunt 
proprietates  naturales  debitse  his  coehs  :  ergo 
etiam  est  inconveniens,  quod  prirais  diebus 
ihis  caruerint;  prsesertira  quia  liic  effectus  non 
magis  narratur  factus  in  lioc  die,  quam  in 
prcecedentibus.  Respondeo  ad  priorem  partem, 
imprimis  hunc  raotum  non  esse  naturalem  ab 
intrinseco  principio  activo,  a  quo  naturahter 
fluat,  sicut  sunt  ahoj  propriae  quahtates,  sed 
ab  intrinSeco  motore  ,  seu  inteUigentia  fit,  ut 
habet  comraunis,  et  vera  sententia.  hi  hoc 
ergo  est  magnum  discrimen  inter  motum  et 
ahas  proprietates,  ratione  cujus  cessat  omne 
miraculum,  etiamsi  tahs  motus  simul  cum 
mobih  non  inceperit  :  fitque  hoc  facihus  se- 
cundura  opinionem  ,  cjuam  probabihorera  re- 
puto,  quod  isti  motus  non  sunt  connaturales 
his  coehs  tanquam  eis  debiti,  vel  propter  per- 
fectionem  propriam,  vel  propter  pecaharem 
appetitnm,  quem  coeh  ad  iUos  habeant  etiam 
secumhira  potentiam  passivam ,  quia  neque 
tales  motus  suis  mobihbus  ahquodaugmentum 
perfectionis  per  se  conferunt ,   neque  ad  iUud 


acquirendum  tendunt.  Et  ideo  respectu  illo- 
runi  nec  monstrosara,  nec  prffiteniaturale  fuit 
ahquo  tempore  his  motibus  carere.  Sunt  ergo 
iUi  motus  naturales  respectu  univer.sahs  natu- 
ra^,  sevi  respectu  orihnis  totias  universi,  et 
consequenter  sant  etiam  consetitanei  natnrah 
inchnationi ,  quam  coih  habent  ad  fluendum, 
et  se  communicandum,  qaantnm  naturahter 
possunt.  At  vero  habito  respectu  ad  commune 
bonura  universi  convenientissirae  isti  raotus 
hoc  die  inceperunt,  et  fieri  antea  non  oporte- 
bat,  ut  statira  exphcabiraus ;  nec  per  iUam  di- 
lationem  ahqua  violentia  dictis  coehs  facta  est : 
quia  hcet  agenti  naturah  debita  sit  actio  posi- 
tis  omnibns  requisitis  ad  ageudura;  non  tamen 
est  ei  debitum,  ut  semper  habeat  omnia  requi- 
sita  ad  agendum,  vel  ad  omnem  raodum  agen- 
di,  hic  autem  motus  solum  requiritur  in  coelo, 
vel  ad  agendum  ,  vel  ad  peculiarem  agendi 
modum  :  et  ideo  hcet  non  semper  datus  fuerit, 
nuUa  vis  facta  est  ccehs. 

17.  Satisfit  prirnce  parti  ac  stcadetur  secun- 
do  idem  resolutionis  memhrum  prius.  —  Sua- 
detur  tertio.  —  Ad  aUerara  vero  partem  de 
narratio;ie  Scripturse  negatar  assumptum,  et 
retorquemus  argumentum  :  nara  conferre  his 
coelis  proprios  motus  fnit  unura  ex  operibus 
Dei  niaxime  necessariis  ad  aniversi  ornamen- 
tum,  puk^hrituihnem,  et  utUitatem  :  ergo  de- 
buit  in  ahquo  istorum  dierum  fieri,  et  narrari. 
Sed  in  prirais  tribus  diebus  factum  non  est, 
neque  in  verbis  iUorum  dierum  ahqua  signifi- 
catio  tahs  operis  invenitur  ,  ut  in  dicto  argu- 
mento  sumitur,  et  nos  hbenter  admittimus 
tanquam  snfficienter  probatum  in  liis,  qnoe  de 
operibus  illornm  dierum  dictasunt;  idemque 
de  quinto  et  sexto  die  tanquam  notum  rehn- 
quiraus  :  superest  ergo,  ut  in  hoc  die  tale  opus 
fuerit  factnm.  Quod  etiara  ex  verbis  Scripturae 
coUigimu.s,  quia  ea,  quse  hoc  die  narrantur 
facta,  non  nisi  interventu  istorum  raotuum 
fieri  potuerunt,  ut  paulo  post  exphcabimus, 
Un.le  sicut  in  superioribus  ex  eo,  quod  in  pri- 
mo  die  sol  coepit  illuminare  raundum  cum  dis- 
tinctione  diei  et  noctis,  recte  intulimas,  mo- 
tum  primi  mobUis  illo  die  incepisse,  ita  in 
praesenti  die,  quia  in  ea  facta  est  pecuharis  di- 
visio  temporura,  dierum,  et  annorura,  quce  per 
hos  motus  coelorum  sit,  inde  recte  coUigiraus, 
hos  raotus  in  hoc  ipso  die  incepisse.  Denique 
coraprobatur  hoc  ex  ratione,  propter  quam 
conveniens  fuit  hoc  opus  fieri  hoc  die,  et  non 
antea,  neque  etiam  amplius  differri.  Nam  hi 
motus  proprii  cceloi-um  pracipue  inducti  saut 
ub  auctore  naturse,  ut  sol,  et  planet^  conve- 


154  LIB.  II.  DE  SINGULOUM  SEX  DIERUM 

nienti  morlo  diversis  partibus  nnivcrsi,  in  dis- 
tinctis  temporibns,  et  ad  conservatioaem  mix- 
tornm,  et  ad  iriictus  terrse  producendos  appli- 
carentur,  quod  per  liosmotus  fit,ut  Philosophi, 
et  experientia  docent ;  at  vero  ante  hunc  diem 
quartum  nondum  erat  terra  aquis  discooperta, 
nec  fructificare  coeperat,  imo  nec  ad  fructus 
ferendos  fuerat  dispo.sita,  nec  aquis  cooperta 
peculiares  influentias  coelorum  recipere  pote- 
rat :  et  ideo  hunc  diem  proprii  motus  coelorum, 
nec  necessarii  fuerunt,  nec  opportuni.  Post- 
quam  autem  in  fme  tertii  diei  terra,  quee  jam 
apparuerat,  hei'bis,  et  plantis  ornata  fuit  coepit 
hujusmodi  influentiis  coelorum  indigere  :  et 
ideo  convenientissimo  ordine,  ac  providentia 
post  opus  tertii  diei  hunc  motum  coelorum  sta- 
tim  in  die  quarto  Deus  adjunxit.  Et  hanc  exis- 
timo  esse  propriam  et  litteralem  rationem 
hujus  ordinis,  quamvis  aliam  spiritualem  Pa- 
tres  addere  soleant,  scihcet  id  fecisse  Deum, 
ut  ostenderet  solem,  Uuiam,  et  steUas,  non 
propter  se,  sed  propter  liominis  utihtatem  fac- 
tas  fuisse,  ut  videre  licet  in  Leone  papa,  serm. 
2  et  7,  de  Nativ.,  et  in  aliis  super  Gen.  Sic 
ergo  sufiicienter  probata  refmquitur  pars  affir- 
mans  liunc  motum  lioc  die  fuisse  factum. 

■18.  Prohciiiir  deinde  posterius  resoluHotiis 
'niemhrtiiv,  —  Altera  vero  pars  exclusiva  ex 
dictis  probata  rehnquitur,  quia  nuUa  perfectio 
intrinseca  SoU,  aut  stellis  lioc  die  addi  potuit 
pra>ter  motum,  nisi  qualitas,  vel  quaUtatis 
augmentum,  quia  neque  in  substantia,  neque 
in  quantitate,  vel  intriuseco  modo  quantitatis 
iUud  accipere  potuerunt,  ut  probavimus,  sed 
ostensum  etiam  est,  secundum  quaUtatem  non 
potuisse  intrinsece  perfici :  ergo  niliil  aliud  eis 
addi  potuit  prseter  proprios  motus,  nam  com- 
munem  jam  habebant.  Loquor  autem  semper 
de  intrinseca  perfectione  qualitatis,  aut  virtu- 
tis  activai,  quia  latius  loquendo  de  quadam 
extrinseca  perfectione,  concedi  potest  factam 
esse  astris  nonnuUam  perfectionis  additionem : 
illa  autem  qualiscumque  sit,  soUnn  coelestibus 
corporibus  accrevit,  quatenus  exprsedictismo- 
tibus  resuUavit.  Declaratur  breviter,  quia  duo- 
bus  modis  potest  aUqua  perfectio  dici  extrin- 
seca  qui  duobus  aUis  modis  perfectionis  iii- 
trinsecse  respondent.  Rigorose  enim  dicitur 
perfectio  intrinseca,  quse  non  solum  inUseret, 
sed  etiam  ab  intrinseco  manat,  vel  ratione  ali- 
cujus  priucipii  intrinseci  rei  convenit :  et  in 
hoc  sensu  loquimur  ,  cum  dicimus  nuUam  per- 
fectiouem  iutruisecam  esse  coelis  additam, 
nam  in  lioc  sensu  proiedunt  rationes  facta;. 
AUo  vero  modo  omnis  perfectio,  quee  subjecto 


OPERIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI  BEQUIE 
inliairet,  et  aUiid  pcrficit,  dici  potest  intrin- 
seca,  quamvis  nuUo  modo  a  principio  intrin- 
seco  proveniat,  sed  ab  extrinseco  agente,  sicut 
est  Uimen  in  aere  :  et  hoec  ipsa  perfectio,  qua- 
tenus  ab  extrinscco  agente  provenit,  dici  .solet 
extrinseca  secundum  ilUim  respectum,  et  ita 
constituitur  primus  gradus,  seu  modusextrin- 
secff!  perfectionis.  AUudvero  est,  quando  per- 
fectio  uec  manat  ab  intrinseco,  nec  inhseret 
rei,  sed  alio  modo  magis  extrin.seco  illi  con- 
jungitur,  ut  iUam  adjuvet,  aut  coufortet,  qua- 
Us  dici  potest  societas  amicorum,  vel  aUquid 
simile  :  dico  ergo  his  duobus  modis  potuisse 
aliquidperfectionisextrinsecusar-crescereastris 
ex  propriis  ipsorum  motibus.  Quia  ex  liis  mo- 
tibus  resnltant  diversi  aspectus,  seu  conjunc- 
tiones  planetarum  inter  se,  vel  etiam  respectu 
stellarum  fixarum  octavai  splieerse;  quatenus 
ratione  illorum  motuum  interdum  viciniores, 
seu  propinquiores  inter  se  sunt,  interdum 
vero  magis  distant.  Ex  quibus  variis  conjunc- 
tionibus  duo  in  astris  ipsis  resuUant :  unum 
est,  ut  quodammodo  invicem  confoiteutur, 
juventur,  sen  determinentur  ad  hos,  vel  illos 
effectus  proiUicejidos.  Et  hinc  oriuutur  variae 
influentiee  astrorum  ia  hsec  iuferiora.  Et  hauc 
voco  perfectionem  omaiuo  extriusecam,  et,  ut 
ita  dicara,  per  juxta  positionem,  quce  ex  his 
motibus  in  astra  redundavit.  AUud  est,  quia 
ratione  horum  motuum  fortasse  inter  ip.-am  et 
astra  resuUat  aUqua  actio,  qua  unum  aUud 
perficit,  influendo  in  illo  quaUtatem  ipsi  inUse- 
rentem  et  juvantem  ad  aliquem  effectum  pro- 
ducendum,  vel  ad  eumdem  faciUori,  seu  me- 
liori  modo  efficiendum,  quod  in  planetis 
quoad  participationem  Uiminis  a  sole  evideu- 
tius  conspicitur,  nam  quo  magis  SoU  appro- 
pinquaut,  ab  iUo  magis  ilUiminantur.  Et  for- 
tasse  iu  ahis  quaUtatibus,  et  influentiis  nobis 
occnltis,  similem  communicatiouem  et  actio- 
nem  inter  se  iiabent.  Nara  Uujusmodi  commu- 
nicatio  non  est  per  alterationem  corraptivam, 
sed  potius  perfectivam,  et  ideo  a  coelorum 
incorruptibilitate,  seu  impassibilitate  aUena 
non  est. 

19.  Qui  modus  perfectionis  intrinsecce  addi 
potuit  ccelis  die  quarto. — Juxta  Inmc  ergo  mo- 
dum  etiam  fieri  potuit  hoc  die  in  stellis  aU- 
quod  perfectiouis  extrinsecum  quoad  causam, 
et  quoad  iuhaerentiam  intrinsecum.  Solum  ta- 
men  fieri  potuit,  quateuus  ex  propriis  astro- 
rum  motibus  modo  explicato  resultavit;  neqne 
enim  possunt  astra  naturali  modo  aliunde  ex- 
trinsecas  qual.tates  recipere,  quam  ex  actione 
ipsorum  iuter  se^  quia  inferiora  corpora,  seu 


CAP.  IX.  QUOMODO  PER  SOLOS  MOTUS  PROPRIOS  CQELORUM,  ETC. 


d55 


elementa  non  po.ssnnt  qnalitatem  aliqnam 
coelis  imprimere ,  neqne  etiam  Angeli  illam 
virtutem  liabent,  ut  niinc  suppono.  Deus  au- 
tem,  licet  novas  qualitates  in  coelis  possit  effi- 
cere,  quse  illis  secundum  natnrae  ordinem  de- 
bitse  non  sint :  nihilominus  secundum  ordi- 
nariam  legem  naturalem  id  non  facit,  quia 
solum  operatnr  concurrendo  cum  causis  se- 
cundis;  altior  vero  perfectio  coelorum  pro 
statu  gloriffi,  consummato  mundi  cnrsu,  re- 
servatur ;  et  fortasse  coelo  empyreo  similem 
perfectionem  jam  Deus  addidit,  quod  si  ita  est, 
simul  cum  illo  coelo  tota  hujnsmodi  perfectio 
concreata  est,  juxta  ea,  quee  de  illo  cffilo  m 
superioribus  diximns.  At  vero  in  hoc  quarto 
die  non  est  verisimile  aliquam  inhcerentem 
perfectionem  additam  esse  astris  sola  vohm- 
tate,  ac  virtute  divina,  quai  sit  ilhs  naturahs^ 
et  intrinseca  primo  modo,  sed  ab  extrinseco 
agente  tantum  proveniens;  quia,  ut  dixi,  hic 
modus  agendi  Dei  non  est  secundnm  ordina- 
rium  natnrse  modum  ,  neque  ad  universalem 
et  communem  influentiam  Dei  pertinet,  et 
ideo  uon  est  sine  majori  fundamento  asse- 
rendus, 

20.  Inslantia  co7itra  supradicta.  --Fxpedi- 
tur.  — Explicatur  D.  Tliomas  allatus  in  n.  \  1 . 
—  Dicere  autem  quis  posset,  qnamvis  steUse 
ab  intrinseco  non  habeant  aliquas  quahtates 
ac  virtntes,  neque  illis  sint  debitai  secundum 
proprias  et  particulares  naturas  :  nihilomiuns 
propter  universalem  naturam  ilUs  intundi  po- 
tuisse,  idque  hoc  qnarto  die  factum  esse,  nt 
haberent  astra  omuem  necessariam  virtutem 
ad  influenda  in  hsec  inferiora.  Sed  responde- 
mus,  si  supponantur  astra  esse  adeo  imper- 
fecta,  ut  ab  intrinseca  natura,  et  per  mutnam 
communicationem  non  possint  habere,  omnem 
influentiam  hnic  inferiori  mundo  necessariam 
et  sufficientem :  recte  quidem,  et  consequeuter 
dici  Deum  ilhs  eam  virtutem  addidisse  et 
snpplevisse,  ut  per  astra  tanqnam  per  causas 
secundas  universales  postea  operaretur.  Ve- 
rumtanicn,  etiam  hoc  concesso,  non  video, 
quo  fundamento  dicatur  contuhsse  Deum  iUas 
virtutes  in  hoc  quarto  die,  magis  quam  in  prin- 
cipio,  quia  ex  tota  narratione  liujus  quarti  diei 
id  colhgi  non  potest.  Addo  vero  sine  funda- 
mento  dici  astra  creata  esse  adeo  imperfecta  , 
ut  non  possint  ab  intrinseco  habere  virtutem 
requisitam  ad  omnes  influentias  liuic  inferiori 
muiido  opportunas  ct  necessarias ;  unde  nos 
e  contrario  dicimus  potuisse  Denm  proilucere 
planetas,  seu  stellas  lanta^  perfectionis  essen- 
tiahs,  ut  ab  iUa  dimanent  omnes  virtutes  ad 


dictam  influentiam  sufficientes.  Quis  enim  hoc 
divina^  omnipotentiffi  nfget?  At  liic  modus 
condendi  universum,  et  principales  ejus  cau- 
sas  naturales,  nobiUor  et  exceUentior  est :  ergo 
credendnm  potius  est,  ita  fuisse  astra  a  prin- 
cipio  condita,  et  postea  non  aUud  virtutis  au- 
gmenlum  prfeter  iUud,  quod  diximus,  acce- 
pisse ;  nec,  ut  opinor,  de  aUo  genere  augmenti 
divus  Thomas  locutus  est,  neque  de  aUa  de- 
terminatione  virtutis,  prater  eam,  quee  ex  di- 
versis  aspectibus ,  conjimctionibus,  vel  oppo- 
sitionibus  astrornm  resuUat,  quia  nec  verba 
ejus  in  prioribus  locis  aUum  sensum  postulant, 
et  in  posterioribus  locis  aUegatis  ita  videtur 
tacite  suam  mentem  cxplicare. 

GAPUT  IX. 

QUOMODO  PER  SOLOS  M0TU3  PR0PR[03  GOELORUM 
SUFFICIENTER  EXPLTGENTUR  OMNIA,  QUiE  HOG 
DIE   FAGTA   NARRANTUR. 

1.  Expenduntur  verba  Scripturce  pro  dlffi- 
cultatecapitisprcecedentis  innmn.  \,  acprimum 
illa,  Dixit  Deus,fiant  himinaria.  —  In  hoc  ca- 
pite  respondendnm  est  ad  difficuUatem  praeci- 
puam  in  principio  prsecedentis  capitis  propo- 
sitam,  quod  distinctius  et  exactius  fiet  discur- 
rendo  per  singula  Scripturse  verba.  Prima 
igitur  sunt :  Dixlt  autem  Deus,  fiant  luminaria 
in  firmamento  cceli,  in  quibus,  si  verbnm  fiat 
rigorose  accipiatur  pro  fieri  simpUciter  et 
substantiaUter,  verbum  dixit  per  recapitula- 
tionem  accipiendum  est,  ac  si  diceretxu%  dixe- 
rat  autem  Deus,  etc,  atque  ita  exponit  Vata- 
bUis  ex  sententia  Hebrceorum,  dicens  prgete- 
ritum  ibi  accipi  pro  pUisquam  perfecto ,  quge 
expositio  in  sensu  supra  dicto  tolerabiUs  est. 
Verumtamen  iUe  sensus  per  recapitnlationem 
etiam  in  verbis  dixit,  vel  fiant,  necessarius 
non  est,  uam  optime  inteUigi  possunt  de  effec- 
tu,  quem  Deus  in  hoc  ipso  die  fieri  pra^cepit ; 
quia  necessarium  non  est  iUnd  inteUigere  de 
effectione  simpUciter,  seu  substantiaU,  quia 
per  sequentia  verba  determinatur  et  limitatur 
ad  accidentalem  motionem.  Additur  enim,  et 
dltidant  diem  ac  noctem^,  et  sint  in  signa,  et 
tempora,  etc,  ubi  particnla  et,  per  particulam 
ut,  expUcanda  est,  quod  non  est  novnm  in 
Scriptura.  Et  in  hoc  loco  observavit  Oleaster, 
et  idem  sentit  Cajetanus,  et  sumunt  ex  verbis 
Hebrffiis,  quw  ad  Utteram  ita  iiabent,  erunt  lu- 
minaria  i/i  extensione  ccelnrum,  ad  dividendum 
dlem  et  noctem,  etc  ;  unde  uterque  notat,  non 
esse  hoc  quarto  die  simpUciter  facta  luminariaj 


156  LIB.  II.  DE  SINGULORUM  SEX  DIERUM 

\\t  sint,  sed  ad  alia  mrinera;,  cpife  per  verba 
pnedicta  cxplicantnr;  qiia?  quidtm  ofliciafinnt 
a  Inminaribns  mediantibns  snis  moiibus,  ne- 
qne  ratione  illornm  munernm  alia  qualitate, 
vel  perfectione  indigebant. 

2.  Dices,  divisio  diei ,  et  noctis  non  fit  per 
motum  proprinm  Solis^  sed  per  dinrnum,  et 
ideo  primo  die  legimns  divisisse  Deum  diem , 
et  noctem  :  ergo  non  recte  dicitnr ,  sol  factus 
hoc  qnarto  die  quoad  hoc  mnnus.  Respondetnr 
eum  D.  Thoma,  dicta  q.  10,  art.  2,  ad  3,  aliter 
factam  esse  divisionem  diei,  et  noctis  primo, 
et  qnarto  die  Nam  in  primo  facta  est  commu- 
ni  modo.  secimdum  distinctionem  solam  inter 
hicem  et  tenebras ,  et  illo  modo  verum  est 
fieri  distinctionem  illam  per  motum  diurnnm 
cum  quadam  ««quahtate  et  uniformitate  ;  aho 
vero  modo  specialiori  fit  distinctio  inter  diem 
et  noctem  cum  cpiadam  varietate ,  et  inaeqna- 
htate ,  quatenus  ahquando  dies  snnt  majores 
noctibuS;,  aliquando  minores,  quod  ex  propriis 
motibus  astrornm  provenit.  Dici  etiam  potest, 
quod  indicavit  Cajetanus  in  primo  die  di.4inc- 
tionem  diei  et  noctis  factam  esse  tanquam  in- 
ter  hicem  et  tenebras,  hoc  autem  die  factam 
esse  tanquam  intcr  hicem  et  hicem  ,  quia  hix 
diei  est  Sohs  immediate,  hix  autem  noctis  est 
himen  hnioe  et  steharum.  Unde  paulo  post 
subfhtm'  de  hnninaribns,  icl  luccant  ■hi  firma- 
mento  cceV' ,  et  iUnDdnoit  terram,  et  iterum  : 
Fecit  Deics  cliio  luminaria  ynagiia  ,  laminare 
majtis  ut  prwesset  diei ,  ct  liominare  minus  ut 
prceesspt  tmct',  et  s'ellas.  Nam  ilhid  prceesse 
optime  intehigitur  ,  quoad  ilhmiinationem. 
Recte  ergo  intehigitur  distinctio  illa  inter 
diem  ,  et  noctem  quoad  ntriusque  himen  fac- 
tam  esse.  Unde  coasequenter  etiara  potest  dici 
facta  distinctio  qnoad  virtutem  influendi,  nam 
iu  die  Sohs  inflnentia  efficacior  est,  in  nocte 
vero  hinse,  et  steharum  actio  magis  viget. 
Quia  vero  paulo  post  iterum  dicitur,  posita 
esse  himinaria,  ut  luccrent  svper  terram,  et 
prceessent  cliei,  ac  nocti,  et  dividerent  lucem,  ac 
tene^ras  :  negari  non  debet,  aut  potest,  quod 
D.  Thomas  chxit,  factam  esse  lioc  die  speciaU 
mod  jdistinctionem  interhicem  ettenebras,  sed 
hoc  supposito,  exphcatnr  amplins  iha  speciahs 
distinctio,  quia  non  solum  facta  est  secundnm 
durationem  dierum  ac  noctium  ,  sed  etiam  se- 
cundum  hicis  et  aliarum  influentiarum  par- 
ticipationem. 

3.  Exp^nduntur  deinde  rerla  illa  ut  sint  in 
signa.— Adchtur  vero  etiam  esse  facta  himina- 
ria  hoc  die,  ut  sint  in  signa.  Circa  qnse  verba 
multa  dicta  suut  a  doctoribus  propter  antiquos 


OPERIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI  REQUIE. 
errores,  qui  de  signis  ccelornm  inventi  .'^unt, 
et  ine[>tissime  in  liis  verbis  fnndati  Aliqui  vero 
signa  hsec  non  proprie  de  signis  significanti- 
bus,  secl  de  miracuhs^  et  .stnpendis  operibns  in- 
terpretantur.  Htec  enim  apud  Hebraeos,  et  fre- 
qnenter  in  Scriptura  signa  vocantur,  ut  in 
Exodo,  cap.3,  etseq.,  et  Deut.  4  et  7,  uude  est 
ilhid  Psahni  73  :  Signa  nostra  non  vidimus,  et 
Ecclesiast.  36  :  In  nova  signa  et  iynmv.ta  mira- 
lilia,  etc.  Et  sic  Judsei  ssepe  a  Christo  signa 
petebant,  Matth.  i2,  Joan.  4.  Ipse  autem 
discipulos  suos  ea  facturos  promisit  et  imple- 
vit,  ut  Marci  16,  refertur,  et  Act.  2,  3  et  4.  Heec 
tamen  significatio  non  recte  huic  loco  adapta- 
tur,  quia  sol  et  luna  non  sunt  facta,  ut  faciant 
opera  pro(iigiosa,  seu  miraculosa.  Quod  si  ali- 
quando  aliqua  prodigia  facta  sunt  circa  ipsura 
folera  et  Innam,  ut  Josue  10,  vel  fiunt,  ut 
Isaiae  13,  dicitur,  non  sunt  facta  sol  et  hma 
proitter  taha  signa,  sed  Deus  speciah  provi- 
dentia  propter  ahos  fiaes  illa  circa  solem  et 
Innam  operatur.  Praiterquam  qtiod  ipsa  non 
vocantur  signa,  nisi  quatenus  divinam  reve- 
lationem,  aut  jussionem  indicant,  vel  promis- 
sionem  confirraant,  et  ideo  tahs  significatio 
praesenti  operi  non  recte  adaptatur.  Nisi  forte 
quis  dicat,  ipsum  solem  et  hmara,  et  concen- 
tura  steharum  cura  suis  ordinatis  motibus  vo- 
cari  signa,  quia  snnt  vehiti  portenta  qua^dam, 
et  divinam  potentiam  maxirae  significant,  si- 
cnt  ahbi  Propheta  regins  dixit,  CcbU  cnarrant 
gloriam  Dei,  et  opera  manuum  ejus  annuntiant 
firmamentum,  etc.  Sed  hic  sensus  hcet  ut  se- 
cundarins,  et  spirituahs  tolerari  possit,  non  est 
taraen  htterahs;  sed  uirais  metaplioricus,  ut 
per  se  notum  est. 

4.  Vera  expnsitio  de  signis  significantibus. — 
Hiijiis  expnsi/io7iis  modus  dnplex.  —  Dicuntur 
ergo  astra  facta  in  signa  ahquid  significantia 
hominibus,  quod  ad  communem  eorum  usum 
et  utihtatem  pertineat.  Euobus  autem  modis 
inteUigi  potest  astra  esse  signa,  schicet,  vel 
purasigna,  id  est,  habentia  mnnus  significan- 
di,  non  fnndata  in  causalitate,  seu  influentia, 
sed  vel  in  ahqua  impositione,  vel  in  ahqua  ra- 
tione  figurse,  seu  imaginis  :  vel  certe  dici  pos- 
sunt  astra  facta  esse  in  signa,  quia  facta  sunt 
ad  influendura,  ratione  cujus  influentiee  etiam 
habent,  quod  significent.  Priorera  sensum  se- 
cutns  est  Origenes,  cnjus  sententia  fuisse  di- 
citur,  omnes  efFectus  futuros  in  astris  tanquam 
in  signis  cognosci  posse,  non  tanquam  in  cau- 
sis,  sed  quia  in  ihis  tanquam  in  imaginibus 
orania  descripta  sunt.  Quara  sententiara  fnisse 
hominum   non  mediocriter   doctorum,   dixit 


CAP.  IX.  QUOMODO  PER  S9L0S  MOTUS  PROPRIOS  COELORUM,  ETC. 


157 


Aiigustinns,  lib.  5,  de  Civit.,  cap.  i,  eamdem- 
qiie  late  refert  ex  Origene  snper  Genesim , 
Ensebius,  lib.  6,  dePia^parat.  evangelica,  oa- 
pite  ultimo,  nbi  formalia  verbaOrigenis  refert, 
de  quibus  non  videtnr  per  se  dubitari,  quam- 
vis  nunc  in  bomiliis  super  Genesim,  non  inve- 
niantur.EtinbomiHa  5,  super  Jeremiam,  repro- 
bat  quidem  Origenistarnm  errorem  dicentinm 
stellas  esse  cansas  efiicientes,  quae  omnibus  fu- 
turis  necessitatem  imponunt  :  quod  vero  sint 
signa  sine  causalitate  neque  aflirmat,  neque 
negat.  Et  ipsemet  Eusebius  approbando  sen- 
tentiam  Origenis  quoad  priorem  partem,  in 
qua  stellis  pra^diotam  causalitatom  negat,  de 
altera,  in  qua  illis  significationem  tribuit,  ni- 
hil  dicit.  Eamdem  sententiam  tribnit  Senecce 
et  Plotino  Ludoviciis  Vives,  iu  scholiis  ad  Au- 
gustinnm  supra. 

5.  Judicnim  de  pradldo  exposilionis  modo. 
— Et  impugnalur  primo  quoad  signi ficationem 
naluralem.  —  Verumtamen  hsec  sententia  , 
quamvis  aperte  non  incidatin  errorem  Stoico- 
rum,  de  fati  necessitate,  non  multum  ab  illa 
distat,  tum  qnia  secundnm  rectam  consccu- 
tionem  sine  illo  subsistere  non  potest,  ut  sta- 
tim  dicam,  tnm  etiam  quia  incidit  in  alium 
errorem,  quod  futura  contingentia  ab  alio 
quam  a  Deo  certo  cognosci  possint,  quod  est 
erroneum,  ut  supra  de  Angehs  diximus  Dein- 
de  est  omnino  vana  illa  sententia,  qnia  illa 
significatio  syderum  vel  est  naturaUs,  ved  ad 
placitum.  Priori  modo  cogitari  non  potest  in 
stellis  respectu  omnium  futnrorum  sine  cau- 
salitate  circa  illa,  qn-a  brec  significatio  non  est 
nisi  vel  in  effectu  respectu  cansTe,  vel  in  cansa 
respectu  effectus,  sed  steflge  non  sunt  effectus 
futurornm,  ut  per  se  patet  :  ergo  si  non  sunt 
causse,  non  possunt  illa  natnralitersignificare. 
Major,  seu  sutlicientia  partitionis  p.obatnr, 
qnia  iutersignum  naturale,  etsignatam,  debet 
esse  aliqna  naturalis  et  necessaria  connexio, 
qnae  nulla  esse  potest  nisi  causoe,  vel  effiictus. 
]Nam  conuexio  iuter  relationem  et  terininnm 
ad  rem  non  pertinet,  nt  nunctanquam  clarnm 
snppouo.  Dices  relationem  imaginis,  sen  sirai- 
litudinis  ad  hoc  posse  conferre.  Respondeo 
imprimis  vanum  esse  fingere  in  astris  et  stel- 
hs  haac  formalem  repra-sentationem  omnium 
futurorum,  cum  revera  nullasit,  imo  necmente 
sua  cogitari  possit;  et  deinde  tahs  reprsesen- 
tatio  non  fit  per  propriam  relationem  nraidi- 
camentalem  similitudinis,  vel  imaginis,  sed 
per  ipsam  figuram,  vel  formam,  in  qua  tahs 
relatio  fundari  potest,  et  ideo  per  hujnsmo  U 
reprsesentationem  imaginis,  nisi  ratio  causse^ 


vel  effectus  ilh  adjungatur,  cognosci  non  po- 
test  an  res  reprsesentata  sit,  fiierit,  vel  futura 
sit  :  ergo,  etiamsi  fingendi  tales  imagines  in 
coi^hs  hcentia  detur,  non  poterunt  esse  signa 
naturaha  futurorum,  nt  futura  sunt. 

6.  Impugnatur  deinde  quoad  si gnificationem 
ad  placituni. — Quod  si  haic  significatio  dicatur 
esse  ad  placitum,  non  minns  facile  tanquam 
vana  refelletnr.  Quia  iha  significatio  ad  placi- 
tnm,  sobim  esse  posset  ex  impositione  Dei, 
quia  nuhus  ahus  cognoscit  omnia  fiitnra,  prpe- 
sertim  contingentia,  neque  ahqua  creatura 
tantam  in  universo  auctoritatem  habet,  ut  ta- 
ha  signa  instituere  potuerit:  nuhus  autem  po- 
test  cum  fundamento  dicere  Deum  taha  signa 
imposnisse.  Ubi  enim  Deus  hoc  revelavit?  Aut 
qiiis  sine  revelatione  posset  tahs  impositionis 
habere  notitiam?  Vel  qnis  crit  usus  talis  signi- 
ficationis,  si  impositio  ihins  nemini  revelata 
est?  Cum  ergo  sit  certum  Denm  hujusmodi 
significatioiiem,  vel  impositionem  hominibus 
noii  revelasse,  vana  et  ridicula  est  taliura  si- 
gnorum  assertio.  Responderi  potest  ex  Origene 
apud  Ensebiumhanc  significationem,  non  ho- 
minibus,  ced  Angehs,  notam  csse,  et  per  ihos 
hominibus  ahqnibus  non  integre,  sed  ex  parte 
innotuisse.  At  isti  non  hoc  somniarunt,  vel 
crediderunt,  nisi  a  mahs  angehs  ihusi  ita  seu- 
serunt.  Unde  qnantum  erroris  est  in  adhibenda 
fide  daemoniis  et  in  utendo  eorum  consortioet 
confabulatione,  tantum  erroris  et  vanitatis  est 
in  iha  responsione ;  et  praiterea  repugnat  ihe 
error  Scripturis  dicentibns,  sohira  Denm  om- 
nia  futura  cognoscere.  Dicet  fortasse  ahquis, 
per  hoc  non  excludi,  qnin  per  diviuara  revela- 
tionera  Angeh  ea  cogaoscere  potuerint,  Res- 
pondetur  vanum  esse  et  erroneum ,  hanc  no- 
titiam  per  revelationem  factam  in  tahbns  signis 
omnibus  Angehs,  et  de  omnibus  futnris  aseri- 
bere,  ahoqui  hac  scientia  omnibus  Angelis 
quasi  orihnaria  lege  conveniret,  quod  plane 
repugnatmodo  loquendi  Scripturarum  Ac  de- 
nique  qnod  ad  verba  Genesis  attinet,  cnm  ibi 
dicitur,  ut  sint  in  signa,  sermo  est  respectu 
liominum,  non  Angelorum,  et  de  siguis  natn- 
rahbus,  non  de  supernatnralibus.  Unde  recte 
chxit  Augnstinus,  lib.  2,  Gen.  ad  litter,,  c.  14: 
Cum  dicit  de  sideribus,  ut  sint  in  s^giui,  noTi 
illa  dicit,  qnc?  (jhservare  vanitatis  vst,  sed  utl- 
que  utilia,  et  liujus  vltce  usihns  necessaria. 

7.  Refellitur  prccterea  significalio  astrorum 
qnam  fundetur  in  ipsorum.  caus^ditate,  s".u  in- 
fluxu.  —  Et  liinc  facile  etiam  refutatur  error 
antiqnorum  Geutdiura  et  lia^ireticorum,  qui 
hauc  significationem  in  causahtate  fundatam 


158  LIB.  II.  DE  SINGULORUM  SEX  DIERUM 

stellis  tribnerunt  rcspectu  omnium  eventuum 
futurorum,  etiam  illorum,  quee  a  voluntate 
Immana,  vel  angelica  pendent.  Nam  liic  error, 
et  liberlati  arbitrii,  et  immaterialitati  liumanse 
voluntatis  repugnat,  cpiia  non  possunt  corpora 
in  spiritu  agere,  nec  voluntatem  libertate  sua 
privai'e.  De  qua  re  in  locis  aliis  ex  professo 
tractatur  ,  et  ideo  hic  adnotare  sufficiat  hunc 
errorem  damnatum  esse  a  Leone  papa,  Ep.  91, 
ahas  93,  ad  Turivium,  cap.  11,  et  in  Gonciho 
Bracharensi  1,  cap.  9,  et  impugnari  late  ab 
Origene  et  Eusebio  supra,  et  Augnstino,  dicto 
hb.  4,  de  Civit.,  et  D.  Tlioma,  in  opusc.  26,  de 
Ju(hciis,  seu  indiciis  astrorum,  et  muUis  ahis, 
qui  contraFatum  scripserunt.  Quocircaverura 
quidem  est  significationem  himinarium  fun- 
datam  esse  in  causahtate,  ut  tradit  D.  Thomas, 
dicta  quffist.  70,  art.  2,  ad  2.  Ubi  etiam  adver- 
tit,  non  ideo  esse  dicta  signa,  quia  non  sint 
causse,  nam  significatio  non  excludit  causahta- 
tem,  sed  potius  interdum  in  ea  fuudatur,  Sed 
clicla  (inquit)  sunt  fotius  signa,  qmm  causcp, 
iitoccasioidololalricetolleretur.  Hinc  tamen  op- 
time  conchiditur  astra  non  esse  signa  omnium 
futurorum,  sed  ihorum  quos  facere  possunt, 
quosque  cursu  suo  naturahter  et  ordinarie 
efficiunt.  Et  quia  istorum  effectuum  varietas 
ex  propnis  motibus  ccelorum,  et  ex  diversis 
aspectibus  ct  conjunctionibus  astrorum,  quse 
per  eosdem  motus  fiunt,  orumtur:  ideo  ratione 
eorumdem  motuum  dictum  est,  himinaria  fac- 
ta  esse,  ut  sint  in  signa,  ut  Augustinus  et  divus 
Thomas  supra  notarunt.  Et  hoc  modo  signifi- 
catio  iha  acl  hominum  utihtatem  ordinata  est, 
quia  per  iha  discernunt  homiues  opportunita- 
tem  negotiorum,  vel  actionum,  quam  nantee 
observant  ad  navigandum,  et  agricolee  ad  se- 
minandum,  et  ahi  ad  castera  negotia  prcevi- 
dendo  temporum  quahtates,  ut  pluvi^e,  aut 
serenitatis,  frigoris,  aut  caloris,  etc. 

8.  Expnnitur  terlio  loco  dictio  in  tempora. — 
Exponuntur  quarto  loco  xerba,  in  dies  et  an- 
nos.  —  Ex  quibus  facile  exponitur,  quo  sensu 
dicantur  astra  hoc  die  non  sohim  in  signa,  sed 
etiam  in  tempora.  Istai  enim  duae  pai^ticulae 
possunt  facile  ad  idem  referri,  ita  ut  posterior 
priorem  exponat,  nam  astra  facta  suntin  signa 
diversorum  temporum,  non  sohim  quoad  mo- 
ras,  sed  etiam  quoad  quahtates  eorum,  nam 
signant  tempus  sestatis,  hiemis,  etc.  Ita  fere 
exponit  Augnstinus,  chcto  hb.  2,  de  Gen.  cont. 
Manich.  cap,  14.  Et  in  Imperfecto,  cap.  13,  et 
hb.  1,  de  Gen.  contra  Manich.  cap.  13  et  14, 
et  idem  sensit  Chrysostomus,  homil.  4,  et  Ba- 
sihus,  hom.  6,  iu  Gen.  et  Hugo  de  S.  Victore, 


OPERIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI  REQUIE. 
Annotationib.  in  Gen.,  cap.  7,  et  ibi  alii,  cpios 
Lypomanus,  in  Caten.,  refert,  nec  dissentit 
D.  Tliomas  supra.  Possunt  vero  illae  chia?  par- 
ticulae  etiam  ad  diversa  referri,  nam  astra  si- 
gnant  varios  effectus  suos,  ut  dictum  est,  con- 
stituunt  autem  vicissitudines  temporum  sesta- 
tis,  hiemis,  etc,  et  ideo  specialiter  dicuntur 
facta,  ut  sint  in  tempora.  Omitto  expositicmem 
dicentium,  per  tempora  intelhgi  iha,  quae  fes- 
tis  et  solemnitatibus  deputantur,  quia  ahenam 
ab  hoc  loco  censeo.  Additur  vero,  et  dv's,  et 
amios,  quos  usiiate  nommus  (inquit  Augustinus 
supra)  qui  non  fierent,  nisi  motlbus  siderum, 
utique  propriis,  sicut  de  diebus  supra  exphca- 
tum  cst,  et  de  annis  coustat,  quia  per  proprium 
Solis  motum  constituuntur.  Omittuntur  autem 
mensts,  quia  sub  annis  (ut  quidam  vohmt) 
comprehenduntur:  nam  annus  in  quadam  si- 
gnificatione  dicitur  integra  conversio  propria 
cujuscumque  planeta?,  et  quia  conversio  hmse 
uno  mense  perficitur,  ideo  nienses  sub  annis 
comprelienduntur.  Sed  liocnon  admodumpla- 
cet,  quia  illa  acceptio  anni,  mihi  est  valde  in- 
certa,  nec  in  Scriptura  ejus  fuudamentum  iu- 
venio;  imo  Hebi^sei  men.=es  hmares  computa- 
bant ,  juxta  conversionem  hinse,  et  ex  eis  hmares 
annos  conficiebant.  Unde  facihus  dicitur  men- 
ses  fuisse  omissos,  quia  in  anno  solari  ad  pla- 
citum  homiuum  divisi  sunt,  ob  quam  rationem 
etiam  horse  sunt  praBtermissa^. 

9.  Explanantur  quinto  loco  terba,  duo  hi- 
miuaria  magna,  quce  de  Sole  et  luna  proferun- 
tur. — Uhimo  inquiri  solet  hoc  loco,  quo  sensu 
sol  et  luna  duo  magna  luminaria  dicantur  in- 
ter  ea,  quce  fecit  Deus,  cpia  occasione  de  horum 
et  ahorum  astrorum  magnitudine  posset  hoc 
loco  disputari.  Sed  hoc  astrologis  et  philoso- 
phis  relinquimus,  ac  breviter  dicimus  iu  re 
quidem  ipsa  solem  fortasse  esse  absohite  -/ 
maximum  interastraomnia,  ut  accurate  decla- 
rat  Pererius,  tom.  1,  in  hne  quartse  diei,  et 
Conimbricenses,  2  hb.,  de  Coelo,  cap.  12,  q.  1, 
art.  3.  At  vero  hma  absohite  non  habet  secun- 
dum  magnitudinis  locum,  ut  est  coustans  apud  j 
philosophos,  et  ideo  sohim  rcs;  ectu  nostri  di- 
citur  secundum  hmiinare  magnum,  utique 
formahter  (ut  ita  dicam)  seu  in  hieendo.  Quia 
per  diem  neque  luna,  neque  ahse  steUse  hicent, 
propter  Solis  emiuentiam;  in  nocte  vero  hma 
magis,  quam  ahae  stehae  nobis  hicet,  vel  pro- 
pter  majorem  propinquitatem,  vel  propter  ma- 
jorem  densitatem,  et  aptitudiuem,  quam  ad 
hacendumhabet,  Etita  sensitBasilius,  homil,  6, 
in  Exaemer.,  et  Chiysostomus,  homil,  7,  in 
Gen.,  sicque  intelhgendus  est  Augustinus,  L  2, 


CAP.  X.  DE  BRUTORUM  CREATIONE,  QUINTO  ET  SEXTO  DIE  FACTA. 


159 


de  Gen.  ad  litter.  oap.  16.  Addi  potest  lunam 
etiani  eniinere  in  illis  mnneribus^  ad  qutB  lu- 
minaria  lioc  die  facta  esse  dicuntur.  Nam  vel 
propter  majorem  vim  illuminandi  terram,  vel 
propter  alias  etiam  cpialitates  sibi  connatura- 
les  majorem  habet  influentiam  in  omnium 
mixtorum  geuerationem,  et  in  corpora  liuma- 
na^,  cjuam  caeteri  planetae^  prseter  solem ;  et 
ideo  inter  signa  coelestia  horum  natnrahum  ef- 
fectuum,  post  solem  principatum  habet :  etob 
eamdem  rationem  magis  est  in  tempora^  et 
dies,  et  annos,  quam  rehqui  planetaB;,  utique 
post  solem.  Unde  secundum  ilhim  etiam  men- 
ses^  et  anni  a  multis  natiouibus  connumeran- 
tur,  et  ad  distinguenda  tempora  in  ordine  ad 
phu'es  actiones  hnmanas^  prffisertim  ad  opera 
medicinse^  vel  agricnlturae,  aut  navigationis, 
augmenta,  vel  diminutiones  hmse  phirimum 
considerantur  :  propter  has  ergo  causas  hma 
dicta  est  himinare  minuS;,  et  in  secundo  gradu 
post  solem  coUocatur. 

10.  In  plenilunione,  an  statu  alio  sit  lima 

creata. — Auctoris  judiciuni. — Hac  denique  oc- 

casione  dubitari   hic   solet,  in  quo  statu  au- 

gmenti,  vel  decrementi  himinis  hma  creata 

fuerit.  Quod  attingit  D.  Thomas,  dicta  q.  70, 

art.  2,  ad  5,  ubi  probabile  censet  factum  esse 

/'ph^nam,  quia  iUa  est  perfecta  ejus  dispositio, 

praesertim   ad  -hiceudum  in  nocte.  Quse  fuit 

sententia  Bedee,  in  Exaemer.,  et  hb.  de  Ratione 

temporum.  Procopius,  in  caput  1  Gen.,  Da- 

mascenns  1,  deFide  orthod.,  cap.  1,   et  Abu- 

lensis,  Gen.  1,  q.  25.  At  vero  Augustinus,  1.  2, 

Gen.  adhtter.,  cap.  15,  probabile  censet,  fac- 

tam  esse  initio  sui  himinis,  quia  debuit  inci- 

pere  in  principio  sui  mensis,  seu  conversionis 

suue,  secundum  motum  proprium  et  respectu 

nostri ;  aUoqui  non  in  prima  hma,  sed  in  de- 

cima  quarta  moveri  coepisset.  Et  ad  rationem 

in  contrarium  virtnte  respondet,  sive  primam, 

sive  plenam  lunam  Beus  fecerit,  fecisse  perfec- 

tam.  Tandem  vero  nihil  determinat,  sed  rem 

indecisam  reUnquit.  Unde  non  defuerunt,  qui 

mediam  viam  tenuerint ,  dicentes  hmam  fac- 

tam  esse  in  quaiia  parte  sui  augmeuti,  id  est, 

in  ea  dispositione,  quam   in  septimo  die  ha- 

bere  solet.  Quia  tunc  oritur  supra  nostrum 

horizontem,  quando  sol  occidit,  et  ita  poterat 

totam  noctem  iUuminare,  at(pieita  statim  exe- 

qui  munus  siuim   per  iUa  verba  expUcatum, 

ut  prcesset  nocti,  quod  facere  non  potuisset^ 

si  in  prima  hma  creata  fuisset,  et  aUunde  con- 

venientius  videtur,  ut  post  iUud  initium  non 

statim  decresceret,  ut  necessarium  fuisset,  si 

plena  creatSi  esset,  sed  potius,  ut  per  aUquod 


dies  continue  augeretur.  Sed  in  hacreUberum 
est  unicuique,  quod  vohierit  sejitire,  quia  ex 
Scriptura,  vel  Patribus  nihil  habemus,  et  ra- 
tioncs  non  muUum  cogunt. 

11.  Enndantur  ultimo  loco  verla,YX -^oswii 
eas  in  firmamento. — Supersunt  tantum  expU- 
canda  verba  iUa,  quse  supra  cap.  5,  num.  14, 
in  hunc  locum  remisimus,  et  posuit  eas  (sciUcet 
steUas)  in  flrmamento  coeli.  In  quibus  duse  sta- 
tim  occununt  difticuUates.  Prima  est  snpra 
posita,  qnia  in  opere  secnndi  diei  nomine  flr- 
mamenti  aerem  exposuimus  :  quomodo  ergo 
nunc  potuerunt  steUffi  in  firmamento  poni? 
Sed  ad  hoc  breviter  dicendum  est  nomine  flr- 
mamenti  inteUigi  totam  expansionem  corpo- 
rum  diapiianorum  ab  octava  sphgera  usquead 
terram  :  etita  juxta  lectionem  Hebraicam  pro- 
prie  vertitur,  posuit  ste'las  in  extensione  cce/o- 
rum.  Unde  quia  firmamentum  sic  sumptum 
phu^a  corpora  comprehendit,  interdum  ahqiud 
ei  tribuitur  ratione  unius,  interdum  vero  ra- 
tione  aUerius  ;  et  ita  in  preesenti  dicuntur 
steUte  posita3  in  firmameuto,  quia  sunt  positee 
in  supcriori  parte  ejus  ,  et  denotatum  est  om- 
nes  steUas  esse  sub  primo  mobiU.  Quse  exposi- 
tio  communiter  recepta  est,  ut  videre  Ucet  in 
Lypomano,  Cajetano,  Pererio  et  aUis. 

12.  AUera  difficuUas  est  circa  verba,  posuit 
eas  in  firmamento ,  nam  videntur  significare, 
prius  fuisse  firmamentum,  et  postea  Deum 
steUas  in  iUo  posuisse.  Respondemus  tamen, 
non  esse  existimandum  posuisse  Deum  steUas 
in  coelo,  tanquam  in  subjecto  proprio,  aut  tan- 
quam  in  loco  extrinseco,  sed  tanquam  partes 
in  toto,  cui  uniuntur,  et  cum  quo  locum  ha- 
bent.  Sicut  ergo  partes  ponuntur  in  toto  non 
prseexistente,  sed  quando  ipsum  producitur, 
ita  Deus  tunc  posuit  steUas  in  firmamento, 
quando  coehim  ilUs  constans  et  compositum 
creavit,  et  ita  in  principio  sui  operis  iUas  po- 
suit.  Hoc  autem  quarto  die,  vel  iUud  per  ca- 
pitulationem  reperitur,  ut  aliquid  addatur,  vel 
dicuntur  hodie  steUse  positee  in  firmamentOj 
non  simpUciter,  sed  ut  lucerent  super  terram  ; 
nam  antea  super  aquas  Uicebant  :  hoc  autem 
die,  cum  jam  terra  esset  aquis  discooperta,  su- 
periUam  ccepernnt  h]cere,non  utcumque,  sed 
determinato  modo,  et  cum  certa  varietate,  et 
inflnentia,  ut  expUcatum  est, 

CAPUT  X. 

DE   ANIMALIUM  RATIONE   CARENTIUM  PRODUGTIONE, 
QUINTO  ET   SEXTO   DIE   FACTA. 

1 .  Eeferuntur  verha  Gfenesis  quidus  iruforum 


1 60  LIB.  II.  DE  SINGULORUM  SEX  DIEKUM 

producth  tradUur.  —  In  quinto  die  duo  ab 
auctore  natiu^ye  facta  narrantur^  scilicet^  pisces 
maris,  et  volatilia  co3li,  id  est,  aeris.  Verba 
sunt :  Producant  aqiue  reptUe  animce  viventis, 
et  volatile  super  terram  sub  firmamento  cceli, 
etc.  In  sexto  item  die  prius  brutorum  creatio 
refertur  his  verbis :  Dixit  quoque  Deus,  produ- 
cat  terra  animam  viventem  in  genere  suo,  ju- 
menta,  et  rcpfilia,  et  iestias  terrce  secundum 
species  suas,  factumque  est  ita,  et  postea  homi- 
nis  creatio  describitur,  quije  propter  suam  di- 
guitatem  specialem  disputationem  postulat,  et 
ideo  illam  iu  sequentem  Ubrum  reservamus. 
At  vero  de  cffiteris  animantibus,  quia  secun- 
dum  quamdamproportionem,  communem  doc- 
trinam  habent,  hic  dicemus.  Quod  breviter 
expediii  poterit  fere  applicando  ea,  quoe  de  ve- 
getabihbus  dicta  sunt,  et  in  fine  grave  quod- 
dam  dubium  explicando. 

2.  Priiva  assertio. —  Primo  ergo  nobis  cer- 
tum  sit^ha-canimantia  non  invirtute  tantum, 
aut  in  semine,  sed  actu,  et  in  seipsis  facta 
fuisse  liis  diebus,  in  quibus  faeta  narrantnr ; 
quanquam  Augustinus,  lib.  3,  Gen.  adlitter., 
cap.  5,  in  sua  persistens  sententia,  contrarium 
sentire  videatur.  Et  probatur  primo  ex  pro- 
prietate  verljorum,  eorumque  uniformitate  : 
Dixit  Deus,  fiat  ct  factum  est:  quse  in  rigore 
ejus  rei,  quse  fieri  dicitur,  actualem  productio- 
nem  significant,  et  ita  in  ahis  diebus  exphcata 
sunt.  Secundo  ex  ipsorum  animantium  per- 
fectorum  natura,  quia  tota  species  non  potest 
incipere  per  natnralem  generationem,  quia 
nnumcpiodque  individuum  ab  aho  simih  pro- 
creatur  :  et  ideo  necessario  sistendimi  est  in 
aliquo  primo  individuo  ab  aho  simih  non  ge- 
nito.  Necpie  ilhid  primum  ex  solo  semine  ge- 
nerari  potuit,  cp^a  neque  ihud  semeu  natura- 
liter  fieri  potest,  nisi  ab  animah  decisum, 
neque  etiam  conservari  potest,  vel  ad  foetum 
formandum  perduci ,  nisi  in  utero  ahcujus 
animahs  generantis.  Neque  etiam  tahum  ani- 
maatium  species,  seu  prima  earnm  imlividua 
per  solas  causas  uuiversales,  solem  nimirum, 
et  astra  intro(hici  in  orbem  potuerunt,  ut  etiam 
in  philosophia  contra  Avicennam,  et  alios 
autiquos  philosophos  demonstratur  :  ergo  ne- 
cessarium  fuit,  prima  individua  horum  ani- 
mantium  imraediate  ab  auctore  natura?.  fieri  : 
ergo  liis  diebus  facta  sunt  actu,  et  in  seipsis, 
nam  post  hos  dies  nihil  hoc  modo  Deus  pro- 
creavit,  requievit  enim  clie  septimo  ah  omni 
opere,  quod  patrarat.  Tertio  idem  probari  po- 
test  ex  iha  beaedictione  quinto  dic  data:  Cres- 
cite,  et  muttiplicamini,  nam  vim  geuerandi^ 


OPERIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI  REQUIE. 
indicat,  quse  non  nisi  rei  jam  actu  productae 
confertur,  ut  in  capite  septimo  ponderatum 
est.  Ubi  etiam  ex  creatione  hominis  hoc  con- 
firmavimus :  neque  in  hoc  nova  difficuhas  oc- 
currit. 

3.  Secunda  assertio  tripartita.—  Prima  pars 
probatur.  —  Dico  secundo,  quamvis  productio 
istorum  animahum,  interdum  creatio  dicatur, 
nihilominus  non  fuit  ex  nihilo,  sed  ex  prseja- 
cente  materia,  modo  tamen  proprio  auctoris 
naturse.  Hsec  assertio  etiam  est  certa  et  com- 
munis  :  et  prima  quidem  pars  ejus  constat  ex 
cap.  d  Genesis,  ihis  verbis  :  crcavitque  Beus 
cete  grandia,  et  omnem  animam  viventem,  etc, 
et  ex  ahis  commuuibus  locis  Scripturae.  Se- 
cunda  vero  pars  in  ilhs  verbis  continetur,  pro- 
ducant  aquce,  producat  terra.  Circa  quse  verba 
occurrebat  qusestio,  an  aqua,  et  terra  in  hac 
productione  efiicientiam  liabuerint.  Verumta- 
men  quod  in  simih  dubio  de  vegetabihbus 
diximus,  ad  ceetera  viventia  apphcandum  est, 
nam  Scriptura  eodem  modo  de  ihis  loquitur. 
Unde  Cajetanus  sicut  in  plantis,  ita  iu  anima- 
libus  docet,  efficienter  ab  aqua  vel  terra  pro- 
ducta  esse  propter  vim  verbi,  producat.  Nos 
tamen  diximus,  verbum  ihud  in  omnibus  si- 
gnificare  causalitatem  elemento  accommoda- 
tam  ac  proinde  ex  verbis  ihis  optime  probari 
causalitatem  materialem  :  efiicieutem  vero, 
nec  probari,  uec  cum  ratione  posse  subsistere, 
propter  superius  dicta. 

^.  Secundce  partis prohatio. —  Prohatio  ter- 
iice,  seu  potius  declaratio.  — Sic  igitur  probata 
rehncjuitur  sccunda  pars  assertionis,  nam  om- 
nia  haec  animalia  facta  sunt  ex  pra?jaceute  ma- 
teria,  acpia  nimirum,  vel  terra.  Ergo  non  sunt 
facta  per  rigorosam  creationeni,  uimirum  ex 
nihilo.  Occurrebat  autem  dubinm,  utrum  ah- 
qua  ex  his  auimahbus  facta  siut  ex  aere,  ^e^i 
ilhid  in  fiue  cap,,  a  n,  13,  tractandum  relin- 
quimus.  UUima  denique  pars  assertiouis  in 
superioribus  satis  declarata  est  inplantis,  et 
in  preebenti  eamdem  ratiouem  habet.  lutehi- 
gitur  enim  de  productioue  quoad  pra?viam  al- 
teratiouem  et  orgauizationem,  nam  hiaec  uou 
est  facta  modo  ordiuario  et  communi,  uec  per 
moras,  quibus  uaturahter  fieri  solet,  sed  su- 
bito,  vel  mora  brevissima,  et  sine  effectiva 
cooperatione  causarum  secundarum  diviua 
virlute  facta  est;  et  ob  eam  rem  creatio  appel- 
latur  lato  modo,  ut  et  ab  ordiuaria  generatioue 
distinguatur,  et  ut  denotetur  fuisse  quemdam 
modum  productiouis  auctoris  uaturiK  pro- 
prium.  Nihilomiuustamen  substantiahs  gene- 
ratio  tahum  viveutium,  quce  iu  ius-tauti  facta 


CAP.  X.   DE  BRUTORUM  CREATI0?IE,  QUINTO  ET  SEXTO  DIE  FACtA. 


461 


est^  ejnsdem  speciei  fuit,  cum  simili  genera- 
tione  ordinario  modo  facta.  Nam  in  se  utraque 
productio  est  per  veram  eductionem  de  po- 
tentia  materiEe^  prius  natura  ultirnate  dispo- 
sitse  ad  talem  formam,  diversitas  autem  in 
preevio  modo  dispositionis  essentiam,  seu  sub- 
stautiam  mutationis  substantialis,  quse  in  mo- 
mento  fit^  non  variat,  cum  de  ejus  essentia 
nou  sit.  Tandem  recte  hinc  colligi  potest, 
omnes  formas,  seu  animas  istorum  animan- 
tium  quantumvis  perfectorum  citra  hominem 
ex  poteutia  materise  eductas  esse,  id  enim  si- 
gnificant  illa  verba,  prodncat  terra  animam 
viventevi :  quse  statim  distribuuntur  ad  omnes 
species  per  illa  verba,  jumenta,  et  reptilia,  et 
hestias  terrce,  quod  recte  notavit  Cajetanus^  et 
Pererius  consentit. 

5.  Assertio  tertia. — Funclatur  et  enucleatur. 
—  Tertio  dicendum  est  haec  animaha  omuia 
his  diebus  producta  esse,  in  perfecto   statu  in 
singuUs  individuis,  seu  speciebus  suis,  juxta 
uniuscujusque  naturam,  Hsec    assertio  com- 
munis  est,  et  fundatur  in  illo  principio,  quod 
opera  Dei  perfecta  sunt.    Et  intelUgenda  est 
ac  expUcanda  eo  modo,  quo  similem  de  plan- 
tis  posuimus.  Itaque  fuerunt  omnia  creata  in- 
tegra,  et  omnibus  suis  membris  perfecta,  item 
in  quantitate   et  magnitudine   corporis  ,  ad 
quam  solent  hujusmodi  animaUa  in  termino 
augmenti  pervenire.  Non  oportet  autem,  ut 
omnia  fuerint  oequaUs  magnitudinis,  etiam  in- 
dividua  ejusdem  speciei,  nam  de  distinctis  res 
est  manifesta.  De  prioribus  vero  Ucet  potuerit 
Deus  a  producere  sequalia,  vel  seque  fortia, 
aut  seque  pulchra,  non  videtur  necessarium, 
nam  universi  pulchritudo  varietatem  aUquam 
requirit.  Quseri  autem  hic  potest,  quot  indivi- 
dua  creaverit  Deus  in  unaquaque  specie,  in  quo 
non  est  dubium  quin  ad  minimum,  bina  facta 
fuerint,  sed   est  dubium,   an  fuerint  plura. 
Quod  ex  aUa  interrogatione  potest  pendere, 
sciUcet  an  Deus  produxerit  heec  animaUa  tan- 
tam  in  uno  loco  terrse,  vel  per  totum  orbem, 
Nam  pro  uno  loco,  id  est,  pro  uno  regno,  vel 
aUo  simili  bina  sufiicere  potuerunt,  pro  diver- 
sis  autem  plura  necessaria  eraut,  ut  per  se 
clarum  est;  et  quamvis  res  incerta  sit,  hoec 
posterior  pars  verisimiUor  videtur ;  sicut  de 
plantis  diximus,  nam  fere  est  eadem  ratio. 
Semper  tamen  incognitum  nobis  est,  quot  in- 
dividua  simul  produxerit    Deus  in  universo 
orbe  in  singuUs  speciebus  liorum  animaUum : 
hoc  ergo  reUnquendum  est  divinae  sapientice, 
cujus  consiUo  et   arbitrio  lia3C    multipUcatio 
et  distributio  facta  est.  Verumtamen  sicut  de 


plantis  diximus,  ita  hic  considerari  potest  ex 
animaUbus  quffidam  meUus,  scu  commodius 
in  quibusdam  regionibus,  quam  in  aUis  pro- 
creari,  et  intra  eamdem  etiam  speciem,  qnaa- 
dam  esse  majora,  vel  fortiora  :  vel  aUis  hu- 
jusmodi  quaUtatibus  alfecta  in  una  regione, 
quam  in  aUa.  Ad  Inmc  ergo  modum  verisimile 
est  d'vinam  sapientiam,  proportionem ,  et 
varietatem  in  hanc  animalium  productione 
observasse, 

6.  Ex  quo  etiam  intelligi  potest  produxisse 
Deum  omnia  hsec  animalia  cum  virtute  gene- 
randi  sibi  similia  in  generibus,  seu  speciebus 
suis.  Probatur,  quia  hsec  potestas  pertiuet  ad 
natnralem  perfectionem  individui,  et  ad  con- 
servationem  speciei  necessaria  est.  Deinde 
probatur  ex  illa  benedictione,  crescite,  et  mul- 
tiplicamini .  Per  illam  enim  benedictionem, 
nihil  aliud  significatur,  quam  virtus,  data  his 
viventibus  ad  multiplicanda  individua,  et  con- 
servandam  speciem,  per  multiplicatas  genc- 
rationcs.  Nec  refert,  quod  animantibus  ter- 
restribus,  prseter  hominem,  non  legatur  data 
hujusmodi  benedictio,  quia  cum  data  fuit 
piscibus,  et  volatilibus  virtute,  cseteris  etiam 
brutis  data  censetur,  cum  eadem  ratio,  et  ne- 
cessitas  in  eis  inveniatnr.  Quanquam  postca 
in  hominibus  repetita  sit,  post  eorum  creatio- 
nem,  ad  denotandum  singularem  homiins  ex- 
cellentiam,  et  propter  alias  rationes,  quse  vi- 
deri  possunt  in  Augustino,  lib.  3,  Gen.  ad.  Iit,, 
cap,  43,  et  Beda  in  Exaem.,  et  aliis  exposito- 
ribus  in  Gen. 

7.  Assertio  quarta. —  Unde  ostendatur  Nata- 
talia  volatilia  terrestria  constituwit  ordines  tres 
incequalis  perfectionis.  —  Quarto  dicendum  est 
hsec  animalia  ratione  carentia  in  magna  va- 
rietate  gencrum  et  specierum  simul  fuisse  his 
diebus  a  Deo  producta.  Siinul  (inquam)  cum 
partitione  accommoda,  ut  statim  explicabo. 
Haec  etiam  assertio  ex  narratione  Genesis  ad- 
juncta  Patrum  expositione  manifesta  est.  Nam 
imprimis  narrantur  facti  tres  ordines,  seu 
classes  animantium,  quse  sunt  veluti  tria  ge- 
nera  illorum,  scilicet,  piscium,  volatilium  et 
terrestrium.  Quse  sine  dubio  essentialem  dif- 
ferentiam  genericam  inter  se  Iiabeut,  ut  mo- 
tus  naturalia  loca,  figuraj,  et  alise  actiones  et 
proprietates  evidenter  ostendunt,  Servant  au- 
tem  inter  se  hunc  ordinem  perfectionis,  quod 
infimum  habcnt  pisces,  medium  aves,  et  su- 
perioi'em  animantia  terrestria.  Ita  docent  phi- 
losophi  ,  et  in  Genesi  Patres  et  expositiores, 
quamvis  diversis  ralionibus,  et  signis  ad  illum 
ordinem  ostendendum  utantur.  Sed  non  est 

11 


1(52 


LIB.  II.  DE  SINGULORUM  SEX  DIERUM  OPERIRUS,  ET  SEPTIMI  DIEI  REQUIE, 


praesentis  instituti  de  animalium  proprietatibus 
disputare ;  solum  intelligere  debemus  illos 
gradus  dictum  servare  ordinem  ex  genere  suo : 
nam  inquiri  posset,  an  aliqua  species  inferio- 
ris  gradus  possit  esse  essentialiter  perfectior^ 
quam  alia  superioris  gradus,  sed  hoc  etiam 
ininc  inquirere  necessarium  non  est.  Satis 
ergo  est  ex  dicto  perfectionis  ordine  colligere 
Deum  inproductionemixtorum  ab  imperfectis 
ad  perfectiora  processisse  :  ideoque  sicut  prius 
creavit  planlas,  cjuam  animalia,  ita  inter  ani- 
malia  prius  creasse  pisces^  postea  vero  vola- 
tilia,  deinde  terrestria^  ultimo  loco  hominem, 
ut  postea  diccmus.  Atque  ita  respectu  diver- 
sorum  ordinum  horum  animantium,  non  om- 
nia  simul  creavit,  tamen  in  unoquoque  ordine 
simul  omnia  produxit,  nam  unico  imperio 
dixit :  Producant  aquce  reptile,  etc,  et  produ- 
cat  terra  atiimam  mventem,  etc. ;  nulla  ergo 
successio  generationum  inter  res  productas 
in  singulis  ordinibus  cum  fundamento  cogi- 
tari  potest. 

8.  Anpisces  et  ares  simiil  sint  producta.  — 
Imo  etiam  de  volatiUl)us  et  piscibus  dubitari 
potest  an  inter  se  simul  creata  fuerint  :  nam 
quod  hi  ordines  tertium  prsecesserint^  mani- 
fesium  est,  quia  producti  sunt  in  quinto  die, 
tertium  autem  genus  brutorum  in  sexto  :  an 
vero  pisces  sint  prius  tempore  creati,  quam 
volucreS;,  dubilari  potest :  quia  licet  sint  facti 
eodem  die,  potuerunt  simul,  vel  cum  succes- 
sione  fieri.  Et  quidem  si  intercessit  successio^ 
non  est  dubium,  quin  piscium  creatio  prseces- 
sit,  quia  primo  loco  ponitur.  Suspicio  autem 
successionis  solum  ex  ordine  litteree  accipi  po- 
test,  quia  illa  duo  genera  distincte  narrantur, 
et  prius  minus  perfectum,  postea  perfectius 
recensetur.  Quod  autem  in  reipsa  non  fuerit 
realis  successio,  videtur  posse  in  littera  Gene- 
sis  fundari :  sic  enim  dicitur  :  Bixit  etiam 
Deus,producant  aqua?repile  et  volatile.  In  quo 
significatur  quasi  unico  imperio  simul  utrum- 
que  genus  fuisse  productum ,  sicut  cum  dici- 
tur  :  Creavit  Deus  coRlum  et  terram. :  sic  enim 
in  prresenti  adjungitur,  creavitque  Deus  cete 
grandia,  et  omnem  animam,  etc,  et  omnia  vo- 
latile.  Sicut  ergo  omnes  pisces  simul  creati 
sunt  ,  ita  etiam  pisces  et  volatilia  :  ideoque 
tanquam  de  uno  opere  statim  dicitur,  vidit 
Deus,  qitod  esset  bonum.,  et  una  benedictio  om- 
nibus  datur.  Propter  qus?.  pars  ha-c  verisimi- 
lior  videtur.  Cur  autem  ita  factum  sit  inter 
hos  duos  ordines,  quis  consiliarius  Dei  fuit, 
ut  rationem  reddere  possit  :  fortasse  tamen 
probabilis  ratio  est,  quod  ex  eodem  elemento 


fiierunt  facti,  ut  infra  dicemus.  Vel  certe, 
quia  pisces  et  aves  in  multis  similia  sunt,  qu» 
Pererius  et  Tornielus  late  recensent. 

9.  Quinta  assertio.  —  Pisces  ex  suo  genere 
mole  excedunt  cwtera  animantia.  —  Stth  genere 
terrestrium  tria  inferiora  genera  continentur. 
—  Deinde  sub  utroque  istorum  generum,  seu 
ordinumquamplurimee  speciesprocreataf  sunt. 
Hoc  constat  imprimis  ex  effectu  ipso,  addita 
ratione  supra  facta,  quod  post  illos  sex  dies 
non  fecit  Deus  se  solo,  et  tanquam  auctor  na- 
tiu-se  novas  specierum  productiones,  et  ideo 
omnes  species  animalium,  quse  naturaliterfieri 
non  possimt  a  causis  secundis,  nisi  per  semi- 
nalem  generationem  et  propagationem  ab  aliis 
similibus  in  eadem  specie,  fuerunt  a  Deo  pro- 
creatse.  Deinde  hoc  satis  ostendunt  verba  Scrip- 
turse,  in  quibus  nonnuUa  diversitas  potest  no- 
tari.  Nam  de  piscibus  dicitur :  Creavit  Deus 
cete  grandia,  et  omnem  animam  viventem,  atque 
notahilem.,  quam  prod\ixerant  aqncp  in  species 
sitas.  Per  quoe  verba  imprimis  significatur  ma- 
gna  specierum  diversitas :  deinde  indicatur 
pisces  ex  suo  genere  in  magnitudine  excedere 
csetera  animalia  :  nam  ideo  declarantur  spe- 
cialiter  cete  grandia,  ut  late  ibi  Pererius  ex 
Patribus  et  philosophis  prosequitur.  Deuique 
probabile  est  etiam  iu  gradu  isto  animantium 
in  aquis  degentium  majorem  esse  multitudi- 
nem  et  varietatem,  quam  in  volatilibus,  vel 
terrestribus  inveniatur.  At  quod  ponderari  so- 
let  verbum,  producant  aquce  reptile,  quoniam 
in  Hebrseo  habet  emphasim  quamdam,  et  si- 
gnificat  abundantem  productionem,  et  quasi 
ebullitionem.  Et  hoc  confirmat,  quod  infra  di- 
citur  :  Multiplicamini  et  replete  aquas  maris, 
Melius  autem  probatur  ex  illo  Ps,  103 :  Hoc 
mare  magnum,  et  spatiosum  majiihus.illic  rep- 
tilia,  quorum  non  est  numerus,  a?iimalia  pusilla 
cu-m  magnis  :  vocat  enim  Scriptura  pisces  no- 
mine  reptilium,  quia  omnes  natando  quasi 
reptant  super  aquas,  et  per  exaggerationem 
dicit  eorum  non  esse  numerum,  quia  est  eo- 
rum  maxima  multitudo,  et  ut  denotetm"  diver- 
sitas  non  tantum  in  numero,  sed  etiam  in  spe- 
cie,  adduntur  illa  verba,  animalia  pusilla  cum 
magnis,  nam  in  his  extremis  media  subintelli- 
guntur.  Sub  genere  autem  terrestrium  anima- 
lium  tria  proxima  genera  in  illis  verbis  indi- 
cantur,  jitmenta,  reptilia  et  hestias  terrcp,  et 
in  omnibus  varias  esse  species  adjuncta  verba 
declarant,  secundum  species  suas.  Unde  sub 
jumentis  comprehenduntur  omues  species  ani- 
malium,  quse  ab  hominibus  domantur,  ut  illis 
ad  suam  commoditatem  utautur :  sub  bestiis 


CAP.  X.  DE  BRUTORUM  CREATIONE.  QUTNTO  ET  SEXTO  DE  FACTA. 


^63 


terrse  comprelienduntur  animalia  agrestia  , 
reptilia  vero  dicuntur  serpenteS;,  et  alia,  qua3 
super  pectus  suum  gradiuntur,  quia  pedibus 
carent.  Ad  quai  capita  revocantur  omnia  ani- 
malia  perfecta,  quos  super  terram  ambulant. 
De  volatilibus  autem  nihil  specialiter  distin- 
guitur  ,  sed  absolute  dicitur  omne  volatile 
secundum  genus  suum,  et  iterum,  aves  multi- 
pUcantur  super  terram.  In  quo  fortasse  signi- 
ficatum  est,  in  avibus  nec  tantam  multitudi- 
nem,  nec  tantam  varietatem^  sicut  in  ca;teris 
animantium  ordinibus  factam  esse. 

10.  An  animantia  iwperfecta  sint  his  diehus 
producta.  —  Quseri  autem  hoc  loco  solet,  an 
his  diebus  facta  fuerint  etiam  animalia  imper- 
fecta,  quae  per  influentiam  coelorum  ex  putrida 
materia  terrse  aut  aqua  generari  solent.  Nam 
Basihus,  hom.  1,  in  Gen.,  affirmare  videtur^ 
Augustinus  vero,  hb.  3,  Gen.  ad  ht.,  cap.  l-i, 
sub  distinctione  respondet.  Nam  qusedam  ex 
his  animahbus  generantur  ex  cadaveribus 
mortuorum,  aha  vero  ex  aquis,  vel  terra  pro- 
creantur  :  et  priora  negat  fuisse  tunc  creata, 
quia  nondum  erant  mortuorum  corpora :  de 
ahis  vero  affirmat,  quia  suo  modo  pertinent  ad 
decorem  universi.  Sequiturque  hoc  D.  Thomas, 
i  part.,  qusest.  72,  ad  5,  sed  profecto  distinc- 
tio  non  videtur  necessaria  :  tum  quia  non  ma- 
gis  haec,  quam  illa  ad  decorem  universi  perti- 
nent :  tum  etiam,  quia  si  aliqua  facta  sunt  his 
diebus,  per  omnipotentiam  Dei  facta  sunt  non 
expectata  putrefactione  materise,  prout  seciin- 
dum  ordinem  naturalem  causarum  secunda- 
rum  fieri  solet.  Unde  sine  animahbus  mortuis 
potuissent  a  Deo  fieri  imperfecta  animaha , 
quiae  nunc  ex  corporibus  mortuorum  gene- 
rantur. 

\\.  Pars  negatita  placet. — Probabihus  ergo 
censeohujusmodi  imperfecta  animahanon  esse 
facta  a  Deo  immediate,  et  in  actu  his  diebus, 
saltem  per  se  loquendo.  Probatiir  ex  dictis  in 
simihde  herbis,  nam  est  eademratio,  nimirum 
quod  hujusmodi  imperfecta  viventia  non  sint 
veluti  per  se  requisita  ad  perfectionem  uni- 
versi,  sed  quasi  per  accidens  ex  concursu  va- 
riarum  causarum  sequantur.  Item  quia  sicut 
in  speciebus  perfectis  non  fuit  necessarium, 
omnia  individua  immediate  fieri  ab  auctore 
naturae,  sed  tantum  prima,  in  quibus  csetera 
potentia  continerentur :  ita  in  his  imperfectis 
uecessarium  non  fuit  prima  individua  imme- 
diate  a  Deo  produci,  quia  in  aliis  causis  suffi- 
cienter  continebantur  in  potentia,  et  per  iUa- 
rum  actionem,  et  non  per  propriam  succes- 
sionem  unius  ab  aho  erant  propaganda,  Item 


quia  ahas  dicendum  esset,  in  omnibus  specie- 
bus^  quantumvis  imperfectis,  aUqua  individua 
in  principio  fuisse  facta,  quia  non  cst  major 
ratio  de  quibusdam,  quam  de  aUis.  Consequens 
autem  est  incrcdibile  :  alias  etiam  puUces,  et 
simiUa  animaha  homini  infesta  in  iUo  princi- 
pio  creationis  actu  fuissent,  quod  certe  pro- 
babile  non  est.  Atque  hanc  partem  sequuntur 
Pererius  et  Tornielus  in  sexto  die.  Dixi  au- 
tem  per  se  loquendo,  id  est,  spectando  talium 
rerum  naturam  secundum  seipsam.  Nam  ex 
his  animahbus  imperfectis  quajdam  solent  de- 
servire  in  cibum  animaUum  perfectorum,  ut 
pisces  majores  ex  minimis  ahuitur  :  et  simih- 
ter  passeres,  vermicula  terrae  habcnt  in  cibum. 
Quia  igitur  in  principio  creavit  Deus  omnes 
species  perfectas  animaUum,  etiam  eorum, 
quee  carnibus  et  piscibus  aluntur  :  ideo  si 
propter  hujusmodi  usnm  necessaria  tunc  fue- 
runt  aliqua  animaUa  imperfecta,  simul  cum 
cseteris  perfectis  producta  esse,  crcdibile  est, 
quia  hoc  titulo  specialis  causa,  seu  necessitas 
in  eis  invenitur. 

42.  An  quce  per  adulterinam  generationem 
Iruta  nascimtur  sint  his  diedus  producta.  — 
Partis  affirmationis  ratio.  —  Pars  taiven  ne- 
gans  eligitur.  —  Solet  ctiam  hic  dubitari  de 
quibusdam  animantibus,  quse  ex  conjunctione 
maris  et  foeminge  diversarum  specierum  gene- 
rantur,  ideo  quod  prseter  naturam,  et  per  ge- 
nerationem  quasi  aduUerinara  nasci  videntur, 
ut  muhis,  leopardiis,  lynx,  et  simiha,  solet 
(inquam)  dubitari,  an  fuerint  a  principio  in 
actu  creata,  vel  solum  in  potentia.  Et  ratio 
dubitandi  esse  potest,  quia  haec  animaha  in 
se  spectata  pcrfecta  sunt,  et  muUum  utiUa  : 
ac  subinde  videntur  per  se  ad  perfectionem 
universi  spectantia  :  ergo  debuerunt  simul 
cum  ahis  fieri  ab  auctore  naturae.  Nihilominus 
contrarium  censeo  esse  probabilius,  quod  teuet 
Rupertus  abbas,  hb.  \,  in  Genes.,  cap.  57,  et 
sequuntur  YsteUa  ,  et  Tornielus  in  Genes. 
Ratio  vero  est,  quia  hujusmodi  species  anima- 
Uum  suflicienter  continebantur  potentialiter  in 
iUis  individuis  diversarum  specierum,  ex  quo- 
rum  commixtione  generantur  :  et  ideo  non  fuit 
necessarium  aliqua  eorum  individua  ab  auc- 
tore  naturee  immediate  produci.  Nam  Deus  ea 
tantum  immediate  produxit,  quse  non  nisi  per 
ipsius  actionem  in  rerum  natura  iutroduci 
poterant  quoad  species  suas,  nam  caetera,  quae 
per  causas  secundas  produci  poterant ,  conve- 
nientius  fuit  per  illas  fieri,  et  hoc  ipsum  magis 
ad  perfectionem  universi  pertinet.  Accedit, 
quod  hujusmodi  generationes  non  fiunt  sine 


164  LIB.  II.  DE  SINGULORUM  SEX  DIERUM 

interventu  alicujn.s  indiistriee  liumanffi,  ut  ex 
Levitici  19;,  sumi  potest,  addita  doctrina  D. 
Tliomaj,  l,  2,  q.  102,  a.  6,  ad8.  Constat  autem 
non  fecisse  Deum  omnes  species  rerum;,  quse 
interveniente  industria  liumana  ex  variis 
commixtionibus  rerum  diversarum  specierum 
discursu  temporum  ortae  suut  :  idem  ergo  est 
dicendum  de  iis  animalibus,  quee  ex  prsedictis 
commixtionibus  generantur. 

13. — Ji^x  qua  makria  sint  froducta;  aves. — 
Prima  sententia.  —  Superest  dubium  superius 
n.  4,  in  hunclocum  remissum,  exquamateria 
volatilia  facta  sint.  Nam  in  hoc  magna  est 
controversia  propter  varia  Scripturae  testimo- 
nia.  Unde  tres  de  liac  re  invenio  sententias. 
Prima  est,  volatilia  ex  terra  fnisse  procreata. 
Ita  tenent  Cajetanus  et  Catherinus  m  Genes., 
et  Hieronymus  Wielmius,  lect.  22,  in  Exaem., 
quos  Pererius  in  opere  quintte  diei  sequitur. 
Fundatur  in  verbis  Moysis,  Gen.  2  :  Formatis 
igitur  Bominus Deus  deliumo  cunctis  animanti- 
hus  terrm,  et  universis  volatilihus  cceli  adduxlt 
ea  ad  Adamum.  Nam  in  illis  eequaUter  dicit 
Moyses,  animalia  terrestria  et  volatilia  ex 
humo,  id  est,  tcrra  fuisse  formata.  Et  ratioue 
confirmari  potest,  quia  aves  ex  terra  nutriun- 
tur,  et  in  ea  principahter  habitant  et  vivunt : 
ergo  signum  est,  de  terra  esse  formatas 

lA.  Secunda  sententia.  —  Secunda  opinio 
est,  volatilia  producta  esse  ex  aqua,  sicut  pis- 
ces.  Ita  sentiunt,  super  Genes.,  Basilius,  Am- 
brosius ,  et  Chrysostomus,  et  D.  Hieronymus, 
Epist.  83,  ad  Oceauum,  ubi  sic  ait :  Primum 
de  aquis,  quod  vivit,  egredltur,  et  pennatos  fi- 
deles  de  terra  ad  ccelum  levat.  Et  favet  Augus- 
tinus,  1.  3,  Gen.  ad  ht.,  c.  7  et  8.  Et  Ambro- 
sius,  in  liymno,  quem  canit  Ecclesia  feria  5, 
ad  vesperam  sic  dixit  : 

Magnce  Deus  potenticp, 

Qui  ex  aquis  ortum  genus 
Partim  remittis  gurgiti, 
Partim  levas  in  aera. 

Fundamentum  est,  quia  Gen.  I,dixitDeus: 

Producant  aquce  reptile  aninice  viventis,  et  vo- 
latile  super  terram  sub  firmamento  cceli.  Ubi 
expresse  utrorumque  animantium  productio 
aquis  tribuitur,  utique  in  suo  genere  materia- 
hs  causa3,  ut  supra  declaravi.  Respondent  ver- 
bum  producat  non  esse  construendum  cum 
utraque  parte  copulativse  propositionis,  sed 
tantum  cuni  prinia:  in  secunda  vero  subintel- 
hgendum  esse  verbum  volent,  vei  aliud  simile : 
nani  in  Hebrsea,  et  in  Chaldaica  paraplirasi 
iliud  verbum  additur.  Nos  vero  vulgatam  lec- 


OPERIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI  REQUIE. 
tionem  prseterimus  :  et  profecto  pra?ter  vulga- 
ta3  auctoritatem,  sensus  est  plauior,  Quia  non 
est  verisimile  non  fnisse  expresse  narratam 
produetionem  volatilium,  et  materiam,  exqua 
facta  sunt,  sicut  de  ahis  duobus  generibus  ani- 
malium  factum  est.  Cur  enim  diceret  Deus, 
ut  aves  volarent,  quas  nondum  dixerat,  ut  fie- 
rent  ?  Ergo  verisimihus  est,  vei-bum  producat, 
utramque  partem  comprehendere. 

15.  Sed  objicitur,  quia  non  potest  congrue 
exponiid,  quodadjungitur,  super  terram,  nisi 
subintelhgatur  verbum  vole?it.  Nam  quomodo 
aquse,  quee  iuferiores  sunt  terra,  possent  pro- 
ducere  aves  super  terram?  Sed  hffic  objectio 
non  habebit  locum  ,  si  dicamus  volatilia  esse 
facta  ex  aquis,  quee  sunt  super  terram,  de  quo 
statim  dicam.  Verumtamen  responderi  etiam 
potest,  hcet  facta  sint  ex  aquis  terrestribus  vo- 
latilia,  recte  additum  esse,  siiper  terram.,  ad 
distinguendas  aves  a  piscibus,  qui  reptant  su- 
per  aquam,  et  quasi  in  aquis  volant  (ut  aliqui 
notant)  nam  quemdam  modum  pennarum  ha- 
bent.  Unde  illud  snper  terram,  est  quasi  addi- 
tum  quoddam,  determinans,  et  declarans  pro- 
prietatem  volatilium.  Quod  raagis  exphcarunt 
Septuaginta,  (hcentes  :  Producant  aquce  rep- 
tilia  animarum  viventium  et  volatilia  volantia 
super  terram :  et  hoc  magis  signiScavit  para- 
plirasis  Chaldaica,  dicens  :  Producant  aqucB 
reptlle  animce  vlventium,  et  avem,  quoevotet 
super  terram.  Exquibus  manifestum  est,  illud 
nomen  et  volatile,  in  nostra  vulgata  non  esse 
uominativi  casus,  sed  accusativi :  ideoque  nuUo 
modo  subinteUigi,  ac  suppleri  posset  verbum 
volet.  Quod  coufirmatur  ex  verbis  paulo  post 
subjunctis,  et  aves  multiplicmtur  super  terram, 
ubi  non  dicit,  volitent ,  sed  multiplicentur , 
quod  substantialem  productionem  significat. 
Ergo  similiter  in  prioribus  verbis  pra?ceperat 
Deus,  ut  volatilia  producereutur  super  terram  : 
ergo  ex  aquis  productse  sunt. 

16.  Ad  fundamtentum positumn.  \3,respoti- 
detAugustinus  dupliciter. — Nequecontra  hanc 
sententiam  obstant  verba  inducta  ex  capite 
secundo,  tum  quia  iUa  particula  ex  humo,  po- 
test  construi  cum  solis  animantibus  terrjfi,  de 
quibus  fit  mentio  in  prima  parte  periodi,  et 
non  cum  volatilibus  de  quibus  in  posteriori 
parte  mentio  fit.  Ita  respondent  Augustinus, 
1.  9,  Gen.,  c.  'I.  Eritque  facillima  expositio  si 
in  secunda  parte  illius  propositionis  repetitum 
subintelligatur  verbum  formatis,  isto  modo, 
formatis  de  Immo  cunctis  animantihus  terrce, 
et  formatis  etiam  volatiHhus  adduxit  ea,  etc. 
Sed  Augustinus  prwter  ea  aham  adhibet  res- 


CAP.  XI.  QUOMODO  DEUS  OPUS  SUUM  DIE  SEPTIMO  COMPLEVERIT,  ETC 


100 


ponsionem,  scilicet,  ibi  sub  nomine  terrge  e- 
tiam  aqnam  esse  comprehensam.  Et  utraque 
responsio  satis  probabilis  est.  Posset  etiam 
dici,  remote  et  quasi  radicaliter  etiamvolatilia 
facta  esse  de  terra,  quia  qualitates  terra3  prai- 
dominanter  liabent,  et  brevitatis  cansa  terres- 
tria  et  volatilia  dicta  esse  de  hnmo  formata  , 
Hcet  noneodem  modoex  terra  genita  sint,  qnia 
proxime  tantum  terrestria,volatiliavero  remo- 
te  modo  nuncexplicato,  licet  ex  aquisproxime. 
17.  Tertia  sententia  magis  prohata  Augus- 
tino  ,  Beda ,  Rwperto,  Eucherio  ,  D.  Tlioma. 
—  At  vera  est  tertia  sententia  dicens  volatilia 
facta  esse  ex  aere.  Hanc  magis  probat  Augus- 
tinus,  1.  3,  Gen.  ad  litt  ,  c.  3,  et  latius  in  Im- 
perfect.,  c.  4-4,  et  seqnitur  Beda  in  Exaem.,  et 
Rupertus,  1.  \,  in  Gen.,  c.  50,  et  Eucherius 
qui  his  verbis  illam  explicat :  Volatilia  ah  aquis 
producta  scriluntu,r,  quia  aer,  in  quo  volitant, 
a  sapientibus  cum  aqv.is  deputatur  qui  aqua- 
rum  humida  exlialatione  pingvescH,  ut  tolatus 
animalium.  sustinere  possit.  Et  eodem  modo 
tennit  hanc  sententiam  D.  Thomas^  €[na?st.  71, 
ad  3.  Et  potest  suaderi ,  quia  aves  magis  de 
elemento  aeris  participare  videntur,  nam  in 
aere  volant,  et  quoad  fieri  potest  in  illo  de- 
gunt.  Sed  haec  sententia  ita  accipienda  est,  nt 
non  sit  contraria  secundte,  sed  eam  magis  ex- 
plicet.  Nam  cum  Scriptura  dicat  volatilia  facta 
esse  ex  aquis,  lioc  simpliciter  negari  non  po- 
test  :  unde  neque  ita  potest  affirmari  facta 
esse  ex  aere,  ut  aqua  excludatur.  Prssertim 
qiiia  solus  aer  propter  suara  raritatem,  et  levi- 
tatem  non  potest  esse  apta  materia,  ex  qua 
proxime  generantur  aves,  et  ideo  oportet^  ut 
vel  in  substantiam  aquse  transferatur,  vel  certe 
ut  materiam  aqueam  in  se  liabeat,  ut  possint 
ex  illo  a^es  generari.  Sic  ergo  absolute  dicen- 
dum  est  volatilia  ex  aquis  fuisse  producta  ,  ta- 
mf  n  quia  aqnaj  pai'tim  sunt  in  terra  snb  pro- 
pria  et  sensibili  dispositione  aqnse  liquidse 
et  fluidse,  partim  sunt  elevatfe  a  terra  in  nu- 
bibus  et  vaporibus :  ideo  recte  dici  potest 
pisces  esse  factos  ex  aquis  priori  modo  specta- 
tis,  aves  vero  ex  levioribus  seu  altioribns  aquis : 
et  qnia  inter  aves  queedam  sunt  magis  aquea^, 
ut  sic  dicam,  quia  in  ipsis  aquis  frequenter 
degunt :  et  super  paludes,  vel  stagna  libenter 
volitant  ,  credibile  est  has  esse  factas  vel  ex 
aquis  terrestribus,  vel  ex  vaporibus  illis  vici- 
nioribus :  alias  vero,  qufe  subtihoris  sunt  na- 
turoe,  et  altius  volitant  et  iii  arbori])us,  vel  in 
aliis  locis  excelsioribus  habitant,  ex  snbSiliori- 
bus  aquis  magisque  a  terra,  et  ejus  aquis  ele- 
vatis,  creatas  fiiisse. 


18.  Ex  elemento  ignis  nulla  animalia  pro- 
ducta.  —  Rejicitiir  Aristoteles  a  Gfaleno.  Vide 
etiam  Conimhricenses  in  prohlemate  de  ccelo  , 
sectione  4,  mtm.  5. — Ultimo  movent  alicpii 
qugestionem,  cur  ex  elemento  ignis  nulla  ani- 
malia  producta  sint.  Sed  ratio  est  in  promptu, 
quia  ignis  non  poterat  esseapta  materia  proxi- 
ma  viventium,  neque  locus,  in  quo  naturaliter 
viverent  propter  nimiam  ignis  caliditatem  et 
activitatem.  Nam  quod  de  salamandra  refert 
Aristoteles,  1.  5,  de  Hist.  anim.,  c.  19,  quod 
in  igne  diu  vivat,  refellitur  a  Galeno,  1.  3,  de 
Temperam.,  et  aliis,  quos  Pereira  refert  in 
opere  sexti  diei,  et  1.  3,  in  Dan.,  ad  illa  verba, 
Angelus  a  Domini,  etc.  Unde  nonminus  incer- 
tiun  censeo,  quod  ibidem  refert  Aristoteles  de 
parvis  animalibus  qnee  in  ffirariis  fornacibus 
in  medio  igne  ex  qiiodam  concremento  lapide 
in  Cypro  generantur :  nulla  enim,  ut  arbitror, 
experientia  id  satis  probatum  est:  nec[ue  etiam 
est  satis  rationi  consentaneum,  nec  doctrinse 
ejusdem  Aristotelis,  1.  4  Meteororiim,  c.  \, 
et  lib.  2,  de  Geuerat.,  cap.  3.  Verumtamen, 
quamvis  daremus  dicta  animalia  in  igne  gene- 
rari^  illa  essent  imperfectissima,  et  his  similia, 
quse  in  aliis  elementis  per  accidens,  et  ex  pu- 
trefactione  fuint^  ideoque  ad  primam  rerum 
productionem  non  pertinuissent. 

GAPUT  XI. 

QUOMODO  DEirS  OPUS  SUUM  DIE  SEPTIMO  COMPLEVE- 
RIT,  ET  AB  ILLO  GESSAVERIT,  EUMDEMQUE  DIEM 
BENEDIXERIT. 

1 .  Primum  punctum  an  Deus  in  die  septimo 
aliquid  sit  operatus.  —  ArguHur  pro  affirma- 
tiva  parte. —  Tria  in  hoc  capite  breviter  expli- 
can>;a  snnt,  qua3  in  titulo  sufficienter  indican- 
tur.  Primum  est,  quomodo  dicatur  Deus  opus 
suum  die  septimo  complevisse,  ita  enim,  Gen. 
^,  in  principio,  legimus :  Igitur  perfecti  sunt 
cceli  et  terra,  et  omnis  ornatus  eorum,  compJe- 
mtque  Deus  die  septim.o  opus  simm,  quod  fece- 
rat.  Ratio  autem  dubitandi  est,  quia  timcdici- 
tur  compleri  opus,  cpiando  illi  ultima  manus 
imponitur,  quod  sine  additione  alicujus  ope- 
ris  non  fit :  ergo,  si  Deus  complevit  suum  opus 
in  die  septimo,  aliquid  ei  addidit  in  illo  dic, 
aliquid  novum  in  illo  operando.  Consequens 
autem  falsum  est :  ergo  non  recte  dicitur  Deus 
complevisse  opus  suum  iii  die  septimo.  Prop- 
ter  hoc  fortasse  Cathernius,  in  Gen.,  dixit  ali- 
quid  peculiare  creasse  Deum  in  die  septimo, 
ratione  cujus  dicitur  opns  suum  in  eo  comple- 


1 66  LIB.  II.  DE  SINGULORUM  SEX  DIERUM 

visse  ;  illud  autem  opus,  dicit  liic  auctor,  fuisse 
creationem  Evse.  Et  certe  Hieronymus  ita  vi- 
detur  iutellexisse  verbum  complevit,  nam  in 
quajstionibus  Hebraicis  sic  argumentatur  con- 
tra  Judseos  :  ArctaUmus  igiturJuclwos,  qui  de 
otio  saiiati  gloriantur,  quodjavi  tunc  inprin- 
cipio  saibatum  dissolutum  sif,  dim  Deiis  ope- 
ratur  in  sahlato  complens  opera  sua  in  eo,  et 
henedicens  ipsi  diei  qaia  in  illo  universa  com- 
pleverit. 

2-  Pars  negativa  omnino  vera  et  com7nu7iis. 
—  Nihilominus  sententia  hsec  falsa  est^  nam 
Deus  ita  perfecit  universum  intra  sex  dies,  ut 
in  septimo  nullum  opus  ad  complementum 
illius  efFecerit.  Hoc  censeo  verum  ex  communi 
sententia  Patrum ,  et  consensu  Ecclesise  in 
Scriptura  fimdato  :  nam  in  ea  ssepe  dicitur 
Deum  sex  diebus  fecisse  omnia^  qua^  in  mundo 
sunt,  et  septimo  die  ab  operibus  vocasse,  ut 
patet  Exod.  20  et  31,  et  sumitur  etiam  ex  illo 
ad  Hebreeos  A  :  Relinquitur  sabhatissimus  po- 
.  pido  Dei ,  qui  enim  ingressus  est  in  requiem 
ejus,  etiam  ipse  reqioievit  ab  operibus  sids,  sicut 
a  suis  Deus,  Idem  convincitur  ex  eodem  loco 
Genes ,  2 ,  nam  statim  post  opera  sex  dierum 
dicitur,  perfecti  sunt  cceli,  et  terra,  et  omnis 
ornatus  eorum  :  ergo  opus  ad  perfectionem^ 
vel  ornatum  mundi  pertinens  in  diem  septi- 
mum  reserTatum  est.  Item  additur,  comple- 
visse  Deum  opus  suum,,  quod  fecerat.  Ergo  non 
complevit  illiid,  aliquid  ei  addendo,  sed  ab 
omui  opere  quiescendo.  Denique  nuhum  opus 
designari  potest,  c[uod  Deus  ut  auctor  naturce 
in  hoc  die  fecerit ;  nam  quod  de  Evoe  creatione 
dicitur,vel  non  ita  est,ut  in  lib.  seq.  latius  os- 
tendemus,  vel  si  post  sextum  diem  dicatur  Eva 
creata,  dicendum  est  consequenter  creationem 
ejus  ad  universi  perfectionem  et  consumma- 
tionem  non  pertinuisse,  ut  in  capite  quarto, 
hbro  sequenti  videbimus.  Ac  denique  conhr- 
mari  hoc  potest  ex  verbis  iUis  Gen.  1  :  Vidit 
DiUs  cuncta  quw  fecerat,  et  erant  valde  bona, 
nam  illa  particula  valde,  propter  perfectionem 
et  consummationem,  quam  universum  jam  ha- 
bebat_,  addita  est,  ut  omnes  Patres  expendunt. 
3.  Ad  argume7itum  in  num.  1.  —  Propter 
objectionem  autem  factam  dicunt  ahqui  in 
iUo  capite  secundo  Gen.  non  esse  legendum, 
Co7npIevitque  Deus  die  septimo,  sed  die  sexto, 
ut  Septuaginta  legunt,  et  videtur  approbare 
Hieronymus ,  dicto  hb.  de  QuaBstionibus  He- 
braicis ,  quamvis  fateatur  in  Hebreeo ,  diem 
septimam  legi.  Retinenda  ergo  est  vulgata 
lectio,  quam  etiam  habet  Chaldaus.,  sic  inter- 
pretans :  Et  ddectatus  est  Deus  i'n  die  septimo 


OPERIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI  REQUIE. 

opere  suo  quod  fecerat.  Juxta  quam  lectionem 
etiam  cessat  oh)jectio  facta.  Et  juxta  eamdem 
exponi  optime  potest  verbum  complevit,  ut  pe- 
rinde  dictum  sit,  ac  completwni  ostendit,  delec- 
tando  se  in  iUo  ,  et  in  ipso  quiescendo.  Et  iu 
idem  fere  redit,  quod  ahi  dicunt  Deum  com- 
plevisse  opus  suum  in  die  septimo  non  iutrin- 
sece ,  sed  extrinsece  seu  non  positive  ahquid 
addendo  operi  ad  consummationem  ejus  (sic 
enim  completum  fuit  die  sexto,  in  quo  sensu 
Septuaginta  locuti  sunt),  sed  negative,  seu  ces- 
sando  ab  opere,  ac  per  hoc  extrinsecum  termi- 
num  operi  ponendo ,  et  ita  iUud  consummau- 
do,  seu  consummatum  ostendendo.  Ita  sentit 
Theodoretus,  q.  21,  in  Gen.,  idque  ipse  Moyses 
significavit,  addendo  statim  post  verbum  com- 
plevit,  verbum,  et  requievit  die  septimo  ab  uni- 
verso  opere,  quodpatrarat. 

4.  Seca7ulum  pu7ictum  de  requie  seu  cessaHo7ie 
Dei  in  die  7.  —  Statim  vero  occurrit  secundum 
dubium,  scihcet,  quaUs  fuerit  illa  Dei  requies. 
Et  ratio  dubitandi  esse  potest,  quia  requies, 
aut  proprie,  aut  metaphorice  dicitur.  Proprie 
significat  cessationem  ab  opere,  quod  operan- 
tem  defatigabat,  et  quasi  opprimebat,  et  hoc 
modo  non  habet  locum  in  Deo,  ut  per  se  notum 
est.  Metaphorice  autem  significat  simphcem 
cessationem  ab  opere  :  quse  metaphora  tam 
est  frequens  in  Scriptura,  ut  jam  quasi  propria 
significatio  reputari  possit,  tamen  in  hoc  etiam 
sensu  non  apparet  quomodo  requieverit  Deus 
in  die  septimo,  cum  dicat  Christus  Joau.  5: 
Pater  meus  usque  inodo  operaiur,  et  ego  operor. 
Nou  enim  potuit  Deus  ab  omni  opere  cessare, 
alias  omnia  ejus  opera  jam  facta  esse  desiissent, 
quia  sine  ejus  opera  couservari  nou  possunt. 
Quod  si  dicatur  cessasse  a  novis  operibus,  licet 
a  conservatione  priorum  non  cessaverit  :  con- 
tra  hoc  est,  quia  post  illa  opera  sex  dierum, 
multa  uova  opera  sunt  in  mundo  facta,  quaj 
Deo  non  operante  fieri  noji  potuissent.  Imo 
Isai.  43,  ipse  promittit,  se  facturum  nova,  et 
Apoc.  21  :  Ecce  nova  facio  07}i7iia. 

5.  Cessavit  Deus  a  7iovis  specieJms  condemdis. 
—  Hoc  vero  punctum  facilem  habet  expedi- 
tionem,  nam  sine  dubio  sermo  est  de  requie, 
ut  prsecise  dicit  cessationem  ab  inchoato  opere. 
Dicitur  euim  Deus  requievisse  ab  omni  opere, 
quodpatrarat,  id  est,  quod  facere  proposuerat, 
et  ad  finem  perduxerat,  et  ita  declaravit  jMov- 
ses  ,  cum  addidit  benedixisse  Deum  diem  il- 
lum,  quia  in  ipso  cessaverat  ab  oonni  opere  suOy 
quod  creavit  Deus,  ut  faceret.  Per  quce  uUima 
verba  proposita  dubitatio  declaratur.  Nam  di- 
citur  Deus  cessasse  ab  omui  opere  suo,  uou 


CAP.  XI.  QUOMODO  DEUS  OPUS  SUUM  DIE  SEPTIMO  COMPLEVERIT,  ETC. 


167 


simpliciter,  sed  quod  creavit,  ut  faceret,  id  est, 
qiiod  creaiido  ita  perfecerat,  ut  iiniversuin  ad 
esse  perduceret,  et  consummaret.  Quod  in  su- 
perioribus  inde  explicuimus,  Deus  a  novis  re- 
rum  speciebus  condendis  cessavit.  Quod  etiam 
liis  verbis  dixerat  Junilius  Africanus,  lib.  2, 
de  partibus  divinse  Legis,  capit.  2:  Sigidfica- 
tum  est  (utique  per  verbum  requievit)  quodpost 
illos  sex  dies  nullam  nmndo  incognitam  sttb- 
stantialem  speciem  aut  naturam  novam,  inex- 
pertamque  creaverit.  Et  ratio  est,  quia  omnes 
hujusmodi  species  ad  perfectionem  universi 
pertinent.  Unde  ob  eamdem  rationem  debue- 
runt  in  singulis  produci  illa  saltem  individua, 
quee  ad  naturalem  generationem  necessaria 
erant,  ut  sunt  ad  minimum  mas  et  foemina. 
6.  Non  cessavit  tamen  al)  eis  conservandis, 
propagandis  et  providentia  sua  gulernandis. 
—  Non  cessavit  aiitem  Deus  ab  opere  conser- 
vationis,  quia  sine  illa  mundus  subsistere  non 
posset.  Quin  potius  aliqui  existimant  ad  con- 
servationem  pertinuisse  illud  complementum, 
quod  Deus  dicitur  mundo  in  septimo  die  de- 
disse,  et  ad  requiem  Dei  in  opere  suo,  quasi 
fovendo  et  conservando  illud.  Neque  etiam 
cessavit  ab  opere  propagationis,  sed  potius 
cum  animantibus  illam  benedictionem  dedit, 
crescite,  et  multiplicamini,  quasi  legem  ordi- 
nariam  statuit  cooperandi  cum  causis  secun- 
dis,  per  quas  voluit  hujusmodi  propagationem 
fieri,  et  hoc  etiam  indicatum.  esse  in  verbis 
ilhs,  complevit  Deus  die  septimo,  sentit  D.  Tho- 
mas,  1  part.,  q.  73,  art.  1,  ad  2.  Et  simih  ra- 
tione  non  cessavit  Deus  ab  opere  gubernatio- 
nis  et  providentiee  suse ,  de  quo  sermo  est  in 
dicto  testimonio  Joann.  5.  Quamvis  ibi  prseci- 
pue  videatur  loqui  Cliristus  Dominus  de  ope- 
ribus  gratiee,  in  quo  genere  muha  operatus 
est  Deus  post  illos  sex  dies,  nam  in  ilhs  prse- 
cipue  consummavit  universum  quoad  iniegri- 
tatem  ejus  in  suo  esse  naturali,  et  ut  postea  ■ 
videbimus,  etiam  perfecit  iUud  in  esse  gratiae, 
quantum  in  hominibus  viatoribus  pro  illo  sta- 
tu  conveniens  erat.  Postea  vero  muha  nova, 
et  mirabilia,  hominum  necessitate  id  postu- 
lante,  in  illo  ordine  operatus  est,  pra^sertim 
quoad  incarnationis  mysterium,  ejusque  ef- 
fectus,  et  simihter  multa  in  fiue  mundi  ope- 
rabitur  ad  statum  glorias  pertinentia,  et  de  his 
sermo  est  in  aliis  Scripturee  locis  aUegatis  :  et 
ideo  tota  illa  novitas  operum  non  repuguat 
cum  requie  diei  septimi,  quse  in  sola  cessatione 
a  novis  rebus  naturalibus  condendis,  qute  in 
causis  universi  virtute  non  contineantur,  et 
per  ihas  fiant  consistit. 


7.  Prwcedens  resolutio  ampUus  confirmatur . 
—  Atque  hanc  doctrinam  breviter  iusinuavit 
ex  Aristobulo,  Eusebius,  hb.  13,  de  Prsepara- 
tione  evangelica,  cap.  7,  dicens  :  Q,uod  Scrip- 
tura  dicit  requievisse  Deum  in  septima  die  , 
id  non  quia  Deiis  7iihil  postea  faciat  dictum 
est,  ut  nonnulli  putant,  sed  quoniam  ordo  re- 
rumfixum  haluit  statum,  qui  nunquam  rmta- 
tur,  cessasse  Deus  dicitur.  Ideo  enim  dicitur  in 
sex  dielus  ccelum  et  terram,  et  omnia,  quw  in 
eis  sunt,  creasse,  et  ut  tempora,  et  ordo  rerum 
secundum  prius,  et  posterius  significetur.  Eo 
enim  ordine  facta  sunt  quo  postea  guiernantur, 
et  transmutantur .  Latius  lioc  explicavit  Au- 
gustinus,  1.  4,  deGen.  ad  lit.,  c.  12,  15,  19  et 
20.  Et  ex  iUo  D.  Thomas,  1  p.,  q.  73.  Qui 
praiter  dicta  animadvertunt,  non  esse  dictum 
absolute,  requievisse  Deum  in  die  septimo, 
nam  ex  seternitate  in  seipso  requievit  :  neque 
etiam  esse  chctum  requievisse  in  operibus  suis, 
ac  si  ad  suam  requiem  iUis  indiguisset,  vel  in 
eis  propter  suum  commodum  delectaretur,  et 
non  potius  ad  illorum  commodum  ea  condi- 
disset.  Sed  dictum  esse,  requievisse,  ah  omni- 
lus  operibus  suis,  quia  condidit,  quee  sibi  pla- 
cuit,  et  in  se  requievit,  quando  a  novis  conden- 
dis  operibus  sua  voluntate  cessavit.  Undo 
inqiut  Augustinus  requies  Dei  ab  omnibus 
operibus  quse  fecit,  ex  eo  coepta  est,  ex  quo  illa 
perfecit. 

8.  Tertvum  punctum  de  henedictione  et  sancti- 
ficatione  diei  7.  —  Arguitur  contra  henedictio- 
nem.  —  Arguitur  contra  sanctifirationem.  — 
Tertium  punctum  est,  quo  sensu  ibidem  addi- 
tum  fuerit,  et  hencdixit  die  septimo,  et  sancti- 
ficavit  illum.  —  Ratio  autem  dubitandi  esse 
potest,  quia  benedicere  Dei,  niliil  aliud  est, 
quam  ahquid  boni  conferre,  aut  facere  :  non 
enim  benedicit  Deus  desiderando,  aut  bene 
precando,  sed  efhcaciter  bene  faciendo  :  non 
apparet  autem,  quod  peculiare  beneficiumDeus 
illi  diei  septimo  contulerit,  propter  quod  iUum 
benedixisse  dicatur,  simili  modo  difficile  ad 
exphcaudum  videtur,  quam  peculiarem  sancti- 
tatem  Deus  iUi  diei  contulerit,  ut  propterea 
ilhim  sanctificasse  dicatur  :  eo  vel  maxime 
quod  nuUa  aha  ratio  illius  benedictionis,  vel 
sanctificationis  redditur,  nisi  quia  iti  ipso  ces- 
saverat  ah  omni  opere  suo,  quod  creavit  Deus, 
ut  faceret.  At  vero  sola  cessatio  ab  opere  non 
videtur  esse  posse  ratio  peculiaris  benedictio- 
nis,  aut  sanctificationis,  cum  majus  bonun; 
conferat  Deus  operando,  quam  ob  opei-e  ces- 
sando  :  ergo. 

9.  Responsio  Catherini  in  (jfenesi.  —  Refuta- 


168  LIB.  II.  DE  SINGULORUM  SEX  DIERUM 

tur  ex  Palrilms.  —  Ilem  ratione.  —  Facile  esset 
utrique  parti  dubilationis  satisfacere,  si  vera 
esset  quorumdam  sententia ,  cpi  dixerunt  sta- 
tim  ab  initio,  seu  ab  illo  primo  septimo  die 
statuisse  Deum  legem  sanctificationis  sabbati^ 
obligando  omnes  homines  ad  observationem 
sabbati^  cessando  in  illo  ab  omnibus  operibus 
uon  pertinentibus  aliquo  modo  ad  cultum  Dei, 
qui  omnia  creavit^  et  in  illo  die  a  suis  operi- 
bus  cessavit  :  nam  si  haic  sententia  vera  esset, 
satis  magna  fuisset  tune  data  benedictio,  et 
sanctificatio  ilh  diei,  divino  cultui  ilhim  con- 
secrando.  At  vero  sententia  iUa  falsa  est,  ut  ex 
Patribus  h-eneo,  TertuUiano,  Eusebio  et  Da- 
masceno,  ostendi  in  tom.  1,  de  Rehg.,  tract.  2, 
hb.  2,  cap.  1.  Et  est  communis  sententia  theo- 
logorum  dicentium  prfficeptum  ihud  quoad 
iham  temporis  circumstantiam  ceremoniale 
fuisse  :  ideoque  neque  ante  legem  Moysis  ince- 
pisse,  neque  tunc  omnes  homines,  sed  solum 
Judaicum  populum  obhgasse.  Accedit  optima 
ratio,  quam  Pereira  tetigit,  quia  ahas  prsecep- 
tum  ihud  de  observatione  sabbati  etiam  in 
statu  innocentite  obhgasset,  quia  ante  lapsuni 
hominis  latum  fuisset.  Consequens  autem  est 
incredibile,  tum  quia  in  illo  statu  nulhun  fuit 
prseceptum  divinum  positivum,  preeter  inud 
de  non  edcndo  fructus  ai-boris  scientia"  boni  et 
mah.  Tum  etiam,  quia  in  iho  statu  esset  su- 
pervacaneum,  cum  in  eo  statu  fere  nihil  esset, 
quod  homines  a  divino  cuhu  et  contem[>latione 
avocaret.  Deniquetale  pra?ceptum  nec  ahunde 
ostendi  potest,  neque  ex  verbis  citatis  cohigi- 
tur,  quia  in  eis  nulhim  est,  quod  propriam  vim 
praiicipiendi,  aut  obhgandi  projseferat,  et  sine 
tali  obUgatione  commodum  sensum  habere 
possunt. 

10.  Ad  argunientiimcooitrabenedictionem  in, 
num.  8.  —  Quod  ergo  attinet  ad  verbum  hene- 
dixit,  recte  inteUigi  potest  Deus,  muha  bene- 
ficia  in  hoc  die  mundo  contuhsse,  propter  quee 
meritohuucdiem  benedixisse  dicatur.  Hoc  ex 
supra  dictispatet,  nam  in  hoc  die  quasi  stabih- 
vit  Deus  opus  suum,  quod  perfecerat,  et  quasi 
fixum  statum,  et  suo  modo  perpetuum  ihi  cou- 
tulit.  Nam  tuuc  coppit  illum  perfectum  couser- 


OPERIBUS,  ET  SEPTIMI  DIEI  REQUIE. 

vare  ex  decreto  firmo,  et  immutabih,  et  ex 
eodem  auxilium  dedit,  seu  obtulit,  ut  res  jam 
productse  multiplicari  et  conservari  possent. 
Nam  haec  omnia  in  verbis  complevit  et  cessarit 
comprehendi  possunt,  ut  exposuimus,  et  hunc 
sensum  approbat  D.  Thomas  supra  art.  3,  di- 
cens  benedictionem  ad  multiplicationem  perti- 
nere  ?  Imo  Cajetanus  putat  hoc  esse  significa- 
tum  in  illis  verbis,  cessavit  ab  opere  suo  quod 
creavit  Deus  ut  faceret ,  nam  existimat,  non 
Deum,  sed  opus  Dei  esse  suppositum  verbi,  ut 
faceret,  ita  ut  sensus  sit,  creasse  Deum  mun- 
dum  ut  faceret  multiplicando  et  generando, 
quod  plus  fortasse  habet  acuminis,  quam  soli- 
ditatis,  parum  vero  refert.  Potest  etiam  ver- 
bum  henedixit,  per  verbum  sanctificavit  ex- 
phcari,  quia  quEecumque  sanctificatio  aliqua 
benedictio  est. 

11.  Ad  argumentum  contra  sanciificationem 
ihid.  —  Resp(i7W0  Bedie  et  Ahulensis. — Altera 
responsio.  —  Quod  itaque  ad  sanctificationem 
attinet  putarunt  aliqui,  licet  tuncilla  referatur 
per  quamdam  auticipationem,  non  tamen  fuisse 
tunc  datam  sanctificationem,  sed  tempore  le- 
gis.  Ita  Beila  et  Abulensis.  Quod  quidem  suo 
modo  verura  est,  quoad  actualem  observan- 
tiam  ilhus  diei,  ut  diximus.  Nihilominus  ta- 
men  dici  potuit  dies  ille  a  principio  sauctifi- 
catus,  id  est,  propositus  ac  declaratus  ut  maxi- 
me  conveniens  et  congruum,  ac  colendum 
Deum  in  memoriam  beneficii  creatiouis  :  et 
pra?terea  quia  Deus  ex  tunc  destiuavit  illum, 
ut  temporo  opportuno  peculiari  pra-cepto  eum- 
dem  sibi  consecraret.  Hoc  ergo  satis  est  ad  il- 
lum  sanctificationis  modum,  cui  adjuncta  est 
multiplex  significatio  sacra ,  nam  per  illius 
diei  reqniem  siguificata  censetiu^requies  Christi 
Domini  iu  sepulcro  post  cousummatum  opus 
redemptionis,  et  requies  beatorum  in  Patria 
post  consummatos  hujus  vitai  labores,  juxta 
illud  ad  Hebr.  4  :  Itaque  relinquitur  sahhatis- 
nms  populo  Dei.  Q,ui  enim  ingressus  est  in  re- 
quieni  ejus,  etiam  requievit  ab  operibus  suis,  si- 
cut  a  siiis  Deus.  Unde  etiam  dixit  Augustinus, 
epistol.  119,  cap.  9,  quod  illa  requies  Dei,  re- 
quiem  sine  fine  significat. 


FINIS  LIBRI  SECUKDI  DE  SINGULORUM  SEX  DIERU.M  OPERIBUS. 


tMHJHWBffUM  iJUtH^WIlHgWHBBiii^^^U.i. 


ELENCHUS  CAPITUM  LIBRI  TERTII. 


DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOGENTIi^. 


Cap.  I.  An  corpus  Adce  fiierit  imme-        tati  et  rationi,  iit  nunquam  aut  eam 
diate  a  Deo  ex  limo  lerras  productum,        prceveniret,  aut   illi  imperanti  repu- 

Cap.  If.  An  corpus  Evce  ex  costa  Ada3        gnaret. 

fuerit  productum,  et  quomodo.  -^  Cap.  Xlll.   An  in  statu  innocentioi,  po- 


Cap.  III.  An  primi  liomines  perfectis- 

sima  corpora  in  sua  crealione  acce- 

perint. 
Cap.  IV.   Quo   tempore  primi   liomines 

creati  fuerint  quantum  ad  corpora. 
Cap.  V.  An  pj^imi  homines  in  Paradiso 

terrestri ,    vel   extra    illum    fuerint 

creati. 
Cap.  VI.  De  Paradiso  terrestri,  quis  vel 

qualis  locus  sit  vel  fuerit. 
Cap.  VII.  An  formatis  corporibus  pri- 


tuerint  homines  peccare  simul  in  eo- 

dem  statu  perseverando. 
Cap.  XIV.  Aji  homo  creatus  fuerit  ali- 

quo  modo  immortalis  et  impassibilis. 
Cap.  XV.  De  ligno  vitce,   et  quomodo, 

quantaque  efficacia  homini  immorta- 

litatem  largiretur. 
Cap.  XVI.  An  homoin  statu  innocenticB 

peculiare    dominium    tanquam   pro- 

prium  illius  status  donum,  ac  benefi- 


cium  acceperit. 

morum  hominum  in  eodem  instantiA^CkV.  XVII.  An  primus  homo   in  statu 
Deus  cmimas  illorum  creaverit,  cor-        gratice  creatus  fuerit. 

Cap.  XVIII.  Quam- perfectam  rerum  su- 
pernaturalium  cognitionem  homo  ante 
peccatum  habuerit. 
Cap.  XIX.  AnAdaminstatuinnocentice 
per  proprios  actus  sanctificatus  fuerit, 
et  consequenter  meritum  glorice  ha- 
buerit. 


poribusque  conjunxerit. 
f-  Cap.  VIII.  An  primus  homo  fuerit  secun- 
dum  cmimam  ci^eatus  ad  imaginem  et 
similitudinem  Dei. 
Cap.  IX.  An  primi  homines  cum  per- 
fectascientiarerum  naturalium  creati 
fuerint. 


Cap.  X.  An  Adam  cmte  peccatum  tam^Ck9.  XX.  An  prceter  omnia  dona  na- 


perfectam  scientiam  habuerit,  ut  de- 

cipi  in  natiiralibus  non  potuerit. 
Cap.  XI.  An  Adam  in  virtulibus  volun- 

iatis   rectus ,    ac    perfectus    creatus 

fuerit. 
Cap.  XII.   Utrum  in  Adamo   appetilus 

sensitivus  ita  fuerit  subjectus  volun- 


turw,  et  gralice  habuerit  homo  in  statu 
innocentice  originalem  justitiam,  quce 
fuerit  donum  ab  oninibus  supradiclis 
distinctum. 
Cap.  XXI.  Quale  fuerit  prceceptum  da- 
tum  Adce  in  Paradiso,  et  cur  impo- 
situm  fuerit. 


H.-JymHLDV^.  JILfllAlUlM,hl  ■  MjMt-flf 


awjw^wa^^^ysnnff 


W»*H««Mfc.'|LJJJ«imwi^lU.JU»,IWUimf 


LIBEPi  TEPiTIUS. 


AC  STATU  INNOCENTIJl. 


Ordo  traciandoruoi  in  reliquo  opere.  —  Per- 
venimus  in  discursu  prsecedentis  libri  usque 
ad  ultimum  opus,  quo  Deus  iutra  sex  dies 
mundum  a  se  conditum  ornavit,  hominis  uti- 
que  creatione  :  liuic  igitur  preesentem  librum 
dicare  decrevimus.  Nam  sicut  Deus  ob  illius 
operis  excellentiam  significandam,  non  sim- 
plici  imperio  ,  sed  peculiari  consilio  et  consi- 
deratione,  se  usum  esse,  illis  verbis  indicavit : 
Faciamus  hominem  ad  imaginem,  et  simililu- 
dinem  nostrmn,  et  prcesit  piscibus  maris  ■  ita 
ejusdem  operis  dignitas  peculiarem  et  copio- 
sam  disputationem  a  nobis  postulat.  Multa 
enim  de  primorum  hominum  creatione,  eo- 
rumque  statu,  qua3  in  primo,  secundo,  et  ter- 
tio  capite  Genesis  traduntur,  explicare  necesse 
est.  Primo  igitur  de  illorum  substantiali  pro- 
ductione,  tam  secundum  corpus,  quam  secun- 
dum  animam  dicemus.  Deinde  circumstantias 
extrinsecas,  nimirum  temporis  et  loci  ejus 
operis  considerabimus.  Tertio  de  privilegiis 
et  pra3rogativis  illius  status,  in  quo  sunt  liomi- 
nes  conditi,  simulque  de  intrinsecis  perfectio- 
nibus,  quibus  aflecti  sunt,  disseremus.  Et 
consequenter  leges  illis  datas,  maximeque  sin- 
gulare  prseceptum  eis  impositum ,  et  coudi- 
tionem,  sub  qua  statum  illum  acceperunt, 
contemplabimur.  Deinceps  vero  iuquirendum 
erit,  quomodo  homines  in  illo  statu  perseve- 
rarent,  ac  multiplicarentur,  conditionemque 
servarent.  Denique  qualis  fuit  primi  hominis 
lapsus,  et  quas  poenas  propter  illum  meruerit, 
attingemus.  Nam  de  ruina  totius  posteritatis 
in  primo  parente  in  tractatu  de  peccatis  in 
tomo  sequenti  dicendum  erit. 

CAPUT  I. 

UTRUM  CGRPUS   AD.E  FUERIT  IMMEDIATE  A  DEO  EX 
LIMO  TERR^  PRODUGTUM. 

\.  Delirium  Georgii  Veniti  apud  Senensem. 
—  ConfutcUt(,r  'jmUtipllcitcr .  —  Cum  Moyses 


Genes.  1  ,  solum  dixisset  ,  creavit  Deus  lio- 
minem,  modum  creationis  ejus  declarat  sta- 
tim  cap.  2,  dicens  :  Formavit  Dominus  Deus 
hominem  de  limo  terrce.  Ex  qua  narratione  oc- 
casionem  fortasse  sumpsit  Franciscus  Geor- 
gius,  tomo  1  Problematum,  capite  11,  ut  re- 
fert  Sixtus  Senensis,  libro  5  Biblioth.,  an- 
not.  29,  ut  diceret  Deum  prius  creasse  ho- 
minem  communem,  et  reipsa  ab  individuis 
abstractum  :  et  deinde  fecisse  illum  particula- 
rem,  quando  ex  limo  formavit.  Hsec  tamen 
sententid  erronea  est,  et  rationi  etiam  naturali 
repugnat  ,  quia  omnis  productio  et  creatio 
necessario  esse  debet  alicujus  rei  singularis. 
Imo  omuino  repugnat  rem  existentem  in  re- 
rum  natura  singularem  non  esse  :  creatio  au- 
tem  ad  rem  existentem  terminatur  :  ergo  cum 
Scriptura  dicit  DEUM  creasse  hominem,  de 
individuo  aliquo  humauae  naturae  loquitur. 
Deinde  in  eodem  capite  primo  ,  statim  subdit 
masculum  et  fmninam  creavit  eos  :  at  vero  in 
homine  in  communi  non  distinctio  sexuiun  : 
ergo  intelligit  creasse  hominem  in  suis  indivi- 
duis  ad  generaudum  idoneis  :  nam  statim  il- 
lis  dixit :  Crescite  et  mvltiplicami?u  :  generatio 
autem  non  est  nisi  a  singulari  supposito.  De- 
nique  etiam  in  posteriori  loco  dicitur  Deus  for- 
masse  homiuem  de  limo,  sub  eodem  communi 
nomine,  sub  quo  prius  dictum  fuerat  creasse 
hominem  :  ergo  frustra  fingitur  illa  distinctio, 
vel  difi^erentia.  De  eadem  igitur  productione 
in  utroque  loco  sermo  est,  sed  quod  prius  mi- 
nus  distincte  fuerat  dictum,  postea  magis  de- 
claratur.  Unde  in  prioribus  verbis  confuse  vide- 
tur  esse  sermo  de  creatione  tam  Adami,  quam 
Evoe;  in  posteriori  vero  Adte  formatio,  deinde 
productio  Evae  describitur. 

2.  Assertio  prima. — Prolatur  ex  Scriptura. 
— Hinc  ergo  dicimus  primo,  Adam  quoad  cor- 
pus  non  fuisse  ex  nihilo  productum,  sed  ex 
limo  terree  formatum.  Hoc  certum  est  ex  pre- 
dictis  verbis  Gen.  2,  uain  in  eis  de  sola  for- 


CAP.  I.  AN  CORPUS  AD.E  FUERIT 
matione  Adse  sermo  est^  quia  productio  Evae 
postea  describitur,  ut  capite  sequenti  videbi- 
mus.  Unde  Job,  8,  dicitur  :  Tu  fecisti  Adai/i 
de  limo  terrre,  dedistique  ei  adjutorium  Evam. 
Ubi  distinguitur  Adam  ab  Eva,  et  solus  Adam 
dicitur  de  limo  terrse  formatus,  taciteque  ex- 
ponitur  locis  Genes.,  ut  licet  de  homine  abso- 
lute  loquatur,  de  solo  primo,  scilicet  viro  in- 
telligendum  sit.Unde  mHebriaeolegitur  J.^ffl;;^ 
Nomine  autem  Umi  terrce  significatur  pulvis 
terrse  aqua3  admixtus.  Nam  licet  de  pulvere 
solum  mentionem  fecerint  Septuaginta,  dicen- 
tes  :  Finxit  Deus  Jiominem,  pidvere  de  terra 
sumpto,  tamen  Augustinus,  lib.  13,  de  Civit., 
c.  24  ,  recte  notat  non  esse  intelligendum  de 
solo  pulvere,  et  omnino  sicco,  sed  liumiditate 
aquae  admixto  et  concreto  ,  ut  esset  ad  for- 
mandum  solidum  corpus,  quale  est  humanum, 
accommodatum  ;  et  considerat,  ad  hoc  signi- 
ficandum,  proxime  ante  illa  verba,  formavit, 
etc,  illa  fiiisse  prscmissa,  Fons  ascendehat  de 
terra,  irrigans  universam  faciem  terra-,  nam 
per  heec  indicatur,  jam  fuisse  terram  qnasi 
preeparatam  et  dispositam ,  ut  ex  ea  corpus 
hominis  commode  formari  posset,  et  ipsum  no- 
men  limi,  hoc  ipsum  declarat,  nam  proprie 
hitum  molle  et  liumidum,  quod  ab  aquis  dif- 
ferri  solet,  significat,  uL  ex  proprictate  Latiua 
constat,  et  ideo  Isaia,  c.  64,  dicebat,  Pater 
noster  es  t^c,  et  nos  lutum,  et  fictor  noster  tu, 
etc.  Et  eadem  comparatione  luti^  et  figuli 
utiturJer.  c.  18,  et  Paul.  ad  Rom.  9,  qui  in 
eodem  sensu  dixit  :  Primus  homo  de  terra  ler- 
rg;m,y,  1 ,  Cor.  15.  Denique  congruentiam,  quasi 
htteralem  hujus  materite  ad  formandum  pri- 
mum  hominis  corpus  reddit  D.  Thomas,  quia 
iu  sulistantia  corporis  humani  terra,  et  aqua 
prajdominantur,  utpossint  temperare  vim  ae- 
ris  et  ignis  ,  id  est ,  caloris  et  humidi ,  in  qui- 
bus  vita  consistit,  ideoque  limus  terra?  fuitapta 
materia  ad  corpus  humanum  formandum,  ut 
D.  Thomas,  ibidem  in  solutionibus  argumen- 
torum  latius  declarat,  et  Cajetanus,  magis  ex- 
ponit.  Morales  autem  rationes  illius  materise 
legipossunt  in  Basilio,  hom.  11,  in  Exaemer., 
Chrysostomo,  liomil.  12,  in  Gen.,  circa  fm., 
Ambrosio,  Ub.  6,  Exaemer.,  capit.  8  et  9,  et 
Bonaventura,  in  2,  dist.  17,  art.  2.  queest.  1. 
3.  Ex  qua  tellims  gleha  formatum  sit  cor- 
pus  Adce. — Quorumdam  existimatio. — Rejici- 
iur. — JosepM  sententia.  —  Non  satisfacit. — 
Atcctoris  jtcdicium.  —  Quee  autem  fuerit  pars 
illa  terree,  ex  qua  formatum  fuit  corpus  Adai, 
incertum  est.  Dicunt  vero  ahqui  sumptam 
fuisse  illam  terram  ex  quatuor  extremis  parti- 


IMMEDIATE  A  DEO  EX  LIMO,  ETC.  171 

bus  terrise,  Oriente,  Occidente,  Meridie,  et  Sep- 
tentrione,  quia  in  quatuor  htteris  nominis 
Adam  secundum  idioma  Graecum,  illse  quatuor 
partesorbis  significantur,  utnotat  Augustiuus, 
tractat.  9  et  10,  in  Joannem,  et  ita  sentit  Beda 
super  Joannem,  et  tribuitur  etiam  Cypriano  in 
tractatu  de  Montibus  Sina  et  Sion,  non  longe 
a  principio.  Verumtamen  licet  dicti  Patres  il- 
lam  mysticam  etymologiam  nominis  Adam 
tradant  ,  non  tamen  dicunt  terram  illam  ex 
quatuorillis  mundi  partibiisfuisse  assumptam, 
neque  unum  ex  alio  sequitur,  Nam  Beda,  ex 
expositione  Gen.,  cap,  4,  dicit,  inquatuor  illis 
litteris  nominis  Adam  significatum  esse,  quod 
in  quatuor  mundi  partibus  dominaturus  esset^ 
et  ibi  aha  mysteria  in  illis  quatuor  htteris  con- 
siderat,  quse  pie  potius  excogitata,  quam  in 
nominis  appellatione  fundata  esse  existimo. 
Qaia,  ut  dixit  Hieronymus,  in  traditionibus 
Hebraicis,  inprincipio,  et  hb.  1,  contr.  Jovi- 
vian.,  circa  medium,  et  Epiphanius,  in  princi- 
pio,  de  Ha?resibus,  et  Augustinus,  lib.  15,  de 
Civitate,  cap.  17.  Nomen  Adam  commune  est, 
idem  siguificans,  quod  liomo,  et  ita  non  vide- 
tur  pecuhare  mysterium  continere,  nam  virum 
et  foeminam,  et  omnes  liomines  de  se  signifi- 
cat,  juxta  ilhidGenes.  5:  Vucavit  nomen  eorum 
^ffa^iii.NiliilominustamenadditJosephus,  L  1, 
Antiq.,  cap.  2,  nomen  Adam  secundum  He- 
braicam  hnguam  Rufum  significare,  et  ita 
fnisse  appellatum  primum  liominem,  quia  e 
rufa  huino  fermenta  est  factus,  talis  enim  est 
intacta  terra,  et  vera.  Unde  etiam  Beda  supra 
inter  alias  illius  nominis  interpretationes  po- 
nit,  quod  significet  terram  rubeam  et  sangui- 
neam.  Sed  quidquid  sit  de  nominis  etymologia, 
aut  significatione,  de  reipsa  non  video,  cur 
credendum  sit,  terram  illam,  ex  qua  vel  cor- 
pus  Adee  formatum  est,  vel  temperatus  hmus, 
ex  quo  formaretur,  rufam,  aut  sangaiueam 
fuisse,  quia  neque  ille  color  est  naturalis  ele- 
mento  terrre  in  sua  puritate  sumpto,  neque 
est  verisimile,  habuisse  tunc  terram  mixtionem, 
ex  qua  talis  color  resultaret.  Nihil  ergo  aliud 
de  iho  limo  dicere  possumus,  nisi  fuisse  partem 
quamdam  terrse  ejus  loci,  in  quo  creatus  est 
Adam,  de  quo  loco  postea  dicemus. 

4.  Secunda  assertio  contra  quam  erravit 
Philo  et  alii  ex  hcereticis. — Dlctns  error  Philc- 
nis  convincitur.  —  Secundo  dicendum  est  cor- 
pus  Adse  a  solo  Deo  fuisse  immediate  produc- 
tum,  seu  formatum.  lu  hoc  puncto  fuit  sen- 
tentia  Philonis,  libro  de  Opificibus  mundi,  non 
solum  Deum  fecisse  hoc  opus,  sed  habuisse 
Angelos  cooperatores,  et  ad  eos  locutum  fuisse 


172 


LIB.  HI.  DE  HOMINIS  GREATIONE,  AG  STATU  INNOCENTI.-E. 


Deum,  cum  dixit,  Faciamus  hominem  adima- 
ginem  et  similitudiimp  nostram.  Qui  en'or  ex 
Platone  in  Tima30  ortus  est^,  ut  sumitur  ex 
Augustino^  lib.  12^  cle  Civit.,  cap.  24,  et  eum 
secuti  sunt  Basilides,  et  Cherinti  et  Manichaei , 
ut  refert  Epiphanius,  heeresi  23  et  66,  et  hanc 
fuisse  sententiam  Judaeorum  refert  Chrysosto- 
mus,  homil.  8,  in  Genes.  Verumtamen  assertio 
posita  cathoUcadoctrinaest,  quamtraditdivus 
Thomas,  1  part.,  quffist.  91,  art.  2,  ubi  in  con- 
firmationem  adducit  ilhid  Ecclesiast.  17 :  Deus 
de  terra  creavit  Jiominem,  et  consentiunt  coeteri 
theologi  et  Patres,  preesertim  Chrysostomus, 
loco  citato,  et  Ambrosius,  1.  6,  Exaemer.,  c.  1, 
Basihus,  homil.  9,  Exaemer.  et  Theod(<retus, 
qufest.  19,  in  Gen.,  et  Cyrilhis  Alexandrinus, 
hb.  1,  contra  Juhan.,  %  Ad  hocet  illud,  et  Au- 
gustinus,  dicto  hbro  12,  de  Civitat.,  c.  2'(-,  et 
lib.  9,  Gen.  ad  Utter.,  cap.  15,  ubi  de  forma- 
tione  corporis  Evfe  speciahter  loquitur :  sed 
ratio,  quam  adducit,  communis  est,  idem  ha- 
bet  de  Civit.,  lib.  46^  cap.  6,  ubi  probat  illud 
verbum,  faciamus  hominem,  non  posse  de  An- 
gelis  exponi,  quia  additur,  ad  imaginem  et  si- 
onilituditiem  nostram.  Nefas  autem  (inqnit)  est 
credere  ad  imaginem  angeloontm  hominem  fac- 
tum.  Denique  pro  hac  veritate  adduci  possent 
omncs  Patres,  qui  docent  verba  illa,  faciamus 
hominem,  intenigcnda  esse  de  tribus  personis 
inter  se  conoquentibus,  et  nullo  modo  de  Deo 
cum  Angehs  loquente.  Quod  praster  Epipha- 
nium,  Cyrillum  et aUos  citatos,  docuerunt  Hila- 
rius,  hb.  4,  de  Trinit.,  et  Athanasius,  orat. 
contraidola,  Ambrosius,  1.  de  Dignit.  horainis, 
et  Augustinus,  in  Im[»erf.  in  Gen.,  cap.  uh.,  et 
Clemens  ,  hb.  5  Constit.  Apost.,  c.  6.  Exchisa 
enim  illa  falsa  interprctatione,  etiam  ille  er- 
ror  evertitur,  quia  nulhun  fundamentum  ha- 
bet,  et  quia  statim  additur,  Creavit  Deus  ho- 
minem  ad  imaginem.  Quod  si  quis  dicat  hoc 
esse  dictum  de  toto  homine,  non  de  corpore. 
Contra  hoc  est,  tum  quia  non  potest  unum  ab 
ahero  sejungi,  ut  infra  declarabo:  tum  quia 
statim  cap.  2,  dicitur,  Formavit  igitur  Deus 
hominem  de  limo  terrce,  quod  de  formatione 
corporis  necessario  intelligendum  est. 

5 .  Pro  frwdicto  errore  argtiitur. — Responde- 
tur  distinctione. — Primum  memJjrum  dlstinctio- 
nis  datw  conceditur. — Ut  autem  ratione  hocde- 
claretur,  objiciturprius,  quianonrepugnabat 
Angelos  cooperari  Deo  in  formatione  corporis 
liumani :  ergo  sine  errore,  et  verisimiUter  credi 
potest,  ita  factum  esse.  Antecedens  probatur, 
quia  Augustinus  et  D.  Thomas  supra  docent 
potuisse  Angelos  in  corporis  Ada3  formatione 


aUquod  ministerium  habere.  Item  quia  illa 
cooperatio  non  fuisset  ad  creationem,  quia 
jam  supponebatur  materia,  et  ad  iUam  dispo- 
nendam  poterant  AngeU  aUquam  pra?stare  co- 
operationem.  Bespondetur  duo  posse  in  for- 
matione  iUius  corporis  consideiari.  Unum  est 
locaUs  congregatio  terree  iu  locum  aptum,  et 
convenientem  ad  di,sponendum  corpus  iUud: 
alterum  est,  organisatio  et  dispositio  iUius  ma- 
terias  formaj  humanse  conveniens.  Primum 
istorum  facile  potuit  Angelorum  ministerio 
fieri,  et  de  iUo  preecipue  loquitur  D,  Thomas, 
dicto  art.  2,  ad  1,  in  exemphim  adducens  mi- 
nisterium,  quod  in  uUima  resurrectione  AngeU 
exhdDebunt,  cineres  humanos  coUigendo.  lllud 
autem  ministerinm  nou  sufficit,  ut  Angeli  di- 
cantur  homines  creasse,  vel  corpus  ejus  for- 
masse,  sicut  nec  in  resurrectione  sufficeret,  ut 
corpora  resurgentinm  creasse,  aut  formasse 
Angeli  dicantur,  quia  iUud  ministerium  est 
valde  remotum  per  solam  applicationem  ma- 
teriae.  Quod  variis  exemplis  declarat  Augusti- 
nus,  lib.  9,  Gen.  ad  lit.,  cap.  15.  Quia  neque 
agricola  producit  fructus,  nec  medicus  efficit 
salutem,  neque  qiu  cibum  prfel)et  dat  caruem, 
sanguinem,  aut  vires,  licet  omnes  isti  appli- 
cando  activa  passivis  remote  coucurraut.  Unde 
quod  quidam  dicunt  ministerio  Angelorum 
factam  esse  quamdam  luteam  statuam  haben- 
tem  figuram  corporis  humani,  qnam  Deus  vi- 
vificavit,  et  in  corpus  humanum  transmutavit: 
hoc  (inquam)  licet  incertum  sit,  quia  nec  est 
simpliciter  necessarium,  nec  Scriptura  proba- 
tur,  uon  est  tamen  coutra  positam  assertionem, 
quia  illa  statua  non  es.set  corpus  humanum, 
nec  excederet  naturales  vires  Angelorum,  quia 
per  solum  motum  localem  fieri  potuisset:  an 
vero  ita  factum  sit.  paulo  post  dicam. 

6.  Secundum  memhrum  negatur  ,  ac  de  illo 
assertio  prohatur.  —  De  altero  vero,  scilicet 
organizatione  et  dispositione  hominis  prseser- 
tim  procedit  conclusio  posita,  et  in  hoc  sensu 
probatur,  quia  Angeli  non  possunt  organizare 
corpus ,  et  illud  ad  recipiendam  animam  suffi- 
cieuter  disponere  :  ergo  a  solo  Deo  potuit  tunc 
fieri  opus  illud.  Loquor  de  illo  corpore,  ut 
tunc  factum  est ,  et  ad  receptionem  animae 
prceparatum,  nam  cum  liomo  fit  per  natura- 
lem  generationem ,  illa  organizatio  et  dispo- 
sitio  corporis  naturali  virtute  a  generante  fit : 
secluso  tamen  ordine  naturalis  propagationis 
nou  potest  illud  (;pus  fieri  ab  ulla  causa  creata 
sive  elementari,  aut  coelesti,  sive  ab  ommbus 
simul,  et  multo  minus  ab  Angelis,  qui  non 
possunt  naturaliter   materiam   transmutare , 


CAP.  I.  AN  CORPUS  AD.E  FUERIT 
aiit  corpora  per  se  altorare  :  sed  organizatio 
corporis  primi  liominis  nou  fiiit  facta  per  viam 
naturalis  generationis,  nt  per  se  notam  est  : 
ergo  a  solo  Deo  fieri  potuit.  Quod  si  cpiis  dicat, 
quamvis  Angeli  non  potuerint  naturaliter  co- 
operari  illi  actioni ,  potuisse  niliilominus  ut 
instruraenta  Dei  illa  coeificere.  Respondemus^ 
esto  id  fuent  possibile  ,  nullo  modo  allirmari 
posse,  ita  esse  factum,  quia  fui.cset  opus  mira- 
culosum,  quod  sine  fundamento  asserendum 
non  est.  Pra^sertim  quia  inde  sequerctur  An- 
gelos  cum  Deo  liominem  procreasse^  quia  qui 
sufficienter  disponit  materiam  ad  mtroductio- 
nem^,  et  unionem  formae,  compositum  produ- 
cit,  pliysice  loquendo,  hoc  enim  modo  homo 
generat  hominem  :  hoc  autem  Angelis  tri- 
buere;,  erroneum  est,  quia  repugnat  Scriptu- 
ris^  ex  quibus  habemus  solum  Deum  ex  terra 
hominem  creasse,  ut  allegatum  est  ex  Gen.  \, 
2  et  5,  Ecclesiast.  47,  1,  ad  Gorinth.  10,  et  ad 
Coloss.  3,  et  confirmant  omnia,  qua?  ex  Patri- 
bus  adduximus.  Ac  denique  confirmatur,  quia 
alias  etiam  omnia  animantia  ,  ut  vegetabilia 
dici  possent  facta  ministerio  ,  et  cooperatione 
Angelorum  :  imo  consequenter,  et  majori  ra- 
tione  ita  dicendum  esset.  Consequens  autem 
erroneum  est,  nam  hoc  esset  facere  Angelos 
creatores  universi,  quamvis  minus  principales. 
7.  Pro  assertione  amplius  stahilieiula  clii- 
lium  proimiitur ,  sitne  corpus  Aclce  in  instanti, 
vel  successive  formatnm.  —  Ut  autem  hsec  ve- 
ritas  amplius  declaretur,  interrogari  potest,  an 
corpus  Adffi  in  instanti  fuerit  formatum,  seu 
productum,  vel  per  successionem  aliquam.  Ut 
autem  interrogationis  sensus  percipiatur,  ad- 
vertendum  est  non  esse  dubium  ,  quin  pro- 
ductio  Adami  iu  uno  instanti  facta  sit,  nimi- 
rum  in  illo,  in  quo  anima  fuit  creata^  et  corpori 
unita.  Unde  consequenter  etiam  est  certum 
corpus  Adffi  in  uno  determinato  instante  ince- 
pisse ,  esse  corpus  humanum ,  sive  per  corpus 
humanum  intelligas  corpus  jam  informatum 
anima  humana,  sive  intelligas  corpus  ultimate 
dispositum  ad  introductionem  animae  huma- 
uee,  ut  prius  tantum  natura,  quam  informatio 
ejus  :  quia  utroque  modo  illa  dispositio  cor- 
poris  simul  duratione  cum  anima  ejusque 
unione  incipit.  Quia  vero  ha3c  ultima  disposi- 
tio  ante  ultimum  terminum  suum  Iiabet  lati- 
tudinem,  vel  intentione  qualitatum,  vel  in 
condensatione,  vel  rarefactione  materise,  ut 
ex  illa  possint  varia  membra  duriora ,  vel 
meliora  sub  liac  vel  illa  figura  formari :  ideo 
quserimus ,  an  illud  instans  ,  in  quo  fuit  con- 
summata  ultima  dispositio,  et  organizatio  il- 


niMEDIATE  A  DEO  fiX  LIMO,  ETC.  173 

lius  corporis ,  f uerit  terminus  pra^cedentis  al- 
teratiouis  et  mutationis  successivse  ,  sicut  est 
in  humana  generatione,  vel  potius  fuerit  tota 
facta  in  uno  instauti,  in  quo  simul  inceperit, 
et  totum  corpus  Adse,  et  omnia  membra  ejus, 
et  omnes  qnalitates,  et  varise  dispositiones,  ac 
figuroe  membrorum  omnium.  Ita  ut  tota  illa 
materia  immediate  ante  illud  instans  fuerit 
sub  forma  terrae,  aut  luti,  et  sub  uniformi  dis- 
positione  in  omnibus  partibus  suis,  in  illo  vero 
instanti  coeperit  tota  esse  cum  integra  varietate 
membrorum,  et  omnium  dispositionum  cor- 
poris  humani,  anima  rationali  in  eodem  ins- 
tanti  formati. 

8.  Pro  formatlone  instantanea  vkletur  stare 
D.  Thom.as  aVique  theologi.  —  In  hoc  dubio 
nihil  invenio  expresse  dictum  a  D.  Thoma  in 
hac  materia,  tamen  si  attente  legatar  in  dicta 
q.  91,  art.  2,  et  sequentibus  iusinuare  videtur 
proiluctionem,  seu  formationem  illins  corporis 
subito,  et  in  momento  totam  factam  esse,  su- 
periori  modo  supra  explicato.  Et  idem  viden- 
tur  sentire  alii  theologi  ;  et  videtur  po.sse 
colligi  cx  Damasceno,  lib.  2,  de  Fide,  c.  12, 
diceute,  Corpws,  et  animauna  creata  sunt,non 
autem  ut  Origenes  clelirax.it,  hcec  prius,  illud 
posterius.  Quod  etiam  sentit  Gregorias  Nysse- 
nus,  libro  de  Opificio  homin.,  c.  28  et  29,  ubi 
ex  professo  impugnat  eos,  qui  dixerunt  cor- 
pus  kCidd  fuisse  productum  prius  tempore, 
quani  anima  iuformaretur  :  quod  etiam  docet 
D.  Thomas,  d.  q.,  art.  4-,  ad  3.  Ergo  conse- 
quenter  seutiunt  hi  Patres,  totam  corporis 
dispositionem  in  uno  instanti  fuisse  perfectam. 
Nam  si  paulatim,  et  successive  facta  esset, 
necessario  corpus  illud  aliquo  modo  tempore 
prsecessisset  animiB  introductionem. 

9.  Suacletur  hac  sententia.  —  Et  suadetur 
hffic  sententia  primo  ex  verbis  illis  Gen.  2  : 
Formavit  Deus  hominem  cle  limo  ternx.  Quibus 
verbis  insinuantur  duo.  Primum  est  hominem 
formatum  esse  immediate  ex  limo  terrae,  sine 
ulla  mora  intermedia  :  aliud  est,  simul  fuisse 
corpus  illud  formatum  et  hominem  produc- 
tum.  Unde  sicut  homo  in  illo  solo  iustanti  to- 
tnm  corpus  formatum  est.  Secundo  idem  sua- 
detur,  quia  alias  illa  materia  limi,  si  paulatim^ 
et  successive  ad  formam  hominis  disposita  est, 
prius  extitisset  sub  forma  vegetativa  tantum, 
vel  sensitiva,  quam  perveniret  ad  rationalem, 
sicut  fit  in  naturali  hominis  generatione  :  nam 
est  eadem  ratio,  quia  id  non  provenit,  nisi  ex 
eo  quod  in  successiva  mutatione  non  fit  trau- 
situs  ab  extremo  ad  extremum,  nisiper  me- 
dium.  Cousequens  autem  uou  videtur  admit- 


474 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTIyE 


tendum  ,  tiim  qiiia  alias  priiis  fecisset  DEUS 
embrionem^  quam  hominem  :  tum  etiam  quia 
eadem  rationc  dici  posset  successive  fuisse  dis- 
positas  partes  organicas  corporis  Adse^  et  con- 
sequenter  principaliores  partes^  ut  sunt  cor, 
cerebrum,  et  liepar^  prius  fuissent  informatae 
anima  rationali,  quam  reliquse  parteS;,  sicut  fit 
in  liominis  gencratione.  Hsec  autem  absurda 
sunt,  cum  tamen  eadem  sit  de  omnibus  ratio. 

10.  Quibus  triliii  queat  successiva  formatio. 
—  Probatur  ex  G-enes.  2.  —  Contraria  vero 
pars,  nimirum  corpus  illud  successive  organi- 
zatum  esse,  attribui  potest  auctoribus  dicenti- 
bus  corpiis  Adami  prius  fuisse  productum, 
quam  anima  rationali  informatum.  Quam  do- 
cuit  Ghrysostomus,  homilia  duodecima  et  de- 
cima  tertia  in  Genesim,  et  sequitur  Abulensis, 
Genesissecundo,  et  Castro  contraHseres.,  verbo 
Anima,  hseres  3.  Nam  hi  auctores  non  intel- 
lexerunt  corpus  Adse  perfecte  Immanum,  id 
est,  cum  ultima  dispositione  ad  animam  tem- 
pore  preecessisse  informationem  animse  :  hoc 
enim  contra  rationem  philosophicam  est,  et 
sine  ullo  fundamento  fuisset  excogitatum  :  in- 
telligunt  ergo  corpus  hominis  delineatum  ,  et 
externa  hominis  forma  compositum,  et  imper- 
fecte  dispositum  pri^ecessisse  tempore  introduc- 
tionem  anirase ,  ac  proinde  ab  imperfecto  ad 
perfectum  successive  producendo  ,  tandem  ad 
ultimam  dispositionem  pervenisse;  et  sic  pro- 
batur  hsec  sententia  ex  illo  Genes.  2  :  Forma- 
vit  igitur  Deus  hominem  de  limo  terrcp.  etinspi- 
ravit  in  faciem  ejus  spiraculum  vitce.  Nam  hoc 
loco  sermo  est  de  formatione  hominis  quoad 
corpus,  utsentit  Augustinus,  Ub.  13^  de  Civit., 
c.  24 :  Qida  Deus  non  nisi  corpori  inspiravit 
spiraculuin  vitce.  At  vero  corpus  illud  jam  ha- 
bebat  faciem  hominis,  quando  Deus  inspiravit 
in  illud  :  ergo  prius  fuit  homo  formatus  de 
limo  terrse,  et  externam  formam  hominis  ha- 
buit,  quam  informaretur  anima,  ac  proinde 
successive  formatum  est. 

\  i .  Item  ratione. —  Ratione  ostendi  hoc  po- 
test,  quia  non  potest  formari  corpus  hominis 
ex  terra  nisi  intercedente  aliqua  mutatione  lo- 
cali :  sed  mutatio  localis  non  potest  fieri  in  in- 
stanti:  ergo  nec  transitus  ille  materiffi  exis- 
tenlis  sub  forma  terrse  in  corpus  humanum 
perfectum  potuit  fieri  in  instanti,  ac  subinde 
necessaria  fuit  aliqua  successio,  in  qua  corpus 
hominis  formaretur.  Major  probatur,  quia  h- 
mus  terrse  erat  uniformis  in  figura  raritate,  vel 
densitate :  ergo  ut  ex  illo  fierent  varia  membra 
corporis  humani  distincta  in  figuris,  situ,  con- 
densatione;,  vel  raritate,  necessarium  fuit  par- 


tes  illas  secundum  locum  mutari,  nt  facile 
consideranti  patebit.  Minor  autem  nota  est  in 
Philosophia.  Et  ideo,  si  portio  illa  terrse  ex 
variis  locis  congreganda  fuisset,  in  aliquo  tem- 
pore  saltem  brevi  id  fieri  oporteret:  ergo  si- 
miUter  si  pars  Umi  densauda  fuit  ad  conficien- 
dum  os,  verbi  gratia,  vel  caput  hominis,  in 
tempore  densari  debuit,  quia  Ucet  condensatio 
non  sit  proprie  motus  locaUs,  non  tamen  fit 
sine  mutatione  locaU,  ac  proinde  successionem 
reqiurit,  et  sic  de  cseteris  membris :  ergo  non 
potuit  iUud  corpus  perfecte  formari  in  unico 
solo  instanti. 

12.  DuUum  agitatum  utrinque  difficilem. 
— Hoc  dubium  simile  est  iUi,  quod  de  concep- 
tione  corporis  Christi  Domini  tractavi,  in  2  t., 
3  p.,  disp.  11,  sect,  2,  ubi  utramque  partem 
esse  dixit  ditEcilem.  Nam  spectando  puram 
rationem  philosophicam  ,  videtur  faciUus  dici 
organizationem  UUus  corporis  cum  aUqua  suc- 
cessione  factam  esse,  saUem  quoad  mutatio- 
nem,  per  quam  omnes,  et  singulse  partes  ma- 
terise  in  eo  situ  et  loco  constitutse  sunt,  in  quo 
in  instanti  productionis  et  informationis  ani- 
mse  esse  oportebat.  At  vero  considerando  tes- 
timonia,  et  rationes  theologicas,  censui,  proba- 
bilius  simpUciter  esse,  etomninoverum,corpus 
Christi  in  imo  momento  perfecte  formatum 
esse,  et  immediate  ex  sauguine  Yirginis.  Ex 
qua  resolutione  in  prseseuti  infero ,  potuisse 
Deum  eodem  modo  corpus  Adse  perfectum  in 
momento,  et  immediate  ex  Umo  formare,  quia 
est  eadem  ratio.  Nam  Ucet  corpus  Adaj  fuerit 
majus,  et  pcrfectse  atatis  et  magnitudinis,  ut 
infra  dicemus,  nihilomiuus  inde  non  oritur 
major  repuguantia,  ut  per  se  notum  est.  An 
vero  ita  factum  sit,  profecto  non  est  ita  certum 
de  corpore  Adsp.,  sicut  fait  de  corpore  Christi ; 
tum  quia  neque  ex  aliis  principiis  fidei  ita  col- 
ligitur,  nec  ex  Patruni  doctrina  seque  coufir- 
matur  ;  tum  etiam,  quia  illud  non  est  factum 
in  conceptione  Christi  sine  magno  miraculo, 
ut  ibi  declaravi,  quod  miraculum  in  summo 
Dei  opere,  et  maxime  miraculoso  convenien- 
tissimnm  fuit:  inprsesenti  autem  opere,  quod 
tantum  ad  productionem  hominis  in  esse  na- 
turse  pertinebat,  non  videtur  vel  affirmandum, 
vel  exaggerandum  miraculum  (ut  ssepe  dixi) 
cum  necessarium  non  sit.  Nam  sine  dubio  po- 
tuit  Deus  per  mutationem  successivam  forma- 
re  corpus  illud,  ut  probat  ratio  adducta  in  pos- 
teriori  sententia.  Quse  vero  in  priori  adducun- 
tur,  solum  probant  corpus  ultimate  etperfecte 
dispositum  non  prascessisse  tempore  animse 
creationem.   Neque  videtur  necessarium^  ut 


€AP.  I.  AN  CORPUS  AT)M  FLERIT  IMMEDIATE  A  DEO  LIMO,  ETC 


transitus  a  limo  terrse  ad  esse  hominis  imme- 
diatus  fuerit^  et  ita  Augustinus^  lib.  2^  de 
Genes.,  contr.  Manicli.^  cap.  8,  utramque  ex 
dictis  sententiis  sub  disjmictione^  et  ut  proba- 
bilem  ponit;  licet  in  lib.  \,  Retraction.,  c.  lO^ 
tandem  sententiam  de  antecessione  corporis 
ad  animam  prseferre  videatur, 

13.  Prior  tamen  senteutia  in  num.  8,  posila 
magis  prohatur.  —  Niliilominus  tamen  primaj 
sententise  ut  probabiliori  adhaereo^  asseroque 
corpus  ilhid  in  instanti  fuisse  formatum,  ita 
ut  ex  lerra  immediate  fuerint  facta  ossa,  caro, 
nervi,  et  orania  simiha^  quas  simul  etiam  inter 
se  facta,  et  debite  ordinata  composita  fuerunt. 
Ducorprimo,  quia  hoc  estmagis  consentaneum 
verbis  ilhs  :  Faciamus  hominem  ,  et  creavit 
Deus  hominem,  et  formavit  Deus  hominem. 
In  quibus  verbis  ultimis  vel  non  est  necesse 
inteUigere  solum  corpus,  sed  totum  hominem, 
sicut  inteniguntur  priora  (nam  totus  homo  dici 
potest  formatus  ex  hmo  terree,  quamvis  sohim 
ex  parte  corporis  inde  fuerit  productus)  vel 
licet  de  solo  corpore  verba  illa  intenigantur, 
non  inde  colligitur,  fuisse  corpus  iUud  prius 
tempore  productum,  sed  ordine  tantum  na- 
turee,  expUcatur  enim  ibi  distincte  et  per  par- 
tes  quod  simphcitur  in  capite  primo  dictum 
fuerat,  Deum  creasse  hominem^  id  enim  fecit, 
partim  corpus  ex  luto  configurando,  partira 
spiracuhira  vitse  inspirando  :  utrumque  autem 
simul  heri  potuit  cum  solo  ordine  naturoe,  vel 
mutuo  inter  partes  iUas,  in  diverso  genere 
causarum  :  vel  certe  prsecipue  ex  parte  cor- 
poris  in  ordine  executionis,  hcet  auima  fuerit 
prior  ordine  intentionis.  Semper  tamen  si- 
gnificatur,  utrumque  factum  esse  simul  du- 
ratione  per  indivisibilem,  et  instantaneum  to- 
tius  hominis  productionem.  Secundo  moveor, 
quia  hoc  modo  credimus  produxisse  Deum  in 
instanti  csetera  animaUa  etiam  quoad  corpo- 
rum  accidentalem  formationem,  organizatio- 
nera  et  dispositionem,  sciUcet  pisces  et  vola- 
tiUa  ex  aqua,  et  ceetera  animantia  ex  terra, 
quia  omnia  produxit  simpUci,  et  absohito  im- 
perio,  ut  ex  modo  loquendi  Scripturse  coUigi- 
tur  :  ergo  a  fortiori  de  corpore  hominis  idem 
dicendura  est.  Tertio  est  optima  ratio,  quia  U- 
cet  Deus  produxerit  hominem,  et  csetera  ani- 
mantia  ex  prsejacente  materia,  nilUlominus 
produxit  iUa  aUiori  modo  quam  per  natura- 
lem  generationem,  ac  proinde  per  queradara 
secundarium  modura  creatiouis,  ut  in  supe- 
rioribus  declaravi :  et  ideo  sicut  per  creatio- 
nem  ex  niliilo  fiet  corpus  humanura  simul 
quoad  omnia  sua  merabra,  et  omnem  disposi- 


175 

tionem,  et  figurationem  eorum  :  ita  non  ob- 
stante  prsesuppositione  materioe  snbito  creari 
potuit  et  debuit.  Nam  hcet  iUe  modus  pro- 
ductionis  aUior  sit,  et  in  hoc  sensu  dici  possit 
supernaturalior,  nihilominus  est  magis  ac- 
commodatus  primse  productionis  substantia- 
hum  rerura  a  potentissimo  auctore  suo. 

14.  Consectarium  ad  sententiam  proxime 
proiatam  non  concurrisse  Angelos  ad  forma- 
tionem  prwdictam.  —  Quod  si  htec  opinio  vera 
est,  certius  erit  Angelos  non  solum  non  fuisse 
cooperatos  ad  productionera  corporis  huraani, 
ut  huraanura  est  (quod  est  certissimura,  ut 
dixi)  verura  etiam  neque  ad  illud  corpus  for- 
maudum,  vel  organizandum.  Imo  neque  ad 
aUquara  terram  congregandam  ministerium 
aUquod  exhibuisse,  quia  ex  Ulo  hrao  terrae 
prout  immediate  antea  in  hmo  jacebat,  subito 
creavit  Deus  hominem  juxta  proedictara  sen- 
tentiam.  Si  autera  aUqua  successio  admitlatur 
in  figuratione  liumani  corporis  quoad  materise 
quantse  densationem,  et  figurationem  sic  qui- 
dem  faciUus  admitti  potest  aUquod  Angelo- 
rum  raiuisteriura,  non  vero  tale,  quod  pertin- 
geret  ad  perfectionera  corporis  humani,  non. 
tantum  ut  humanura  est,  verura  etiara,  ut 
aniraale  prius  tempore  formatura,  in  aUquo 
esse  rainus  perfecto,  id  est,  habens  carnem,  et 
ossa,  etc,  nondum  taraen  apta  et  proxime 
disposita  ad  animam  rationalem,  sed  ad  ali- 
quam  minus  perfectam,  et  quasi  in  via  ad  iUius 
introductum.  Nam  hoc  etiam  non  potest  tri- 
bui  AngeUs,  tum  quia  non  est  verisimile^ 
hunc  ordiuem  productionis  in  prima  hominis 
creatione  servatura  esse;  tum  etiam  quia  etiam 
AngeU  neque  per  se  virtutera  habent  ad  efii- 
ciendum  corpus  iUud  animale  in  statu  iUo  im- 
perfecto,  neque  etiam  applicando  activa  pas- 
sivis  iUud  efiicere  poterant,  quia  etiam  corpus 
horainis  sub  iUo  statu  non  fit  naturaliter,  nisi 
per  virtutera  formativam  semiuis,  quse  per 
solam  appUcationera  extrinsecorura  agentium 
suppleri  non  potest,  sed  tantum  virtute  divina, 
sicut  de  animaUbus  perfectis  in  superioribus 
cUximus. 

15.  Quem  ad  summum  concursum  /lahere  po- 
tuerunt.  —  Sed  de  facto  nullum  videntur  ha- 
buisse.  —  Quapropter  ad  summum  potuerunt 
AngeU  juxta  iUam  sententiam  congregare  li- 
mura,  et  ex  eo  quasi  statnara  similem  humano 
corpori  perlocalem  motura  compingere  et  con- 
figurare,  et  in  eo  statu  constituere,  in  quo  sine 
interventu  aUcujus  novse  mutationis  loeaUs, 
vel  condensationis,  aut  rarefactionis,  quae  iUam 
requirat,  per  subitam  alterationem  fuert  ini 


M6 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTL^. 


instanti  corpns  illud  a  solo  Deo  factiim  hnma- 
niim,  et  per  inspirationem  animse  vivificatum. 
Qui  modus  facilior  quidem  est,  licet  non  ne- 
cessarius,  nec  fortasse  conveniens,  ut  dixi.  Et 
similiter  illo  posito  fuit  quidem  possibile  illud 
angelicum  ministerium,  tamen  hoc  etiam  in- 
certum  est.  Unde  divus  Thomas  supra  de  pos- 
sibili  tantum  locutus  est^  nou  de  facto :  imo 
Augustinus,  Ub,  9,  de  Genes.  ad  litter.,  c.  15, 
dixit  neminem  posse  afTirmare,  quale  fuerit, 
et  consequenter  neque  an  fuerit,  quia  nulla 
auctoritate,  vel  sufficienti  conjectura  id  potest 
affirmari.  Unde  fortasse  etiam  juxta  hanc  sen- 
tentiam  probabilius  creditur  Angelos  nullum 
prorsus  ministerium  in  liac  productione,  seu 
formatione  corporis  humaui  habuisse.  Quia 
licet  corpus  iilud  praivia  aliqua  mutatione  siic- 
cessiva  formatum  fuerit :  illa  tamen  cum  tanta 
celeritate,  et  potentia  creatoris  facta  est,  ut 
nullum  locum  Angelorum  ministerio  conces- 
serit,  quia  vel  eoriim  naturalem  virtutem  su- 
perabat,  vel  certe  supervacaneum  erat. 

16.  Dubium.  altenmi  Infartilum.  —  Respon- 
sio  ad  priorem  partem.  —  Posterioris  partis 
responslo  remittitur.  —  Tandem  inquiri  hic 
potest  de  illo  corpore,  an  fuerit  creatum  cum 
omni  perfectione  necessaria,  ac  debita  animse 
rationali,  seu  corpori  cousentaneo  tali  animte, 
vel  (ut  ita  dicam)  illa  digno.  Hoc  autem  du- 
bium  tractari  potest,  vel  de  perfectione  quasi 
specifica,  seu  essentiali  talis  corporis,  velde 
individuali,  integrali,  seu  consummata  etiam 
quoad  statum,  seu  setatem,  hi  priori  sensu  non 
est  qusestionis  locus  :  necessarium  enim  fuit 
corpus  ilUid  habere  hujusmodi  specificam  per- 
fectionem,  non  sohim  quia  proprie  loquendo 
hanc  perfectionem  specificam  et  essentialem 
ab  anima  formaliter  recipit,  sed  etiam  quia 
necessario  liabere  debuit  illas  dispositiones,  et 
in  eo  gradu,  quem  anima  ipsa  rationalis  ad 
informandum  corpus  ex  vi  suee  essentiee,  et 
speciei  requirit.  Nam  corpus  sic  proxime  dis- 
positum  potest  suo  modo  dici  specificum,  et 
connaturale  homini  ratione  suse  speciei  :  et 
ideo  non  est  dubium,   f[uin  corpus  Adai  lianc 
perfectionem  habuerit  ad  tale  individuum  de- 
terminatura.   Statim  vero   succedit   qucestio, 
cum  anima  rationis  sit  perfectissima  omnium 
formarum,  cur  corpus  etiam  Immanum  non 
fuerit  factum  caiteris  omnibus  exceUeutius  , 
vel  iu  materia  ut  coelesti,  vel  meliori,  vel  sal- 
tem  in  omnibus  proprietatibus  corporalibus, 
magnitudine,  viribus,  perspicacia  sensuum  et 
simiUl)us.  Sed  lifec  qutestio  ad  nos  non  spectat 
in  prsesentij  est  enim  philosopliica,  et  in  Ubris 


de  anima  tractari  solet,  ideoque  uno  verbo 
dicimus,  animse  datum  esse  corpus,  qnod  esset 
ad  cognoscendum  aptissimum,  et  ad  lioc  ne- 
cessarium  fuisse,  ut  ex  tali  materia  conditum, 
et  taU  temperamento  esset  affectum  :  ideoque 
in  hac  perfectione  eminere  debuisse,  etiamsi 
in  aliis  proprietatibus,  quse  cum  hac  conjungi 
non  poterant,  careret.  Ut  latius  divus  Thomas 
prosequitur,  dicta  q.  91,  art.  3  et  4,  et  Grego- 
rius  Nyssenus,  de  Hominis  opific,  cap.  30,  et 
Lactantius,  Ub.  de  Opific.  Dei,  a  cap.  !2,  et 
Ambrosius,  lib.  6,  Exaem.,  cap.  9,  Basilius, 
homil.  10  et  H,  Exaem.,  et  videri  etiam  po- 
test  Galenius,  libro  8,  de  usu  partium.  De  al- 
tero  vero  sensu  qua;stionis,  scilicet,  de  indivi- 
dui  perfectione  iu  tertio  capite  commodius  di- 
cemus. 

CAPUT  II. 

UTRUM    CORPUS   EV^   EX   COSTA   AD.E   FUERIT 
PRODUCTUM,   ET   QUOMODO. 

1.  Cajetani  opinatio  in  prima  parte  hujus 
capitis.  — Priusquam  de  ar.is  circumstantiis 
hnjus  creationis  dicamus,  de  formatione  cor- 
poris  primoe  mulieris  dicere  oportet,  quia  cae- 
tera  utrique,  viro  et  foeminge,  communia  sunt. 
Creationem  igitur  Eva;  in  2  capite  Genesis,  ita 
Moyses  describit :  Immisit  Hominus  Deus  so- 
porem  inAdam,cumque  oldormisset,  tulit  unam 
de  costisejus,  et  replevit  carnempro  ea,  et  cedi- 
ficavit  Dominus  Deus  costam,  qnam  tvlerat  de 
Adam  in  mnlierem,  etc,  per  quee  verba  videtur 
prior  pars  qucestionis  definita.  Nihilomiuus  ta- 
men  Cajetanus  superGenesim  ausus  est  negare 
corpus  Evse  fuisse  revera  formatum  ex  costa 
Adffi,  ideoqne  verba  Scripturffi  metaphorice 
interpretatur.  Aliosque  iu  ea  seutentia  fuisse 
refert  Molina,  tractatu  de  opere  sex  dierum, 
disput.  24,  nemiuem  tamen  in  particulari  no- 
minat,  neque  ego  illum  reperi,  nec  Castro, 
aut  Prateolus  illum  referunt  :  imo  Pereira, 
I.  4,  in  Geues.,  disputat.  deformat.  Evse,  imum 
Cajetauum  (ait)  hanc  litem  movisse.  Motus  est 
autem  Cajetanus  ob  difficultates,  quse  ex  tali 
modo  productionis  oriuntur.  Prima  est,  quia 
alias  vel  coi-pus  Adee  fuisset  monstrosum  ante 
formationem  Evse,  vel  post  illam  mancum  per- 
mausisset.  Consequeus  autem  est  absurdum  : 
ergo  nuilateuus  in  prima  rerum  productione 
admittendum  est.  Sequela  patet,  quia  vel  Adam 
creatus  fuit  cum  aliqua  costa  supra  uumerum 
corpori  humano  coimaturalem,  et  ita  liabuit 
corpus  monstrosum,  vel  tautum  habuit  costas 


CAP.  II.  AN  CORPUS  EV.^  EX  COSTA  AD.-E  FUERIT  PRODUCTUM,  ETC. 


li/ 


debitas  corpori  hnmano,  et  sic  ablata  nna,  cor- 
pns  mancnm  relictnm  est. 

2.  Secnnda,  qnia  in  costa  Ada3  non  erat 
snfficiens  materia  ad  integrnm  Evee  corpus 
formandnm  :  ergo  si  alinnde  alia  materia  ne- 
cessaria  snmpta  est^  potius  ex  re  alia  formata 
fnit  Eva;,  quam  ex  costa  Adte,  qnia  in  majori 
quantitate  aliunde  sumpta  fuit,  et  consequen- 
ter  snperflnum  fuisset,  costam  ab  Adamo  an- 
ferre  solnm  ad  illins  materiee  complementum, 
cnm  facilius  mnlto  potuerit  tota  alinnde  snmi, 
Tertia  ratio  sit,  qua3  in  superioribus  seepe  tacta 
est;,  quia  in  prima  rernm  productione  non  sunt 
mnltiplicanda  miracula  sine  necessitate.  Non 
potuit  autem  mnlier  illo  modo  formari^  nisi 
valde  miracnlose  :  ergo  credendum  non  est 
ita  factnm  esse,  ut  littera  Genesis  in  cortice 
sonare  videtnr.  Quarto  supponit  Cajetauus 
Adamum  et  Evam  prius  fuisse  simul  creatos, 
eeqne  primo  (nt  sic  dicam)  propter  illa  verba 
Genes.  i  :  Masculuvi  et  fmminam  creavit  Deits. 
Unde  infert  narrationem  de  formatione  Eva3 
ex  costa  non  posse  ad  litteram  intelligi,  quia 
non  potuit  Eva  bis  prodnci:  ergo  solum  fnit 
qna^dam  parabola  per  qnam  et  defectus  mu- 
lieris  comparatione  viri,  et  diminntio  roboris 
ex  animo  viri  ob  uxorem  significata  sunt,  cnm 
aliis^  qnffi  late  prosequitur.  Quinto  exemplis 
id  confirmat^  et  imprimis  ait,  etiam  soporem 
Adse  metaphorice  intelligendnm  esse^  et  per 
ilhim  significari  defectnm  virtutis  in  viro  , 
quando  foeminam  generat.  Deinde  ponderat, 
qnod  ibi  prsemittitnr  de  animalibns  quoe  Dens 
adduxit  coram  Adam,  ad  inquirendum,  an  in 
eisinveuiret  adjntorium  simile  sibi,  qnodplane 
ridicuhmi  esset,  si  ad  litteram  inteUigeretur. 
Ahud  est  de  verbis  ihis,  et  addioxit  eam  ad 
Adam.  Nam  si  Eva  fnisset  ex  costa  Adae  for- 
mata,  creata  esset  iUi  conjunctissima  :  ergo 
non  potnisset  ad  illum  addnci :  ergo  non  pos- 
sunt  verba  illa  ut  sonant  ad  htteram  intelligi. 
Addit  etiam  ahud,  Jioc  nunc  os  ex  ossihus  meis, 
quod  per  metaphoram  exponit  de  omni  mu- 
here,  et  quod  dicatnr  os  de  ossibns  viri,  qnia 
nimirum  de  robore  viri  in  muhere  salvatur,  et 
caro  de  carne,  quia  in  foemina  affectns  carnis 
non  minuitnr.  Deniqne  indncit  ex  capite  tertio 
maledictionem  serpentiS;,  quam  etiam  fignrare 
intelligendum  esse  pntat. 

3.  Catholica  assertio  contra  Cajetanum.  — 
Prohatur  priona  ex  Scriptura.  —  Nihilominus 
sententia  catholica  est  verba  iUa  Scripturee 
esse  ad  htteram  intehigenda.  Ac  proinde  vere, 
ac  reahter  tulisse  Deum  unam  costam  Adee,  et 
ex  iila  corpus  Evse  formasse.  Probatur  primo 

III. 


exipsa  narratione  Genesis ;  tum  ex  illa  ratione 
generali,  quod  narratio  illa  est  historica,  et 
quod  liistoria  non  est  ad  metaphoras  tradu- 
cenda,  nisi  ubi  fuerlt  manifesta,  vel  in  alhs 
locis  Scripturee  itadeclarata,  vei  perEcclesiam 
exposita  :  niliil  autem  liorum  in  preesenti  in- 
venitur;  tnm  etiam,  qnia  ex  ipso  contextu  ser- 
monem  esse  proprium  constare  potest.  Nam  in 
fine  capitis  primi  Moyses  brevi  compendio 
narravit  Deum  creasse  hominem  mascnhim 
et  foeminam.  Statim  vero  cap.  2,  ntrinsqne 
corporis  productionem  distincte,  et  singulatim 
declarare  volens,  prius  de  viro  dicit :  Furmamt 
Deus  liomAnem  de  Ihno  terrce,  postea  vero  pro- 
ductionem  Evffi  describit.,  dicens  :  yEdificamt 
Dominus  DeMS  costam,  quavi  tulerat  de  Adam 
in  mulierem.  Ergo  sicut  proprie  locutus  est, 
narrando  creationem  Adee,  ita  etiam  narrando 
creationem  Evae.Et  comprobatnr  hic  sensns  ex 
aliis  Scriptnrse  locis,  dicitur  enim  Tobioe  8:  Tii 
fecisti  Adam  de  limo  terrce,  dedistique  ei  adjic- 
torium  Evam,  etclarius  Eccl.  17:  Deus  creavit 
de  terra  liominem,  ubi  de  solo  Adam  evidenter 
loqnitur,  nam  snbdit  inferius  :  Creavit  ex  ipso 
adjutorium  simile  siM,\\h\  ponderanda  est  par- 
ticnla  eco  ipso  :  niliil  enim  clarius  dici  poterat. 
Nam  sicut  prius  dixerat  hominem  deterra  esse 
creatnm^  ita  dicit  postea  foeminam  ex  viro,  in 
hoc  chstinctionem  constituens  inter  utriusque 
productionem.  Unde  dixit  Panlus^  1  ad  Cor.  1 1 : 
Non  vir  ex  muliere,  sed  miilier  ex  viro,  et  Ac- 
tor.  17,  dixit  idem  Panlus  :  Fecitque  ex  uno 
omne  genus  Jiorninum,  inJiabitare  super  univer- 
sam  faciem  terrce.  Unde  non  minus  errat  Ca- 
jetanus  ,  dicens  simul  creasse  Deum  Adam  et 
Evam,  alias  non  fecisset  Deus  ex  uno  omne 
genus  humanum,  sed  ex  duobus  contra  verba 
Panli.  Imo  etiam  contra  expressam  sententiam 
Sapientiee,  cap.  10,  ubi  de  Adam  dicitur  :  Pri- 
mus  formatus  est  a  Deo  Pater  orhis  terrarum, 
cum  sohcs  esset  factus.  Quomodo  enim  ali- 
quando  soius  fuit,  si  semper  sociam  habnit  ? 
DeniquePaulusl,Tim.2,  expresse  dicit:  Adam 
primus  formatus  est,  deinde  Eva. 

4.  Prohatur  secundo  exPatrihus,  et  communi 
sensu  Ecclesif£.  —  Secundo  Patres  omnes,  et 
universa Ecclcsia usque  ad  Cajetanum  ita  Scrip- 
tnram  inteUexerunt,  ut  tanquam  rem  certam, 
et  cathohcam  credidernnt  Evam  ex  costa 
Adai  fuisse  formatam.  Quod  acieo  verum  cre- 
didit  Hieronymus,  super  Epist.  ad  Philem.,  ut 
dixerit,  non  posse  aliquem  in  Deum  credere,  nisi 
^.redat  vera  esse,  quce  scripta  sunt,  qna;  sic  nu- 
merat :  Adam  a  Deo  plasmatum,  Emm  ex  ccsia 
illius,  et  latere  fahricatam,  FnccJi  translaium, 

li2 


178 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTL^. 


etc,  sentiens  tam  esse  de  fide  illud  secundiim 
in  proprietate  intellectum,  sicut  primum,  et 
tertium.  Etepist.  61,  adPammach.de  errorib., 
Joan .  Hierosolymitani  dicit :  Evam  m  typo 
Ecclesite  fuisse  de  costa  viri  ccdificatam  :  con- 
sentit  Chrysostomus,  homil.  15,  in  Gen.,  et 
Augustinus,  de  Civ.,  c.  2i  et  23,  Gregorius, 
homil.  6,  in  Ezechiel.,  consentiunt  denique 
omnes  Patres  super  locum  Gen.  et  ad  Eph.  5, 
Acdenique  ConciliumViennensein  Clementinal 
de  Summa  Trin.,  ait,  Ecclesiam  formatam 
esse  de  latere  Ghristi,  typumque  ejus  fuisse 
formationem  Evae  ex  costa  Adte  :  consentit  de- 
nique  Innocentius  III,  in  capite  Gaudenius,  de 
Divort.,  dicens  :  Ah  initio  una  costa  in  unam 
fmminam  est  conzersa.  Propter  qute  Alfonsus 
de  Castro  ,  in  verbo  Adam ,  non  dubitavit 
sententiam  Cajetani  inter  hsereses  ponere , 
quem  secutus  est  Prateohis,  qui  declarant  se 
doctrinam,  non  personam  damnare,  quia  sine 
dubio  credendum  est,  absque  pertinacia  er- 
rasse. 

5.  Prohatur  tertio  ratione. — Tertioproma- 
teriae  quaUtate  possumus  ratione  argumentari, 
quia  Moyses  per  illa  verba  narrat  ahquam  ac- 
tionem  Dei  circa  primam  muUerem,  seu  ejus 
productionem  ;  sed  nuUa  potcst  designari  actio 
Dei,  •qufe  per  iUa  verba  metapliorice  inteUecta 
describatur  :  ergo  necessario  inteUigenda  sunt 
de  actione.  quoe  in  omni  proprietate  per  iUa 
verba  significatur.  Minorem  sufficienter  pro- 
bamus  ex  ipso  discursu  Gajetani;  dicit  enim 
per  ablationem  costa^  significatam  esse  dimi- 
nutionem  roboris  ex  animo  viri  ob  nxorem,  et 
per  costam  significatam  esse  socialem  vitam 
inter  virum  et  uxorem  ,  et  per  costam  quate- 
nus  una  tantum  nominatur  significari  debUi- 
tatem  foeminse,  et  in  eo,  quod  dicitur,  reple- 
visse  Deum  carnem  pro  ea,  significatum  esse, 
quod  diminutio  roboris  in  viro  ob  nxorem 
proUs  fructu  compensatur.  Sed  in  his  omnibus 
licet  Cajetanus  suo  arbitrio  verba  metaphorice 
interpretetur,  nunquam  declarat  aUquam  ac- 
tionem  Dei,  qua3  per  verba  iUa  metaphorice 
narretur,  ut  facile  consideranti  patebit.  Verba 
antem  Scriptura3,  qua?.  actionem  Dei  narrant, 
etiamsi  vel  in  re  facta,  vel  in  modo  actionis 
aUquam  metaphoram  habere  dicantur,  neces- 
sario  actionem  aliquam  significare  debent,  ut 
vera  in  aUquo  sensu  sint.  IUa  autem  verba, 
tulit,  re])levit,  wdificavit,  actionem,  imo  actio- 
nes  significant :  ergo  etiamsi  metaphora  in 
verbis  permitteretur,  ad  veritatem  semper  est 
necessarium  saUem  metaphorice  aUquam  Dei 
•actionem  significari.  NuUa  autem  a  Cajetar.o 


expUcatur,  nec  facile  excogitari  potest,  etiam.si 
fingendi  detur  licenUa. 

6.  Accommodatioyres  Cajetani  ahsque  funda- 
mento :  non  sic  quce  Patres  mysteria  comide- 
rant. — Unde  iUce  accommodationes  Gajetani 
essent  quidem  tolerabiles,  si  salva  proprietate 
verborum  in  ipso  opere  tanquam  mystico,  et 
significativo  considerarentur.  Nam  tamen  sunt 
pra^termittenda  altiora  my.steria,  qucC  in  iUo 
modo  productioins  muUeris  a  sanctis  Patribus 
considerantur,  ut  quod  voluerit  Deus  foemi- 
nam  ex  viro  creare,  nt  societatis  unitatem,  ac 
vincuhim  concordiaj  vehementius  eis  com- 
mendaret,  ut  dixit  Augustinus  12,  de  Civit,, 
cap.  21.  Item  ad  significandum  debitam  su- 
bordinationem  ad  unum  caput,  item  ad  reprse- 
sentandum  maximum  matrimonii  vincuUim 
non  sohnn  in  matrimoniocarnali,Matt.  19,  sed 
etiam  in  spirituaU  inter  Clmstum  et  Eccle- 
siam,  ut  sentit  Pauhis  ad  Ephes.  5,  et  phires 
Patres,  quos  citavi,  3  p.,  q.  1,  art.  3,  in  Com- 
ment.  circa  sohit.,  ad  5,  quse  omnia  ehidit  Ca- 
jetanus  sua  metaphorica  interpretatioue.  Ipsi 
vero  Patres,  dum  heec  mysteria  nbu  in  meta- 
phora  verborum,  sed  in  ipsius  divini  operis 
significationeconsiderant,  veritatem  cathoU- 
cam  magis  expUcant  et  confirmant. 

7.  SatisfitargumentisCajetani.  — Ad  1,  in 
01.  1 ,  quod  multo  ante  responderit  D.  TJiomas. 
— Superest,  ut  argumentis  Cajetani  satisfacia- 
mus,  quibus  respondendo,  aUeram  qusestionis 
partem  expediemus,  quomodo  sciUcet,  opus 
hoc  a  Deo  factum  fuerit.  Primum  ergo,  et  fere 
totum  fundamentum  Cajetani  fuit  dilemma 
iUud,  quod  Adumus  vel  fuisset  monstrosus 
ante  formationem  Eva?,  vel  postea  mancus. 
Quod  argumentum  jam  proposuerat  D.  Tho- 
mas,  1  p.,  q.  92,  art.  3,  secundo  loco,  et  in 
sohitione  videtur  iUam  partem  eUgere,  sciUcet 
quod  Adam  fuerit  creatus  habens  iUam  costam, 
uUra  eas,  qute  ipsi  erant  connaturales,  eam- 
que  occupasse  iUum  locum  corporis,  quem 
postea  Deus  carne  replevit,  sicut  in  aUis  cor- 
poribus  humanis  naturaUter  invenitur.  Negat 
autem  hoc  fuisse  monstrosum;  quia  costa  iUa 
erat  de  perfectione  Adae;  non  prout  erat  indi- 
viduum  quoddam,  sed  ut  erat  priucipium  spe- 
ciei  liumanas ;  sicut  semen  inquit  D.  Thomas, 
si  consideretur  respectu  individui,  superfluum 
videtur,  respectu  vero  conservationis  speciei 
necessarium  est.  Et  hanc  opinionem  frequeu- 
tius  theologi  approbant,  et  eam  late  defendit 
Abuleusis,  Genes.  13,  q.  393,  et  ibi  Hugo  de 
sancto  Victore  et  Lyra. 

8.  Instantia  contra  responsionem.  D.  Tho- 


CAP.  II.  AN  CORPUS  EVJE  EX  COST 
mrr. — Solnlur  zariis  mndis. — Secl^  instari  po- 
test,  qnia  non  est   simile  in  exemplo  allato. 
Nam  semen  naturaleest  liomini^non  tanquam 
pars  ejns,  sed  tanqnam  supefflunm  alimenti;, 
quod  ex  luitritione  naturaliter  sequitur^  sicut 
etiam  multge  alia?  superfluitates  ex  nutritione 
sequuntur  :  adperfectionem  autem  naturoS;,  et 
sapientiam  auctoris  ejus  pertinuit  illam  par- 
tem  superflnam  ex  alimento  relictam  ad  bo- 
num  speciei  ordinare^,  ita  eam  elaborando  et 
disponendo,  ut  aptumesset  generationis  instru- 
mentum.  At  vero  costa  ultra  numei^um  ordi- 
narium  non  est  naturalis  homini,  neque  Adae 
fuit :  ergo  quamdiu   Adam  illam  babuit,  non 
potuit  non  esse  monstrosus,  sicut  esset  si  sex 
digitos  in  raanu  babuisset.  Rcspondetur,  illam 
costam  non  fuisse  naturalem  tanquam  requi- 
sitam  ad  naturale  complementum  corporis  hu- 
mani,  vel  per  naturalem  ejus  actionem  prodn- 
cibilem,  nibilominus  tamen  dici  posse  aUquo 
modo  naturalem  ex  institutione  auctoris  na- 
turoe.  Nam  in  prima  emanatione  a  suo  aucto- 
re,  vel  in  moito  ejus  natura  non  postulat  ab 
intrinseco  determinatum  modum,  sed  in  boc 
auctori  naturse  subordinatur,  et  itaifle  modus 
productionis  dici  potest  naturalis,  quem  ipse 
auctor  tanquam  magis  consentaneum  tali  na- 
turae  determinavit.  Quia  crgo  Deus  decreverat 
unum  tantum  bominem  ex  terra  facere,  ut  ex 
iflo  reliqui  bomines  originem  ducerent,  ideo 
iflum    produxit  cum  integritate   corporis  ad 
illum  finem  accommodata  :  et  ideo  talis  inte- 
gritas  dici  potest  naturalis  primo  bomini,  ut 
primus  fuit,  etiamsi  aliquid  haberet,  quod  ipsi 
ut  homini  tantum  necessarium  non  fuisset ;  et 
ob  eam  rem  non  poterit  dici  tahs  homo  fuisse 
monstrosus  propter  iflam  costam,  quia  c[uo- 
modocumque  aUquid  naturale  sit,  monstrosum 
non  efiicit.  Maxime  quod  id  proprie  appeUa- 
tur  monstrosum,  quod  casu,   et  per  accidens 
evcnit  prseter  intentionem  natnrse :  iUa  autem 
costa  per  se,  et  ex  intentione  auctoris  natura^, 
et  ad  ejusdem  natura;  bonum  additaest.  Acce- 
dit,  quod  iUa  costa  etiamsi  esset  uUra  uaturale 
numerum,    nuUam  deformitatem  in  illo  cor- 
pore  causabat,  eo  quod  esset  occuUa  :  nec  mu- 
tabat  corporis  figuram,  neque  ejus  magnitudi- 
nem  augebat,  nec  actiones  aliquo  modo  impe- 
diebat,  et  a  vicinis   partibus  carnis  soUim  in 
densitate,  ac  duritie,   et  similibus  quaUtatibus 
diflferebat;  ideoque  vel  nuUam  vel  parvam  im- 
perfectionem  ilU  corpori  afterebat.  Ac  denique 
si  qua  fuit  iUa  imperfectio,  non  fuit  (ut  ita  di- 
cam)  permanenter,  sed  quasi  in  via  per  brevis- 
simum  tempus ;  et  ideo  nuUum  fuit  inconve- 


•k  AD.€  FUERIT  PRODUCTUM,  ETC.  179 

nicns  primum  bominem  iu  via  generationis  (ut 
sic  dicam)ita  fuisse  creatum. 

9.  liesponsio  cdiormi  ad  iir('jd.lclurii  argu- 
menttmi  Cajptani.  —  Nibilominus  aUi  aUeram 
partem  prfeferendam  putant,  nimirum,  costam 
illam,  ex  qua  formata  fuit  E'/a,  fuisse  unam 
ex  numero  earum,  quffi  corpori  humano  neces- 
saria  suut.  Ita  tenet  Gatherinus,  Gen.  2,  refe- 
rens  antiquiorem  hujus  sententiee  auctorom, 
quem  non  nominat,  et  in  eamdem  propendit 
Pereira,  quia  et  videtur  facilior,  el  aptior  a'l 
finem  propter  quem  Deus  muUerem  ex  costa 
viri  formavit,  sciUcet,  ad  significandam  con- 
junctionem  aptissimaminter  virum  etuxorem, 
uam  hoc  melius  significatur,  si  formatio  iUa 
ex  costa  maxime  propria  et  necessaria,  quam 
si  ex  superfiua,  et  quasi  adventitia,  et  sohnn 
ad  tempus  data,  facta  fuit..  Ad  evitandum  au- 
tem  inconveniens,  quod  Gajetanus  infert,  di- 
cunt  isti   auctores  Deum  non  solam  carnem, 
sed  etiam  costam  aliam   Adamo  restituisse. 
Nam  licet  Scriptura  dicat,  Et  replevit  carnmi 
pro  ea,  non  exchidit  costam.   Unde  inteUigi 
potest,  supplevisse  costam  carne  circumdatam ; 
sicut  etiam  dicit  Scriptui-a  tulisse  Deum  unam 
de  costis  Adte:  per  quod  non  exchidit  carnem, 
nam  quod  illam  etiam  abstulerit,  significavit 
Adam,  cum  dixit,  huc  mim  os  ex  ossibus  meis, 
et  caro  de  carne  ri/ea.  Atque  ita  facile  concUidi- 
tur,  nuUa  ex  parte  mansisse  Adam  mancum, 
seu  diminutum  per  reliquum  vitae  tempus  post 
formationem  Eva3 ;  atque  baec  sententia  pro- 
babilis  quidem  est,  et  plausibiUs.  Objici  vero 
potest,  quia  juxta  vulgatam  editionem,  durum 
est  dicere,  replevisse  Deum  costam  pro  costa, 
et  carnem  pro  carne,  cum  Scriptura  dicat,  re- 
plevisse  carnem  pro  costa.  Respondent  aliqui, 
etiamsi  iUa  costa  ab  Adamo  ablata  fuerit  ex 
duodenario  numero  costarum   quem  natura 
hominis  in  unoquoque  latere  postulat,  et  sola 
caro  proilla  restituta  fuerit,  nilnlominus  Adam 
non  mansisse  mancum,  quia  caro,  qua  reple- 
tus  fuit  locus  costse ,  accepit  a  Deo  robur,  et 
firmitatem  costffi,  quod  perinde  est,  ac  si  aUe- 
ram  costam  loco  prioris  acciperet,  Sedboc  non 
placet,  quia  si  ilhid  robiu^  erat  per  sohim  ex- 
trinsecum  adjutorium  Dei,  fuisset  perpetuum 
miracuhim,  quod  ponendum  non  est :  pra^ser- 
tim  quia  per  iUud  non  toUitur,  quin  pars  illa 
de  seesset  debiUs,  et  homo  ille  ex  aliqua  parte 
mancus.  Si  autem  robur  iUud  esset  ex  intrin- 
seca  dispositione,  et  qualitatibus  iUius  partis, 
perindc  est,  ac  si  dicatur  carnem  illam  restitu- 
tam,  fuisse  costam :   nam  vix  inteUigi  potest 
idem  robur  intrinsecum,  et  naturale  in  iUa 


480  LIB.  III 

parte  nisi  habeat  siccitatem;,  et  duritiam  costae, 
vel  saltem  melins^  et  facilius  illud  robur  resar- 
ciretur^  restituta  costa ,  et  omnis  alius  modus 
esset  diminutus  et  prseternaturalis.  Melius  er- 
go  respondebitur  quod  sicut  nomine  costae, 
cum  dicitur  ablata^  caro  aliqua  subintelligi- 
tur,  ut  infra  videbimus^  ita  e  contrario  sub  no- 
mine  carnis  intelligi  etiam  costam  cui  adhse- 
rebat:  est  ergoutraque  opinio  probabilis.  Ego 
tamen  priori  ut  communiori  adhsereo.  De  illis 
autem  verbis  Adse,  Hoc  nuncos,  etc,  plurain- 
ferius  dicam. 

10.  Pro  secimdo  argumento  in  ntm.  2,  dis- 
cutitur  dulitim.  —  Prima  expUcatio  ditMi.  — 
Secunda  ratio  Cajetani  postulat,  quomodo  ex 
parva  costoe  materia  integrum  mulieris  cor- 
pus  a^dificari  potuerit.  Primus  modus  hoc  ex- 
plicandi  fuitHugonis  de  Sancto  Victore^  hb.  \, 
de  Sacram.,  p.  6^  c.  26 :  De  sola  ipsius  costre 
sulstantia,  sine  oonni  extrinseco  additamento, 
per  divinam  potentiamin  semelipsa  multiplicata 
corpus  Evoi  factum  esse.  Quod  declarat^  quia 
ita  Christus  quinque  panes  multiplicavit;,  ut  ex 
illis  quinque  millia  hominum  satiare  potuerit. 
Hanc  sententiam  sequitur  Magister^  in  2^  dis- 
tinct.  18,  cap.  4,  et  confirmat  argumento  a 
nobis  facto,  quia  ahas  potius  dicenda  esset  Eva 
formata  ex  aha  materia,  quam  ex  costa,  quia 
illa  faisset  in  majori  quautitate,  et  videtur  se- 
qui  Durandus  ibi  quaest.  1 ,  nam  licet  in  dis- 
cursu  qusestionis  solum  loquatur  de  possibiU, 
tamen  per  hoc  respondet  quaistioni,  quam  de 
de  facto  proposuerat.  Defmit  ergo  Evam  fuisse 
formatam  ex  sola  illa  materia,  et  fundatur  so- 
lum  in  hoc,  quod  potuit  Deus  id  facere,  et 
Scriptura  iudicat  fecisse,  cum  aham  materiam 
non  indicet.  Gabriel  item  ibi  art.  3,  problema- 
tice  utramque  sententiam  defendit.  ^gidius 
etiam  ibidem,  q.  1,  art.  3,  late  demonstrare 
contendit  id  non  fuisse  impossibile :  quid  au- 
tem  factum  sit,  non  satis  declarat.  Argentinas 
vero  ibidem  articulo  quarto,  utrumque  distinc- 
te  in  duabus  conchisionibus  affirmavit.  Item 
Henricus,  quodhb.  7,  qu3?stion.  9,  affirmat  de 
possibih,  et  de  facto  tacet.  Denique  Alensis, 
2  part.,  qusest.  58,  membr.  4,  §  1,  in  fm,,  ab- 
sohite  dicit,  in  costa  fuisse  possibihtatem,  ut 
ex  illaparte  rehquaformarentur. 

11.  Verior  duUi  explicatio. —  Materice  ejus- 
dem  multiplicatio  situalis  non  implicat.  —  At 
vero  D.  Thomas,  1  part.,  qusest.  92 ,  art.  3, 


ad  1,  non  sohim  negat  id  factum  esse,  sed 
etiam  affirmat  fuisse  omnino  impossibile,  et 
sequitur  Gregorius,  dicta  qua^st.  18,  q.  unic, 
et  heec  sententia  recte  intellecta  mihi  magis 


DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTI/E. 

probatur.Pendet  autem  fundamentum  ejus  ex 
physica  quaistione,  scihcet,  an  portio  materise 
sub  parva  quantitate  existens  possit  sub  majori 
quantitate  constitui  sine  rarefactione,  et  abs- 
que  existentia  materioe  in  phiribus  locis,  et 
subdistinctis  quantitatibus  secundum  easdem 
partes.  In  qua  quaestione  ego  censeo  id  esse 
impossibile :  et  quoad  hoc  sequor  sententiam 
D.  Thomte  et  Gregorii,  quam  in  philosophia 
docui,  et  latius  confirmavi;  et  quoad  hanc  par- 
tem  Gabrielnon  contradicit,  si  attente  legatur. 
Addit  tamen,  posse  Deum  eamdem  partem  ma- 
teriai  in  seipsa  multiphcare,  utique  rephcando 
iham  in  diversis  sitibus  ,  et  sub  diversis  parti- 
bus  quantitatis,  et  hoc  modo  ait,  totam  mate- 
riam  costce  fuisse  in  brachio,  et  in  pede,  et  in 
cseteris  partibus  ei  Eequahbus;  et  sine  hac  mul- 
tiphcatione  fatetur,  non  potuisse  majus  cor- 
pus  ex  illa  costa  fieri,  sine  magna  rarefactione. 
Et  hunc  modum  ego  etiam  arbitror  esse  pos- 
sibilem,  quia  revera  non  imphcat  contradic- 
tionem,  ut  ex  philosophia  etiam  suppono. 

12.  Non  tamen  ita  formatum  esse  corpus 
Evm  ex  parva  costce  materia  prolatur.  —  Bed 
aliunde  suppleta  a  Deo  est  reliqua  materia. — 
Dico  tamen  dc  facto  nuho  modo  esse  assoren- 
dum,  corpus  Evte  hoc  miraculoso  modo,  et 
maxime  supernaturah  fuisse  formatum,  id  est, 
ita  ut  tota  materia  iUius  costa?  fuerit  repetita, 
et  simul  posita  in  singuhs  membris,  vel  parti- 
bus  Adse  subdistinctis  partibus  quautitatis. 
Quia  ahas  non  solumin  fieri,  sed  etiam  in  facto 
esse,  et  in  conservatione  Evae  corpus  miracu- 
losum  fuisset,  et  supranaturamita  subsisteret, 
et  conservaretur,  quod  nuhatenus  dici  potest, 
quia  nulhim  rationis,  vel  auctoritatis  funda- 
mentum  habet,  etquia  est  a  prima  institutione 
naturse  valde  ahenum.  Item  quia  eadem  ra- 
tione  posset  quis  fingere  etiam  corpus  Adae 
fuisse  es  parva  terrae  particula  formatum,  et 
totam  iham  materiam  fuisse  in  toto  corpore 
Adee,  et  totam  etiam  simul  fuisse  in  singuhs 
membris,  et  partibus  ihi  eequahbus :  nam  eo- 
dem  modo  de  utroque  corpore  Scriptura  loqui- 
tur.  Sechiso  autem  illo  miraculo  recte  couclu- 
ditur,  nOn  potuisse  totum  corpus  Eva3  ex  sola 
materia  ihius  costse  fieri :  quia  non  totum  Evce 
fuit  rarius,  quam  iUa  costa,  quin  potius  in 
corpore  Evse  erant  multffi  costte,  seque  densee, 
et  aha  ossa  densiora ,  et  majoins  quantitatis, 
ac  subinde  plus  de  materia  habentia;  et  ideo 
conchidendum  est  Deum  ahunde  supplevisse 
rehquam  materiam  necessariam  ad  corpus  Evse 
ita  formandum,  ut  postea  naturaliter,  et  per- 
fecto  modo  subsisteret.  Et  divus  Thomas  qui- 


CAP.  II.  AN  CORPUS  EV.-E  EX  COSTA  AD.E  FUERIT  PRODUCTUM,  ETC. 


181 


dem  probabilms  credit  Deum  de  novo  creasse 
materiam,  quam  adjunxit.  Mihi  tamen  verisi- 
milius  est^  ex  proximo  aere,  vel  tcrra  illam 
sumpsisse^  quia  post  primam  materise  creatio- 
nem  non  oportet  novam  materiam  Deum  creare, 
quia  creatio  materiaa  ad  opus  primiB  creatio- 
nis  mundi  pertinet ;  et  ideo  omnes  alias  res 
sive  inanimes,  sive  viventes^,  et  primum  etiam 
hominem  sine  nova  creatione  materise  Deus 
produxit.  Et  similiter  quando  quinque  panes 
multiplicavit^  non  materiam  novam  creavit^ 
sed  ex  circumstante  corpore  illam  mirabiliter, 
et  invisibiliter  assumpsit.  Nam,  ut  dicit  Augus- 
tinus,  tractatu  24  in  Joannem  :  Unde  multi^^li- 
cat  de  paucis  granis  segetes,  inde  in  manihus 
sins  multi])licavit  quinqne  fanes.  Multiplicat 
autem  segetes  ex  vicina  terra :  nulla  ergo  cau- 
sa,  vel  ratio  est,  cur  solam  formationem  Evee 
ab  hac  generali  regula  excipiamus. 

13.  Respondetur  j ayn  ad  secimdmn  argumen- 
tum  in  num.  2.  —  Ad  argumentum  autem  in 
conti-arium  respondemus,  hoc  non  obstare, 
quominus  vere,  et  proprie  dicamus  Eva  ex  costa 
Ada3  formata,  quia  illa  costa  fuit  tanquam  fun- 
damentalis  materia,  ex  qua  Deus  formationem 
illam  inchoavit,  sicut  segetes  ex  grano  semi- 
nato  fmnt,  vel  sicut  Christus  ex  quinque  pani- 
bus  quinque  millia  hominum  pavit,  nam  illi 
panes  quasi  semina  erant,  non  quidem  terra^ 
mandata,  sed  ab  eo,  qui  terram  fecit,  multi- 
plicata,  ut  Augustinus  supra  dixit.  Etquamvis 
facillime  potuisset  Deus  sine  illa  costa  totam 
materiam  ad  illud  corpus  necessariam  aliunde 
sumere,  nihilominvis  propter  phires  providen- 
tiee  divinse  rationes  partim  morales,  partim 
allegoricas,  non  superfluo^  secl  prudentissimo 
consilio  voUiit  Deus  corpus  Evee  itlo  modo  for- 
mare.  Rationes  autem  tradit  optime  D.  Tho- 
mas,  dicta  queestione  92,  articulo  secundo,  et 
locupletat  Pererius,  dicta  disputatione,qua3stio- 
ne  prima,  secunda,  et  quarta,  et  videri  potest 
Augustinus,  Ub.  12,  de  Givitat.,  cap.  21  et  26. 

14.  Ad  tertiwn  argumentum  in  num.  2. — Et 
hinc  satisfactum  etiam  est  tertio  argumento, 
quod  ille  modus  productionis  esset  nimis  pro- 
digiosus.  Respondetur  enim,  quod  sicut  in 
operibus  illorum  dierum  non  sunt  asserenda 
miracula,  quaj  non  narrantur,  ita  si  aliquod 
narratur,  omnino  credendum  est :  hoc  autem, 
de  quo  agimus,  satis  expresse  nobis  traditur 
ut  ostensum  est.  Addo  vero,  in  hoc  opere  nihil 
esse  peculiaris  prodigii,  aut  miracuh,  nisi  quod 
Deus  tulerit  costam  de  Adamo  dormiente  sine 
dolore,  vel  sensu,  et  sine  excitatione  ejus  ab 
somno  ,  et  quod  subito  carnem  pro  ea  reple- 


verit.  Nam  post  separatam  costam  formare 
corpus  Eva2  exilla,  non  fuit  majus  miraculum, 
quam  corpus  Adse  ex  hmo  terrge  fingere.  Quod 
quidem  Ucet  fuerit  opus  omnipotentise  Dei, 
non  potest  proprie  dici  miraculum,  quia  in 
prima  illa  productione  necessarius  erat  extra- 
ordinaiius ,  et  superior  modus  productionis, 
qui  non  nisi  arbitrio  et  consilio  auctoris  natu- 
rse  denominari  poterat,  et  eadem  ratione  po- 
tuit  optime  Deus  (ut  diximus)  propter  aUas 
rationes  providentise  suse  idum  singularem 
modum  eUgere  assumendi  materiam,  ex  qua 
primam  muUerem  sedificarct. 

15.  Ad  quartum  argtmientum.in  eodem  nu- 
mero.  —  In  quarto  argumento  falsum  est  fun- 
damentum,  quod  supponit  Cajetanus.  sciUcet, 
Adam  et  Evam  sinml  fuisse  creatos.  Nam  op- 
positum  aperte  declarant  sacrse  Utteraj,  dum 
dicunt  Adam  primo  fuisse  creatum  et  aU- 
quando  fuisse  soUim,  et  ex  iUo  uno  cseteros 
omnes  aUquo  modo  duxisse  originem,  ut  jam 
aUegavimus.  Imo  ex  capite  secundo  Genesis 
hoc  convincitur,  quatenus  ibi  dicitur,  Adce 
veronon  inveniehatur  adjutor  similis  sibi,  ideo 
enim  non  inveniebatur,  quia  non  erat :  prius 
ergo  Adam  soUis  productus  est,  et  ideo  dixit 
ibidem  Deus,  Non  est  ionum  hominem  esse  so- 
lum.  Unde  non  obstat,  quod  in  capite  primo 
dicatur,  Masculuyn  et  foeminam  creavit  eos , 
quia  non  dicitur,  simul  creavit  eos.  Neque  o- 
portet,  ut  quse  simul,  seu  uno  verbo  narran- 
tur,  simul  etiam  facta  sint :  nam  consuetum 
est  in  Scriptura  prius  summatim,  et  per  com- 
pendium  aliqua  dicere,  non  explicando  mo- 
dum,  aut  tempus,  quo  facta  sunt,  et  postea 
distinctius,  et  secundum  ordinem,  quo  facta 
sunt,  illa  explicare,  quod  in  hac  primorum 
hominum  creatione  servatum  est,  et  ita  cessat 
illatio,  quam  Cajetanus  facit,  quia  non  opor- 
tuit  Evam  bis  produci,  cum  non  fuerit  prius 
creata  ,  quam  ex  costa  Adse  formata.  Unde 
quod  uno  verbo  dicitur  capite  primo  Genesis, 
et  quod  latius  capite  secuudo  explicatur,  non 
sunt  duo  distincta,  sed  unum  et  idem  aliter 
relatum.  Neque  potest  interpretatio  metapho- 
ricaad  concdianda  illa  duoloca  deservire,  quia, 
ut  dixi,  praeter  abusum  verborum  in  significa- 
tione  non  propria,  et  mere  voluntaria,  per  to- 
tam  illam  metapUoram  non  explicatur  actio 
aliqua,  quam  Deus  circa  corpus  Eva^  exercue- 
rit,  quod  ob  veritatem  aliquam  verborum  om- 
uino  necessarium  erat. 

16.  Adqtiinti  argumenti  exemplum  priojitcm 
in  eodemmm.  2. — In  argumento  quintofalsum 
est  primum  exemplum,  sciUcct,  soporem  Ada? 


182 


LIB.  111.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCEINTL^E. 


metapliorice  accipiendiim  esse^  propter  eas- 
clem  rationes  snpra  factas.  Et  prceterea,  quia 
nulla  est  necessitas  talis  metaphorffi.  Valde  e- 
nim  frivolum  est^  quod  Gajetanus  ait^  %it  meta- 
phorice  soninus  intclligeretur,  narrari  Adam 
clormisse,  ct  non  scrihi  ipsum  expergefactum 
fuissc,'  seu  evigilasse.  Hoc  enim  indicium  nul- 
lius  momenti  est ,  tum  quia  non  erat  necessa- 
rium  utrumqne  expresse  nariari^  quia  per  se 
notum  erat  post  somnum  vigiliam  sequi :  tum 
etiam  quia  statim  dicitur  DeusadduxisseEvam 
ad  Adam^  quod  nou  potuit  facere^  nisi  vel  ex- 
citandoillum^  vel  excitatumsupponendo. 

17.  Qualis  fuerit  sopor  Adami.  —  De  illo 
vero  somno  dubiiim  est,  qualis  fuerit.  Nam 
Chrysostomus^  homil.  15^  in  Genes.,  existimat 
fuisse  somnum  corporalem,  quem  Deus  im- 
misisse  dicitur^  quia  in  Adamo  tnnc  recens 
creato  nulla  erat  naturalis  caiisa  corporahs 
somni,  prsesertimprofundissimi.Talem  enim  il- 
lum  fuisse  Chrysostomus  affirmat^  et  rationem 
hujus  reddit^  ne  Adam  in  ablatione  costae  dolo- 
rem  sentiret  :  et  in  hoc  consentit  Epiphanius, 
ha?res.  48^  in  principio,  AUi  vero  Patres  de 
somno  (ut  ita  dicam)  spirituali ,  id  est,  de  in- 
terna  contemplatione,  qua3  Adam  ab  omni 
sensuura  usu  abstraxerit,  soporem  iUum  inter- 
pretantur.  Ita  Augustimis,  lib.  2^  de  Genes. 
cont.  Manic,  cap.  12.  Nam  sececlere,  inquit, 
«5  istis  msibililms  redus  interiori  intelligentia 
quasi  obdormiscere  est.  Idem  hb.  9,  Genes.  ad 
litter.^  cap.  19,  tract.  9,  iu  Joan.,  post  medium, 
ubi  refellit  illam  rationem  Ghrysostomi  quod 
somnus  sit  immissus  Adaa  ne  sentiret  dolo- 
rem.  Nami  quis  est  (inquit)  qui  sic  dormiat,  ut 
ei  ossa  non  evigilanti  evcUantur  ?  An  quia  Deus 
evelleiat,  propterea  non  sehtiebat?  Poterat  ergo 
et  vigilanti  sine  dolorc  evellere,  qui  poterat  dor- 
mienti.  Ac  si  diceret,  etiamsi  Adam  dormiret, 
iion  poterat  naturaUter  non  excitari,  et  dolo- 
rem  sentire  per  avulsionem  costoe  :  supernatu  - 
raUter  autem,  etiam  a  vigilante  poterat  Deus 
costam  sine  dolore  auferre  :  non  erat  enim 
illam  causam  corporalis  somnus  necessarius  : 
.sopor  autem  spiritualis  propter  revelationem 
et  cognitionem  divinorum  mysteriorum  ne- 
cessarius  fuit.  Ita  etiam  exponit  illum  soporem 
Uupertus,  libr.  2,  in  Genes.,  cap.  3-4,  Ambro- 
sius  cum  aliis  ad  Ephes.  5,  et  indicat  Hierony- 
mus,  in  quaJst.Hebraic.  in  Gcnes.,  cap.  2,  ubi 
l)rosopore,  legit  extasim,  etmentis  excessum. 
Tertunianus  etiam,  inlib.  de  Anim.,  cap.  21, 
soporem  illum  vocat  spiritualem  vim,  qua  con- 
stat  prophetia,  quam  etiam  per  excessum,  et 
cxaggeraiioncni  aniciiiiam  vocat,  quod  expo- 


nit  cap.  45,  dicens  :  Ilanc  vim  extasim  dicimus 
excessuni  sensus,  et  anieniice  instar,  sic  et  in 
prvmordio  somnus  ctmi  extasi  delicatus. 

18.  Proxima  sententia  in  verlis  Adce  dupli- 
cem  prophetiam  continentihts  fundatur. — Auc- 
toris  seutentia  utramcjue  prcccedentem  conjun- 
gens. — Quse  Patrum  sententia  fundatur  in 
illis  verbis  Adai  :  Hoc  nunc  os  ex  ossihis  meis, 
etc,  usque  ad  illud,  propter  hanc  relinquit 
homo  patrem,  et  matrem,  quia  in  iUis  verbis 
duplex  prophetiacontinetur.  Uua  de  prseterito: 
nam  Adam  dormiens  non  vidit  formationem 
Evee  ex  ossibus  suis,  et  tamen  illam  cognovit, 
et  profe.^^sus  est.  AUam  de  futuro,  nimirum 
Ghristi  incarnationem,  nam  hoc  sacramentum 
agnoscit  Paulus  in  illis  posterioribus  verbis 
Adai  adEphesios,  et  Patres  frequenterdocent,  et 
exponunt,  quod  alibi  retuli.  Ergo  signum  est, 
Adam  cognovisse  haec  mysteria,  ac  subinde 
soporem  illum  spiritualem  extasim  fuisse.  At 
vero  Ghrysostomus  supra  revelationem  qui- 
dem,  et  prophetiam  Adae  agnoscit ;  dicit  ta- 
men,  non  co  tempore,  quo  aufcrebatur  costa, 
sed  postea  discusso  jam  somno  Adamum  va- 
ticinium  accepisse.  Verumtamen  probabiUus 
est,  in  ipsomet  sopore  elevatam  esse  mentem 
Ad83  ad  illa  mysteria  percipienda  :  non  tamen 
negandum  est  etiam  corporaliter  obdormisse, 
quia  utrumque  videtur  affirmare  Scriptura, 
dicens,  Lnmisit  Dominus  soporem  i/i  Adam, 
et  statim  addens ,  cumque  olclormisset ,  et 
utrumque  potest  cum  proprietate  verificari  : 
nam  somnus  corporalis  non  impedit  divinam 
revelationem,  imo  quGdammodo  reddit  men- 
tem  Uberiorem  ad  illam  recipiendam,  ut  dixit 
D.  Thomas,  quasst.  12,  de  Verit.,  art.  3,  ad  2 
et  2,  2,  qua3st.  172,  artic  1,  ad  1  et  2,  atque 
ita  utrumque  fuisse  iu  Adam,  scilicet,  et  cor- 
poralem  somnum^  et  spiritualem  contempla- 
tionem,  expresse  docent  Epiphanius  et  Tertul- 
lianus  in  locis  citatis. 

19.  Ad  exemplum  ^Jrimum  iti  eodem  nv,m.  2. 
—  Aliud  exemplum,  seu  signum  metaphorae 
erat,  qnia  Genes.  2,  dicitur  adduxisse  Dium 
caitera  animalia  ad  Adam,  ut  eis  nomina  im- 
poneret,  et  quod  ibi  subditur,  Adce  vero  non 
inrcnielat^ir  similis  sibi.  Ex  quibus  vei^bis  su- 
mit  Cajetanus  occasionem  fingendi  Deum  ad- 
duxisse  animalia  coram  Adam,  ut  inquireret, 
an  inter  ea  aliquod  simile  Adte  iuveuiret,  quod 
illi  posset  in  adjutorium  esse.  Quam  inquisi- 
tionem  ad  litteram  intellectam  dicit  esse  ri- 
diculam,  et  propterea  fuisse  a  Sloyse  induc- 
tam^  ut  permetaphoram  ejus,  ca^tera,  quse  de 
formatione  Evre  dicuntur.  metaphorice  intel- 


CAP.  II.  AN  CORPUS  EV/E  EX  COSTA  AD.^  FUEIIIT  PRODUCTUM,  ETC.  483 

Verumtamen   non  minus    %?i;«c^  qnasi  diceret^  liac  vice^  vel  hoc  singula- 


ligere  disceremus 
ridiculum  est,  tale  signnm  inducere,  et  liujus- 
modi  inquisitionem  Deo,  aut  Moysi  tribuere, 
quam  fnisset  illam  ad  litteram  credere,  aut 
excogitare.  Negatur  ergo  illis  verbis  signifi- 
cari  Deum  adduxisse  animalia  ad  Adam  ,  ut 
interea  aliquod  Ada3  simile  queereret,  nihil 
enim  de  hac  inquisitione  Scriptura  narrat  : 
Cajetanus  autem  utmetaphoram  inveniret,  il- 
lam  in  verbo  inveniendi  queesivit,  quia  verbum 
invenio  in  quodam  Latino  rigore,  rem  qufesi- 
tam  ofFendere,  significat.  Verumtamen  hoc 
leve  fundamentum  est,  tum  quia  etiam  illa  si- 
gnificatio  verbi  inveniendi  perpetua  non  est, 
aut  necessaria  :  tum  etiam,  quia  licet  non  di- 
catur  inventum,  nisi  quod  qugesitimi  est,  ni- 
hilominus  recte  dici  potestnoninventum,  quod 
nec  quaisitum  fuit  :  tiun  maxime,  quia  ihud 
non  inrenieljaiiir,  juxta  verum  sensum  non  ad 
Deum,  sed  ad  Adamum  infertur.  Cum  enim 
Adam,  quando  animaUbus  nomina  imj»osuit, 
vidisset  in  singuUs  speciebus  marem,  et  fojmi- 
nam,  quasi  ad  se  reversus  vidit,  se  non  habuisse 
tunc  sociam  sibi  similem.  Hoc  ergo  modo  in- 
venit  Adam,  id  est,  cognovit  se  caruisse  ad- 
jutorio  simiU  sibi,  et  addit  Josephus  1,  Anti- 
quit.,  cap.  2,  in  admirationem  raptum  fuisse^ 
dicens  :  Videns  aiUem  (utique  Deus)  Adanvum 
carentern  societate,  et  convictii  fcemince  (non- 
dum  enim  erat)  mirantemque,  quod  reliqv.ce 
animantis,  ita  se  haherent  sopito  illi  costa  una 
exempta  mttlierem  ex  ea  forw.avit. 

20.  Ad  tertium  exemjtlum. — In  tertio  exem- 
plo  fmgit  Cajetanus  verba  iUa,  et  adduxit  eam 
ad  Adam,  non  posse  adUtteram  inteUigi,  quia 
ibi  erat  Eva  prsesentissima,  maxime  si  ex  costa 
ejus  formata  fuit.  Verumtamen  nuUa  ibi  est 
occasio  metaphorce.  Nani  imprimis  fieri  potuit, 
ut  Deus  costam  Adamo  subtractam  in  locura 
aUquantulum  separatum  a  loco,  in  quo  Ada- 
mus  jacensdormiebat,  adduceret^  utibiEvam 
formaret,  et  fortasse  jam  formatam  influeret, 
utvohmtarie  iUamadAdam  adduceret.  Deinde 
uecessarium  non  est,  ut  verbum,  adduxit,  pro- 
prium  motum  localem  significet  :  fortasse 
enim  adducere  Evam  nihil  aliud  fuit,  quam 
illam  Adamo  in  uxorem  ofFerre,  quam  ipse 
statim  amplexus  est^  dicens,  Hoc  nunc  os  ex 
ossihis  m.eis,  etc. 

2! .  Ad  quart%mi  exemplitm. — Unde  ad  quar- 
tum  exemphim  de  his  eisdem  verbis  negamus 
omnino  esse  melaphorice  inteUigenda.  Nam 
imprimis  non  de  omni  foemina,  sed  Eva  spe- 
ciaUter,  ac  proinde  ad  Utteram,  dicta  sunt^  ct 
hoc  significatum  est  per  iliam  particukim,  hoc 


riter  habet  h?ec  muUer,  quod  de  meis  ossibus 
sedificata  est.  Item  hoc  etiam  declarat  im.posi- 
tio  nominis,  et  ratio  ejus,  et  vocaliiitr  virago, 
quia  de  viro  sitmpta  est  :  nam  hsec  ratio  vel 
falsa,  velnnUius  momenti  esset^si  nonproprie, 
et  ad  Utteram  inteUigcretur  et  verificaretur. 
Denique  idem  probant  verba  sequentia  :  Qita- 
mohrem  relinqueilumopatrem,  et  m.atrem,  etc, 
quffi  ad  litteram  de  arctissimo  vinculo  matri- 
monii,  et  amore  inter  virnm  et  uxorem  dicta 
sunt.  Significavit  enim  Adamus  pro  iUa  prima 
vice,  voluisse  Deum  uxorem  ex  viro  formare, 
ut  facto  ipso  ostenderet,  quantam  unitatem  et 
conjunctionem  inter  virnm  et  uxorem  esse 
oporteat. 

22.  J.%  Beits  costam  Adre  carne  vestitam  iu- 
lerit. — Responsio  affirmans  communis. — Con- 
irarium  indicat  Augustinus.  —  Prinr  tamen 
responsio  magisprohatur. — Interrogabit  autem 
fortasse  aUquis,  cnm  Eva  tantum  ex  costa 
Adffi  fuerit  formata,  qnom.odo  addiderit  Adam, 
et  caro  de  carne  mea.  Responsio  communis  et 
probabilis  est,  Deum  non  abstuUsse  ab  Adam 
nudam  costam,sed  aUqua  parte  carnis  contec- 
tam  :  et  ita  ad  Utteram  fieri  potuisse,  ut  ossa 
Evse  ex  costa,  et  caro  ex  carne  formarentur. 
Ita  sentiunt  super  Genesim  AbulensiS;,  Pereira, 
Oleaster^  Catherinus  et  Ystella,  et  ex  scholas- 
ticis  Bonaventura,  in  2,  distinct.  18,  artic.  1, 
queest.  \,  ad  uU.,  et  Alensis,  2  part.,  quosst,  85, 
membr.  2,  in  fme,  et  sequitur  MoUna,  tract. 
de  Opere  sex  cUerum,  disp.  21,  et  idem  indica- 
vit  D.  Thomas,  3  part.,  quJBst.  31,  artic.  5, 
ad  2,  dicens,  Adam  quia  institutus  est  ut  prin- 
cipium  qnoddam  liumanfB  naturse  habebat  in 
suo  corpore  aUquid  carnis,  et  ossis^  quod  non 
pertinebat  ad  integritatem  personalem  ipsius, 
sed  solum  in  quantnm  erat  naturse  Inimanae 
principium,  et  de  taU  forraata  est  muUer  abs- 
que  viri  detrimento.  Nihilominus  A-ugustinus, 
Ubr.  9,  de  Genes.  ad  litter  ,  cap.  13,  significat 
costam  iUam  sine  carne  fuisse  detractam,  et 
ex  sola  iUa  fuisse  illam  Evam  formatam,  et  ni- 
hilominus  carnem  tantum  pro  costa  fuisse  res- 
titatam.Et  simiUter  tract.  15,  in  Joan.:  Potuit 
(inquit)  Deus  carncm  sitMrahere  homini,  unde 
faceret  fceminam,  etinfra  :  Non  delraxit  car- 
nem  unde  faceret  mitlierem,  sed  detraxit  os,  et 
detracto  osse  formata  est  vmlier,  et  in  loco  ossis 
caro  sttppleta  est,  et  statim  declarat  mysteria, 
propter  quai  significanda  ita  factum  est.  Quo 
circa  probabiUter  dici  potest,  solam,  et  nudam 
costam  Deum  ab  Adamo  tulisse,  et  ex  illa  sola, 
ossa  et  carneni    Evtc  formasse.  Kihiioininus 


184 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  mNOCENTL-E. 


potuisse  Adam  dicere,  et  caro  de  carne  mea,  ad 
significaiidum;,  integTum  corpus  Evee  fuisse  ex 
ipso  formatum  :  nam  ibi  tam  nomine  ossis, 
quam  carnis,  totum  corpus  Ev£e  significatum 
est :  fit  autem  illa  repetitio^,  tum  (ut  dixi)  ad 
indicandam  integritatem  corporis  Evse  :  tum 
maxime  ad  magis  commendandam  utriusque 
conjunctionem.  Et  quia  costa  Evo",  per  divisio- 
nem  carnis  ejus,  et  quasi  ex  visceribus  ejus 
eductafuerat  :  ideo  etiamdicere  potiiit,  etcaro 
de  carne  onea,  etiamsi  ex  particula  carnis  non 
fuisset  formata.  Fateor  tamen  priori  modo 
magis  proprie  ve2'bailla  explicari.  Quamvis  au- 
tem  concedamus  costam  simul  cum  canie  ex 
Adamo  sumptam  esse,  niliilominus,  juxta  opi- 
nionem  D.  Tliomse  ,  dicendum  est  non  eodem 
modo  esse  restifcutam,  sed  puram  carnem,  ut 
verba  Scripturae  magis  significant^  quia  costa 
nonerat  necessaria,  cum  esset  ultra  naturalem 
numerum  :  caro  autem  necessaria  erat,  tum 
quia  pars  illa  corporis  naturaliter  carne  est  re- 
pleta  :  tum  etiam  vacuitas  illa  corporis  perfec- 
te,  et  sine  ullo  signo  divisionis^  aut  cicatricis 
consolidaretur. 

23.  Ad  quintumexemplum. — Ultimum  exem- 
plum  Cajetani  alienum  est  ab  hac  historia, 
quam  tractamus,  et  ideo  quidquid  de  illo  sen- 
tiatur^  scilicet,  an  verba,  quibus  fertur  Deus 
maledixisse  serpentem  post  peccatum  primo- 
rum  liominum,  proprie  vel  metaphorice  acci- 
piantur,  nihil  ad  prtesentem  causam  refert. 
Nam  illa  referuntur  in  cap.  3,  hsec  in  cap.  2, 
Genes.,  et  ibi  materia  ipsa,  et  circumstantise 
litterse  possunt  sufiicienter  indicare  metapho- 
ram,  quod  in  preesenti  non  invenitur.  Itaque 
illa  verba  Domini  ad  serpentem  juxta  proba- 
biliorem  opinionem  ad  dccmonem  sub  figura 
serpentis  repraisentari  dirigebantur ;  et  ideo 
sub  verbis,  quee  secundum  corticem  littera  iu 
serpentem,  prout  re  vera  est  quoddam  animal 
abominabile,  et  horribile,  ac  infestum  homi- 
nibus,  metapliorice  continetur  litteris  sensus 
significans  pa?nam  dcemoni  impositam^  etpne- 
significans  vindictam  de  illo  sumendam,  eo 
c[Uod  genus  humanum  in  peccatum  induxisset. 
JDe  qua  re  videri  potest  Augustinus,  libr.  2, 
de  Genes.  contra  Manich.,  cap.  17  et  18,  et 
lib.  11,  Genes.  ad  lit.,  cap.  36,  Epiphanius, 
contr.  Ophitas,  hffiresi  37,  et  Theodoretus, 
qusest.  34,  in  Genes.^  et  alii  expositores  ibi. 

24.  Dulnum  ultimum. — Resolutio  exAtigus- 
tino. — Ultimo  inquiri  hic  poterat,  an  corpus 
Evse  immediate  fuerit  a  Deo  formatum,  vel  in 
€0  opere  ministerium  aliquod  Angeli  habue- 
Hnt,  et  rai  subito,  et  iu  iustanti  aiit  cum  sue- 


cessione  aliqua  formatio  illa  facta  fuerit.  Sed 
liffic  eodem  fere  modo  defmienda  sunt,  quo 
similia  de  corpore  Adse  tractavimus.  Solum  est 
certius,  in  Iiac  formatione  aliquid  fuisse  pree- 
vium,  quod  successive,  et  per  localem  motum 
factum  est,  nimirum,  ablationem  costse  a  cor- 
pore  Adse.  Oportuit  enim  carnem  aperiri,  et 
costam  evelli,  seu  dividi  ab  aliis  partibus,  et 
extra  corpus  trahi,  quse  omuia  non  fiunt  siue 
motu  et  successione.  Quamvis  enim  cogitare 
quis  valeat,  potuisse  Deum  costam  a  corpore 
extrahere  sine  transitu  per  medium,  ac  proin- 
de  sine  divisione  carnis  Adse,  et  sine  motu  lo- 
cali  successivo,  sed  per  subitum  transitum  ab 
extremo  ad  extremum  sine  medio  ?  non  opor- 
tet  tamen  tale  miraculum  in  hoc  opere  fingere, 
cum  nequein  Scriptura  insinuetur,  neque  ne- 
cessarium  sit.  Unde  Patres  supra  allegati  cen- 
sent  apertum  fuisse  latus  Adae,  fuisseque  figu- 
ram  apertionis  lateris  Christi  dormientis  in 
Cruce.  Hinc  ergo  Augustinus  9^  Genes.  ad  lit- 
ter.,  cap.  15,  fatetur,  dici  posse,  potuisse  ali- 
quid  in  Iioc  opere  per  Angelos  fieri,  quamvis 
formare  Evam  ex  costa,  et  carne  replere  latus 
Ado3,  solius  Dei  creatoris  opus  esse  potuerit. 
Nam  priora  per  motwn  localem  fieri  poterant : 
heec  vero  posteriora  altiori  modo  operandi^  et 
disponendi  materiam  indigebant,  et  hoc  qui- 
dem  posterius  certum  est  ex  dictis  de  corpore 
Adse  :  illud  vero  prius ;  seu  preevium  Augus- 
tinus  non  audet  afiirmare,  fuisse  per  Angelos 
factum,  quamvis  fieri  potuerit  :  multo  ergo 
minus  nos  audebimus.  Imo  verisimilius  nobis 
videtur,  totum  illud  opus  a  solo  Deo  fuisse 
factum  ,  quia ,  ut  siue  ullo  sensu  costa  educe- 
TQiwv  aperto  latere  Adee,  manus  Dei  erat  ne- 
cessaria.  De  alio  vero  puncto,  an  postquam 
costa  Adse  educta  fuit,  et  in  eo  loco  constituta, 
ubi  erat  in  corpus  Evse  transformanda,  subito, 
vel  cum  aliqua  successione  tota  illa  ffidificatio^ 
et  corporis  Evee  organisatio,  ac  dispositio  facta 
fuerit,  incertum  est,  et  eodem  modo  disputari 
potest^  et  resolvi,  quo  circa  creationem  Adse 
illud  tractavimus. 

CAPUT  III. 

AN  PRIMI  HOMINES  PERFECTISSIMA  CORPORA  L\  SUA 
CREATIONE   AGGEPERINT. 

1.  Perfectioneshumanl  corporis  recensentiir. 
—  Tractamus  de  perfectione  individuali,  nam 
de  specifica  nihil  novi  est^  quod  dicamus.  In 
quolibet  autem  particulari  corpore  humano  , 
plures  perfectiones  desiderari,  seu  spectari  pos- 


CAP.  III    AN  PRIMl  HOMINES  PERFECTISSIMA  CORPORA  IN  SUA,  ETC. 


185 


sunt,  scilicet  iiitegritas  mernbrorum  omuium;, 
magnitudo  corporis  <,  quam  liabere  solet  in  iBtate 
perfecta;,  et  consequenter  proportionata  quan- 
titas  singulorum  membrorum,  et  unicuique 
accommodata.  Item  conveuiens  dispositio,  et 
temperamentum  corporis,  et  debita  humo- 
runi  proportio,  ex  qua  sanitas  sequitur,  et  vir- 
tus,  ac  eflTicacia  ad  exterius,  et  interius  sen- 
tiendum,  et  ad  alias  actiones  corporis  exer- 
cendas,  ac  denique  hsec  comitari  solet  corporis 
pulchritudo.  De  his  ergo  omnibus  certum  est 
primos  liomines  in  sua  creatione  has  perfectio- 
nes  in  gradu  conveniente  simul  accepisse. 
Quia  vero  non  est  de  omnibus  sequalis  certi- 
tudo,  neque  etiam  est  eodem  modo  de  omni- 
bus  intelligendum,  ideo  breviter  de  singulis 
dicam. 

2.  Circa  primam  perfeciionem  qiicB  est  inte- 
gritas  memlrorum  error.  — Refutatur  dictus 
error  multipliciter . — Primo  ergo  circa  integri- 
tatem  cavendus  est  error,  cjuem  Gastro,  verbo 
Adam,  hseres.  5,  et  Philiaster,  heeresi  66,  re- 
fert  quorumdam,  qui  dixerunt  primos  homi- 
nes  ante  peccatum  sensu  visus  caruisse,  aucto- 
rem  autem  in  particulai-i  non  refert.  Quisquis 
autem  fuerit,  moveri  potuit  vel  ex  eo,  quod 
ante  peccatum  suam  nuditatem  non  videbant, 
vel  ex  eo,  quod  statim  ac  peccarunt,  de  iUis 
dicitur,  Aperti  sunt  ocicli  amiorum,  cumque 
cognovissent  se  esse  mtdos,  etc.  At  vero  hic 
error  manifeste  repugnat  htteroe  Genesis,  nam 
cap.  2 ,  dicitur  adduxisse  Deum  auimalia  ad 
Adam,  ti,t  videret,  quid  vocaret  ea,  quod  certe 
facere  non  posset,  nisi  videret  ea,  et  infra  : 
Deus  adduxit  Evam  ad  Adam,  dixitqueAdam  : 
Hoc  nunc  os,  etc,  hoc  autem  dixit,  visa  Eva, 
sibi  simih,  et  cap,  3,  de  Eva  prius  quam  pec- 
casset,  dicitur,  Vidit  mulier,  quod  honum  esset 
lig^mm  ad  vescendum,  et  imlchrum  oculis,  as- 
pectuque  delectaMle,  etc.  Prseterea,  Deus  posuit 
hominem  in  Paradiso,  ut  operaretur,  et  eus- 
todiret  iUum,  dixitque  iUi,  De  omni  ligno  JPa- 
radisi  comedes  ,  de  ligno  autem  scientiw  loni  et 
mali  non  comedas.  Quomodo  autem  vel  iUud 
faceret,  vel  inter  hffic  discerneret,  si  visu  care- 
ret  ?  Est  ergo  iUa  hffiresis  stuUissima,  et  omni 
rationi  repugnans.  Cur  enim  Deus  homines 
C83COS  creavisset?  Verba  autem  iUa,  aperti  sunt 
ocidi  amhorum,  per  iUa,  qua^  habentur,  in  fine 
capitis  secundi  expUcanda  sunt,  erat  autem 
uterque  nudus,  Adam  sciUcet,  et  uxor  ejus,  et 
non  eruhescelant.  Igitur  ante  peccatum  vide- 
bant  Adam  et  Eva  se  esse  nudos  ,  sed  non  ita 
videbaut,  ut  erubescerent,  c[uia  nuUam  legem 
senseruut  in  membris  suis  ,  repugnantem  legi 


mentis  suaj,  ut  dixit  Alcuinus,  quaest.  59,  in 
Genes.  et  addit,  niliil  enim  putabant  velandum, 
quia  nihil  senserant  refrcenandum.  Post  pecca- 
tum  vero  aperti  dicuntur  ocuU  eorum,  cpiia  ita 
videre  inceperunt,  ut  rebelUonem  carnis  sen- 
tirent,  etideo  erubescerent.  Sic  Augustinus  14, 
de  Civit.,  cap.  17,  ubi  inter  alia  dicit  :  Neque 
enim  ca^ci  creati  erant,  ut  hnpe7'itum  vulgus 
opinatur,  etc.  Eadem  est  communis  interpre- 
tatio  Patrum  in  Genesi. 

3.  Assertio  prima  prcedicto  errori  ojoposita. 
—  Hoc  ergo  excUiso  errore  ,  certissimum  est 
primos  homines,  quoad  omnem  membrorum 
integritatem  perfectos  fuisse  creatos,  id  est, 
cum  omnibus  partibus  organicis,  et  sensibus 
omnibus  internis,  sine  uUo  defectu,  vel  impe- 
dimento  ad  operationes  membrorum,  et  sen- 
suum  perfecte  exercendas.  Ita  docent,  vel  po- 
tius  ut  manifestum  supponunt  Patres,  et  Theo- 
logi,  et  casteri  Scriptores  in  Genes.,  etprobatur 
ex  verbis  iUis :  Vidit  Deus  cuncta,  qua  fecerat, 
et  erant  valde  lona:  ergo  etiam  corpus hominis 
erat  valde  bonum :  quod  profecto  non  haberet 
si  esset  mancum,  aut  mutihun  :  ergo  saltem 
erat  perfectum  quoad  integritatem  debitam. 
Deinde  ca?tera  animaUa  integra  fuerunt  creata 
in  corporibus  suis.  Unde  post  eorum  creatio- 
nem  dicitur :  vidit  Deus ,  quod  esset  ionum : 
ergo  muUo  magis  homo,  qui,  ut  preeesset  cse- 
teris,  creatus  est.  Denique  opera  Dei  perfecta 
sunt,  et  hoc  pertinet  ad  bonitatem,  sapien- 
tiam  et  omnipotentiam  ejus:  ergo  maxime 
debuit  hanc  perfectionem  ostendere  in  homi- 
ne,  quem  innocentem  creabat,  Unde  optima 
ratio  coUigitur,  quia  omnes  defectus  corpora- 
les  humanse  naturse  per  peccatum  introducti 
sunt,  nam  sunt  poena  peccati,  ut  infra  videbi- 
mus  :  ergo  in  sua  creatione,  et  ante  peccatum 
illos  non  habuit,  ac  proinde  cum  corporibus 
iutentis,  et  perfectis  homines  creati  suut. 

4.  Assertio  secunda  circasecundamperfectio- 
nem  staturce,  etcetatis  eirespondentis.  — Girca 
secundam  perfectionem  dicendum  est  primos 
homines  in  perfecta  ffitate,  et  totius  corporis, 
omniumque  membrorum  augmeuto  consum- 
mato  fuisse  creatos.  Hoc  docuit  Magister  sen- 
teut.  in  2,  dist.  17,  etibi  aUi  scholastici,  et  su- 
mitur  ex  D.  Thoma,  dict.  quasst,  91,  artic,  3 
et  4,  et  probari  solet  ex  Augustino  6,  Ubr,  Ge- 
nes,  ad  Utter.,  cap.  13.  Sed  ibi  (ut  notavit  Pe- 
rerius,  Ub,  4,  in  Genes.,  disput.  de  Format. 
corporis  humani,  quajst.  3).  Augustinus  inter- 
rogando  magis  ,  quam  asserendo  loquitur. 
Aflirmat  autem  et  potuisse  Deum  hominem  ita 
creare,  et  id  fecisse,  quod  omnipotentem,  et  sa- 


186 


LIB.  Ili.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INN0CENTL4<:. 


pientem  pnsse,  ac  facere  congruelat.  Quis  aii- 
tem  dubitet  congruentissimum  fuisse  ,  Deum 
creare  primos  liomincs  cum  perfecto  augmeu- 
to^  et  intcgris  viribus  corporis,  ac  membrorum 
omnium  ?  Expressius  id  docet  Augustinus  , 
lib.  \,  de  Peccat.  mer.  et  remis.,  cap.  37,  ubi 
id  confirmat  exemplo  aliorum  animantium. 
De  quibus  boc  supra  diximus,  imo  etiam  de 
omnibus  viventibus  ;  id  ibi  adducta  a  fortiori 
de  hominibus  probant,  scilicet,  cpiia  decet,  ut 
quse  a  Deo  immediate  fnmt,  perfectam  dispo- 
sitionem  recipiant.  Item  quia  lioc  pertinuit  ad 
perfectam  uaturas  institutionem,  quai  tunc  fie- 
bat,  ut  in  hominis  productione  consummata 
est.  Item  ponderavimus  verba  illa,  quaj  homi- 
nibus  etiam  specialiter  dicta  fuerunt,  Crescite, 
et  multiplicamini.  In  quibus  verbum  crescite, 
non  ad  ailgmentum  propriorum  corporum  re- 
fertur,  sed  ad  augmentum  in  numero,  et  mul- 
titudine,  ut  statim  exphcatur  per  verbum  rnul- 
tiplicamini,  et  ideo  prsemittitur  ibidem,  mas- 
culum,  et  fceminam  creavit  eos,  quia,  scilicet, 
ad  ilhid  genus  augmenti  uterque  sexus  erat 
necessarius. 

5,  Quam  cetatem  reprcpsentalat  Aclam  cum 
fuit  conclitus.  —  Cajetani  responsio. — Pererii 
responsio.  —  Qua^ri  autem  solet,  in  qua  eetate 
fuerit  Adam  creatus,  et  quia  in  eo  cetasper 
cursum  temporis  computari  non  potuit,  sen- 
sus  interrogationis  est  de  augmento  corporis, 
ad  quod  in  tanto,  vel  tanto  tempore  pervenire 
potuisset,siordiuario  modoincorpore,  etffitate 
crevisset.  In  hoc  ergo  sensu  dixit  Cajetanus, 

.  creatum  fuisse  sexaginta  annorum,  quia  heec 
erat  tunc  a^tas  perfecta,  quod  tempusaugmenti 
propter  magnumnaturffivigorempertot  annos 
tunc  durare  potuisset.  Pererius  vero  sohim  di- 
-  cit  credibilius  esse  eo  tempore  setatem  hominis 
perfectam  non  ante  quinquagesimum  annum 
futuram  fuisse,  quia  singulee  a^tates  debuissent 
esse  proportionatce  durationi  totius  vitae  :  tem- 
pus  autem  integrse  vitai  homiuis  tunc  erat  de- 
cuplo  lougior,  quam  uunc  sit :  ergo  singulae 
eetates  etiam  erant  longiores,  et  consequenter 
aetas  perfecta  diuturniori  etiam  tempore  con- 
summabatur.  At  enim  profecto,  si  augmentum 
elEcax  est,  non  minus  probatfuisse  Adamsexa- 
ginta  annorum,  quam  quinquaginta.  Imo  etiam 
probat  fuisse  phis  quam  centum  annorum  , 
quia  servata  proportione,  centum  auni  vix  erat 
noua  pars  tetatis  totius  vita3 :  nuncautem  setas 
perfecta  multo  ante  nouam  partem  temporis 
vitse  acquiritur.  At  ilhid  non  muhum  credi- 
bile  videtur. 

6.  Responsio  verisimilior  ex  Hieronymo. — 


Quin  potius  D.  Hieronymus,  Epist.  27  ad  Eus- 
tochi.,  quse  e.st  epitaphium  Paulse  matris,  circa 
fmem,  dicit,  non  esse  surrecturos  in  tirum  per- 
fectum  in  mensuram  cetatis  plenituclinis  Christi, 
et  addit,  In  qua  et  Adam  JiidcMi  conditum  au- 
tumant.  Quod  ipse  non  tantum  refert,  sed 
etiam  probat,  tit  ibi  notat,  et  sequitur  Maria- 
nus  Victor  :  juxta  quam  sententiam  creatus 
fuit  Adam  annorum  uhra  triginta,  et  circa 
quadraginta,  seu  annorum  triginta  quatuor,  -^ 
phis  minusve,  quod  est  profecto  verisimile. 
Primum  propter  proportionem  ad  corpus 
Christi,  et  ad  corpora  resurgentium.  Deinde 
magis  ad  htteram,  quia  in  iUo  mundi  initio 
propter  naturee  vigorem  ihud  tempus  erat  snf- 
ficiens,  ut  liomo  perveniret  ad  aitatem  suffi- 
cienter  perfectam,  in  qua  et  sufficientem  cor- 
poris  magnitudinem,  et  hitegras  vires  corpo- 
ris,  et  optimam  dispositionem  organorum 
omnium,  et  sensuum  ad  usum  scientife,  et 
prudentia3,  acquirere  posset  :  ergo  iUud 
tempus  sufficieutissimum  erat,  ut  in  ea  setate 
Adam  crearetur,  neque  est  improbabile  idem 
tempus  fuissetunc  sufficiensad  totum  corporis 
augmentum  acquirendum,  propter  eumdem 
natune  vigorem  :  longior  autem  vita  esse  po- 
terat  in  iUo  statu  augmenti  peifecto,  quia 
propter  eumdem  naturse  vigorem,  et  propter 
ahas  fortasse  circumstantias  loci,  et  ccelestis 
influentiee,  etc,  difficihus  virtus  corporum  di- 
minuebatur,  etideo  tardius  mors  eveniebat:  vel 
certequamvisintraihudtempus  non  pervenire- 
tur  ad  statum  augmenti,  non  erat  necessarium, 
Adam  in  eo  statu  creari,  sicut  neque  in  ahis 
animahbus,  aut  arboribus  eratid  necessarium. 
Prcesertim  quia  corpus  humauum  prtecipue 
datur  ad  usum  animse  rationahs,  ut  tahs  est  : 
et  ad  hunc  usum  poterat  esse  masime  perfec- 
tum,  etiamsi  in  corporah  augmento  ad  termi- 
num  non  pervenisset. 

7.  Cujus  staturce  fuerit  corpus  Adce. — Res- 
ponsio  quorumdam  apud  Bihliothecam  Patrum 
fahdosa. — Joannis  Liicidi  responsio  — Refel- 
litur. — Solet  uUerius  quffiri,  quanta?  magnitu- 
dinis  fuerit  corpus  Adaj.  Nam  ahquiohm  dixe- 
runt  fuisse  ingentis  magnitudins.  Refert  enim  • 
Moses  Barcepha,  in  hbr.  de  Paradi.,  cap.  1-i, 
tomoprimoBibhoth.,  quosdam  doctores  dixis- 
s,Q,primos  homines  ex  terra  Paradiso  affini  in 
JSyiiam  per  mare  pedlius  corumeasse,  cum  es- 
sent  staturcB  procerissimce.  Quod,  ut  ait,  ex 
Athanasio  et  Gyriho  comprobare  uitebantur, 
et  ipse  uon  reprobat :  ego  vero  niihum  fabulee 
hujus  vestigiura  in  Athanasio,  vel  Cyriho  in- 
venio,  et   rem  ipsam  incredibilem    judico. 


CAP.  III.  AN  PRIMI  HOMINES  PEUFECTISSI.MA  CORPORA  IN  SUA,  ETC. 


187 


propter  miirca,  quae  omitto,  quia  (ut  opiuoi^)  a 
quolibet  prudeuti  facile  considerari  possunt.  At 
vero  Joannes  Lucidus,  libr.  i,  de  Emend.  tem- 
porum,  cap.  A,  licet  non  tantam  proceritatem 
corpori  Adca  tribuerit,  dixit  tamen  fuisse  inter 
gigantes  maximum.  Sed  neque  hoc  etiam  pro- 
babile  est,  c[uia  quantum  ex  Genes.  6,  colligi 
potest,  gigantes  post  mortem  Adami  incepe- 
runt ;  et  preeterea  tanta  proccritas  corporis  non 
'pertinet  per  se  ad  perfectionem  corporis  hu- 
mani,  alias  et  Christus  Dominus  illam  assump- 
sisset,  saltem  in  resurrectione,  et  omnibus  re  - 
surgentibus  danda  esset.  Gontrarium  autemin 
utroque  exemplo  certum  est.  Ratio  vero  esse 
videtur,  quia  illa  proceritas  nec  ad  pidchritu- 
dinem  humanse  staturse,  neque  ad  eas  actio- 
nes,  quse  maxime  perfectse,  et  humange  sunt, 
confert.  Quocirca  in  hoc  puncto  nihil  ahud  di- 
cere  possumus,  nisi  datum  esse  Adee  corpus 
perfectse  magnitudinis,  et  humanse  naturse 
maxime  convenientis,  juxta  ea^  quse  in  sequenti 
puncto  dicemus. 

8.  Assertio  tertia  circa  tertiam  per fectionem . 
— Girca  tertiam  perfectionem  de  temperamen- 
to  et  dispositione,  ac  pulchritudine  corporis. 
Imprimis  assero  primos  homines  habuisse 
magnam.  et  consummatam  perfectionem  in 
his  omnibus,  qua3  ad  corpus  pertinent  quantum 
juxta  couditionem  sui  status,  et  naturce  illis 
expediebat.  Hoc  imprimis  probatur  ex  illa  ge- 
nerali  ratione,  quod  opera  Dei  perfecta  sunt. 
Et  deinde^  cjuia  cum  ilU  horaines,  ut  essent  pa- 
rentes  universi  humani  generis,  procrearen- 
tur,  decuit  esse  etiam  in  corporibus  perfectis- 
simos.  Denique,  quia  corpus,  et  temperamen- 
tum  ejus  esse  debet  proportionatum  perfectioni 
anima3  in  virtute,  et  acumine  intelligendi,  cui 
corpus  maxime  inservire  debet.  Ad  hoc  autem 
maxime  confert  optima  corporis  complexio, 
et  huic  correspondet  optima  dispositio  in  or- 
ganis  sensuum,  et  in  his  omnibus  cum  per- 
fecta  quantitate,  et  perfectione  membrorum 
pulchritudo  consurgit.  Gum  ergo  animee  pri- 
morum  parentum  valde  perfectse  fuerint,  ut 
infra  videbimuS;,  etiam  in  corporibus  omnes 
dictas  perfectiones  habuisse,  dubitandum  non 
est.  Ethic  addi  possunt,  qu»  de  simihbusper- 
fectionibus  corporis  Ghristi  diximus  in  1  tom., 
3  part.,  disput.  32,  sect.  2. 

9.  In  guo  (jradu.  soTtitus  est  Adam  perfec- 
tionem  Jianc.  —  Solet  autem  qusei^i,  an  in  his 
perfectionibus  corporis  Adam  Gliristum  exces- 
serit,  vel  e  convcrso.  Quas  dubitatio  ex  aha 
quodammodo  pendet,  scihcet,  an  perfectissi- 
mum  temperanientum  corporis  humani  tcr- 


minetur  ad  maximum,  etiam  in  ordine  ad  po- 
tentiam  Dei  absohitam,  vel  quocumque  dato 
certo  perfectionis  gradu  possit  fieri  perfectior 
intra  latitudinem  tempeiamenti  connaturalis 
homini.  Quod  etiam  de  pulchritudine,  ct  aUis 
dispositionibus  corporis  interrogari  potest. 
Quia  vero  heec  qua?.stio  physica  est,  illam  omit- 
timuS;,  et  breviter  dicimus,  si  in  his  perfectio- 
nibus  datur  summus  terminus,  qui  connatu- 
rahs  homini  esse  possit,  verisimile  est  corpora 
Ghristi,  et  Adse  ilhrni  gradum  perfectionis  ha- 
buisse,  quia  non  est  inconveniens,  ut  in  ahqua 
perfectione  naturah  a?quahtatem  habuerint.  Si 
vero  nuUus  est  talis  terminus,  manifestum  est, 
neque  Cliristum,  neque  Adam  habuisse  in  hoc 
genere  summam  perfectionem  possibilem  :  et 
non  minus  certum  est,  utrumque  habuisse  ma- 
gnam,  et  in  ea  potuisse  a?qualitatem  habere  : 
si  vero  ahqua  inter  eos  fuit  inajquahtas,  exces- 
sus  quidem  perfectionis  Ghristo  tribuendus  est, 
ut  ibidem  dixi. 

10.  An  ad  hanc  perfectionem  spectaverit  im- 
po.ssibilitas. — De  liac  vero  corporis  perfectione 
ulteriustractaripotestdubium,  an  corpusAda? 
mortale,  etpassibile  fuerit.  Tameu  hoc  dubiura 
infra  ex  professo  tractandum  est,  et  circa  p®- 
nas,  quas  genus  humanum  propter  peccatura 
inciuTit,  et  perfectionem  status  innocentise  ex- 
plicando;  etideonuncbreviterdicimus,  corpus 
phuTbus  modis  posse  esse  impassibile,  et  im- 
mortale.  Uno  modo  per  naturam,  et  ab  intrin- 
seco  :  ethoc  modo  certum  est,  corpus  Adse  uon 
fuisse  impassibile  :  tum  quia  tale  corpus  non 
est  naturale  homini,  habuit  autem  Adam  cor- 
pus  naturale,  et  essentiale  homini,  alias  non 
fuisset  verus,  seu  integer  homo  :  tum  etiam, 
quia  habuit  corpus  ex  materia  terra?^  et  cum 
thspositionibus  liabentibus  contrarium,  ex  qui- 
bus  principiis  passibilitas  corporis  oritur.  Se- 
cundo  potest  corpus  uatura  sua  passibile,  fieri 
intrinsece  impassibile  per  quahtates  ilh  super- 
naturales  pertinentes  ad  statum  gloriee,  et  ne- 
que  isto  modo  fuit  impassibile  corpus  Ada?   : 
tum  quia  corpus  ejusnon  erat  gloriosum:  tum 
etiam,  quia  de  factoahcujusalterationis  capax 
erat  :  nam  ideo  cibo  et  potu  indigebat,  ut  in- 
fra  videbimus.  Prseter  hos  autem  duos  modos 
dicipotest  corpus  immortale,  vel  impassibile, 
quia  hcet  possit  mori,  vel  pati,  si  sua;  naturee 
omnino  rehnqueretur,  niliilominus  per  provi- 
dentiam   specialem,    partim   ipsius  hominis, 
pariini  a  Deo  promissam,  posset  ab  omni  pas  - 
sione  corruptiva,  et  a  moj-te  pra?servari,  et  hoc 
modo  dici  potest  Adam  creatus   cum  corpore 
immortah,   ut  declarat  D.   Thomas,  1  part.; 


188 


LIB.  III.  DE  liOMlNIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTIyE. 


quasst.  91,  etinferius  latius  dicetur.  Ubietiam 
tractandum  est  de  alia  perfectione  illius  corpo- 
ris^  qua  non  erat  subjectum  passionibus  inor- 
dinatis  prseter  rationem  insurgentibus  :  quee 
perfectio  magis  ad  animam  pertinet.,  quamvis 
in  corpus  etiam  redundet,  et  ideo  tractando 
de  perfectionibus  animse  illam  explicabimus. 

CAPUT  IV. 

QUO  TEMPORE  PRIMI  HOMINES  CREATI  FUERINT 
QUANTUM  AD  CORrORA. 

i.  Proposita  qucestionis  ratio. — Ejus  reso- 
lutio.  —  Quamvis  idem  fuerit  tempus,  in  quo 
corpora  primorum  hominum  perfecte  formata^ 
seu  disposita^  et  in  quo  ipsi  homines  cum  suis 
animabus  conditi  sunt;,  nihilominus  hic  solum 
agimus  de  tempore,  in  quo  corpora  sunt  for- 
mata^  quia  de  tempore,  in  quo  creata  est  ani- 
ma,  et  corpori  infusa,  specialis  qua^stio  est  in- 
fratractanda.  Preesensautemqusestio  inAdamo 
fere  nullam  habet  difficultatem,  his  suppositis, 
qua3  de  opere  sexti  diei  in  prsecedenti  Hbro 
diximus.  Gertum  est  enim  Adam  fuisse  sexto 
die  creatum  post  brutorum  animalium  produc- 
tionem.  Hoc  est  manifestum  ex  littera  Gene- 
sis,  cap.  \,  nam  postquam  dictum  fuerat,  fecit 
Deus  hestias  terrce,  etc,  et  vidit  Deus,  quod 
esset  lonum,  additur,  faciamus  homhmn,  ex 
quo  contextu  manifeste  constat  pro  aliquo  tem- 
pore,  vel  instanti  extitisse  csetera  animantia, 
quando  nondum  erat  homo :  fuerunt  ergo  prius 
tempore  producta.  Quod  vero  illa  antecessio 
tantum  fuerit  intra  eumdem  diem  sextum, 
probatur,  quia  eodem  die,  quo  Deus  vidit  jam 
creata  csetera  animantia  dixit,  faciamus  Jiomi- 
nem,  et  creavit  illum^  ut  ex  eadem  narratione 
Genesis  constat. 

2.  Ohjectio  contra  proximam  resolutionem^. 
— Ejus  responsio  coUigitiir.  —  Dicere  vero  po- 
test  aliquiS;,  in  eo  capite  non  dici  omnia  illa 
esse  facta  die  sexto,  et  ideo  potuisse  creatio- 
nem  hominis  fieri  aUo  die  post  illum,  in  quo 
ceetera  animalia  creata  fuerunt.  Respondetur, 
quamvis  expressis  verbis  id  non  dicatur,  niliil- 
ominus  ex  modo  narrationis  manifeste  colhgi. 
PrimO;,  quia  postquam  de  creatione  brutorum 
dictum  fuit,  et  vidit  Deus,  quod  esset  bonum  : 
non  statim  additur,  sicut  in  ceeteris  diebus,  et 
factum  est  vespere  et  mane  dies  sextus,  sed  con- 
tinua  narratione  dicitur,  et  ait,  faciamus  Jio- 
oninem,  ex  quo  clare  significatur,  opus  ilhus 
diei  non  fuisse  in  anim-alibus  brutis  termina- 
tum,  neque  diem  sextum  completum;,  nam  id- 


circo  non  sunt  addita  verba,  quibus  id  signifi- 
caretur,  sed  aha  potius,  quibus  prosecutio,  et 
consummatio  operis  ejusdem  diei  narraretur  ; 
et  postea  in  fme  additur,  et  factus  est  vespere 
et  mane  die  sextus.  Unde  idem  confirmatur  ex 
initio,  c.  2  :  Igitur  perfecti  sunt  coili  et  terra, 
et  omnis  ornatus  eorum,  utique  in  iUis  sex  die- 
bus,  quorum  historia  in  capite  primo  preeces- 
serat :  ergo  in  illis  supponitur  creatus  homo, 
qui  ad  perfectionem,  et  ornatum  mundi  perti- 
net  maxime.  De  hoc  ergo  tempore  creationis 
Adee  nuUa  qusestio,  vel  dubitatio  esse  potest, 
ahqua  vero  ratio  vel  congrueutia  hujus  tem- 
poris  reddenda  est. 

3.  Circa  eamdem  resolutionem  interrogatio 
prima. —  Satisfit  interrogationi  exvariis  Pa- 
trilus.  —  Primo  enim  interrogari  potest,  cur 
Deus  liominis  productionem  in  ultimum  locum 
reservaverit,  cum  homo  caeteris  animantibus 
perfectior  sit  ?  Quam  quffistionem  movent  phi- 
res  Patresin  Genes.,  et  aliis  locis  cum  Philone, 
hb.  de  Opif.  mund.,  etvarias  redduntrationes. 
Prima  esse  potest,  qaia  homo  compositus  est 
ex  spiritu,  corpore,  et  ideo  conveuiens  fuit 
prius  creaturas  pure  spirituales,  et  pure  cor- 
poreas,  et  deinde  humanam  ex  utraque  com- 
positam  fieri.  Quee  ratio  insiuuatur  in  capite 
Firmiter,  desumm.  Triuit.  cum  dicitur:  Deics 
al)  initio  temporis  utramque  de  niJiilo  condidit 
creaturam  spiritualem  et  corporalem,  et  deinde 
Jmmanam  quasi  communem  ex  spiritu  et  corpo- 
re  constitutam.  Eam  expressius  nobis  exposuit 
Nazianzenus,  orat.  38,  de  Christi  nativ.,  ubi 
cum  de  rerum  visibilium  et  invisibilium  crea- 
tione  verba  fecisset ,  subjungit:  Enimvero 
mmsjam  et  se?isus  sic  inter  se  discreta,  fiiiilus 
suis  se  continehant,  effectorisqueverhi  majesta- 
tem  iti  seipsis  ferebatit :  nondum  aut  utriusque 
temperatio  ulla  erat,  aut  contrariorum  mixtu- 
ra,  qucB  suhlimioris  sapientice,  ac  circa  natu- 
rarum  creationem  varietatis,  et  excellentics  spe- 
cimen  exJdheret,  neque  omnes  bonitatis  divince 
notce,  atque  spectatce  erant.  Hoc  igiiur  cum 
artifci  verbo  ostendere  placuisset  o.nimat  unum 
exutroque,  liocest,  ex  invisibili,  ac  visihili  na- 
tura  Jiominem  fabricatur.  Ethanc  rationem  re- 
ferendo  Nazianzenum  commendat  Damascenus, 
lib.  2.  de  Fide,  cap.  12,  addit  vero  aliam  idem 
Gregorius  dum  ait  creasse  Deum  hominem  , 
aherum  quemdam  mundum,inpai'VO  magnum 
in  terracoUocando.  Tertiam  etiam  indicat,  dum 
ait  creasse  Deum  hominem  eorum  ,  quse  in 
terra  sunt  Regem.  Oportebat  autem,  ut  idem 
Nazianzenus,  orat.  43,  dicit;  Ut  Regis  pala- 
tium  prius  construeretur ,  in  quo  postea  Rex  in- 


CAP.  IV.  QUO  TEMPORE  PRIMI 
troduceretur .  Qitippe  (ait  Nissenus,  ]ib.  de  Ho- 
minej  cap.  2,)  consentaneum  oion  erai  Impera- 
torem  existerepritfs,  qiiam  eos,  quilus  erat  cum 
potestate  prwfecturus .Prce^parato  nimirum  ante 
ovinia  imperio,  tum  deinde  proxiinum.  erat  re- 
gem  designari. 

4.  Copiosius  vero  punctum  hoc  prosequitur 
Ambrosius,  enarrat.  \,  ad  Horontianum  quse 
in  primo  tomo  habetur.  Cum  enim  Ambrosius, 
in  Exaemer.,  dubitationem  hanc  non  movisset, 
nec  rationem  istius  ordinis  in  operibus  Dei 
reddidisset;,  admonitus  ab  Horontiauo,  phires 
ilhus  divini  consihi  rationes  eidem  tradidit,, 
quas  attingendo  ejus  verba  breviter  percurre- 
mus.  Prima  est,  Etenim  qui  conviviumparat, 
et  ille  evangelicus  dives,  omnia  prius  adornat, 
ettunc  amicos  adccenam  invitat.  Secunda,  Quid 
est  m-undus,  nisi  quidam^  agon  plemim  certami- 
nis.  Et  infra  :  Quasi  athleta  igitur  postremus 
ingreditur  in  agonem,  etc.Tertia,  Spectaalitul, 
in  omnilus  reliis  prcjBstantiora  sunt  principia, 
et  finis.  Et  infra :  N ovissimus  liomo  quasi  qum- 
dam  ccelestis  in  terris  creatura.  Et  infra :  Recte 
in  constitutione  mundi  prionum  coelum,  et  no- 
mssimum  coelum .  Et  infra  clarius,  Merito  ergo 
postremuSy  quasi  finis  naturcB  formatiis.  Quar- 
tam  item  rationem  de  imperio  hominis  ab  iUis 
verbis  prosequitur.  Utrumque  igitur  prcsstan- 
tissimum,  ut  et  suljectas  haheret  omnes  mundi 
opes,  etc.  Quintam  insinuat,  dum  ait,  Processit 
postremus  creaturarum  homo,  specie  gratus, 
mente  suUimis,  ut  omni  esset  creaturce  mira- 
culo,  et  aha,  quse  ibi  prosequitur. 

5.  Denique  Nemesius,  hb.  de  Natura  homi- 
nis,  cap.  \,  optime  exponit,  naturaj  auctorem 
gradatim  {ut  ait)  et  concinne  in  rerum  crea- 
tioue  progressum  esse.  Atque  ita  ab  imperfecto 
ad  perfectum  procedendo  prius  res  inanimes, 
deinde  plantas  vitam  sine  sensu  habentes,  pos- 
tea  sententia  bruta  :  tum  imperfecta,  tum 
etiam  in  suo  gradu  perfecta  procreasse.  Tan- 
dem  vero  animal  rationis  compos  reddidisse, 
non  solum  quod  cum  ovmiapropter  ipsum  essent 
condita,  oportelat,  primo  quce  ad  usum  illius 
pertinehant  parata  esse  deinde  eum,  qui  eis  usu- 
rus  esset,  produci,  sed  etiam,  quoniam,  cum,  et 
qu(B  ratione,  et  quce  concerni  sensu  natura  per- 
cipitur ,  facta  esset,  oportehat  esse  quoddam 
vinculum  utriusque  ut  unum  esset  hoc  univer- 
sum,  siMque  consentiens,  nec  a  seipso  alienum. 
Proinde  homo  genitus  est  animal,  quodutram- 
que  naturam  conjungeret.  Quasi  dicat  homi- 
nem  esse  hgamen,  et  vincuhun,  etquapi  nexum 
totius  universi,  et  ideo  convenientissime  ulti- 
mo  loco  creatum  esse.  Adcht  Theodoretus , 


HOMINES  CREATI  FUERINT,  ETC.  189 

queest.  20,  in  Gen,  :  Deum  cum  crcaturam  sen- 
sitivam.,  et  i^itellectivam  creasset,  hominempos- 
tremo  creasse,  veluti  sui  quamdam  imaginem, 
medium  illum  ponendo  inter  animata  et  inani- 
mata,  sensitiva  et  intellectiva,  ut  utraque  qui- 
dem  tam  animata,  quam  inanimata,  usiim  illi 
veluti  quoddam  trihitum  prceherent  :  naturce 
vero  intellectivce  dum  hominis  curam  gerunt, 
henevolentiam  erga  creatorem  demonstrarent. 
Denique  Chrysostomus,  homil.  8,  in  Genes.,  id 
declarat  exemplo  regis,  civitatem  ingressuri, 
quem  sateUites  prsecedunt.  Nam  ita  (inquit) 
Deus,  hominem  quasi  regcm  rchus  terrenisprce- 
fecturus,  prlus  omnem  hunc  ornatum  fahricavit, 
et  tandeyn  perficiendum  hominem  produxit,  cle- 
clarans  factis  istis,  quanto  honore  hoc  animal 
prosequatur. 

6.  Interrogatio  secunda  cui  satisfit  multi- 
pUciter. — Rursus  vero  interrogari  potest,  cur 
Deus  eodem  die  hominem  cum  animahbus  bru- 
tis  creare  vohierit,  et  non  potius  tam  insigni 
operipeculiarem  diem  multo  magis  quam  hici, 
etsteUis  destinaverit.  Sed  fortasse  iiecessarium 
non  est  in  his  omnibus  circumstantiis  pecu- 
haria  investigare  mysteria,  nam  in  muUis  tota 
ratio  facti  est  vohmtas  facientis.  Probabihs  ta- 
men  ratio,  et  (ut  ita  dicam)  htteris  esse  vide- 
tur,  quod  commune  est  homiui  cum  animah- 
bus  sexto  die  creatis,  ut  ex  terra  cpiantum  ad 
corpus  formetur,  et  propterea  eodem  die  cum 
casteris  creatus  est.  Accecht,  quodDeus  statue- 
rat  intra  sex  dies  suum  opus  perficere,  et  in 
septimo  requiescere  propter  ahas  sute  provi- 
cientiffi  rationes  supra  tactas,  et  ideo  facta  con- 
gruenti  chstributione  omnium  operum  per  sex 
dies,  sextum  ad  producendos  omues  animan- 
tes,  quse  proprie  terram  inhabitant  et  ornant, 
destinavit.  Inter  hos  autem  prsecipuus  est  ho- 
mo,  quem  non  oportebat  tardius,  seu  diutius 
procreare.  Deni<pie  addi  potest,  quamvis  eo- 
dem  die  hominis  productio  facta  narretur,  ni- 
hilominus  longe  fuisse  digniorem,  et  ideo  sin- 
gularibus  verbis,  et  dignitatem  per  se  feren- 
tibus  referri ,  ut  supra  expendimus.  Unde 
fortasse  ut  ex  oppositis,  rationalibus,  scihcet, 
et  irrationahbus,  juxta  se  positis  clarius  homi- 
nis  exceUentia  demonstraretur,  ideo  sine  ma- 
jori  mora  homo  eodem  die  cum  cseteris  ani- 
mantibus  creatus  est. 

7,  De  creatione  Evcs  specialiter,  quo  tempore 
fuerit. — Prima  sententia  Cajetani. —  Undc  sit 
hcec  sententia  convincenda.  —  Superest  dicen- 
dum  de  creatione  Ev£e,  de  cpia  nonnuUum  du- 
bium  est,  cpio  tempore  creata  fuerit.  Duae 
namque  extremse  sententise  inveniuntur.  Pri- 


190 


LIB.  I!I.  DE  IIOMINIS  CFxEATIONE,  AC  STATU  INNOCENTI.E. 


ma  est  Cajetani  diceiitis  Adam  et  Evam  iion 
solum  eodem  die,  sed  etiam  eoclem  momento 
fuisse  creatos^  sicut  Ccetera  animalia  in  utroque 
sexu  creata  sunt.  Propterea,  quod  Genes.  i, 
dicitur:  Creavit  Deus  homrncm,  uM  per  lio- 
mlnem^  uon  Adam ,  sed  speciem  liomiuis  in 
utroque  sexu  Cajetanus  intelligit,  quia  statim 
additur  ,  mascuhm  et  fceminam  creavit  eos. 
Sed  ha?c  sententia  in  secundo  capite  reprobata 
est  ex  manifcstis  Scriptura:?  lociS;,  in  qaibus  di- 
citur  Adam  primum,  vel  solum  fuisse  creatum, 
ut  ex  eo  quod  Eva  formata  fuit  ex  costa  Adag, 
nam  quia  in  hoc  erravit  Cajetanus^  ideo  in  al- 
terum  errorem  inductus  est.  De  iha  ergo  sen- 
tentia  jam  dicta  sufficiunt. 

8.  Quorumdam  JudcBorum  error  idem —  Rc- 
jicitur  dupliciter.  —  Non  oberit  autem  scire 
nonnuUos  ex  antiquis  Judeeis  in  illo  fuisse  er- 
rore,  ut  crederent  mascuhmi  et  fo3minam 
simul  fuisse  creatos  in  specie  humana;,  prop- 
ter  praidicta  verba  Genes.  1.  Uttamen  ea,  quaj 
in  c.  2  Genes.  referuntur,  sustinerent,  ahud 
portentum^  et  inancm  fabulam  invenerunt. 
Nam  quidam  dixerunt  Adam  duas  liabuisse 
uxoreS;,  unam  simul  cum  illo  creatam,  et  aham 
postea  ex  illo  formatam.  Ita  refert  Petrus  Co- 
mestor  in  historia  scholastica.  Verumtamen 
hic  error  et  rcpugnat  ahis  testimoniis,  in  qui- 
bus  dicitur  Adam  prius  fuisse  sohim  ,  et  pri- 
mum  creatum,  et  praiterea  novum  addit  fig- 
mentum,  non  minus  historiae  Genesis  repu- 
gnans.  Nam  ex  toto  discursu  trium  priorum  ca- 
pitum-Genesis  evidenter  constat,  tantum  fieri 
mentionem  unius  uxoris  Adse,  et  eamdem  dici 
formatam  de  costa  Ada;,  et  ante  iham  forma- 
tionem  Adam  dicifuisse  sohim. 

9.  Alter  crror  Hehrceorum  exploditicr.  — Ne- 
que  miuus  damnabihs  est,  ahus  Hebrseorum 
error,  de  quo  Rabbi  Moyses  in  Genes.,  dicen- 
tium  Evam  non  sohim  fuisse  creatam  simul 
cum  Adam,  sedetiam  fuisse  ilh  unitam,  et  la- 
teri  ejus  indivise  conjunctam,  ut  hoc  modo 
salvent,  quod  postea  dicitur  Evam  fuisse  for- 
matam  ex  costa  Adas.  Nam  hanc  formationem 
in  hoc  solo  putant  consistere,  quod  tunc  dor- 
miente  Adam  separavit  Deus  Evam  a  latere 
ejus.  Quem  errorem  vel  fere  similem  obiter 
refutat  Augustinus,  lib.  3,  Genes.  ad  htter., 
cap.  22,  et  eamdem  inter  fabulas,  et  monstra 
Judseorum  computandum  esse  merito  dixit 
Lyra,  in  c.  1  Genes.  circa  illa  verba,  mascu- 
lum  et  foeminam  creavit  eos,  et  facile  refatatur, 
tum  ratione,  quia  fmgit  monstrosam  creatio- 
nem  sine  fundamento.  Tum  ex  httera  Gene- 
sis,  ibi,  ttilit  unam  de  costis  ejus,\  et  edificavit 


mulierem.  Ex  quo  evidenter  coiistat  Evam 
fuissecreatamdivisam,et  separatam  abAdam, 
nam  costam,  quam  tulerat  Deus  de  Adam,  id 
est,  diviserat  et  separaverat,  abiho,  ffidificavit 
in  muherem,  ut  capite  secundo  dicitur.  Ergo 
creata  est  Eva  divisa  et  separata  ab  Adam. 
Item  dicitur^  tulit  costam,  et  replevit  carnem 
pro  ea.  Si  autem  sola  divisio  inter  duo  corpora 
prius  continua  fuisset  facta,  nuUa  necessitas 
fuisset  replendi  carne  latus  Ada;,  et  preeterea 
non  magis  dici  posset  Eva  formata  ex  Adamo, 
quam  Adam  ex  Eva.  Neque  etiam  magis  dici 
potuisset  prius  fuisse  Adam  sohim  ,  qaam 
Evam,  ac  subiude  falsum  fuisset  iihid^  Adce 
non  inveniehatur  similis  sihi. 

10.  Concluditur  JEvam  posi  Adam  fuisse  con- 
ditam.  —  Becunda  sententia  in  ordine,  quce  de 
mora  intercesserit.  —  D.  Thomce  responsio.  — 
His  ergo  rejectis  erroribus,  ut  certum  suppo- 
nimus  Evam  nullo  modo  fuisse  creatam  simul 
tempore  cum  Adam.  De  tempore  vero,  quod 
intcr  iitriusque  creationem  intercessit,  est  se- 
cunda  opinio  ,  asserens  Evam  no]i  fuisse  crea- 
tam  eodem  die,  quo  Adam,  sed  die  septimo, 
velpost  iham.  Primum  enimcreatam  fuissein 
septimo  die  asseruit  Catherinus  contra  quem 
disputavimus,  iibro  prscedenti,  c.  12.  Fuisse 
vero  creatam  post  septimum  diem,  sentit  divus 
Thomas,  1  part.,  qusest.  73,  art.  1,  nam  in  ar- 
gumento  tertio  opponit,  post  septimum  diem 
multa  fecisse  Deum,  et  in  solutione  respondet, 
nihil  esse  factum  post  septimum  diem,  quin 
aliqualiter  in  operihus  sex  dierum  prcecesserit, 
saltem  materialiter.  Et  addit,  sicut  quod  Deus 
de  costa  Adce  formavit  mulierem.  Quam  sen- 
tentiam  sequitur  Carihusianus,  in  Genes.,  et  fa- 
vet  Chrysostomus,  hom.  10  ,  in  Genes.,  qua- 
tenus  ait,  quando  Deus  benedixit  hominibus, 
dicens ,  Crescite,  et  multiplicamini,  nondum 
fuisse  creatam  Evam.  Quod  etiam  ibi  sentit 
Origenes.  At  in  hoc  significant  sub  creatione 
hominis,  quse  sexto  die  facta  narratur,  Evam 
non  comprehendit,  et  simili  modo  aUegari  po- 
test  pro  liac  senteutia  Gregorii,  1.  32,  x^loraL, 
cap.  9,  ahas  dO,  quatenus  tractans  iUa  verba, 
masculum  et  foeminam  creavit  eos,  dicit,  nec 
dum  Eva  facta  describitur,  etjamhomtO  mascu- 
lus  et  foemina  perhihetur,  sed  quia  ex  Adce  la- 
tere  proculduhio  JEva  erat  processura,  in  illo 
jam  computatur  per  suhstantiam,  a  quo  erat 
producenda  per  formam. 

11.  Suadetiir  D.  Thomce  responsio.  —  Po-- 
testque  suadari  haec  sententia,  quia  inter  crea- 
tiouem  Adse  et  Evaa  tam  muha  narrantur 
facta  Genes.  2,  ut  verisimile  non  videatur  in 


CAP.  IV.  QUO  TEMPORE  PRIMI  HOMINES  CREATI  FUERINT,  ETC. 


19  i 


eoclem  die  ntramque  creationem  esse  factam. 
Declaraiur^  C|iiia  Adam  non  "videtur  in  princi- 
pio  sexti  diei^  sed  })otius  versus  fmem  fuisse 
productiis^  cum  prius  eodem  die  caitera  ani- 
malia  terrestria  creata  fuerint.  Deinde  Adam 
postc|uam  est  creatus,  translatus  est  in  Paradi- 
sum  et  postea  animalia  omnia  ad  illum  ad- 
datia  sunt,  et  omnihus  nomina  imposuit,  et 
tandem  formatio  Evai  secuta  est :  ergo  non  est 
verisimile  illa  omnia  in  eodem  sexto  die  fuisse 
facta.  Coufirmatur,  quia  illud  opus  imponendi 
nomina  animalibus  ad  opera  sex  dierum,  seu, 
quod  perinde  est,  ad  ornatum  universi  parinn 
pertinuisse  videtur,  cum  solum  ad  usum  com- 
munitatis  hominum  fuerit  necessarium  :  ergo 
verisimile  est  bsec  omnia,  quse  de  creatione 
Adam  et  Ev93  ihi  facta  narrantur,  post  sextum 
diem  facta  fuisse,  et  consec[uenter  etiam  Evam 
fuisse  creatam  post  illum  diem,  et  fortasse  e- 
tiam  post  septimum,  quia  in  septimo  requievit 
Deus  ah  omni  opere,  quod  patrarat. 

12.  ProlahllioT  rcsponsio. —  Suadetur  pri- 
mo.  — Nihilominus  dicendum  est,  prohabilius 
videri,  Evam  sexto  die  fuisse  creatam.  Hanc 
conclusionem  docuit  Bonaventura,  in  2,  dis- 
tinct.  48,  art.  1,  q.  2,  ad  1,  et  tenent  super 
Genesim,  Lipomanus  ,  in  id  c.  2,  sedificavit 
costam,  etc,  et  Pereirius,  lib.  4,  in  id,  Fa- 
cianms  ei  adjutoritim,  et  Molina,  in  dicto  o- 
pusc,  disput.  22,  etCastro,  verbo  Adam,  hse- 
resi  6,  etValentia,  in  1  tom.,  disput.  7,  q.  1, 
part.  2,  ad  1  Cajetani.  Sumiturque  iieec  sen- 
tentia  ex  Josepho  i  Antiquitat.,  cap.  2,  et  ex 
Beda,  in  Exaemer.,  et  Theodoretus,  qusest.  21, 
Ambrosius,  lih.  6,  Exaemer.,  c.  1,  et  Augusti- 
nus,  lih.  6,  Genes.  ad  litter.,  c  5  et  G,  quate- 
nus  dicunt  Deum  in  sex  diebus  omnia  opera 
sua  consummasse.  Et  idem  sentit  Richardus, 
lihr.  2,  in  Genes.,  si  attenle  legantur,  quse 
docet,  cap.  7  et  8,  12  et  13.  Evidentius  hoc 
docet  Augustinus  in  locis  statim  allegandis. 
Probaturc|ue  primo,  quia  Genes.  1,  cum  dici- 
tur  post  ca?tera  animantia  creasse  Deum  ho- 
minem  ad  imaginem,  et  similitudinem  suam, 
statim  additur,  masculum  et  foeminam  creavit 
eos.  Quas  verhanon  minus  Evam,  quam  Adam 
comprehendunt,  neque  est  uUa  ratio,  cur  ma- 
gis  illud  sit  dictum  per  anticipationem  de  Eva, 
quam  de  Adam.  Nec[ue  etiam  est  verisimihs 
expositio,  quod  masculum  creaverit  in  actu, 
fceminam  vero  in  potentia,  cum  de  utroque 
pariter,  ac  subinde  in  eamdem  significationem 
dicatur.  Prsesertim,  quia  nec  secundum  verbi 
proprietatem,  neque  juxta  ilhus  usum,  in  toto 
illo  capite  res  creari  dicitur,  nisi  quando  in  se 


actu  producitur.  Confirmatur  hoc  maxime  ex 
verbis  scquentihus,  cresciie  et  niuItipUcamim, 
nam  hsec  verha  ad  duos  diriguntur,  per  quos 
posset  specieshumana  in  suis  individuis  multi- 
pheari  ,  masculum  scilicet  et  foeminam.  Sed 
illa  verba  dicta  sunt  sexta  die,  in  qua  referun- 
tur  :  ergo  in  eademjamerat  creataEva.  Valde 
enim  violentum  est,  dicere,  loquutum  e.sse 
Denm  ad  Adam  sohim,  tanquam  adduos,  c|uia 
in  potentia  Evam  continebat,  quia  neque  con- 
gruae  locutionis  usus  hoc  liabet,  neque  Adam 
sohis,  et  nondumhabens  adjutoriumsimile  sibi 
intelhgere  poterat,  quomodo  filios  posset  gene- 
rare,  et  prseterea  heneclictio  etfcecunditas  utri- 
que  parenti  data  est :  debuit  ergo  prius  uter- 
que  suhsistere.  Et  hanc  totam  expositionem 
illonmi  verborum  confirmat  satis  clare  Au- 
gustinus,  hb.  3,  Genes.  ad  litter.,  cap.  12,  in 
fme,  et  evidentius  lib.  6,  cap.  2,  cujus  aliqua 
verba  infra  referemus. 

13.  Suadctur  secundo. — Etasio  exD.  Tlio- 
ma. —  Secundo  probatur  eadem  sententia  ex 
principio  Genes.  2.  Perfecti  sunt  cceli  etterra, 
et  omnis  ornatns  eorum.  Quod  de  sex  primis 
diehus  intelligitur,  utinfiue  pra^cedentis  Hbri 
probavimus  :  ergo  etiam  creatioEvse,  sexto  die 
facta  est.  Prohatur  conseqnentia,  quia  post 
sextum  cliem  Deus  nihil  omnino  novum  crea- 
vit,  ut  in  fme  Hbri  preecedentis  ostensum  est. 
Responderi  potest  ex  D.  Thoma  supra,  Deum 
post  sex  dies  nihil  creasse  totaliter  novum  : 
Evamautem  nonfuisse  aliquid  totaliternovum, 
quia  materialiter  prseexistebat  in  costa  Adse, 
vel  (ut  alii  dieunt)  cpiia  jam  prffiexistehat  in 
sibi  simili.  Et  consequenter  dicetur,  procluc- 
tionem  Evaj  non  pertinuisse  ad  perfectam  mun- 
di  creationem,  et  dispositionem,  seu  ad  com- 
pletum  ejus  ornatum,  quia  totum  hoc  per  crea- 
tionem  hominis  virtute  factum  est,  quia  in  ea 
Eva  potentia  continebatur. 

1-4,  Non  satisfacit.  —  Sedlisecnon  satisfa- 
ciunt,  quia  Deus  non  tantum  dicitur  cessasse 
die  septimo  ab  opere  creationis  rigorosa^,  seu 
ex  niliilo,  sed  etiam  ab  opere  productionis  ex 
preejacente  materia,  quod  fit  modo  proprio 
auctoris  naturce,  neque  potest  per  causas  se- 
cundas  modo  naturali  fieri,  et  ideo  suo  modo 
creatio  dicitur.  Productio  autem  Eva;  licet  fue- 
rit  ex  praijacente  materia,  fuit  tamen  per  mo- 
dum  creationis  posteriori  modo  sumpta?,  nec 
continebatur  sufiicienter  in  virtutibus  semina- 
libus  causarum  secundarmn  :  ergo  a  die  sep- 
timo,  id  est,  in  illo,  et  in  sequentibus  a  tali 
opere  cessavit  Deus.  Ergo  factum  est  in  die 
sexto.  Unde  etiam  sit,  pertinuisse  ad  perfectio- 


192 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CP.EATIONE,  AC  STATU  INNOCENTI.^. 


nem  universi,  et  completum  ornalum  ejus_, 
quia  omne  opus  pertinens  ad  completam  na- 
turte  institutionem,  pertinet  etiam  ad  comple- 
tum  mundi  ornatum,  sed  hujusmodi  fnit  Evoe 
productio  :  ergo.  Probatur  minor,  quia  ad 
plenam  natura  institutionem  pertinent  omnes 
causse  necessarise  ad  conservationem,  et  pro- 
pagationem  specierum  corruptibilium,  prse- 
sertim  perfectarum.  Sed  hujusmodi  causse  in 
animalibus  perfectis  non  sunt  perfectse,  et  suf- 
ficientes  sine  masculo  et  fcemina  ,  et  ideo  cae- 
tera  animantia  sunt  intra  illos  dies  protlucta. 
Ergo  multo  magis  humana  natura  ita  creari 
debuit,  et  in  illa  etiam  utriusque  sexus  pro- 
ductio  ad  complementum  universi  pertinuit. 
Quee  ratio  sumpta  est  ex  D.  Thoma,  i  part., 
queest.  92,  art.  \,  ubi  ad  \,  ita  concludit,  et 
ideo  instituendo  naturam  non  solum  marem,  sed 
etiam  fmninam  produxit. 

15.  Ad  primuni  argumentwm  in  num.  11 . — 
Ad  fundamentum  contrarise  sententioe  jam  su- 
pra  dictum  est,  idem  corpus  creationis  homi- 
nis  in  primo,  et  secinido  capite  Genesis  referri, 
sed  in  primo  per  compendium  :  in  secundo 
vero  modus  operis  exphcatus  est.  Unde  ait  Au- 
gustinus,  hbr.  illo  6,  cap.  2 :  Sexto  die  etiam 
Paradisus  plantatus  est,  et  ibi  homo  collocatus 
est,  et  soporatus  est,  tit  Eva  formaretur,  et  ea 
formata  evigilavit,  eiqiie  nomen  imposuit.  Illa 
ergo  omnia,  quse  humano  modo  longum  tem- 
pus  postulare  videntur,  divina  virtute  intra 
sextum  diem,  imo  intra  illius  diei  partem  fa- 
cile  fieri  potuerunt.  Nam  imprimis,  hcet  in- 
certum  nobis  sit  qua  hora  ilhus  diei  Adam 
creatus  fuerit,  ut  recte  dixit  Abulensis,  iu 
cap.  13  Genes.,  c|Uffist.  607,  nihilominus  fa- 
cile  creari  potuit  hora  matutiua  circa  soHs  or- 
tum,  vel  post  unam,  aut  aheram  horam.  Quia 
productio  ceeterorum  animahum  subito  ad 
unnm  Dei  imperium  facta  est,  et  ideo  vel  in 
momento,  vel  in  brevissimo  tempore  pro  Dei 
arbitrio  facta  est.  Neque  oportuit  creationem 
hominis  per  multashoras  differri,  neque  adid 
cogitandum,  in  Scriptura  est  fundamentum, 
aut  occasio.  Nam  postc[uam  dixit,  Etfecit  Deus 
hestias  ierrce  juxta  species  suas,  et  jumenta,  et 
omne  reptile  terrce  in  genere  suo,  et  vidit  Deus, 
quod  esset  ionum.  Statim  subjungit,  et  ait,  Fa- 
ciamus  Jwminem.  Igitur  paulo  post  creationem 
ahorum  animaUum,  formavit  Deus  hominem 
de  hmo  terrse,  et  post  breve  tempus  ihum 
transtuht  in  Paradisum,  ut  capite  sequenti  vi- 
debimus. 

16.  Ad secundum  argumentumineodemn.  11. 
—  Ad  ihuni  vero  ibi  jam  constitutum  jussit 


Deus  adduci  animaha,  ut  eis  nomina  impone- 
ret,  ut  Genes.  2,  dicitur.  Potuit  autem  hffic 
actio  muho  ante  meridiem  incipere,  et  intra 
paucas  horas  consummari,  Quia  putandum 
non  est,  omnia  individua  animaha  specierum 
omnium  fuisse  Adamo  prsesentata,  quia  non 
omnibus  individuis  erat  nomina  impositurus, 
neque  ad  aUum  finem  erat  id  necessarium  : 
tanturn  ergo  adductte  sunt  omnes  species  in 
singuhs  individuis,  vel  ad  summum  in  mari, 
et  foemina.  Atque  ita  intehigenda  est  di.--tri- 
butio  illa  :  Formatis  Deus  de  Jmmo  cuiictis 
animalilus  terrce ,  adduxit  ea  ad  Adam.  Ea, 
scihcet,  quoad  eorum  species,  ut  significavit 
Augustinus,  in  hb.  9  Genes.  ad  htter.,  c.  12, 
scribens  Adam  animahbus  terrestribus,  ac  vo- 
latihbus  ad  se  congregatis,  generatimque  dis- 
tinctis,  tunc  nomina  imposuisse.  Postea  vero 
piscium  generibus  jjaulatim  cognitis  nomina 
esse  imposita.  Et  id  latius  exphcuit  Abulensis, 
Genes.  13,  qusest.  326.  Dla  vero  animahum 
congregatio,  et  adductio  Angelorum  ministe- 
rio  facta  est,  ut  iidem  Patres  notant,  Augusti- 
nus,  chcto  hbr.  9,  cap.  14,  et  Abulensis  eodem 
cap.  13,  queest.  339.  At  vero  Ahainus,  seu  AI- 
cuinus,  qusest.  54,  in  Genes. ,  ait :  Deum  ad- 
duxisse  animalia non  circuitu  locali,  sed  occulto 
mitu  suce  'potentice  voluisse  ut  venireni.  Sed  il- 
lud  prius  est  probabilius,  utroque  autem  modo 
manifestum  est,  totam  iUam  actionem,  et  no- 
minum  impositionem  intra  paucas  horas  fieri 
potuisse.  Ac  subinde  formationem  Eva?,  quse 
statim  subsecuta  est,  ante  ihius  diei  finem 
faciUime  potuisse  perfici,  et  ita  totum  illius 
diei  opus  consummari. 

1 7 .  Qucestiuncula.  — Augiistini  responsio. — 
Alias  'profert  Alulensis. —  Una  ex  Amhrosio 
maxhne  arridet.  —  Cur  autem  formationem 
Evae  Deus  vohierit,  ut  animalia  omnia  prius 
ad  Adam  adducereutm^,  tractant  ibidem  ex- 
positores,  et  Augustinus  quidem  significat, 
licet  credendum  sit  ita  factum  esse,  sicut  ad 
litteram  Scripturaj  narrant :  nihilominus  non 
posse  a  nobis  sufficientem  rationem  litteralem 
iUius  facti  reddi,  sed.  aliquod  mysterium  ct 
significationem  rerum  fiiturarum  continere, 
quamvis  nos  illam  ignoremus.  Tamen  Abu- 
lensis,  dicto  cap.  13,  c[Ucest.  330,  et  sequenti- 
bus  phires  rationes  adducit,  qua3  in  eo  videri 
possunt.  lUa  quidem  maxime  probabilis  est, 
voluisse  Deum,  ut  Adam  ante  creatam  Evam 
omnia  animalia  distincte  cognosceret,  et  in 
omnibus  speciebus  marem  et  fojminam  esse 
videret,  ut  et  desiderio  habendi  sociam  simi- 
lem  sibi  accenderetur,  eamque  postea  com- 


CAP.  V.  AN  PRIMI  HOMINES  IN 
mendatiorem  liaberet^  quod  inspectis  cgeteris 
omnibus  viventibus  adjutorium  simile  sibi  in 
eis  non  reperisset.  Sic  fere  Ambrosius^  lib .  de 
Paradis.^  cap.  11  :  Swml  accipe,  qua  causa 
omnia  deducta  sint  ad  Adam,  ut  in  o^nnihus 
videret  utroque  sexu  suhstantiam  constare  na- 
tura  id  est,  ex  masculo  et  fcemina :  ut  ipse 
usu  exemploque  cognosceret  necessarium  siil 
consortium  mulieris  adjectum. 

18.  Ad  tertium  in  eodem  n.  11  ^  responsio 
Barceplice  refellitur. — Aliorum  responsio  re- 
jicitur.  —  Prolatior  responsio. — Ad  ultimam 
denique  objectlonem  sumptam  ex  illa  nomi- 
num  impositione;,  non  defuerunt;,  qui  dixerint^ 
non  esse  ad  litteram^  et  ut  sonat  accipiendam, 
sed  secundum  aliquam  metaphoram^  seu  alle- 
goricum  sensum.  Ita  refert  ex  Mose  Barcepha;, 
Pereira,  lib.  5,  in  Genes.,  circa  principium, 
illa  verba  exponens.  Merito  tamen  illa  sen- 
tentia  reprobata  est,  quia  sine  fundamento 
litteralem  sensvmi  Scripturse  avertit,  Aliidixe- 
runt  illam  nominum  impositionem  non  esse 
factam  sexto  die^  sed  multo  post,  quia  nou 
oportet,  ut  res  eodem  ordine  fiant^  quo  nar- 
rantur.  Tamen  narratio  Scripturse  videtur  tam 
clara^  ut  nulla  ratione  illa  sententia  admit- 
tenda  videatur.  Praisertim ,  quia  animalium 
adductio  ad  Adam  ante  creationem  Evee  facta 
fuit^  ut  dictum  est^,  et  hoc  supponunt  Patres, 
cum  illius  ordinis  rationem  quserunt.  Ergo  et 
impositio  nominum  tunc  facta  est^  quia  eodem 
modo,  et  contextu  in  Scriptura  narratur.  Imo 
propter  hunc  finem  saltem  proximum,  et  im- 
mediatum  fuerunt  animalia  tunc  ad  Adamum 
adducta.  Ac  denique  supposita  dicta  anima- 
lium  prsesentia  opportunissimum  fuit  tempus, 
ut  eis  Adam  nomina  imponeret,  ut  latius 
Pereira  supra  declarat.  Hoc  ergo  posito  ad  ob- 
jectionem  dicimus  illam  nominum  impositio- 
nempertinuissealiquo  modo  aduniversi  orna- 
tum,  ut  principatushominis  super  omnia  ani- 
mantia  statim  ostenderetur,  e^«^^(inquitAlcui- 
nus  supra  qusest.  55)  homo  ipse  statim  intelli- 
geret  ex  rationis  discretione  quanto  melior  esset 
cunctis  animantihus,  et  eo  magis  conditorem 
suum  diligeret. Ac  denique  sicut  animalia  prius 
creata  sunt,  quam  ipse  homo,  quia  ipsi  pree- 
parabantur,  ita  etiam  priusquam  iuciperet 
societas  hominum,  nomina  sunt  animalibus 
imposita,  ut  postea  usus  eorumdem  anima- 
lium  hominibus  in  societate  viventibus  esset 
facilior. 


III. 


PARADISO  TERRESTRI,  ETC. 
CAPUT  V. 


193 


UTRUM  PRIMI   HOMINES  IN  PARABTSO  TERRESTRI; 
VEL  EXTRA  ILLUM  CREATI  FUERINT. 

1 .  Alunitur  via  ad  qucestionem  quant^m  ad 
Adam.  —  De  hac  circumstantia  creationis  ho- 
minis  non  fit  in  Scriptura  expressa  mentio  : 
nam  de  Adam  solum  dicitur  Genes.  2,  creasse 
illum  Deum  de  limo  terrse  :  quse  autem  fuerit 
illa  terra,  vel  ubi  homo  fuerit  formatus,  ibi 
non  dicitur.  Statim  vero  interponitMoysesnar- 
rationem  deParadisi  plantatione.  Plantaverat 
autem  Deus  Paradisum  Dolioptalis  a  principio. 
Et  addit,  in  eo  posuisse  Adam,  dicens  :  In  quo 
posuit  hominem,  quem  formaverat.  Ex  quibus 
verbisoritur  dubitatio,  anDeus  creaveritAdam 
intra,  vel  extra  Paradisum  :  quia  duobus  mo- 
dis  potuit  illumin  Paradiso  ponere.  Primo  for- 
mando  illum  in  ipso  Paradiso.  Secundo  extra 
Paradisum  illum  creando,  et  postea  in  Pa- 
radisum  illum  transfercndo,  neuter  autem 
istorum  modorum  videtur  in  illis  verbis  satis 
explicari. 

2.  Deincle  quantum  ad  Evar/i.  —  Priona 
qucestionis  difficultas.  —  Becunda.  —  Tertia. 
—  Et  hinc  nascitur  simile  dubium  de  mu- 
liere,  quia  si  Adam  fuit  intra  Paradisum 
creatus,  sine  dubio  etiam  Eva  in  eo  loco  crea- 
ta  fuit,  tamen  si  Adam  fuit  extra  Paradisum 
productus,  res  erit  magis  dubia.  Videtur  ta- 
men  consequeuter  idem  esse  dicendum  de 
Eva,  quia  non  debuit  in  nobiliori  loco  creari, 
quam  vir.  Et  potest  htec  pars  suaderi,  quia 
Eva  in  illo  loco  creata  est,  in  quo  Deus  adduxit 
animalia  ad  Adam,  ut  eis  nomina  imponeret, 
ut  contextu  Genes.  2,  colligitur,  sed  locus  ille 
non  fuit  Paradisus,  quia  in  illo  animalia  bruta 
nou  habitabant ,  nec  illum  ingrediebantur  , 
teste  Damasceno,  lib.  2,  de  Fide,  cap.  11,  quia 
non  decebat  illius  loci  dignitatem  :  ergo  extra 
Paradisum  erat  Adam,  quaudo  ad  eum  adduc- 
ta  sunt  animalia  :  ergo  etiam  Eva  extra  Para- 
disum  creata  est,  et  a  fortiori  etiam  Adam. 
Confirmatur,  c|uia  prseceptum  illud,  De  ligno 
scientice  huni  et  mali  ne  comedas  ,  datum  est 
Ada3  statim  ac  translatus  est  in  Paradisum,  sed 
simul  etiam  impositum  est  Evse  :  ergo  illa  si- 
mul  translata  est,  ac  proiude  jam  erat  creata. 
Consequentia  nota  est,  et  major  habetur  Ge- 
nes.  2.  Minor  autem  probatur,  tum  ex  verbis 
ipsiusEvae,  prcBcepitnobis  Deus,  tum  quia  alias 
Eva  comedeudo  non  peccasset. 

3.  Assertio  bipartita. — Prior  pars  probatur. 

13 


194  LIB.llI.  DE  HOMINIS  CREATIONE,    A    GTATU 

—  Dicendum  autem  est  Adamiim  extra  Para-    sedificata  fuit 

disum_,  Evam  vero  intra  Paradisum  fuisse  con- 

ditam.  Haec  est  communis  sententia^  quse  bre- 

viter  per  partes  probanda  est.   Priorem  tradit 

D.  Thomas,  1  part.^  qusest.  102,  art.  4-,  et  est 

communis  theologorum  in  2,  distinct.  18.  Et 

probatur  primo  ex  allegatis  verbis  Scripturse, 

In  quo  posuit  liominem,  quem  formaverat.  Pon- 

derandum  est  enim  verbum  temporis  prseteriti 

plusquam  perfecti,  quem  formaverat,  nam  per 

ilkid  significatur,  prius  hominem  fuisse  for- 

matum,   et  postea  in  Paradiso  positum.  Se- 

cundo,  paulo  post  in  eodem  capite  id  expres- 

sius  declaratur,  dum  dicitur  :  Tidit  ergo  Beus 

Jiomiyiem,  et  posuit  ciim  in  Paradiso  volupta- 

tis,  ut  operaretur,  et  custodiret  illum  :   ubi 

rerbum,  tulit  liominem,  aperte  supponit,  jam 

^uisse  hominem,  qui  ferri  posset.  Nam  verbum 

tulit  non  significat  substantialem  productio- 

nem,   sed  localem,  sicut  verbum  'porto,  et  si- 

milia.  Et  hoc  magis  declarat  illa  repetitio  ver- 

borum  tulit,  et  posuit  :  indicant  enim  abstu- 

lisse  ab  uno  loco,  et  in  alio  posuisse,  quod  non 

fit,  quando  res  in  eodem  loco,  in  quo  creatur, 

constituitur.  Tertio   probatur  ex  verbis  illis, 

cap.  3:  Et  emisit  eum  Dominus  Deus  de  Para- 

diso  vol^tptatis,  ut  operaretur  terram,  de  qua 

assumptus  est.  In  quibus  verbis  terra,  de  qua 

sumptus  est  Adam  a  Paradiso  distinguitur,  in 

quo  satis  significatur  Adam  fuisse  creatum  ex 

terra  existente  extra  Paradisum.  Ratio  autem 

primaria  hujus  facti,  de  quo  nobis  ex  Scriptura 

constat,  fuit  Hbera  Dei  vohintas.  Rationes  au- 

tem,  seu  congruentias  hujus  voluntatis  paulo 

infra  aperiemus,  posteriorem  partem  assertio- 

nis  tractando. 

4,  Prima  interrogatio. — Responsio. — Alio- 
fuyn  responsio  incerta. — Auctoris  judicium. — 
Interrogari  autem  solet,  quis  faerit  ille  locus 
extra  Paradisum,  in  quo  Adam  fuit  creatus. 
Et  communiter  fertur  fuisse  creatum  in  cam- 
po  Damasceno,  et  citatur  Josephus,  hbr.  \, 
Antiquit.,  cap.  1  ct  2;,  ubi  nihil  de  hac  histo- 
ria  reperio.  Illani  tamen  confirmat  Petrus  Co- 
mestor  in  historia  scholastica,  cap.  13.  Neque 
ab  hac  sententia  dilferunt  qui  dicunt,  Adam 
fuisse  creatum  in  Ebron,  id  est,  in  territorio 
ilHus  civitatis,  quam  esse  communem  Chro- 
nographorum;  et  antiquorum  doctorum  sen- 
tentiam  testatiu'  Abulensis,  Genes.  13,  quEest. 
uitim.,  in  fm.,  cjui  tamen  in  queest.  138,  ejus- 
dem  capitis  cum  retuUsset,  aUquos  dixisse, 
Adam  fuisse  formatum  in  Ebron,  vel  apud  il- 
lam  in  campo  Damasceno,  qui  est  locus  cam- 
pestrisjuxta  civitatem  Ebron,  quce  postea  ibi 


INNOCENTI^. 

solvit  argumentum  eorum,  et 
rem  dubiam  et  indecisam  rehnquit.  Funda- 
mentum  autem  sumitur  ex  Josua;  14,  ubi  dici- 
tur  de  civitate  Ebron,  quodAdam  rnaximusibi 
inter  Enacim  situs  est.  Unde  colUgi  videtur, 
Adam  juxta  Ebron  fuisse  sepuUum.  Ex  quo 
uUerius  infertur,  ibi  etiam  vixisse,  ac  proinde 
cum  ejectus  fuit  e  Paradiso,  in  eum  locum 
translatum,  seu  reductum  fuisse  :  et  hinc  tan- 
dem  concluditur  ibi  fuisse  creatum;  quia  Ge- 
nes.  3,  dicitur  remissum  esse  de  Paradiso,  ut 
operaretur  terram,  de  qua  sumptus  fuerat.  Sed 
merito  dixit  Abuleusis  hoc  fuudamentum  non 
esse  soUdum:  tum  quia  in  dicto  loco  Josuae  14, 
non  est  necesse,  nomen  Adam,  sumi  ut  pro- 
prium  primi  hominis,  sed  ut  commune  idem 
significans,  quod  homo  :  tum  etiam  quia  com- 
munis  sententia  Patrum  est,  Adam  in  monte 
Calvarise  fuisse  sepuUum,  ut  in3  part.,  q.  46, 
artic.  10,  ad  3,  inCommentarioadnotavi,  xmde 
aUqui  existimant  creatum  fuisse  Adam  prope 
Jerusalem.  Sed  hoc  etiam  incertum  est,  et  quo- 
modocumque  locus  Josuse  inteUigatur,  ex  loco 
sepuUurai  Adee  non  potest  ad  locum  creationis 
ejus  efficax  argumentum  sumi ,  quia  neeessa- 
rium  non  est,  ut  Adam  toto  tempore  vitse  in 
eodem  loco  vixerit  :  ac  proinde  non  est  neces- 
sarium,  ut  ad  locum,  in  quo  mortuus  est,  vel 
sepuUus,  fuerit  de  Paradiso  ejectus.  Nihil  ergo 
iu  hoc  puncto  definiendum  censeo. 

5.  Secunda  interrogatio.  — Primus  respon- 
dcndi  modus. — Modus  alter. — Posterior  modus 
arridet  et  prolatur. — Potest  etiam  obiter  in- 
terrogari,  si  Adam  fuit  extra  Paradisum  crea- 
tus,  quomodo  fuerit  in  Paradisum  translatus. 
Duobus  enim  modis  id  fieri  potuit.  Primo  ut 
divina  inspiratione,  vel  revelatione  notitiam 
Paradisi  acceperit,  et  voUmtatem  Dei  esse  ut 
iUuc  tenderet,  inteUexerit,  atque  ita  propria 
virtute  gradiendo  usque  ad  Paradisum  perve- 
nerit.  Ahus  modus  est,  ut  ministerio  sui  AngeU 
CHstodis  subito  in  Paradisum  translatus  fuerit, 
sicut  Habacuc  Propheta  in  Babylonem  traduc- 
tus  est.  AUqui  probabiUorem  putant  priorem 
modum,  ita  tamen  expUcatum,  ut  AngeUis  sub 
visibiU  forma  Adam  instruxerit  de  loco,  ad 
quem  eundum  iUi  erat,  eumque  ostendendo 
viam,  comitatus  fuerit.  Ita  sentit  Pereira,  1.  4, 
in  Genes.,  circa  iUa  verba  :  TuJit  ergo  Domi- 
71US  Deus,  et  eam  sententiam  Augustino  tri- 
buit,  apud  quem  reperire  non  potui,  uec  ipse 
locum  designat.  Addit  etiam  congruentiam,  et 
exempUim,  nam  ita  Deus  loquebatur  cum 
Adamo  per  Augehim  in  forma  visibili  eodem 
cap.  2  et  3,  Geues.,  et  quia  sic  Angelus  duxit, 


CAP.  V.  AN  PRIMI  HOMIiNES  IN 
et  recluxit  Tobiam,  Nihilominus  probabilior 
videtur  seoundus  modus.  Primo  propter  illum 
modum  loquendi^  tulit  Dominus,  etc.;,  nam 
illis  verbis  significari  solet  in  Scriptura  pecu- 
liaris  modus  translatiouis  divina  virtute  factus, 
sicut  Genes.  5^  de  Heuoch  dicitur^  Non  appa- 
ruit,  quia  tulit  eum  Deus,  quod  Eccl.  44^  et 
ad  Hebr.  11,  traiislatus  exponitur.  Secundo  et 
maxime,  quia  ilia  translatio  debuit  velocissi- 
me  fieri,  quia  intra  eumdem  diem  erat  Eva  in 
Paradiso  formata  ex  costa  kA^,,  prius  imposi- 
tis  nominibus  animahbus,  ut  declaravimus, 
non  poterat  autem  Adam  tam  velociter  iUud 
iter  commode  conficere  pedibus  ambulando, 
preesertim  si  iu  campo  Damasceno  creatus  fuit; 
et  in  hoc  non  est  simile  exemphim  Tobise.  An 
veroAngehis  assumpserit  formam  visibilem  ad 
transferendum  Adamum,  sciri  non  potest.  Ne- 
que  ex  ilhs  apparitionibus  sumi  potest  argu- 
mentum,  quia  potuit  non  esse  eadem  necessi- 
tas,  vel  congruentia,  quia  iu  hac  mutatione 
necessarium  non  fuit  Angelum  loqui  ad  Ada- 
■mum,  neque  aham  actionem  visibilem  facere 
prseter  ipsum  motum  Adee. 

6.  Be  posteriori  parte  assertionis.  —  Poste- 
rior  assertionis  pars,  videhcet  Evam  intra  Pa- 
radisum  fuisse  creatam,  etiam  est  D.  Tliomas 
supra  acl  i,  et  in  5J,  distinct.  18,  ubi  Magister 
et  ahi  tlieologi  consentiunt ,  et  indicant 
muUi  ex  Patribus,  quos  capite  prsecedenti  al- 
legavi  ,  in  eisdem  locis,  in  quibus  docent 
Evam  in  sexto  die  fuisse  creatam.  Prsesertim 
sumitur  ex  Ambrosio,  libr.  de  Paradis.,  c.  4, 
junctis  10  et  11.  Tribuitur  etiam  Basiho  ,  in 
liomiL  11,  Exaemer.  et  liomiL  de  Paradiso, 
sed  ibi  non  invenio.  Vide  Pereiram,  libr.  4, 
in  Genes.,  ad  verbaiha :  Tulit  Deus  liominein, 
et  ad  iha:  Faciamtis  ei  adjutorium.  Et  probatur 
ex  discursu  facto  capite  prascedenti  circa  se- 
riem  historise  c.  2  Gen.  Nam  ibi  dicitur  Adani 
statim  post  suam  creationem  positum  fuisse 
in  Paradiso,  et  ibi  adducta  fiiisse  ad  eum  ani- 
maha,  et  csetera,  posteaque  immissum  fuisse 
illi  soporem :  et  ibi  ex  costa  ejus  formatam 
esse  Evam.  Unde  contraria  sententia,  quam 
tenuit  Josephus,  hbr.  4,  Antiquitat.,  cap.  1, 
et  sequitur  Rupertus,  hbr.  2,  in  Genes.,  c.  32, 
muhum  preedictse  liistoriee  derogat,  ut  exph- 
cabo.  Ahegaturvero  pro  ea  sententia  TertuL 
lianus,  hbr.  2,  contr.  Marcion,,  cap.  10,  quia 
dicit :  quocl  nemo  hominum  in  Paradiso  Dei 
natus  est,  ne  ipse  quidem  Adam,  translatus po- 
tius  illuc.  Verumtamen  ibi  singulariter  de 
Adamo  Tertulhanus  loquitur  :  et  cum  dicit, 
nemo  hominum,  de  viris  optime  intehigitur,  id 


PARADISO  TERRESTRI,  ETC.  195 

enim  causae  inserviebat,  scihcet,  ut  inde  pro" 
baret,  verba  Ezeclhelis  :  In  dcticiis  Paradisi 
fuisti,  non  posse  de  humano  principe  intehigi. 
Aliociui  enim  idem  Tertuhianus,  eodem  hb.  2, 
cont.  Marcion.,  cap.  4,  satis  significat,  verl.a 
iha  :  Non  est  honum  liohinem.  esse  solum,  dicia 
esse  de  Adam  jam  translato  in  Paradisum  : 
ex  quo  aperte  sequitur,  Evam  non  fuisse  crea- 
tam  antequam  Adamus  esset  translatus  iu 
Pararlisum.  Rationem  autem  hujus  facti  red- 
demus  respondendo  ad  difficuUates  in  princi- 
pio  positas  :  rationem  (inquam)  id  est,  con- 
gruejitiam,  nam  propria  ratio  fuit  voluutas 
Dei,  cujus  consihum  non  semper,  imo  vero 
nunquam  hominibus  innotescit,  nisi  a]3  ipso 
reveletur. 

7.  Ad  prhnam  di ffimlteai  in  n.  2. — Cur 
Adam  extra  Paradisum  conditus. — Prima  ergo 
chfficuhas  erat,  quia  non  videtur  verisimile, 
Deum  creassefoeminam  in  nobihori  loco,  quam 
hominem.  Acl  cpiam  dissolvendam  imprimis 
considerandum  est,  qua  ratione  creaverit  Dcus 
hominemextra  Paradisum,  cum  hic  essetjam 
conditus,  et  homo  in  eum  statim  esset  trans- 
ferenchis,  ut  ibi  perpetuo  maneret,  et  vitam 
in  terris  beatam  ageret,  si  vellet.  Gujus  qui- 
dem  divini  consihi  phn^es  rationes  redduntur : 
potissima  autem  videtur.  Quia  prior  locus  de- 
bebatur  homini  secundum  naturam  suam 
spectato,  et  ahus  excehentior  solum  conve- 
niebat  ei  ut  in  statu  innocentise,  et  gratias 
constituto.  Nam  priori  ratione  conveniebat  ilh 
communis  terree  habitatio  :  posteriori  autem 
titulo  prceparatus  fuit  ilh  locus  amoenissimus, 
et  aptissimus,  tuni  ad  vitse  commoditatem,  et 
salutem,  tum  etiam  ad  vitam  contemplativam 
et  tranquiham,  in  terris  agendam,  cum  ju- 
cunda,  et  facili  operatione  conjunctam.  Ut 
ergo  conditionem  sua3  naturoe  ipso  usu ,  et 
modo  creationis  suse,  homo  cognosceret,  ex- 
tra  Paradisum  creatus  est,  ut  postea  iu  Para- 
disum  translatus  beneficium  magis  agnosce- 
ret,  et  in  majori  pretio,  et  sestimatione  Iiabe- 
ret  illud,  et  ad  conservandum,  etcustodieudum 
sohicitior  fieret. 

8.  Cur  Eta  intra  Paradlsum.  —  Postquam 
autem  Adam  (in  quo  tunc  tota  species  humana 
continebatur)  extra  Paradisum  creatus  fuerat, 
non  oportebat  Evam  in  eodem  loco  creai^i, 
quia  jam  dicta  ratio  in  illa  non  vigebat :  nam 
ex  creatione  hominis  sute  naturaj  conditionem 
facile  cognoscere  poterat.  Sicut  etiam  si  status 
iuuocentiae  duraret,  alii  homines  in  Paradiso 
generarentur,  et  agnoscereut  nihilomiuus,  ex- 
tra  Paradisum  in  suo  primo  parcnte  virtute 


196 


LTB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  ETATU  INNOCENTliE. 


fuisse  conditos,  ac  sul)incle  communem  terram 
suum  esse  quasi  connaturalem  locum  :  Paradi- 
sum  autem  ex  dono  gratise  accepisse.  Addi  e- 
tiam  potest,  Adam  ex  terra  formandum  fuisse, 
et  quia  Deus  prsescierat^  eum  in  Paradiso  pec- 
caturum,  et  per  peccatum^,  mortalem  elficien- 
dum^,  ideo  noluisse  ipsum  ex  terra  Paradisi 
concedere,  sed  extra  Paradisum.  At  vero  Eva 
non  ex  terra,  sed  ex  costa  Adse  producenda 
fuit  :  et  ideo  nou  oportuit  extra  Paradisum 
fieri^  nam  licet  in  eo  f uerit  formata,  nihilomi- 
nus  virtute  (ut  sic  dicam)  seu  mediate  ex  terra, 
quse  extra  Paradisum  erat,  condita  fuit. 

9.  Ad  secundam  difficultatem  in  eodem  n.  2, 
quid  nonnulli  respondeant.  —  Refellitur  prce- 
dicta  responsio. — Secunda  diilicultas  sumeba- 
tur  ex  eo^  quod  bruta  animalia  non  debuerunt 
adduci  ad  Adam  intra  Paradisum.  Propter 
quod"  aliqui  excogitarunt  non  fuisse  necessa- 
rium^  ut  adductio  animalium;,  et  creatio  Evse 
in  eodem  loco  factse  fuerint^  quia  non  est  ne- 
cesse  ut  ordo  narrationis  ordini  rerum  semper 
respondeat.  Unde  licetGenes.  2,  prius  dicatur^ 
tulisse  Deum  liominem,  et  posuisse  illum  in 
Paradiso-,  et  postea  referatur^  adduxisse  ad  il- 
lum  animalia^  nihilominus  in  re  ipsa  potuit 
hoc  posterius  prius  fieri.  Nam  in  Scriptura 
nulla  est  particula ,  quse  alium  ordinem  indi- 
cet,  tantum  enim  ait :  Diwit  quoque  Beus,  etc. 
Sed  hoc  nuUo  modo  placet.  Quia  nulla  est  ne- 
cessitas  invertendi  ordinem  ,  quem  Scriptura 
ipsa  multum  significat.  Et  quia  illa  praesenta- 
tio  animahum  coram  Adam,  proxime  ordinata 
fuit  aliquo  modo  ad  creationem  Evse^  ut  supra 
ex  Patribus  notavimus,  et  indicatiu"  in  iUis 
verbis,  quae  Deus  dixit^  et  ad  illam  actionem 
prsmittuntur  :  Non  est  honum,  hominem  esse 
solum.  Et  immediate  post  narratam  impositio- 
nem  nominum  animaliuni;,  iterum  repetitur  : 
Adam  autem  non  invenielatur  similis  siM,  et 
statim  subjungitur,  immisisse  Deum  soporem 
in  Adam.  Ex  qua  narratione  sincere  spectata 
satis  clare  colligitur,  omnia  illa  in  eodem  loco 
esse  facta. 

10.  Vera  responsio.  —  Dico  ergo  animalia 
fuisse  introducta  in  Paradisum  ,  ut  Adam  eis 
nomina  imponeret.  Et  ad  Damascenum  negan- 
tem  futura  fuisse  animalia  bruta  in  Paradiso , 
responderi  potest ,  esto  id  verum  esset  quoad 
permanentem  liabitationem,  et  ordinariam  vi- 
tam  :  niliilominus  ad  ilhid  peculiare  factum 
divino  jussu  ingressa  fuisse  Paradisum,  paulo 
post  egressura ,  juxta  praedictam  sententiam. 
Addo  vero,  probabilius  videri,  durante  statu 
inuocentiae,  ac  proinde  etiam  in  illo  principio. 


non  fuisse  cohibenda  animaha,  ne  in  loco  Pa- 
radisi  ingrederentur,  ut  alii  Patres  testantur, 
preesertim  Basilius,  liomilia  de  Parad.,  et  Au- 
gustinus,  hb.  14,  deCivit.,  cap.  11.  Etvidetur 
satis  coUigi  ex  capite  3  Genesis.  Nam  si  ani- 
maha  bruta  in  Paradiso  non  invenirentur,  non 
fuisset  ausus  dsemon  in  specie  serpentis  mu- 
heri  apparere,  ut  recte  Augustinus  et  Basilius 
ponderarunt.  Imo  ipse  etiam  Damasceuus , 
lib.  2,  de  Fide,  cap.  10,  sic  ait  :  Serpe^is  quo- 
que  familiaris  ipsi  erat,  id  est,  homini,  ut  qui 
prce  cceteris  animalibus  ad  eum  accederet,  blan- 
disque  motibus  ad  eum  reluti  colloquerelur. 
Ubi  clare  sentit,  habitasse  alia  animalia  in 
Paradiso  ante  peccatum.  Unde  ne  sibi  sit  con- 
trarius,  cum  in  sequenti  capite  dicit,  quod  iu 
Paradiso  nuUum  animal  rationis  expers  versa- 
batur,  iutelligi  potest  homine  iuvito,  vel  quod 
nullum  ibi  erat ,  quod  homini  non  obediret, 
ac  si  non  esset  rationis  expers.  Unde  etiam 
fieret,  ut  animalia  ibi  existentia  nullum  in- 
commodum  aut  tsedium  homini  afferrent,  imo 
voluptati  esse  posset,  volatilia  videre,  et  audi- 
re,  et  similia,  quas  ad  laudem  etiam  creatoris 
excitare  possent.  Denique  non  frustra  Deus  de- 
dit  imperium  homini  super  omnia  animalia , 
et  fecit ,  ut  eis  nomina  imponeret  :  ergo  non 
est  verisimile  omnino  fnisse  a  loco  Paradisi 
ableganda,  et  ab  omni  hominum  consortio,  et 
usu  separanda.  Quin  potius  Anastasius  Synai- 
ta,  lib.  Exaemer.,  versus  finem,  sentit,  bruta 
animalia  in  eodem  die  sexto  in  Paradiso  etiam 
fuisse  creata. 

11.  Ad  difficultatem  in  eodem  n.  2.  —  Res- 
ponsio  Ruperti. — Tertia  difficultas  erat  de  prse- 
cepto  dato  primo  homini,  ut  de  ligno  scientiae 
boni  et  mali  non  comederet,  petebatque  an 
datum  fuerit  post  Evam  productam,  vel  antea. 
Nam  Rupertus  contenditfuisse  datum  jam  exis- 
tente  Eva,  quia  utrumque  obligavit,  et  ideo 
utrique  imponi  debuit.  Et  hanc  opinionem 
probabiliorem  reputat  Pererius,  hb.  4,  inGeu., 
disp.  de  illo  prfecepto,  ad  illa  verba,  Be  ligno 
scientice  boni  et  mali  ne  comedas,  q.  l.  Diverso 
tamen  modo,  nam  Rupertus  id  dixit  conse- 
quenter  ,  quia  putat  Evam  creatam  fuisse  ex- 
tra  Paradisum,  in  quo  ab  illo  dissentit  Pereka. 
Et  ideo  consequenter  ait,  etiamsi  verba  illa, 
ex  omni  ligno,  etc,  in  capite  secundo  Genesis, 
ante  formationem  Ev^e  referautur,  nihilomi- 
nus  per  anticipatiouem  illic  fuisse  posita,  re 
autem  vera  post  Evas  creatiouem  dicta  fuisse : 
neque  oportere,  ut  in  hoc  ordo  narrationis,  et 
facti  idem  fuerit.  Ad  hoc  artcm  idem  inducitm^ 
ex  verbis  illis  Gen.  1  :  Dixitque  Deus :  Ecce 


CAP.  V.  AN  PRIMI  HOMINES  IN  PARADISO  TERRESTRI,  ETC. 


197 


dedi  vohis  omnem  Jierbam,  etc,  et  sint  vobis  in 
escam.  Ex  qnibiis  in  Imnc  modnm  argnmenta- 
tur.  Hsec  verba  dicta  snnt  Adee  etEvse  simnl; 
vel  ergo  dicta  fnerunt  ante  latum  prseceptnm 
non  comedendi  de  ligno  scientise  :  et  sic  pree- 
ceptnm  fiiit  etiam  datum  post  creatam  Evam, 
vel  utrique  simul,  vel  dicta  fuere  post  pree- 
ceptum  Adamo  impositnm,  et  lioc  non  vide- 
tur  consentaneum  formce  illorum  verbornm  ; 
qnia  sunt  nimis  universalia,  et  sine  exceptione, 
scilicet,  Et  unixersa  ligna,  qicw  habent  in  se- 
metipsis  sementem  generis  siii.  Nam  hsec  verba 
absolute  sumpta  etiam  arborem  scientise  com- 
prehendunt,  nnde  sic  dicta  post  latum  prsecep- 
tum  videri  possent,  aut  proecepto  contraria, 
aut  illud  revocare :  ergo  conckidendum  est, 
dictafnisse  simul  cum  preecepto. 

12.  Auctoris  responsio. — Proiatur  primo  ex 
Scriptura. —  Nihilominus  contrariam  senten- 
tiam  probabiliorem  judico,  nimirum,  prsecep- 
tnm  iUud  impositum  fuisse  Adamo,  quam  pri- 
mnm  in  Paradisum  introductus  est,  antequam 
vel  animalia  fuissent  ad  ipsum  adducta,  vel 
Eva  ex  ipso  formata.  Hoc  imprimis  mihi  pro- 
bat  sufBcienter  ordo  narrationis  Genesis  se- 
cundo,  tum  quia  non  est  ab  illo  sine  magna 
causa  recedendum,  tum  etiam  quia  inter  verba 
illa  tanta  est  connexio,  et  inter  res,  quse  refe- 
runtur,  tam  conveniens  ordo  et  series,  ut  vix 
credibile  sit,  non  fuisse  mentem  scriptoris  in 
modo  narrandi  simul  docere,  quo  ordine  illa, 
quae  narrantur,  facta  fuerint.  Tum  prseterea, 
qnia  datur  occasio,  etiam  csetera,  quaj  ibi  di- 
cuntur,  fnisse  iu  narratione  postposita,  et  ante 
translationem  hominis  in  Paradisum  fuisse 
facta.  Tum  deniqne,  quia  verba  prsecepti  ad 
unam  personam  in  singulari  diriguntnr,  scih- 
cet,  Prcecepitque  ei,  dicens :  Ex  omni  ligno  Pa- 
radisi  comedes,  de  ligno  autem  loni  et  mali  ne 
comedas,  in  quacumque  e^iim  die  comederis  ex 
eo,  morte  morieris,  ubi  in  quatuor  verbis,  seu 
vocibus  numerns  singularis  observatur.  Et 
quamvis  ahqua  illarum  Grsece  in  plurali  po- 
nantur,  et  ita  legat  Augustinus  infra  citandns, 
et  Gregorius,  hb.  36,  Moral.,  cap.  10,  ahas  13, 
et  Ambrosius  ssepe  in  hbro  de  Paradiso,  et  ah- 
bi,  nihilominus  in  HebraBO  legitur  sicut  in  vul- 
gatahabetur.  PrseterquamquodD.  Augustinus 
etiam  phirale  verbum  ad  sensum  singularis 
reducit. 

13.  Proiatur  secimdo  ex  Patribus. — Secun- 
do  in  hanc  sententiam  magis  inchnat  Augus- 
tinus,  hb.  8  Gen.  ad  htter.,  cap.  17,  et  eam 
absohite  tradit,  vel  potius  supponit  Anastasius 
Synaita,  hbr.  9,  Exaemer.,  docet  Chrysosto- 


mus,  homil.  14,  in  Gen.,  nam  legens  in  plu- 
rseh  verbum  ihud,  ne  comederetis  ex  eo,  inquit, 
nondum  Eva  producta  quasi  utrique  mandaret, 
dicebat,  ne  comederitis ,  manifestans  jam  inde 
ab  initio,  quod  unum  sint  vir  d  mwlier,  sicut 
et  Paulus  dicit,  caput  ynulieris  vir.  Idem  tenet 
expresse  Ambrosins,  lib.  de  Parad.,  cap.  12, 
et  divus  Thomas,  vel  potius  Thomas  Anghcus, 
Gen.  2,  ubi  ait,  datum  fuisse  ihud  prseceptum 
Adoe  pro  se,  et  pro  tota  sua  posteritate.  Quod 
patet  (inquit)  quia  pervenit  ad  Evam,  signifi- 
cans  per  Adamum  pervenisse  ad  Evam,  sicut 
perveniretadposteros,  si  status  duraret.Consen- 
tit  etiam  Abulensis,  in  cap.  13  Genesis,  q.  ^17. 

14.  Probatur  tertio  et  congntentiis . — Tertio 
afferri  possunt  optimse  congruentia3.  Prima, 
quia  oportuit  prseceptum  statim  in  ipso  ingres- 
sn  Paradisi  Adee  imponi,  quoniam  ahas  potnis- 
set  prius  de  arbore  scientise  sine  peccato  come- 
dere.  Vel  e  contrario  si  necessaria  erat  positi- 
va  Dei  concessio  ad  hcite  comedendum  de 
fructibus  Paradisi,  hsecetiam  concessa  est  Adse 
in  eodem  ingressu^  cum  dictum  est  ihi,  ex  oni- 
ni  ligno  Paradisi  comede.  Unde  verisimiUi- 
mum  est,  hoc  dictum  fuisse  Adse  ante  forma- 
tionem  Evse :  iUud  autem  non  fuit  dictum  sine 
subjnnctaexceptione,  de  ligno  autem  scientice, 
etc;  ergo  hoc  etiam  pra^ceptumdatum  est  Adse 
ante  formatam  Evam.  Secunda,  quia  prsecep- 
tum  ihud  longe  ahter  Adamo,  quam  Evse  da- 
tum  est,  nam  Adamo  fuit  impositum  non  so- 
lum  ut  privatee  personas,  sed  etiam  ut  capiti 
totius  generis  humani,  Evse  autem  solum  sin- 
gulari  personse :  ergo  maxime  conveuiens  fuit, 
ut  Adamo  soh  prius  intimaretur.  Tertio  acce- 
dit  ratio  Augustini,  ordinatissime  ita  fuisse 
datum  prceceptum,  ut  per  virim  ad  fceminam 
perveniret,juxta  disciplinam  Apostoli  docentis, 
fcjeminas  ut  domi  viros  suos  interrogent,  1,  ad 
Cor.  14. 

15.  Admotivmi  Pererii,in  num.  11. — Ad 
rationem  ergo  contrarise  sententiai  sumptam 
ex  ihis  verbis  capitis  primi :  Ecce  dedi  vobis, 
etc  Imprimis  concedimus  hanc  hcentiam  non 
fuisse  datam  ante  prohibitionem  esus  ligni 
scientise,  vel  non  sine  iUa,  quia  semper  esus 
ihins  ligni  fuit  prohibitus,  et  ideo  nunquam 
est  facta  generahs  concessio  sine  iha  exceptio- 
ne.  Deinde  dico  non  constare,  verba  iha  for- 
maha  ahquando  fuisse  simul  dicta  Adamo,  et 
Evse,  potuerunt  enim  prius  dici  soh  Adamo, 
prout  referuntur  Gen.  2,  et  postea  soU  Evse, 
statim  ac  DeusiUamformavit.  Unde  etiam  fieri 
potuit,  ut  Eva  a  Deo  immediate  iUud  praecep- 
tum  receperit,  statim  ac  formavit  iUam,  prius- 


498 


LIB.  1!I.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTLf;. 


quam  ad  virum  illam  aclducca-etj  ct  statim  ac 
fuit  foimata,  sunmcreatorcm  cognoscens^  ejus 
etiam  peculiarom  legem  reciperet,  et  subjectio- 
nem^acservitutemostenderet.  Etlioc  satis  est, 
iit  Moyses^  c.  i,  referrepotuerit^  dixisse  Deum^ 
Ji^cce  clecli  voiis,  etc.  Sicut  etiam  mulier  dicere 
potuit,  PrcecepitnoMs  Deus,  etc._,  etiamsi  non 
simul;,  necjue  eodem  modo  utric[ue  praeceperit. 
Deuicjue  dieo  probabilissimum  esse^  non  aliter 
dixisse  Deum  illis  hominibus^  Ecce  clecU  volis, 
eXc,  quam  dicendo  Adee,  ex  omni  ligno  Para- 
disi  comede,  etc,  nam  dicendo  illi  virtutedixit 
utric|uej  sicut  Ambrosius,  Ghrysostomus  et  Aii- 
gustinus  supra  simiha  verba  interpretantur. 
Nam  quod  uni  dicitur,  quia  alios  continet,  ut 
ahis  idpromulgct,  omnibus  dieitur.  Atc[ueve- 
risimihus  etiam  e.st,  quod  citati  Patres  dicunt^ 
praiceptum  iUud  per  Adamum  ad  Evam  perve- 
nisse. 

CAPUT  VI. 

DE   PARADISO   TERRESTRI^  QUIS.  YEL  QUALI3  LOCUS 
FUERIT,   VEL    SIT. 

1.  Cur  de  Paradiso  terrestri  agenduni. — 
Quoniam  in  praicedenti  capite  mentionem  fe- 
cimus  de  Paradiso ,  quem  Deus  in  principio 
mundi  ad  hominum  habitationem  plantavit^ 
ut  refertur  Genesis  secundo^  et  quia  ilUus  co- 
gnitio^  et  ad  fidem  pcrtiuet,  et  ad  omuia,  quai 
destatu  hominum  ante  peccatum  dicenda  sunt, 
necessaria  est^ideo  inhoc  capite  disputationem 
de  illo  instituimuSj  et  in  eo  breviter  muha 
coUigcmus,  cjua3  de  hoc  Paradiso  ab  auctoribus 
tractantur.  Inter  quad  prcecipua  cjuffisiio,  etfere 
sola  ad  fidem  pertinens  est,  an  hic  Paradisus 
vere  fuerit  terrestris,  id  est;,  in  terra  plantatus, 
et  consequenter,  an  omuia,  qua3  de  iUo  in  Ge- 
nesi  dicuntur,  sint  ad  Utteram,  ut  sonant,  A'el 
tantum  in  metaphoricO;,  vel  mysLico  seusu  in- 
telligenda. 

2.  Prima  sefiteutia  quid  sit  Paradisus.  — 
In  hocenim  piuicto  fuit  vetus  senientia  dicens^ 
omnia  illaesse  inteliigendamystice,  acsubinde 
Paradisum  non  fuisse  in  terra,  sed  in  coelO;,  vel 
iion  esse  rem  corpoream,  sed  spiritualem.  Ita 
seutit  inter  Judseos  Philo,  in  lib.  de  Opific. 
I^lundi^  versus  fmem,  et  libro  primo  AUegoria- 
rum,  et  lib.  de  Plantat.  NoEe^  non  longe  a 
principio^  et  lib.  de  coufus.  Linguarum^  ante 
medium.  Et  antiquos  Chaldffios  ,  et  Judffios 
idem  tradicUsse,  refert  Eugubiuus^  Gcn.  2. 
Inter  htereticos  vero  Valentinus  dixit  esse  ve- 
ritaiem^  sou  Archungelran  qucmdam  in  tertio 


coelo  existentem^  ut  refert  Irenteus^  lib.  \, 
coutra  haereses,  c.  \,  parum  ante  medium,  et 
Tertullianus,  lib.  contra  Valentinianos^  c.  20. 
Pra3cipue  vero  in  hoc  erravit  Origenes,  super 
Gen.,  utnotatEpiphanius^in  epist.  contr.  Joan- 
nem  Hierosolym.  et  in  Auchoi-ato,  Augustinus 
etiam,  inl.  deHseres.,  cap.  59^  Seleucianos,  et 
Hermianos  refert,  negasse  Aisibilem  Paradi- 
sum  :  et  in  eodem  errore  fuisse  Franciscum 
Georgium,  refert  SixtusSenensis^I,  5,  Bibliot., 
annot.  106. 

3.  Eamdem  sententiarn  attrihmint  Amlrosio 
nonnulli.  —  Neque  desunt,  qui  putent,  Am- 
brosium  in  hac  fuisse  sententia  ,  quia  in 
libro  de  ParacUso ,  et  in  epistola  ad  Sabi- 
num  Episcopum  ,  quse  dicitur  esse  ,  libro 
6 ,  epistola  4G ,  ita  loqin  videtur.  Sed  in 
Piomaua  impressione  nunc  ille  tractatus  non 
est  inter  epistolas,  et  de  illo  infra  num.  40, 
dicemus.  Tamen  in  lib.  4,  epist.  31,  quse  est 
etiam  ad  Sabinum,  Ambrosius  mentionem  fa- 
cit  Paradisi,  cam  dixisset,  quod  Adam  post- 
quam  peccavit ,  se  alscondehat ,  cpia/iclo  Deus 
deanibulahat  in  Paradiso,  scribit  allegorice,  et 
nunc  deamhulahat  in  Paracliso  Dev.s,  qaando 
divinas  Scripturas  lego,  Paradlsus  est  Genesis 
liher,  etc,  Et  postea  in  discursu  allegorice  ex- 
ponit  tuuicas  pelliceas  primorum  parentum,  et 
similia,  Prasterea  D.  Hieronymus ,  in  Quaest. 
Hebr.  Paradisum  iudicat  spiritualem  fuisse, 
nam  dicit,  aute  coelum  et  terram  fcusse  a 
Deo  creatum.  Anastasius  item  Synaita,  lib.  7 
Exaem.,  hanc  referens  sententiam/Iicit,  fuisse 
plurium  veterum  iuterpretum,  a  qua  ipse  non 
se  ostendit  alienum. 

4,  Suacletur  cx  locis  aliquot  Scripturce  et 
conjecturis  alils.  —  Suaderique  potest  hsec 
seutentia,  quia  scepe  in  Seriptura  nomine  Pa- 
raciisi  significatur  coelestis  habitatio,  ut  Eze- 
chiel  28  :  In  deliciis  Paradisi  Dei  faisti ,  et 
c.  31  :  Ceclri  non  fuerunt  altiores  illo  in  Para- 
diso  Dei,  et  alicruando  gloriam  significat,  ut 
Luc  23  :  Hoclie  rnecursi  erls  in  Paradiso.  Ei^go 
non  est  incredibile  in  simili  seusu  accipi  in 
Genesi.  Tum  quia  multa  ibi  dicuntur,  quse 
non  possunt  commode,  nisi  metaphorice  in- 
telligi,  ut  est  illud  Gen.  3,  quod  Deus  deambu- 
laret  in  Paradiso,  et  quod  ante  Paradisum  coi- 
locaverit  Cherubim  cum  flammeo  gladio  ,  et 
versatili,  ad  custodiendum  Paradisum.  Tum 
etiam,  quia  inulta  alia,  quas  de  illoParadiso  di- 
cuntur,  difficillime  intelliguntur,  nisi  mystice 
explicentur.  InterquEe  specialem  diiiicultatem 
habent,  quee  de  ligno  vitae,  et  Ugno  scientiffi 
boni  et  mali  dicuniur.  De  cjuibus  specialiter 


Ck9.  YI.  DE  PARADISO  TERRE3TR!.  ^ 
objicitAnastasius  Synaita;,  quia  si  essentarbo- 
res  sensibiles,  aqxies  essent  brutis  animalibus, 
ac  liominibus  proposita3 ,  et  ita  bruta  possent 
edere  de  ligno  vita?,  et  illis  non  fuisset  prohibi- 
tum  edere  de  ligno  scientige,  quae  judicat  ab- 
surda^  et  ibi  plures  alias  conjecturas  accu- 
mulat. 

5.  Niliilominus  sententia  catholica  est,  Pa- 
radisum  quem  Deus  in  priucipio  plantavit, 
fuisse  locum  terrestrem,  et  ea,  quaj  de  illius 
creatione  dicuntur  cum  proprietate,  et  ad  litte- 
ram  esse  intelligenda.  Huec  assertio  est  de  fide^ 
et  probatur  primo  ex  Scriptura,  quia  ut  ssepe 
in  prfficedentibus  dictum  est,  et  in  hoc  puncto 
dixit  optime  D.  Thomas,  1.  p.,  q.  102,  art.  i, 
quse  de  hoc  Paradiso  in  Scriptura  dicuuturj 
per  modum  historicse  narrationis  proponuntur, 
sed  in  his,  quaj  Scriptura  sic  tradit,  et  pro  fiui- 
damento  tenenda  veritas  historiai,  ahas  nihil 
esset  in  Scriptura  certum  :  ergo  ita  est  acci- 
pienda  narratio  Genesis  de  ParacUso.  Potestque 
hoc  confirmari  in  particulari  ex  circumstantiis, 
et  verbis  ejusdem  historiai.  Nani  imprimis  cum 
Moyses  narrasset  creationem  hominis,  volens 
etiam  creationem  mulieris,  quae  ad  conserva- 
tionem,  et  propagationem  speciei  humanee  or- 
dinebatur  referre,  interposuit  loci  productio- 
nem_,  quem  Deus  homini  prgeparaverit  ad  indi- 
vidui  conservationem  et  sustentationem,  et  ad 
corporalem  hanc  vitam  convenienter  transi- 
gendam  :  ergo  sine  dubio  loquitur  de  loco  cor- 
poreo ,  in  quo  erant  arbores  sensibiles ,  et  fe- 
rentes  fructus  aptos  ad  cibum^  et  sustentatio- 
nem  hominum. 

6.  Coriiraria  senlentia  catholica.  —  In  hac 
enim  proprietate  sine  dubio  inteUigenda  sunt 
illa  verba,  Prodiixitque  Dominus  Deus  de  Jm- 
mo  omne  lignum  pidcJirum  visu,  et  advescen- 
dum  suave,  nam  msios  ibi  proprie  pro  sensu 
visus,  et  vei^bum  vescendi  de  corporah  mancki- 
catione  accipitur.  AUas  quod,  c.  3,  dicitur, 
Vidit  jnulier  qiiod  bonuni  esset  ligmon  ad  ves- 
cendum,  et  pulchrum  oculis  aspectuque  delecla- 
lile  ,  ei  tulit  de  fructu  illius ,  et  comedtt ,  etc, 
non  proprie,  sed  metapiiorice  esset  inteUigen- 
dum  :  atc[ue  ita  omnia ,  quai  de  peccato  primi 
parentis  Ecclesia  credit,  falsa  essent.  Deinde 
additur  in  eo  loco  fluvium  fuisse  ad  irrigan- 
dum  iUum,  eumque  in  quatuor  flumina  dividi, 
quorum  duo,  scilicet  Tygris,  et  Euphrates, 
adhuc  suis  nominibus  cognoscuntur,  iUe  in 
Assyria,  iste  in  Armenia.  Ac  denique  homo 
dicitur  positus  in  iUo  Paradiso,  ut  operaretur, 
et  custodu^et  iUum,  id  est,  ut  ipsum  coleret 
corporaU  et  suavi  exercitatione ,  et  honesta 


QUIS  VEL  QUALIS  LOCUS,  ETC.  199 

-  corporis  occupatione  sine  labore,  ut  sancti  sta- 
tim  citandi  interpretantur.  Deinde  sei^pens  ex 
animantibus  terree  erat,  et  nihilominus  dse- 
mon,  ut  tcntaret  mulierem,  corporalem  ejus 
figuram  assumpsit,  et  in  Paradiso  ad  fo^minam 
accessit  :  fuit  ergo  Paradisus  terrse  locus,  in 
quo  primi  homines  habitare  cosperunt.  Con- 
firmari  etiam  hoc  potest  ex  iUo  Genes.  13: 
Universa  (scilicet  regio  Jordanis)  irrigalatur 
sicut  Paradisus  Domini,  et  sicut  Egypttts.  Ex 
qua  comparatione  recte  coUigit  Augustinus, 
q,  27,  in  Gen.,  quod  sicut  terra  Jordanis  pro- 
prie,  et  sensibiUter  irrigabatur,  ita  etiam  Pa- 
radisus  ;  aUoqui  non  recte  fieret  comparatio, 
preesertim  quia  cec[ue  fit  ad  irrigationem  terrse 
^Egypti  et  ParacUsi. 

7.  Prohatur  secunda  ex  Patrilus  Grcecis. — 
Secundo  est  hgec  communis  traditio  Patrum 
Gra^icorum  ,  et  Latinorum  ;  tradit  imprimis 
Irenteus,  Ub.  2,  contrahseres.,  cap.  55,  et  Ub. 
5,  cap.  5,  quamvis  obiter  et  sub  obscure  Jus- 
tinus  etiam  in  orat.Paraanetica  ad  Gent.,  versus 
finem,  ubidicit  Homerum  describendo  Paradi- 
sum  Alcinoi,  Moysi  narrationem  imitatum  es- 
se.  Item  Theopliyhis  Antioclienus,  1.  2,  ad 
Autolicum,  circa  medium,  optime  Paradisum 
terrestrem  describit,  consentiunt  Chrysosto- 
mus,  hom.  13  et  19,  in  Gen.,  Tlieodoretus,  q. 
24  et  29,  in  Gen.,  optime  Epiphanius,  heeres. 
64,  et  in  dict.  ep.  contra  errores  Joannis,  et 
in  Anchorato,  ubi  inter  aUa  dicit :  8i  non  est 
Paradisus  sensihilis,  non  est  fons,  non  ficus, 
non  fotia,  non  co-medit  Eva,  etc,  sed  veritas 
jam  fabula  est.  Anastasius  Nicenus,  q.  21  et 
24,  et  Anastasius  Synaita,  1.  7,  Exaemer.,  ad 
fin.  late,  et  ex  professo  Moses  Barcepha,  in  Ub. 
de  Parad.,  per  totum,  ubi  in  hanc  sententiam 
refert  Cyrillum  ,  Dionysium  Alexandrinum, 
Gregorium  Nissenum  et  aUos  ,  et  idem  habet 
BasiUus,  hom.  de  Par.,  et  Damascenus,  Ub.  2, 
de  Fid.,  c  11,  ubi  ex  professo  rem  tractat.  Ac 
denique  Sophronius,  in  epist.  quee  refertur  in 
sexta  Synodo,  act.  W,  damnat  Origenem,  et 
sequaces,  qui  muUa  extra  Apostolicam,  atque 
paternam  nostram  traditionem  asseruerunt : 
Et  primo  loco  ponit  Paradisi  plantationem 
rejicientes,  quam  epist.  in  sessione  13,  totum 
ConciUum  recipit. 

8.  Item  ex  Latinis  primiis  sit  Hieronymus . 
—  Inter  Latinos  Hieronymus,  DanieUs  10, 
Philonem,  et  Origenem  pungit,  dicens :  Eorum 
deliramenta  conticescant,  qui  umlras  et  im.agi- 
nes  in  virtute  quairentes,  ipsam  conantur  ever- 
tere  veritatem,  et  flumina,  et  arbores,  et  Para- 
disum  putent  allegorice  legibus  se  debere  su- 


200 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTI^E. 


Iruere.  Idem  in  epist.  61^  ad  Pammachium, 
contra  errores  Joannis  Hierosolymitani.  Unde 
obiter  constat,  locum  alium  ex  traditionibus 
Hebraicis  corrigendum  esse,  vel  sano  modo  in- 
terpretandum.  Et  aliqui  dicunt  Hieronymum 
ibi  non  ex  propria  sententia,  sed  aliorum 
fuisse  locutum.  De  hoc  autem  multum  dubito^ 
quia  Hieronymus  his  verbis  utitur,  Bx  quo 
manifestissime  comprohatur,  quod  friusquam 
Deus  ccelum  et  terram  faceret ,  Paradisum 
ante  condiderat ,  sicut  et  legitur  i7i  Helrceo. 
Plantaverat  autem  Deus  Paradisum  in  Eden  a 
principio.  Ha3c  autem  verba  non  sunt  referen- 
tis^  sed  valde  affirmantis.  Unde  considerari 
potest,  si  ahquis  error  est  in  his  verbis  Hiero- 
nymi^  non  esse  circa  veritatem  corporaUs,  et 
terreni  Paradisi,  nam  indicant  fuisse  creatum 
antequam  Deus  faceret  coehim  et  terram. 
Quod  quidem  si  ut  in  superficie  sonat,  de 
tempore  ante  primum  instans  creationi  coeli 
et  terrffi  inteUigatur^  tam  crassus  est  error,  ut 
verisimile  non  sit  in  eo  fuisse  Hieronymum. 
Posset  ergo  componi,  ut  verba  illa,  p-iusquam 
ccdum  et  terram  faceret,  non  comprehendant 
tantum  primam  creationem  rigorosam,  sed 
simul  cum  opere  distinctionis,  et  ornatus  to- 
tius  mundi :  ita,  ut  sensus  sit,  Deum  antequam 
creationem  coeh  et  terrse  consummaret ,  Para- 
disum  creasse.  Hic  enim  sensus  exregula  qua- 
dam  Jurisperitorum  (quod  Doctoris  sententia 
juxta  ea^  qufe  allegat,  intelligenda  est)  com- 
probari  potest,  quia  ex  verbis,  qua^  Hierony- 
mus  ponderat,  ad  summum  colHgitur,  Deum 
plantasse  Paradisum  a  principio,  id  est,  ante- 
quam  hominem  de  hmo  terree  formaret,  vel  in 
ahquo  ex  primis  sex  diebiis,  et  niliil  amphus 
cohigi  potest,  ergo  credeudum  est  nihil  ahud 
voluisse  Hierouyraum.  Nam  verba  ejus  hcet 
non  sint  faciha,  prffidictum  sensum  sine  ex- 
tensione  admittunt.  Et  ita  in  hoc  verissimum 
est,  quod  supra  diximus,  Paradisum  in  tertio 
die  fuisse  plantatum. 

9.  Secimdo  ahego  pro  hac  veritate  Ambro- 
sium,  in  1,  ad  Corinth.,  cap.  6,  ubi  distinguit 
duos  Paradisos  terrestrem  et  coelestem.  Et  de 
priori  ait  :  Est  et  inferior  Paradisus,  in  quo 
Jiomo  positus  mandatum,  et  ut  operaretur,  et  ut 
custodiret  accepit.  Scio  dubium  esse  inter  va- 
rios  doctos  de  iUorum  commentariorum  auc- 
tore  :  verumtamen  styhis ,  et  gravitas  ser- 
monis  valde  redolet  Ambrosium,  ut  in  iUomet 
capite,  et  in  iUis  verbis  considerari  potest. 
Verumtamen  eamdem  sententiam  idem  Am- 
brosius  indicat,  hb.  4,  inLuc,  circa  iUa  verba: 
Jesiis  autem  plenus,  etc^  cum  ait  :  Adampri- 


mum  ex  terra  mrgine  formatum,  de  Paradiso 
in  desertum  ejectum  fuisse,  et  per  arlorem 
mortem  incurrisse,  et  spiritualium  nudum,  ar- 
horeis  se  texisse  exuviis  :  Christum  autem  scecu- 
larium  nudum  corporisnon  desiderasse  exuvias . 
Ubi  aperte  ad  htteram  inteUigit  ,  quod  de 
arbore  scientise  boni  et  maU,  et  de  tegumcnto 
ex  foUis  ficus  in  Genesi  narratur.  Ergo  simiU- 
ter  ad  Utteram  inteUigit,  Adam  fuisse  ejectum 
de  Paradisoterrestri.  Et  adhuc  evidentius  idem 
Ambrosius  in  enarratione  de  Arbore  interdicta 
ad  c  3,  Genes.,  in  2  tom.,  in  principio,  trac- 
tans  verba  capitis  secundi,  quae  sic  legit :  Ex 
omni  ligno,  quod  est  in  Paradiso  adescam  edes : 
de  ligtio  autem,  quod  est  scientice  boni  et  mali, 
non  edetis  cx  eo.  Ula  inteUigit  de  vera  arbore 
sensibih,  et  taUa  inteUigit,  fuisse  csetera  Ugna 
Paradisi,  et  data  in  escam,  et  manducationem 
corporalem :  ergo  eodem  modo  inteUigit  Para- 
disum.  Unde  iufra  ait :  Una  arior  fuit  in  me- 
dio  Paradisi  explorans  Jiojninis  voluntatem , 
etc,  quae  in  iUo,  et  sequenti  capite  persequi- 
tur,  quibus  manifeste  ostendit  narrationem 
Gcn.,  c  2,  adUtteram  esse  inteiUgendam  cum 
proprietate ,  et  Paradisum  illum  fuisse  corpo- 
reum,  et  in  terra  plantatum,  sicut  et  arbores 
ejus. 

10.  Loci  quidam  Amhrosii  expediuntur .  — 
At  vero  in  enarratione  super  caput  secundum 
Genesis  qu£e  immediate  ante  prsecedentem 
enarrationem  in  eodem  tomo  habetia^  et  ad 
Sabinum  inscribitur,  mystice  exponit  Para- 
disi  historiara.  Et  haic  videtur  esse^  quam  aUi 
citant  Epist.  42,  ad  Sabinum,  quia  in  anti- 
quioribus  editionibusita  numeratur.  Verumta- 
men  ibi  non  excladit  historicum  sensum,  imo 
iUum  breviter  in  principio  supponit  ex  Jose- 
pho,  L  2,  et  iUi  adjungit  sensum  spiritualem, 
circa  quem  magis  ibi  iraraoratur,  quia  fortasse 
magis  fructuosum  tunc  judicavit  :  et  eodem 
modo  procedit^  in  dicta  Epist.  31^  et  inUb.  de 
Paradiso,  ut  facile  consideranti  patebit,  iDrte- 
sertim  in  c.  12.  Atque  isto  modo  exponit  anti- 
quorum  Patrum  mysticas  Paradisi  interpreta- 
tiones  Anastasius  Synaita^,  dicto  Ubro  septimo, 
circa  finem,  ubi  dupUcem  etiam  distinguit  Pa- 
radisum,  et  contra  Origenem  ait,  ita  esse  aUe- 
gorias  Paradisi  recipiendas,  ut  in  sensu  histo- 
rico  fundentur.  Atque  eodem  modo  Lsidorus, 
c.  3,  comraentar.  in  Gen.,  aUegorice  exponit 
totara  historiam  de  Paradiso.  Et  tamen  in  L  2, 
de  Different.  spirit,  cap.  10,  duos  distinguit 
Paradisos  ,  unum  corporalem  et  terrestrem , 
in  quo  primus  homo  est  conditus,  et  ahum 
coelestem.  Et  priorem  describit;,  L  14,  Etym,, 


CAP.  VI.  DE  PARADISO  TERRESTRI,  QUIS  VEL  QUALIS  LOCUS,  ETC. 


201 


cap.  13.  Deuiqne  veritatem  lianc  maxime  con- 
firmat  Aiigiistinus,  dicta  q.  27,  super  Genes., 
et  liaeres.  A3,  quae  est  contra  Origenistas.  Item 
lib.  13,  de  Civit.,  cap.  21^  ubi  improbando 
eos,  qui  solum  spiritiialiter  Paradisum  intel- 
ligunt,  inquit,  quasi  propterea  non  potuerit 
esse  Paradisus  corporalis ,  quia  potest  etiam 
spiritualisintelligi.  Et  inductis  variis  exemplis, 
et  spiritualibus  interpretationibus  conckidit, 
ha?c  et  si  queealia  commodius  dici  possunt,  de 
intelligendo  spiritualiter  Paradiso,  nemine 
prohibente  dicuntur  :  dum  tamen  et  illius  his- 
toriee  veritas  fideKssima  rerum  gestarum 
narratione  commendata  credatur.  Magisque 
ex  professo  hoc  tractat  et  defmit  Hb.  8,  Gen., 
ad  lit.,  a  principio. 

1 1 .  Tandem  ratione  declaratur.  —  Ratione 
declaratur,  quia  Deus  potuit  condere  Paradi- 
sum  terrestrem,  prout  significat  locum  amoe- 
nissimum  arboribus  pulcherrimis,  et  fructuo- 
sis  consitum,  et  magno  fonte  fecundum,  ac 
denique  habentem  omnia,  quse  ad  hommum 
habitationem,  et  ad  vitamjucundissimam  etim- 
mortalem  peragendam  accommodatissima  es- 
sent.  Item  vokiit  illum  creare,  nam  Scriptura 
ejus  vokmtatemsatis  declarat,  et  sine  ulla  diffi- 
cukate  historice  potestintelkgi.  Denique  decen- 
tissimum  fuit,  ei  divinee  providentise  consen- 
taneum  hujusmodi  iocum  hominibus  prajpa- 
rare,  quiahomo  corporaks  est,  et  ideo  corporak 
loco  indigebat,  et  futurus  erat  viator  in  terra, 
et  propterea  terrestrem  etiam  habitationem 
accommodatam  habere  debuit.  Denique  vitam 
immortalem,  et  suo  modo  fekcem,  ac  beatam 
in  terris  acturus  erat,  si  in  innocentia  perse- 
verasset :  ergo  constitui  etiam  debuit  in  loco 
sakiberrimo  et  jucundissimo,  qui  tak  statui 
esset  proportionatus,  et  in  quo  omnia  neces- 
saria  ad  immortaktatem  quamdam  corporisin 
venirentur.  Talia  autem  sunt,  quoe  Scriptura 
proprie  intekecta  de  Paradiso  terrestri  narrat : 
ergo  sine  uka  dubitatione  ike  Paradisus  cor- 
poraks,  et  terrestris  fuit. 

12.  Ad  suasionem  in  cooitrarium  in  nim.  A. 
—  Neque  refert  quod  nomen  Paradisi  in  Scrip- 
tura  interdum  spirituakter  sumatur,  quia  vix 
est  in  Scriptura  vox  akqua,  quse  non  ak 
quando,  vel  pku-ies  metapkorice  etiam  acci- 
piatur,  nec  tamen  ob  eam  rem  kcitum  erit 
ubique  illam  metaphorice  interpretari,  quia 
hoc  modo  veritas  historiae,  et  ktteralis  sensus 
Scripturse  prorsus  everteretur.  Observanda  est 
ergo  regula  generaks  sjaepe  dicta,  ut  proprietas 
verborum  imprimis  servetur,  quoad  fieri  pos- 
sit,  et  maxime  ubi  vel  bistoria  narratur,  vel 


fidei  dogmata  traduntur.  In  prsesenti  autem 
utrumque  agitur,  et  nihil  est,  quod  metapho- 
ricum  sensum  requirat :  imo,  ut  inquit  Au- 
gustinus  :  Solidms  divini  eloquii  narratio  sul)- 
sistit,  si  ea,  quw  de  Paradiso  referuntiir  in 
Qenesi  corporaliter  intelligantur.  Quomodo  au- 
tem  singula,  quee  ibi  dicuntur,  proprie  intekigi 
possint,  in  discxirsu  hujus  materise,  expkcando 
innocentiai  statum,  ac  amissionem  ejus,  dc- 
clarabimus. 

13.  Concludittir prima pars prcesentis capitis. 
— Pro  reliquis  duMa  sequentia  proponuntur . — 
Primum  dtMvnn  an  Paradisus  terrestris  tota 
fueritterra. — Hacergo  veritate  supposita,  rek- 
qua  quffi  de  loco  Paradisi  inquiri  solent,  aut  pos- 
sunt,  ad  fidei  qusestiones  non  pertinent,  ut  in- 
quit  Augustinus,  kbr.  2,  de  Peccat.  original., 
cap.  23,  dicens  :  Qualis,  vel  uhi  sit  Paradisus, 
uli  constHuit  Deus  Jiominem,  quem  formavit 
ex  ptdvere,  qucestio  est  prceter  fidom ,  cum,  ta~ 
men  esse  illum  Paradisum  fides  CJiristiana  non 
dulitet  Solet  autem  quseri,  an  Paradisus  fue- 
rit  certus  terrte  locus,  vel  potius  universa 
terra,  suis  floribus,  et  arboribus  ornata.  Ak- 
qui  enim  id  asserere  tentarunt,  ut  refert  Hugo 
de  sancto  Victore,  annotat.  in  Genes.,  cap.  2, 
quam  opiniouem  probabilem  judicat,  kcet  il- 
lam  non  sequatur,  et  ikam  tribuit  Ysteka  Jo- 
sepho  primo  Antiq.,  cap.  2,  sed  revera  non 
ita  sentit,  narrat  enim  Deum  hortum  ad  Orien- 
tem  plantasse,  et  in  eum  Adamum  cum  iixore 
introduxisse.  Quse  de  toto  orbe  dici  uon  pote- 
rant :  quia  vero  statim  subdit :  Rigatur  autem 
liortus  ab  uno  amne ,  universam  in  circutu 
terram  lustrante :  ideo  fortasse  putavit  Ysteka 
sensisse  Josephum  ikum  kortum  fuisse  uni- 
versam  terram.  Sed  repugnat  hic  sensus  non 
sokim  prioribus  verbis.  sed  etiam  consequen- 
tibus  ,  cum  dicit  amnem  ikum  dividi  in  qua- 
tuor  flumina,  quee  per  varias  mundi  regiones 
discurrunt.  Unde  cum  dicit  priorem  amnem 
irrigare  universam  terram,  vel  loquitur  tan- 
tum  de  uuiversa  terra  Paradisi,  prout  loqui- 
tur  Moyses,  quem  Josepkus  imitatur,  vel  si  id 
referatur  ad  universam  terram,  simpkciter  in- 
tekigendum  est,  irrigare  ikam  per  aka  qua- 
tuor  flumina,  in  qua3  dividitur. 

14f.  Arguitur  pro  parte  ipsa  affirmans. 
—  Primum  ergo  kujus  sententise  fundamen- 
tum  ex  hoc  ipso  sumitur  quod  Scriptura  uar- 
rat  de  quatuor  fluminibus,  cfuse  ex  uno  fonte 
Paradisi  oriuntur.  Nam  illa  quatuor  flumina 
non  oriuntur  ex  uno  particulari  loco  terra;  : 
ergo  Paradisus  non  est  particularis  locus  terree, 
sed  universa  terra.  Antecedens  sumi  potest  ex 


202 


LIB.  III.  DE  KOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTI^. 


Aristotele,  lib.  1  Meteororum,  cap.  penult.,  et 
consentit  Beda  super  Genes.  2,  quia  dicitur 
Deus  posuisse  liominem  in  Paradiso^  ut  opera- 
rdur  et  mstocliret  illum,  sed  homo  positus  est 
ad  operandam  terram  universam^  seu  in  om- 
nibus  partibus,  vel  regionibus  ejus  :  ergo  ne- 
cesse  est^  ut  nomine  Paradisi  uuiversam  ter- 
ram  intelligamus.  Minor  de  bominibus  post 
peccatum^  manifesta  est  :  si  autem  status  in- 
nocentiee  duraret,  etiam  tunchomines  invariis 
mundi  regionibus  habitarent  :  et  illas  operari 
oporteret.  Unde  argumentor  secundo^  quia  si 
homo  non  peccasset^  omnes  homines  viatores 
in  Paradiso  terrestri  viverent,  nam  ab  illo  so- 
him  propter  peccatum  ejecti  sunt^  sed  non  pos- 
sent  omnes  in  uno  loco  terraj^  certis  (ut  ita 
dicam)  terminisclausohabitare^  neque  etiamsi 
possent^  id  fiiisset  conveniens  :  ergo  necessa- 
rio  dicendum  est  non  peccante  homine^,  totam 
terram  fuisse  futuram  terrestrem  Paradisum, 
eo  quod  spinas,  et  tribulos  non  germinaret^ 
sed  in  quacumque  parte^  ac  regione  maguas 
vohiptatis  esset.  Minor  quoad  priorem  partem 
probatur^,  quia  etiam  in  statu  iuDocentiee  mul- 
tipUcarentur  homines,  non  minus,  quam  post 
peccatum  :  nam  benedictio  illa  :  Crescite  et 
multiplicamini ,  ante  peccatum  data  est,  et 
propter  innocentiam  non  minueretur,  siout 
neque  numerus  prsedestinatorum  minor  fuis- 
set.  Non  posset  autem  parvus  terrse  locus  tan- 
tam  hominum  multitudinem  capere,  vel  certe, 
licet  posset,  non  tamen  commode,  nec  conve- 
nienter.  Unde  probatur  altera  pars  ilhus  mi- 
noris,  quia  homines  futuri  erant  domini  uni- 
versai  terrae  :  ergo  non  fuisset  conveniens,  ut 
intra  unius  loci  terminos  clausi  perpetuo  per- 
manerent  :  habitarent  ergo  per  universam 
terram  :  ergo  tota  erat  Paradisus  ante  pecca- 
tum. 

iS.  Contraria  resolutio  est  tenenda  ut  fidei 
proxima.  —  Nihilominus  etiam  qua^stionem 
hanc  non  existimo  pertinere  ad  res  indilferen- 
tes,  sed  ad  materiam  hdei,  vel  fidei  proxima. 
Gertum  enim  existimo  Paradisum  terrestrem 
fuisse  locum  particularem ,  in  regione  orbis 
determinata  situm,  ita  sentit  D.  Thomas,  dic- 
ta  q.  102,  art.  l,  et  Patres  superius  allegati, 
prsesertim  Augustinus,  1.  8,  Gen.,  adht.,  c.  7, 
et  Isidorus,  1.  4,  Etymolog.,  cap.  3,  v.  2,  et 
probatur  manifeste  ex  Scriptura,  nam  Gen.  2, 
prius  dicitur  formasse  Deum  liominem  ex  ter- 
ra,  et  postea  inde  transtuhsse  iUum  in  Paradi- 
sum  ergo  evidenter  distinguit  illa  duo  tanquam 
distincta  loca  terrae,  ut  supra  etiam  declaravi- 
mus.  Hoc  autem  locum  non  haberet^  si  Para- 


disus  non  esset  definita,  ac  hmitata  pars  terrse, 
aHoqui  eo  ipso  quod  homo  fuisstt  creatus  in 
terra,  fuisset  etiam  creatus  in  Paradiso.  Dein- 
de  post  generalem  terra?  plantationem ,  seu 
germinationem  tertio  die  factam,  et  primo  ca- 
pite  narratam,  ahquid  speciale  nobis  referre 
voluit  Moyses  in  capite  dicens  :  Plantaterat 
auteni  Deus  Paradlsu,involuptatls  a  principio; 
ergo  indicare  vohiit  specialem  locum  ahis  ex- 
cellentiorem.  Tertio  addit  Moyses,  in  fin.,  c.  3 
Deum  emisisse  Adam  post  peccatum  de  Para- 
diso ,  non  expuht  autem  de  universa  terra  : 
ergo  Paradisus  non  est  universa  teri^a,  sed  pars 
ejus.  Unde  adjungit,  ut  operaretur  terrarn,  de 
qua  surnptus  est.  Unde  constat  in  aUam  terra; 
partem  fuissetranslatum:  ergo  Paradisus,  a  quo 
translatus  est,  pars  aha  erat,  ab  ista  condis- 
tincta,  Denique  dicit,  ejecto  Adamo,  prohibi- 
tos  esse  homines  ab  ingressu  Paradisi,  et  ideo 
coUocasse  Deum  Cherubim  ad  custodiemkim 
Paradisum  :  est  ergo  evidens  juxta  Scripturse 
historiam  Paradisum  pecuUarem  terree  locum 
fuisse. 

'16.  Ad  primum  argumenturn,  in  n.  1-4.  — 
Neque  contra  hanc  veritatem  obstant  in  cou- 
trarium  adducta.  Et  primo  quidem  longam  pe- 
tebat  disputationem  de  fonte  Paradisi,  et  de 
quatuor  flumiuibus,  qua;  ab  iUo  oriuutur,  sed 
quia  res  est  historica,  et  a  nostro  instituto 
aUena,  ideo  consuUo  iUam  omittimus,  et  de 
iUa  videri  possunt  Pereira ,  L  3,  in  Gen. ,  uU. 
disp.,  de  quatuor  fluminibus,  et  YsteUa  Geu.  2. 
Ad  objectionem  ergo  respondemus  cum  D. 
Tlioma,  dict.  q.  102  ,  si  aUqua  ex  iUisflumi- 
nibus  nunc  habent  distincta  principia  suee 
origiuis,  hominibus  nota  ,  revera  non  esse 
iUa  prima  capita,  a  quibus  primam  originem, 
et  generationem  ducunt,  sed  prius  oriri  a  fonte 
Paradisi ;  et  postea  sub  terris  abscondi,  et  post 
longum  cursum  iterum  in  locis  iUis  erumpere. 
Quce  fuit  responsio  Augustini  8,  Genes.  ad 
Utter.,  cap.  7,  quem  secutus  est  etiam  Ruper- 
tus,  et  29.  Quod  ab  his  Patribus  excogitatum 
videtur  ad  servandam  Scripturte  veritatem,  et 
quamvis,  ut  existimo,  nuUo  experimento,  vel 
historia  id  constare  possit,  nihilominus  ut  cre- 
datur,  sufficiet,  quod  nuUus  aUus  modus  pro- 
babiUs  ad  expUcandam  Scripturam  excogitaii 
valeat,  ueque  iUud  est  difiicile  creditu,  cum 
in  aUis  fluminibus  id  SEepe  coutingat. 

1'.  Ad  secundum  argumentum  in  eoder/i 
num.  14. — Ad  secundum,  quod  fundatur  in 
verbis  iUis ,  quibus  dicitur  Deum  posuisse 
Adam  in  Paradiso,  ut  operaretur,  et  custodirei 
illim,  uotat  imprimis  Augustinus  8,  ad  ht.. 


CA[>.  YI.  DE  PARADISO  TERRESTRI 

c  iO^  relativum  illurn,  posse  ad  liominem,  et 
non  ad  Paradisum  referri,  et  consequenter 
verba  operandi  et  custocliendi,  non  liominem^ 
sed  Deum  pro  supposito  liabere^  ita  ut  sensus 
sit^  Deum  posuisse  hominem  in  Paradiso,  ut 
ipsimi  hominem  custodiret^  et  ipsum  opera- 
retur  :  id  est^  magis^  ac  magis  perficeret  ac 
sanctificaret.  Quem  sensum  prcefert  Augusti- 
nus  et  si  iUum  sequamur,  cessat  objectio  :  imo 
retorqueri  potest^  quia  ex  illo  intelligimus,  po- 
suisse  Deum  hominem  in  Paradiso  tanquam  in 
peculiari  loco  ad  ejus  custodiam;,  et  conserva- 
tionem  aptissimo,  et  ad  sanctitatem  augendam, 
et  contemplativam  vitam  exercendam  com- 
modissimo.  Verumtamen  expositio  non  est 
necessaria  ad  ditiicultatem  solvendam,  et  juxta 
Hebraicam  lectionem  dicitur,  non  habere  lo- 
cumjjuxta  quampronomen  illum,  in  Hebra^o 
foeminini  est  generis,  et  ideo  necessario  ad  Pa- 
radisum  refertur,  qui  in  eadem  lingua  ejusdem 
est  generis. 

48.  Fatemur  ergo  positum  fuisse  Adam  in 
Pararliso  ad  ipsum  Paradisum  operandum,  et 
custodiendum.  Verumtamen  exillaoperatione 
inferri  non  potest  Paradisum  fuisse  univer- 
sam  terram  :  imo  oppositum  inferri  posset. 
Tum  quia,  ut  D,  Tliomas  ait,  dicta  q.  102, 
art.  3,  illa  operatio  non  erat  futura  laboriosa, 
ac  poenalis,  sed  esset  facilis,  et  ad  corporalem 
aliquam,  et  jxicundam  exercitationem .  Hauc 
enim  moderatam,  et  voluntariam  agrieultu- 
ram,  etiam  nunc  cum  magna  voluptate  ab  ali- 
quibiis  fieri,  experientia  notum  est,  et  elegan- 
ter  declarat  Augustinus  8,  Gen.,  ad  lit.,  c.  8 
et  0 .  Deinde  non  fuisset  tunc  illa  operatio  quasi 
coacta,  ob  indigentiam  cibi,  sicut  nunc  est, 
sed  esset  vel  ad  quamdam  majorem  perfectio- 
nem,  ac  fertilitatem,  vel,  ut  ait  D.Thomas  es- 
set  ad  experimeutum  naturoe,  id  est,  ad  expe- 
riendas  vires  terrffi,  aut  seminum,  aut  planta- 
rum.  Multoque  minus  colligi  potest,  totum 
muuilum  fuisse  Paradisum,  ex  eo  quod  Adam 
fuerit  in  eo  positus  ad  custodiendum  illum, 
imo  potius  contrarium  ex  eo  verbo  probari  po- 
test.  Nam  sive  intelligamus  Adam  fuisse  po- 
situm  ad  custodiendum  Paradisum  a  brutis 
animalibus,  ne  illum  foedarent,  vel  nimium 
conculcarent,  sive  intclligamus  illamcustodiam 
fuisse  respectu  ipsiusmet  Adami,  qiua  datus 
est  ei  Paradisus,  ut  eum  sibi  custodirct,  utro- 
que  modo  recte  inde  probatur  Paradisum 
fuisse  ■  privatum  locum,  a  c[uo  potuit  liomo 
animalia  nociva  arcere,  et  cpiem  sibi  potuit 
non  peccando  custodire,  sicut  peccaudo  illum 
perdidit. 


,  QUIS  YEL  QUALIS  LOCUS,  ETC.  203 

19,  I^ro  tertio  argamento  in  codemn.  iA,  sit 
sejundum  dvJ/mm  qiianta  /uerit  magnitudo 
paradisi.  —  In  tertio  argumento  duse  dubita- 
tiones  indicantur,  una  est  ac  secunda  in  or- 
dine,  de  magnitudine  Paradisi.  In  qua  simpli- 
citer  asserendum  est,  locum  Paradisi  fuisse 
amplissimum,  ut  significat  Augustinus,  lib,  8, 
Genes.,  ad  litter.,  cap,  iO,idque  ex  eo  colligit, 
quod  fonte,  seu  potius  fluvio  tantoe  magnitu- 
dinis  irrigabatur,  ut  postea  in  quatuor  capita, 
et  flumnna  divideretur,  sic  etiam  dixit  Moyses 
Barcepha,  1  tom.  de  Paradiso,  cap.  45.  Neces- 
stm  est  s^jaciosum  admodum,,  atque  amplum 
fuisse  Paradisum.  Ei  enim  rei  fidem  facitin- 
gensillud  flmnen,  quo  rigalatur.  At  veroAbu- 
lensis,  Gen.  4  3,  q.  98,  brevem,  et  angustum 
facit  locum  Paradisi,  conjectat  enim  totum 
ejus  ambitum  c[uadraginta  milliarianon  exces- 
sisse.  Sed  uude,  et  qua  probabili  ratione  hunc 
terminum  preefigere  potuerit,  non  video,  Quod 
autem  locus  nimis  spatiosus  non  fuerit,  con- 
jectari  potest  ex  eo,  quod  juxta  Hebraicam  ve- 
ritatem  vocatur  hortus,  et  plantatus  dicitur  in 
Eden  ad  Orientem,  et  quod  in  monte  aliquo 
plantatus  creditur.  Verumtamen  quantse  fue- 
rit  magnitudinis,  incertum  est  :  credibile  est 
autem  excessisse  circuitum  duodecim  leucarum 
quas  Abulensis  designat,  et  saltem  amplitu- 
diuem  unius  regni  non  parvi  habuisse,  pro- 
pter  alteram  difiicultatem. 

20,  Tertium  duuittm  quomodo  capi  possent 
liomines  in  statu  innocentice  in  paradiso  parte 
terrcenon  magna. — Est  enim  alterum  dubium 
tertiumque  in  ordine,  quomodo  in  statu  in- 
nocentiffi  in  tam  parvo  loco  omnes  bomines 
habitare  potuissent,  Respondent  aliqui,  non 
esse  necessarium,  ut  statu  innoceutia^  perse- 
verante,  omnes  homines  intra  Paradisum  lia- 
bitarent.  Quod  videtur  per  se  verisimile,  quia, 
ut  Isaise  45,  dicitur,  Dominiis  fecit  terram,  ipse 
plastes  ejus,  non  in  vanum  creavit  eam,  ut  liali- 
taretur,  formavit  eam:  ergo  etiamsi  liomo  non 
peccaret,  tota  terra  ab  hominibus  habitaretur, 
alioqui  esset  otiqsa,  et  praeterea  esset  inculta, 
sylvestris,  et  indecora.  Atque  ita  opinatur  Pe- 
reira,  I.  3,  in  Genes.,  disp.  de  Parad.,  c[.  3. 
Additque  coujecturam,  quia  si  primi  horaines 
post  peccatum  fere  ad  mille  annos  vivebant, 
si  non  intercessisset  peccatum,  multo  lougiori 
tempore  in  hoc  mundo  viverent,  ac  subinde 
in  majori  numero  multiplicarentur  homines, 
ideoque  non  potuissent  simul  in  Paradiso  vi- 
vere. 

21,  Sed  licet  haec  sententia  probabilis  sit, 
diilicultate  non  caret,  quia  nou  est  verisimile^ 


204 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  TNNOCENTI:^. 


creasse  Deum  Paradisum  propter  solos  primos 
homines,  nam  fmis,  seu  utilitas  creationis  illius 
loci  universalior  est.  Conditus  enim  fuit  Para- 
disus;,  ut  esset  conveniens  loeus  habitationis 
humanse  secundum  primaj  immortaUtatis  sta- 
tum,  ut  dicit  D,  Tliomas,  dicta  q.  102,  art.  2, 
At  vero  status  immortalitatis  de  se  communis 
futurus  erat  omnibus  hominibus:  ergo  omnes 
futuri  erant  illius  loci  habitatores.  Et  confirma- 
tur  hoc,  quia  esus  hgni  vitse  omnibus  erat  neces- 
sarius  ad  illum  modum  immortahtatis  autem 
conservandum,  hgnum  a  vita^  non  inveniebatur 
nisi  in  Paradiso,  nam  in  medio  ejus  fuit  plan- 
tatus :  ergo  vel  propter  hanc  causam  non  pote- 
rant  tunc  homines  habitationem  Paradisi  dese- 
rerc.  Et  similefere  argumentum  sumiturexar- 
bore  scientise  boni  et  mah,  tantum  namque  intra 
Paradisum  erat,  et  praeceptum  non  edendi  ex 
iho  non  pro  solo  Adam,  sed  pro  omnibus  pos- 
teris  est  datum  :  ergo  supponebatur,  omnes 
homines  futuros  faisse  incolas  et  habitatores 
ilhus  loci.  Denique  vel  ahqui  homines  inviti 
extra  Paradisum  ire,  vel  habitare  cogerentur 
vel  ipsi  vohmtaric  habitationem  mutarent.  Pri- 
mum  dici  non  potest,  quia  ejectio  ex  Paradiso 
fuit  pcena  peccati,  ideoque  nemini  nonpeccanti 
daretur.  Secundum  etiam  videtur  incredibile, 
quia  homines  in  statu  innocentiee  essent  prii- 
dentissimi,  quomodo  ergo  habitationem  Para- 
disi  pro  quacumque  aha  terrestri  commutarent? 
Imo  videtur  futurum  fuisse  ilhcitum,  qiua  esset 
non  parva  dimiuutio  perfectionis  status  inno- 
centite,  et  consequenter  fuisse  magnum  nocu- 
mentum,  et  uniuscujusque  personae,  et  postero- 
rum  ejus,  si  extra  locum  Paradisi  generarentur. 

22.  Unde  pendeat  solutio  difficultatum  alla- 
tarum.  num.  20. — At  enim  si  hoc  concedamus, 
quod  hte.  conjecturai  valde  suadere  videntur, 
incidimus  in  ahas  ditBcultates,  tum  de  angustia 
Paradisi  ad  tot  homines  capiendos  et  sustinen- 
dos,  tum  de  desertione  vastissimi  orbis  sine 
habitatore  et  sine  cultore  rehcti.  Existimo  ta- 
men  resolutionem  in  hujus  puncti  ex  aliis  non 
minus  nobis  occuhis  pendere,  videhcet,  utrum 
Adamo  non  peccante  omnes  homines  impecca- 
biles^  seu  confirmati  in  gratia  nascerentur,  et 
consequenter  an  omnes  tunc  nati  ex  Adamo 
futuri  essent  electi  et  preedestinati,  ac  demum 
in  qua  setate  essent  in  gloriam  transferendi, 
quantove  tempore  in  hoc  mundo  essent  victuri. 
Ex  omnibus  enim  his  principiis  pendet  ad  prte- 
dictam  difQcuhatem  responsio,  et  juxta  duas 
sententias  diversas  in  priori  puncto  relatas, 
distincto  etiam  modo  procedendum  est. 

23.  Tertia  via  solvendi  dictas  difficultates,— 


Nam  si  homines  statu  innocentiae  durante,  fii- 
turi  fuissent  a  conceptione  confirmati  in  gratia, 
ac  proinde  proedestinati,  duo  consequenter  di- 
cenda  videntur.  Unum  est,  verisimile  esse  tunc 
numerum  hominum  muho  minorem  futurum 
fuisse,  quam  mmc  sit,  quia  nunc  ingens  est 
reproborum  numerus,  et  non  est  credibile,  tot 
futuros  fuisse  tunc  homines  prsedestinatos , 
quot  nunc  sunt  prsedestinati,  et  reprobi  simul 
sumpti :  fuisset  ergo  minor  hominum  multiph- 
catio ;  ac  denique  in  unoquoque  tempore  si- 
gnato,  non  esset  simul  tanta  muUitudo  homi- 
num  viatorum,  quanta  nunc  est.  Quia  nunc 
non  est  magnus  numerus  prsedestinatorum  si- 
mul  viventium  in  hoc  mundo,  in  quohbet  si- 
gnato  tempore :  ergo  etiam  tunc  numerus  ho- 
minum  viatorum  simul  existentium  in  quolihet 
tempore  non  esset  nimis  magnus,  quia  non  est 
cur  credamus,  majorem  fuisse  futurum  exces- 
sum  inter  viatores  prsedestinatos  simul  existen- 
tes,  quam  in  tota  coUectione  prsedestinatorum 
futurorum  in  termino  post  totam  temporum 
successionem.  Accedit,  quod  homines  tunc  uon 
essent  mortales,  sed  vivi  a  via  transferrentur 
ad  patriam  post  certum  astatis  terminum  a  Deo 
prajfixum.  Unde  non  fuisset  tunc  necessarium 
vitam  hominum  per  miUe  annos,  nedum  per 
phires  prolongari.  Nam  iu  iUo  statu  perfectis- 
simo  homines  a  principio  justi,  et  in  gratia 
confirmati  breviori  tempore  possentsua  merita 
confirmare  ad  quamdam  imitationem  Angelo- 
rum  servata  proportione.  Et  id  credi  potest, 
quod  paulo  post  consummatum  corporis  aug- 
mentum,  competenti  numero  generationum, 
seu  fihorum  homines  ad  terminum  pervenirent. 
Terminum,  inquam,  uUimum  beatee  visionis, 
hoc  enim  probabihus  esse  videtur,  quam  quod 
differendum  esset  iUud  prsemium,  donec  nu- 
merus  praedestinatorum  compleretiu",  hcet  u- 
trumque  problematice  disputet  Augustinus, 
hb.  9,  Gen.  ad  ht.,  cap.  3  et  6. 

24.  Respo7idetur  jam  formaliter  ad  ipsas  dif- 
ficidtates.  —  His  ergo  vel  simihbus  modis  non 
difhcile  inteUigitur,  quomodo  possent  tunc  ho- 
miues  intra  Paradisum  commode  habitare,  ma- 
ximequiatunc  nonindigerentmagnis  eedificiis, 
quibus  ab  injuriis  temporum  protegerentur, 
nec  ahis  rebus,  quibus  ad  dehcias,  vel  defen- 
sionem  vel  corporum  juvamen  uterentur.  Ut 
Abulensis  notat  in  cap.  13,  Genes.,  quajst.  98. 
Ut  autem  hoc  uon  obstante  possent  homines 
aUquem  usum  rehquarum  regionum  muudi 
habere,  addi  potest,  quod  hcet  homines  in  Pa- 
radiso  babituri  essent  quasi  stabilem  et  perma- 
nentem  habitationem^  nihilominus  potuissen 


CAP.sVI.  DE  PARADISO  TERRESTRI 
interdum  per  mimdum  discurrere,  ut  eo  ali- 
quo  modo  uterentur.  Quanta  vero  futura  fuis- 
set  hsec  discursio^  et  quam  facilis^  et  quomodo 
futura  esset  sine  labore  corporum^  maxime  si 
per  longos  terrarum  tractus  esset  futura,  co- 
gitari  variis  modis  potest :  sed  quia  niliil  cer- 
tum,  vel  cum  sufiicienti  fundamento  dici  po- 
test,  ideolectoribusmeditandum  relinquo. 

25.  Secunda  via  facilior.  —  Facilius  autem 
utrumque  expeditur,   si  dicamus  (quod  pro- 
babilius  fortasse  est^  ut  infra  libro  quinto^  ca- 
pite  nono  et  decimo,  videbimus)  etiamsi  Adam 
non  peccasset,  potuisse  fdios  ejus  peccare,  et 
necessarium  non  esse,  ut  omnes  liomines  in 
statu  innocentise  essent  prsedestinati.  Nam  lioc 
supposito  dici  posset  liomines  tunc  peccantes  s  ta- 
tim  ejiciendos  fuisse  e  Paradiso  terrestri,  nam 
si  Adam  statim  ac  peccaverit  ejectus  est,  cur  non 
etiam  illi  ?  Nam  sicut  ille  positus  fuit  in  Para- 
diso,  ut  per  innocentiam  ilbmi  custodiret,  seu 
ut  illum  sibi  conservaret  :  etiam  ejus  posteri 
eadem  lege  positi  essent  in  Paradiso  ut  custo- 
dirent  illum,  quia,  ut  supra  dixi,  Adam  posi- 
tus  ibi  est,  non  tantum  ut  persona  privata,  sed 
etiam  ut  caput  totius  naturse,  et  ideo  sub  ea- 
dem  conditione,  et  lege  pro  se,  et  omnibus  pos- 
teris  locum  illum  accepit,  Quocirca  sicut  Adam 
iia  fuit  e  Paradiso  ejectus  propter  peccatum  : 
ut  nec  post  poenitentiam  esset  ad  illum  locum 
restituendus,  ita  ejus  posteri  semel  propter  pec- 
catuni  inde  ejecti,  etiamsi  fortasse  po3niten- 
tiam  agerent,  et  justificarentur,  nunquam  illuc 
revocarentur.  Ad  hunc  ergo  modura  posse  ha- 
bitari  mundus  ab  liominibus  extra  Paradisum, 
et  illi  homines,  qui  in  innocentise  semper  per- 
severarent,  intra  Paradisum  semper  manerent, 
et  ita  etiam  posset  facile  Paradisus  illos  capere, 
quia  in  unoquoque  tempore  multitudo  illorum 
simul  existentium  nimis  magna  non  esset.  Tum 
quia  ex  casu  aliorum  multum  minueretur ;  tum 
etiam  propter  alias  considerationes  in  priori 
puncto  factas,  quse  hic  etiam  applicari  possunt. 
At  vero  quia  fortasse  probabilius  est,  ut  infra 
libro  quinto,  capite  decimo,  dicemus,  vel  pec- 
cantes  in  statu  innocentije  non  fuisse  e  Para- 
diso  ejiciendos,,  vel  certe  ejectos  post  peractam 
integre  poenitentiam  fuisse  ad  Paradisum  cum 
justitia  originali  revocandos  :  ideo  addendum, 
ex  ejectis,  si  qui  forent,  aut  mdlos  ut  pote  ma- 
jori  ex  parte  prsescitos,  aut  certe  paucos  futu- 
ros  fuisse,   qui  omnino  exactam  pro  peccato 
satisfactionem  exhiberent,  atque  adeo  Paradiso 
restituerentur;  ex  incolis  autem  paradisi  quam 
plurimos  in  dies;  consummata  via  intra  medio- 
crem  terminum  a  Deo  preefiniendum  transfe- 


,  QUIS  VEL  QUALIS  LOCUS,  ETC.  205 

rendos  fuisse  in  statum  beatitudinis,  locum 
aliis  relicturos  :  id  quod  infralibroquinto,  ca- 
pite  duodecimo,  latius  trademus. 

26.  Quarhmi  dvMum  de  situ  Paradisi.  — 
Prima  opi^iio.  — Quarta  dubitatio  est,  in  quo 
situ,   vel  dispositione  terr£e  Paradisus  fuerit 
plantatus,  id  est,  an  in  alicujus  terrse  planicie, 
vel  in  aliquibus  excelsis  montibus,  et  quanta 
fuerit  ejus  altitudo,  et  consequenter  in  quanta 
distantia  a  coelo,  et  a  terra  et  a  polis  mundi 
situs  fuerit.  In  qua  re  variee  sunt  sententice, 
una  est,  fuisse  conditum  in  loco  terree  valde 
excelso  ;  ita  firmant  multi  Patres,  et  cum  ma- 
gna  exaggeratione.Nam  Beda,  ut  communiter 
ei  tribuitur,  et  refertD.  Thomas,  dictaq.  102, 
articulo  primo,  argumentum  primum  dixit, 
Paradisum  pertingere  usque  ad  lunarem  cir- 
culum.   Quffi  sententia  neque  in  Exaemeron, 
neque  in  expositione  Bedse  super  Gen.  inveni- 
tur.  In  margine  autem  divi  Thomse  citatur  su- 
per  illa  verba  Paul.  2,  ad  Gorinth.  12,  Raptus 
est  in  Paradisum,  sed  ibi  etiam  nihil  iuvenio. 
Gatherinus  vero  in  Gen.  illam  tribuit  Augus- 
tino,  sed  neque  apud  illiau  invenitur,   nam 
in  lib.  8,  Genes.,  ad  lit.,  solum  dicit  Paradi- 
sum  esse  locum  amMnissimum,  fructuosis  ne- 
moril/us  opacaium  ,  eumdemque   magnum,  et 
magno  fonte  fecundum,  occulto  ofere  Dei.  In 
quo  ultimo  verbo  potius   significat  ignotum 
esse  situm  Paradisi. 

27.  Pradicta  opinionis  certiores  auctores. — 
Illam  ergo  sententiam  tenuit  Strabus  in  Gen. 
quem  etiam  Lipomanus  in  Catena  refert,  et 
Petrus  Comestor,  in  hist.  Scholast.,  cap.  13, 
super  lib.  Gen.,  et  consentirevidetur  Magister, 
in  2,  d.  17,  cap.  penult.,  et  ex  Patribus  plures 
ex  modo  loquendi  favere  videntur,  nam  Da- 
mascenus,  libro  secundo  de  Fide,  capite  unde- 
cimo,  dicit  :  Paradisum  excelsiorem  esse  omni 
terra  optima  temperie  cceli,  et  aere  suhtilissimo, 
et  purissimo  gaudere,  Basilius,  vero  homil.  de 
Paradiso,  dicit:0(5  suhlimitatemloci,inquo  erat 
Paradisus,  nuUas  in  eo  fuisse  tenehras,  sed  ex 
orientiumo  syderum  splendore  semper  illustra- 
tum  fuisse.  Rupertus  etiam,  libro  primo  de 
Trinit.,  cap.  37,  dicit  :  Paradistm  fuisse  de- 
liciosum  terne  locim  cceJis  proximim  :  et  si- 
mili  modo  loquuntur  multi  antiqui,  quos  refert 
MoysesBarcepha,Iib.  de  Paradiso,  p.  1,  cap.  8, 
9,  1 1  et  sequentibus,  ut  ipse  concludit,  illam 
terram,  in  qua  est  Paradisus,  altiorem  multo, 
et  suhlimiorem^  existere  liac,  quam  nos  colimus, 
et  illos  imitatur  Alcimus  Avitus,  lib.  2,  Carmi- 
num  in  Gen.,  c.  9,  quod  incipit,  Est  locus  Eoo 
mundi  servatis  in  axe. 


206 


LIB.  in.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTL^. 


28.  Fundamentimi  hiijus  .sententiee  esse  po- 
tuit  primo,  quia  dicitur^ex  parte  Paradisi  fluc- 
re  aquas  omnes  universam  terram  irrigantes^ 
ad  hoc  autem  operse  pretium  fuit,  locum  Para- 
disi  esse  altissimum.  Secundo,  quiaParadisus 
dehuit  esse  locus  sahiberrimus,  ac  proinde  ab 
omnibus  hujus  inferioribus  terrffi  incommo- 
ditatibus  et  procelHs,  ac  veutis  remotus,  et 
ideo  in  altissimo  loco  debuit  esse  constitutus. 
Tertio,  quia  vero  simile  est^  ita  esse  situm,  ut 
aquse  dihivii  ad  illum  pervenire  non  potuerint^ 
alioquin  illum  destruxissent.  At  vero  aquae 
dihivii  quindecim  cubitis  super  omnes  mon- 
tes  excelsos  terrse  ascenderunt^  ut  dicitur 
Gen.  1,  ergo  oportuit  Paradisum  excelsiorem 
fuisse. 

29.  Alcimi  argumenta.  —  Hanc  opinionem 
impugnat  Pereira,  hb.  3,  in  Genes.;,  disp.  de 
Parad.,  q.  2,  ubi  ipse  conchidit  non  oportere 
Paradisum  in  altissimo  loco  esse,  sed  in  ahquo 
loco  terrae,  vel  plano,  vel  non  multum  a  pla- 
nicie  terree  elevato.  Priorem  partem  potissi- 
mum  probat,  quia  locus  adeo  excelsus  non  es- 
set  sahibris,  nec  liabitationi  liominum  accom- 
modatus.  Tnm  ob  Yicinam  SoliS;,  syderum;,  et 
elementi  ignis ;  tum  ob  perpetuam  aeris  agi- 
tationem  ex  motu  coeli  provenientem.  Item 
quia  probabihus  eredit  paradisum  aquis  di- 
luvii  fuisse  destructum;  unde  propter  lianc 
causam  non  oportet  tantam  illius  altitudinem 
fingere.  Prseter  lianc  autem  nulla  superest  tan- 
tse  altitudinis  necessitas.  Quin  potius  ex  flumi- 
nibus,  quse  a  Paradiso  oriuntur  conjectura  fit, 
quod  non  multum  ab  ilhs  terris  dissitus  fuerit 
per  quas  flumiuanobisnuncnota,  etaParadiso 
prodeuntia,  scihcetTigris  et  Euplirates  prajter- 
fluunt :  atque  hinc  aherara  partem  prol^are  vi- 
detur.  Putat  enim  Paradisura  fuisse  conditum, 
non  procul  a  Mesopotamia,  et  aliis  regionibus, 
per  quas  dicta  flumina  suum  cursum  confi- 
ciuntj  quia  cum  hsec  flumina  a  Paradiso  deri- 
ventur  ,  raanifeste  consequi  putat  non  longe 
fuisse  a  dictis  regionibus  :  quod  etiam  confir- 
mat,  quia  verisimile  est,  homines  ante  dilu- 
vium,  vel  etiam  ante  sedificationem  turris  Ba- 
bylonicse  prope  Paradisum  liabitasse.  Gonstat 
autem  ex  Genesi  habitasse  in  illis  regionibus 
circa  Mesopotamiara  et  Armeniara  :  ergo  in 
ilhs,  vel  prope  illas  regiones  fuit  Paradisus  : 
ergo  verisiraile  est,  situra  Paradisi  non  fuisse 
aUiorem,  quam  sint  ihee  regiones,  vel  ad  sura- 
mum  montes  earum. 

30,  Tertia  opimo  sequencla  cliwhus  contenta 
pronuntialis.  — Primmi  pronuntiatum.  —  hi- 
ter  has  sententias  sequenda  videtur  raedia. 


quam  indicant  divus  Thomas,  j  part.,  q.  102, 
art.  2,  ad  I,  Alensis,  2  part.,  quasst.  8i,  v.  3, 
Bonaventura,  Durandus,  Scotus,  et  ahi  in  2, 
dist.  17.  Qui  primum  in  hoc  conveniunt,  quod 
locus  Paradisi  non  solum  orbem  lunte  non  at- 
tingat,  verumetiam  neque  usque  ad  secundam 
regionem  aeris  ascendat.  Nam  illam  evidenter 
probat  ratio  prior  praecedentis  sententiae.  Et 
explicari  amplius  potcst,  quia  imprimis  locus 
Paradisi  araphssiraus  et  capacissiraus  fuit,  et 
interior  locus  ejus  planus  profecto,  et  facihs 
ad  ambulandum ,  et  ad  terrse  culturam  esse 
debuit.  Deinde  quomodocumque,  in  montuoso 
loco  Paradisus  fuerit  coUocatus,  non  est  cogi- 
tandus,  aut  concipiendus  per  modura  aUissi- 
mas  turris  recta  in  altum  erectse,  aUoqui  ad 
iUura  ex  terra  ascendi,  vel  adiri  humano  modo 
non  posset,  quod  repugnat  ilhs  verbis  Genesis 
tertio  :  Collocavit  ante  Paraclisimi  voJuptatis 
Cheruhim  ad  custodienclam  tiam  ligni  zitce. 
Nara  heec  verba  supponunt  potuisse  homines 
a  Paradiso  ejeetos,  ad  ilhim  per  ahquam  viam 
terrestrem,  et  pedibus  calcabilem  in  Paradi- 
sum  redire,  nisi  divinitus  impedirentur,  aho- 
qui  nec  necessaria  fuisset  custodia,  nec  uUa 
esset  via,  quae  custodienda  foret.  Igitur  Hcet 
Paradisus  in  aUo  loco  cogitetur,  seraper  conci- 
piendus  est  tanquam  cacumen  montis,  ad  quod 
per  radices,  et  latera  ejusdem  montis  aditus 
pateat.  Unde  uUerius  sequitur,  si  aUitudo  Pa- 
radisi  erat  tanta,   ut  ad  sphferam  luuee,  vel 
ignis  ascenderet,   cum  alioqui  superior  ejus 
planicies  esset  amphssima,  ut  diximus,  neces- 
sarium  omnino  fore,  ut  basis,  seu  fundamen- 
tum  Paradisi,  seu  montis,  in  cujus  aUitudine 
situs  est,  universam  terrara  occuparet,  ut  facile 
patebit  consideranti  proportionera  necessario 
servandam  inter  cacumen  montis  et  extensio- 
nem  radicum  ejus,  ut  possit  ab  iufima  usque 
ad  supremam  partem  montis  liumanus  patere 
accessus.  Constat  autem  experiraento  non  ita 
esse  :  ergo  raerum  figmentum  est,  tantam  alti- 
tudinem  in  Paradiso  cogitari  :  prajsertim  quia 
tanta  moles  montis  totum  mundum  occupantis 
non  posset  non  patei^e  ahquo  modo  hominibus, 
imo  etiam  ex  parte  iUuminationem  Solis  in  hoc 
hemisphEerio  impediret,  cum  ad  Orientem  situs 
esse  credatur. 

31.  Secundumpronuntiatum. —  Addendum 
nihilominus  est,  verisimiUus  credi  Paradisum 
in  loco  montuoso  et  satis  sublirai  esse  coUoca- 
tum,  ita  ut  prope  ad  secundara  regionem  aeris 
accedat.  Hanc  sententiam  indioant  soholastici 
superius  citati,  et  sequitur  Abulensis,  Genes.  2, 
qu£est.9,  etGeues.,  deeimo  tertio,  qua^st.  107, 


CAP.  VI.  DE  PARAEISO  TERRESTRI,  QUIS  VEL  QUALIS  LOCUS,  ETC. 


207 


et  consentiunt  Patres  in  prima  opinione  alle- 
gati^  nam  potius  viclentur  excedere,  majorem 
altitudinem  astruentes.  Unde  multi  illos  expo- 
nunt^  per  hyperbolem  et  exaggerationem  esse 
locutos,  ut  nobis  indicarent,,  altitudinem  Para- 
disi  majorem  esse^,  quam  in  montibus  aliis  no- 
bis  cognitis  esse  soleat.  Divus  Thomas  autem^ 
1  part.,  quo?st.  102,  art.  1,  ad  I,  exponit,  dic- 
tum  ilhid,  quod  Paradisus  ascendat  usque  ad 
globum  hinee,  per  simihtudinem  esse  intehi- 
gendum,  quia  est  ibi  perpetua  aeris  temperies, 
in  qua  corporibus  coelestibus,  quorum  uhimum 
est  globus  hnioe,  assimihatur.  hi  qua  cxposi- 
tione  (quidc|uid  de  iUa  sit)  indicat  divus  Tho- 
mas  fuisse  Paradisum  in  ea  ahitudine,  quse  ad 
raagnam  aeris  temperiem,  et  sahrbritatem  con- 
venientior  esset.  Tahs  autem  est  superior  pars 
hujus  infimae  regionis  aeris,  cjuia  et  hbera  est 
a  perturbationibus,  et  nimia  frigichtate,  et  hu- 
miditatis  secundee  regionis  aeris,  et  propter  vi- 
cinitatem,  temperiemihius  participat.  Et  ahun- 
de  etiam  est  hbera  a  nimio  calore,  qui  ex  re- 
flexione  radiorum  Sohs  a  terra  ascendentium 
solet  provenire,  nam  ihum  non  attingunt,  ne- 
que  etiam  venti  nimium  cahdi^  aut  frigidi  pos- 
sent  ilh  esse  infesti  :  ac  denique  locus  ihe  hi- 
cem  Sohs  et  steharum,  ac  coeh  influentiam 
mehus  recipere,  ac  participare  posset.  Hae  au- 
tem  et  his  similes  sunt  proprietates,  quas  sancti 
Patres  loco  Paradisi  tribuunt.  Dicunt  enim,  in 
Paradiso  non  fuisse  frigus,  aut  sestus,  vel  nu- 
bes,  phivias,  nives,  aut  simiha,  sed  perpetuum, 
ac  temperatum  ver,  cum  sulTicienti  utique  ca- 
lore,  qui  ad  terrise  foecunditatem,  et  maturita- 
tem  fructuum  esset  sufliciens,  et  cum  eo  tem- 
peramento,  in  quo  humanis  corporibus  non 
esset  molestus.  Ad  heec  autem  omnia  situs  prae- 
dictee.  ahitudinis  aptissimum  est :  ergo  verisi- 
mile  est  ihum  habuisse.  Et  hunc  discursum 
confirmant,  qusn  de  Farachsi  temperie  Patres 
supra  citati  scribunt :  et  prseterea  Augustinus^ 
hb.  14-,  de  Civit.,  cap.  10,  et  Isidorus,  hb.  14-, 
Originum,  cap.  3,  et  Epiphanius,  hb.  2,  contr. 
heeres.,  in  64,  sub  titulo,  seqnuntur  deincepsip- 
sius  Methodii  verba,  ahquantuhim  a  principio, 
et  Athanasius,  in  hb.  de  Incarnat.Verbi,  prope 
initium.  Hoc  denique  confirmat  conjectura 
sumpta  ex  fluminibus,  quse  ex  uno  fonte  Pa- 
radisi  oriebantur,  qua  utitur  Moses  Barcepha, 
supracap.  9,  dicens  :  Asserimus  eam  terram, 
in  gua  est  Paradisus  altiorem  multo  sublimio- 
rernque  existere  hac  quam  nos  colimus  :  id  eiiim 
ita  se  haiere,  indicio  sunt  quatuor  illa  grandia 
fhimina,  qiue  orla  in  Paradisi  terra  per  hanc 
7iostram  al  illa  diversam  feruntur.  Addiderim 


denique  verisimile  esse,  intra  ipsum  Paradi- 
sum  non  totam  terram  fuisse  uniformem,  sed 
in  ihius  amphtudine  fnisse  quasdam  partes 
eminentiores  ahis,  ac  subinde  fuisse  cohes  et 
campos.  Nam  haec  varietas,  et  ad  corporum 
vohiptatem,  etadlocipulchrituchnem,  et  uber- 
tatem  utihs  est,  ideoque  non  est  verisimile  in 
horto  iho  divino  defuisse. 

32.  Ad argumentum  'primmofinionisinn.  28. 
—  Ad  rationem  primam,  secundre  opinionis  in 
num.  29. — Ad  secundam  rationem.  — Ad  ratio- 
nem  posterioris  positam  in  eodem  nuiv.  29. — 
Ad  primam  ergo  sententiam  nihilampUus  est, 
quod  respondeamus ,  quia  Scripturffi,  vel  ra- 
tionis  nuhum  fundamentum  habet,  et  ad  Pa- 
tres  jam  uteumque  responsum  est.  Ad  secun- 
dam  vero  opinionem  dicimus  imprimis,  recte 
probari  prima  ratione  ihius  sententiae  Para- 
disum  non  esse  in  loco  tam  excelso,  cpiantum 
verba  prioris  senteutiee  in  rigore  sumpta  si- 
gnificant,  non  tamen  probari  cpiin  sit  in  loco 
excelso,  in  ea  moderatione,  cpiam  exphcuimus, 
quia  sic  cessant  omnia  iha  incommoda,  imo 
contraria  commoda  inveniuntur,  ut  declaravi- 
mus.  Ahera  vero  ratio  rem  incertam  sumit, 
de  qua  in  uhima  dubitatione  pauca  dicemus. 
Rehqua  vero  sine  suflicienti  ratione,  aut  con- 
jectura  ab  iha  opinione  dicuntur.  Quod  enim 
flumina  Tigris  et  Euphrates  per  Mesopota- 
miam  Assyriam,  et  Armeniam  cursum  suum 
agant,  nuhum  signum  est,  quod  Parachsus  in 
ihis  regionibus,  vel  prope  ihas  plantatus  sit. 
Qiaa  possunt  originem  ducere  a  loco  distan- 
tissimo  versus  Orientem  sito.  Imo  supra  nu- 
mero  decimo  sexto  cum  Augustino  dicebamuS;, 
licet  nunc  prope  ihas  regiones  scaturire  vi- 
deantur,  longiorem  multo habere  originem,  et 
prius  sub  terram  demergi  post  aliquem  a  pri- 
ma  origine  cursum,  et  postea  circa  ihas  regio- 
nesiterum  emergere,  atque  ita  perihas  fluere: 
ex  iho  ergo  fluxu  nullum  argumentum  sumi- 
tur  de  situ  vicino  Paradisi,  aut  quod  campes- 
tris  potius  cjuam  montuosus  sit.  Item,  quia 
pra^ter  illa  flumina  oriebantur  aha  duo  ex  Pa- 
radiso,  quae  in  Scriptura  vocantur  Phison,  et 
Gihon,  quse  per  illas  regiones  non  discurrunt. 
Et  communis  sententia,  et  antiqua  est,  iha  duo 
flumina  esse  Gangem  et  Nilum,  cjuae  per  ahas 
regiones  longe  diversas  discurrunt. 

33.  Ad  confirmationem  ilid.  positam. — Alia 
vero  conjecturaab  hominum  habitatione  sump- 
ta  non  minus  incerta  est.  Quia  esto  post  dilu- 
vium  homines  circa  regiones  iilas  habitave- 
rint,  inde  colligi  non  potest,  idem  fuisse  ante 
dihivium,  quia  potuit  arca  rec|uiescere  super 


208 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTI^. 


montes  Armeniee,  licet  in  alio  loco  multum 
distante  fabricata  fuerit.  Nam  cum  sex  mensi- 
bus  super  aquas  ambulaverit.  et  discurrerit, 
potuit  facile  contingere;,  ut  liomines  in  una  re- 
gione  arcam  conscenderint^  et  postea  in  alia 
distantissima  ab  illa  fuerint  egressi.  Et  deinde 
non  constat,  an  homines  ejecti  de  Paradiso 
prope  illum  ante  diluvium  habitaverint.  Tum 
quia  Scriptura  dicit  Adam  fuisse  ejectum  ,  ut 
operareturterram;,  de  qua  assump^us  est.  Unde 
est  verisimile  fuisse  translatum  in  illummet 
locura,  in  cjuo  conditus  fuerat^  de  quo  supra 
diximus  incertum  esse  quis  fuerit,  ac  proinde 
incertum  etiam  erit,  parumne^  an  multum  a 
Paradiso  distaverit.  Quia  cum  Adam  divina 
virtute  fuerit  in  Paradisum  translaius^  etiamsi 
multum  distaret;,  potuit  subito  transferri  (nam 
eodem  modo  fortasse  ejectus  est)  ct  subito  in 
distantissimum  locum  revocatus.  Tum  etiam, 
quia  hcet  inprincipio  homines  a  Paradiso  ejecti 
prope  ilhim  habitaverint^  discursu  temporis, 
et  per  phires  annos  potuerunt  ad  Mesopota- 
miam  et  vicinas  terras  perveuire,  etiamsi  a 
Paradiso  longissime  distarent. 

3.4.  QiiinUm  dubmm  in  qiia  mundiplaga  fue- 
rit  Paradisus. — Commimisresponsio. — Et  hinc 
breviter  expediri  potest  quintum  dubiumquod 
hic  tractari  solet^  versuscjuam  mundi  partem 
Paradisus  fuerit  cohocatus.  In  quo  imprimis 
communissententiaest^  Paradisum  fuisse  crea- 
tum  versus  Orientem^  ut  videre  hcet  in  Basi- 
ho  etAmbrosio^de  Paradiso,  et  Hieronymo,  de 
qusestionibusHebraic,  superGen.,  et  Augusti- 
no,  hb.  8,  cap.  3,  Eucherio,  Ruperto,  et  ahis 
in  Genes._,  Damasceno,  hfD.  2,  de  Fide,  c.  II, 
et  Isidoro^  hb.  14,  EtymoL,  cap.  3,  et  phu^es 
refert,  et  secuitur  JNloses  Barcepha,  dicto  hbro, 
cap.  14",  et  idem  habet  Joseplms,  hb.  primo 
Antiquit.,  cap.  2.  Fundamentum  hujus  sen- 
tentiee  sumptum  est  ex  Gen.  2,  juxta  Hebrai- 
cam  lectionem,  nam  ubi  vulgata  habet,  Plan- 
taverat  aiUem  Deus  Paradisurii  voluptatis  a 
principio  :  Hebraice  legitur,  plantavit  Deus 
hortum  in  Ede%  al  Oriente,  ut  vertit  Pagni- 
nus,  vel  ad  Orientem,  ut  vertuut  Septuaginta, 
Hoc  autem  fundamentum  incertum  redditur 
ex  electione  vulgata,  quse  loco  Orientis,  legit, 
principimii ,  et  ita  etiam  vertit  paraphrasis 
Ghaklaica,  quia  revera  vox  Hebraica  mikedem 
proprie  significat  a  principio,  et  optime  potest 
ad  tempus  referri.  Et  ita  supra  exposuimus, 
creasse  Deum  Paradisum  a  principio ,  id  est 
inter  prima  opera  creationis,  utique  tertio  die, 
ut  asseruit  etiam  Moses  Barcepha,  dicto  hbro_, 
part.  \,  cap.  5.  Hac  ergo  lectione,  et  exposi- 


tione  posita  fundamentum  prsedictum  fuit. 
Nihilominus  tamen  Patres  Grasci  secuti  sunt 
versionem  Septuaginta,  qui  verbum  princi- 
pium,  ad  locum  retulerunt,  et  ideo  dixerunt 
Paradisum  ad  Orientem  creatum  fuisse.  Cre- 
dibile  autem  est,  utrumque  voluisse  Spiritum 
sanctum  in  illo  verbo  comprehenditur. 

35.  Confirmatur. — Et  prteterea  hsec  senten- 
tia  de  Paradiso  ad  Orientem  condito  ex  trans- 
latione  Septuaginta  magnam  habet  auctori- 
tatem.  Et  prseterea  multum  est  traditione  fir- 
mata,  nam  et  antiqui  Hebraii  ita  locum  Genes. 
exposuerunt,  et  postea  Patres  Grseci  et  Latini 
in  eamdem  conspirarunt.  Et  aliqui  eorum  ad- 
vertunt ,  inde  ortam  fuisse  consuetudinem 
orandi  adOrientem,  nimirum,quia  versus  eam 
partem  Paradisus  terrestris,  per  quem  spiri- 
tuahs  significabatur,  conditus  fuit,  ut  attingit 
D.  Thomas  2,  2,  q.  84,  art.  3,  ad3,  et  notavi, 
2  tom.,  de  Rehg.,  lib.  3,  cap.  7,  num.  15.  Et 
juxta  ea,  quse  diximus  de  iila  particula,  a 
principio,  et  ad  Orientem,  iudicandum  estcum 
proportioue  de  particula  iha  voluptatis,  cujus 
loco  in  Hebreeo  legitur  in  Eden,  quam  vocem 
Septuaginta  sine  interpretatione  retinuerunt, 
quos  multi  etiam  Patres  secuti  sunt,  quia  no- 
men  Eden  in  Hebrseo  ambiguum  est,  nam  vo- 
hiptatem,  seu  dehcias  significat,  et  regionem, 
seu  partem  ahquam  terrse.  Et  ab  interprete 
vulgato  in  priori  significatione  sumptum  est, 
et  ideolegit  Paradisumvohiptatis,  etita  etiam 
legil  Hieronymus  iu  traditiouibus  Hebraicis, 
et  addit  Septuaginta  ita  interpretatos  fuisse 
vocem  Eden.  Et  in  hoc  sensu  neque  est  diffi- 
cultas  in  veritate  senteutiae,  neque  in  siguifi- 
catione  vocis  in  quadam  ejus  proprietate.  Unde 
lectio,  et  interpretatio  retiuenda  nobis  est. 
An  vero  altera  possit  etiam  accommodari,  vel 
fuerit  magis  intenta,  in  dubio  sequenti  attin- 
gam. 

36.  Sextum  duhium  Paradisus  fuerit  sub 
cequinoctiali . —  ProlaHlius  negat  D.  Thomas. 
—  Resolutio  auctoris.  —  Solet  enim  quseri,  an 
situs  Paradisi  sit  sub  aequiuoctiali.  Quod  du- 
bium  attigit  divus  Thomas,  dicta  quaest.  102, 
art.  2,  ad  4,  et  quamvis  fateatur  rem  esse  du- 
biam,  probabihus  existimat,  nonesse  siibaequi- 
noctiali.  Ducitur,  quia  existimavit  regionem 
illam  esse  inhabitabilem  propter  nimium  ca- 
lorem,  cum  Aristoteles,  hb.  2Meteor,  cap.  5, 
et  in  2,  2,  q.  164,  art.  2.  ad  5,  dicit :  uunc 
Paradisum  esse  inacessibilem  propter  vehe- 
mentiam  eestus  in  iocis  iutermediis.  Unde  si- 
gnificat  Paradisum  esse  ultra  gequinoctialem, 
viam  autem  ejus   esse  suh   fequiuoctiali ,  et 


CAP.  VI.  DE  PARADISO  TERRESTPJ 
adeo  intemperatam  proptcr  excessiim  caloris^ 
ut  ol:)  eam  causam  occultissimus  et  inaccessi- 
bilis  Paradisus   sit.  Et   hoc  sequitur   Scotus, 
in  2j  dist     1 1,  qutest.  2.  At  vero  Bonaventura, 
in  2,  d.  il,  dub.  3,  litterali  afBrmat,  Paradi- 
sum  esse  in  Oriente,  juxtasequinoctialem,  et 
quodammodo  vergere  admeridiem.  Et  adfuu- 
damentum  in  contrarium  tacite  respondet,  di- 
cens,  propter  puritatem  aeris  iii  esse  contempe- 
rantiam  caloris,  et  quia  secus  ceqitinoctia  est  ibi 
onagna  temperies  temiporis.  Et  hanc  sententiam 
sequitur  Durandus  ibi;,  qusest.  3,  num.  8,  qui 
etiam  ad  rationem  D.  Tliomaa  respondet,  esse 
illnm  locum  temperatum  non  ex  natura  cli- 
matis  absohite,  sed  ex  loci  ahitudine;,  et  ex 
aeris  subtilitate.  Addere  ctiam  possumus,  il- 
him  locnm  esse  posse  temperatum  in  illo  situ 
ex  aquarum  copia,  et  ex  frequentia  ventorum 
aerem  repurgantium.  Nam  experientia  com- 
pertum  est,  regiones  sub  torrida  zona,  qua3  ab 
antiquis  inhabitabiles  reputatee  snnt,  propter 
similes  causas  temperatas  esse,  et  commodissi- 
me  habitari.  Quse  responsio  sufficienter  evertit 
fundamentumcontrariajsententise,  non  tamen 
positive  posteriorem  ostendit.  Unde  res  vide- 
tur  incerta,  et  ideo  non  immerito  conchisit  di- 
vus  Thomas  :  Qiddqind  de  lioc  sit,  credenduni 
est,  Paradisicm.  in  temperatissimo  loco  esse  con- 
stitutum,  vel  sub  cequinoctiali,  vel  alihi,  de  qno 
vide  Ludovicum  Vives  in  schohis  ad  Augusti- 
num,  hb.  13,  de  Civit.,  cap.  2L 

37.  VltiiiiUm  duhiiLm  duret  ne  adhuc  Para- 
disus.  —  Pars  negans  ao  aliquihus  prolatur. — 
Tandem   de  initio,  et  fine  Paradisi  dubitari 
hoc  loco  solet.  Sed  de  initio  jam  sufficienter 
diximus,  quod  ex  Patribns,  et  conjectura  col- 
hgi  potest  factum  esse  tertio  die,  quia  Scrip- 
tura  nou  exprimit  ahud  particidare  initium, 
et  nullum  ahud  commodius  cogitari  potest.  De 
fine  vero  qusestio  est  hoc  tempore  controversa, 
an  Paradisus  jara  destructus  sit,  vel  duret,  et 
consequenter  duraturus  sit,  usque  ad  mundi 
finem.  Quam  qusestionem  in  ahis  operibus  bis 
attigi,  2  tom.,  3  partis  disp.  55,  sect.  1,  et  in 
defensione  fidei,  lib.  6,  cap.  13,  in  fine,  et  ideo 
brevissime  pauca  hic  addam.  Tenent  ergo  gra- 
ves  auctore.?,  Paradisum  non  existere  :  et  du- 
cuntur  prisesertim,  quia  per  aquas  diluvii  des- 
tructnm  fuisse  credunt.  Quia  non  potuit  tunc 
non  inundari,  cum  aquaj  supra  omnes  montes 
quindecim  cubitos  ascenderint :  ergo  per  inun- 
dationem  tam  grandem,  tamque   diuturnam 
naturaliter  destrui  debuit  et  non  est,  cur  super- 
naturahter  conservatum,  vel  restitutum  esse 
dicamus,  cum  illius  usus  necessarius  jam  non 

IIL 


QUIS  VEL  QUALIS  LOCUS  SIT,  ETC.  209 

esset.  Deinde  addunt  experientiam,  tuni  nega- 
tivam,  quia  cum  universis  orlus  notus  fiierit 
hominibus,  et  per  omnes  partes  ejus  ahquidis- 
currerint,  a  nemine  inventus  est,  nec  in  histo- 
riis  huraanis  aiiqua  ejus  memoria  invenitm^ ; 
tum  etiam  positivam  conjecturam  addinit,  quia 
Paradisus  in  hac  nostra  terra  situs  fuit,  et  pro- 
babile  creditur  fuisse  circaMesopotamiam,  vel 
Armeniam,  qua3  sunt  provinciss  undique  nota^ 
et  habitata-'.,  et  tamen  in  illis  non  invenitur. 
Denique  quod  magis  urget,  Scriptura  juxta 
Septuaginta  dicit :  Paradisum  fuisse  plardatum 
ad  Orientem  iii  Eden,  id  est,  in  quadam  re- 
gione  Orientali  vocata  Eden,  nam  illa  particula 
in,  hoc  plene  indicare  videtur.  Sicut  de  Cain 
dicitur  Gen.  -4,  habitasse  in  terra  ad  Oricnta- 
lem  plagam  Eden  :  ejusdem  regionis,  mentio- 
nem  faciunt  Isai,  eap.  37,  et  Ezech.,  cap.  27. 
Constat  autem  in  illa  regione  sic  nominata  Pa- 
radisum  non  inveniri. 

38.  Pars  affirmansverior. — Sed  nihilominus 
non  videtur  a  communi  Patrum  sententia  rece- 
dendum,  qui  sentiunt,  Paradisum  adhuc  conser* 
vari  in  eo  statu,  et  cum  ea  voluptate,  et  pul  > 
chritudine,  in  qua  creatus  est.  Ita  sentiuni 
Irenseus,  Justinus,  Athanasius,  Augustinus, 
Hieronymus  et  isidorus,  cjuos  in  dicto  2  tom. 
citavi.  Et  alii  quos  refert  et  sequitur  Bellarmi- 
nus,  tom.  4,  lib.  unicode  Grat.  primi  homini.s, 
cap.  1-L  Deinde  Augustinus,  lib.  2,  de  Peccato 
orig,,  cap.  13,  absolute  dixit,  fidem  Ghristia- 
nam  non  dubitare  Paradisum  esse.  Ubi,  licet 
principaliter  iutendat  docere,  creatum  esse  a 
Deo  verum  Paradisum  terrestrem,  et  ad  fidem 
pertinere,   nihilominus  de  illo  tanquam  de 
actu  existente  cum  eadem  securitate  loquitur, 
qua  illum  tanquam  communiterreceptum  sup- 
ponit.  Prffiterea  argumentum  sumptum  ex  ha- 
bitatione  Elia^  et  Henocli,  in  ilio  Paradiso  est 
valde  probabile,  ut  latius  deduxit  in  dicto  se- 
cundo  tomo.  Denique  argumentum  sufficiens 
esse  debet,  quia  nobis  de  fide  constat,  Paradi- 
sum  aliquando  fuisse  et  non  constat  destruc- 
tum  esse,  imo  Scriptura  indicat,  intentionis 
Dei  fuisse  iilum  couservare  :  ergo  credibilius 
est,  adliuc  durare.  Consequentia  cum  majori 
notse  sunt.   Minor  autem  quoad  priorem  par- 
tem  patebit  facile  respondendo  ad  motiva  prio- 
ris  sententiai.  Quoad  posteriorem  vero  patet  es 
Gen.  3,  ubidicitur  Deus  collocasse  Clierubin  ad 
custodiendam  viam  hgni  vitse.  Ex  quo  colligl- 
mus  noluisse  Dcum  destruere  Paradisum;  et 
inde  indicium  sumitur,  voluisse  semper  conser- 
vare  illum,  quia  si  post  uonnullos  annos  ilhim 
destructurus  fuisset  per  niluvium,  facilius  fuis- 

14 


210 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AG  STATU  INNOCENTIyE. 


set  statim  illum  destruere^  vel  saltem  lignum 
vitee^  eradicare  in  poenam  primi  peccati^  quam 
specialem  custodiam  adliibere  :  ergo  quautum 
Scriptura  indicat  credibilius  est  adliuc  durare 
Paradisum. 

39.  Ad  pri77mm  argimenttmi  in  num.  37. — 
Ad  argumentum  autem  sumptum  ex  inunda- 
tione  diluvii  respondiin  dicto  tom.  ^,  fortasse^ 
aquas  diluvii  non  ascenclisse  ad  altitudinem 
loci  Paradisi,  quia  Scriptura  loquens  de  diluvio^ 
solum  locjuitur  de  terra  habitabili  ab  hominibus 
mortahbuS;,  vel  fortasse  de  sola  illa^  quse  tunc 
habitabatur.  Deinde  etiamsi  aqu33  supra  locum 
Parachsi  ascendisseut ,  poterat  Deus  speciah 
providentia  conservare  Paradisum^  sicut  con- 
servavit  Enoch.  Ac  denique  etiamsi  aquai  cUhi- 
vii  inundassent  locum  iUum,  non  potuissent 
tam  brevi  tempore  arbores  et  omnia^  quee  in 
illo  erant,  prorsus  destruere;  nam  etiam  in 
aliis  terrae  partibus^  non  omnes  arbores  des- 
truxerunt^  aHoc[ui  non  potuisset  cohimba  tam 
cito  invenire  ramum  ohvaB  virentibus  fohiS;, 
quse  in  ore  suo  ad  Noe  portaret.  Igitur  ad  sum- 
mum  potuissent  aquce  locum  Paradisi  ahcjuan- 
tuhim  damnificare^  potuit  tamen  divina  virtute 
facile  reparari.  Nam  certe  etiam  ante  diluvium 
non  potuisset  in  sua  pulchritudine  et  integri- 
tate  absque  hominum  habitatione;,  custodia^  et 
opera  conservari  sine  pecuhari  Dei  providen- 
tia :  ergo  eadem  potuit  facile  reparari.  Neque 
id  frustra  factum  fuisset^  tum  ut  esset  perpe- 
tuian  memoriale  benignitatis  Dei  erga  homi- 
nes,  et  rei,  quam  homines  peccando  amiserunt. 
Tum  etiam  propterhabitationem  Euoch  et  Ehee, 
ut  chxit  D.  Thomas,  dicta  q.  102;,  art.  2^,  ad  2. 

40.  Ad priorem  partem  secundi  argiunenti in 
eodem  7mm.  37.  — Ad  priorem  partem  alterius 
argumenti  sumpti  ab  experientiaj  negativa  vi- 
delicet,  quia  talis  Paradisus  a  nemine  inventus 
est:  respondetur,  idem  argumentum  fieri  po- 
tuisse  ante  dihivium;,  prfficesserunt  enim  mihe 
quingenti  anni^  in  quibus  nnllus  hominum 
Paradisum  invenit^  cpiamvis  non  esset  destruc- 
tus :  idem  ergo  potuit  contingere  post  dihivium. 
Nec  id  mirum^  quia  sicut  Paradisus  est  factus 
occulto  opere  J)ei,  ut  dixit  Augustinus^  hb.  8, 
Gen.  ad  ht.,  cap.  \,  ita  pecuhari  cura  et  provi- 
dentia  cjusdem  Dei  est  occultatus^  ut  Gen.  3^ 
significatur.  Unde  idem  AugustinuS;,  eodem  h- 
bro,  cap.  1,  dixit,  locum  Paradisi  a  cognitione 
hominum  esse  remotissimum,  et  causam  exph- 
cat  D.  Tliomas^  dicta  q.  102;,  art.  i,  ad  3.  (^uia 
locus  ille  seclmus  est  a  7iostra  habltatione  ali- 
quihus  impedimentis,  zel  Diontmm,  vel  marium, 
vel  alicujus  cestuosce  regionis,  quce  pertransiri 


non  potest.  Et  hoc  tertium  membrum  simphci- 
ter  approbat  in  2,  2^  quaist.  164^,  art.  2,  ad  o, 
dicens^  ille  locus  praicipue  videtur  esse  inac- 
cessibihs  propter  veiiementiam  sestus  in  locis 
intermediis.  Imo  hoc  significatum  putat  per 
gladium  flammeum  Gen.  '6,  et  quia  ihe  caior 
causatur  ex  motu  circularis  SohS;,  qui  per  An- 
gelum  fit;,  ideo  putat,  et  gladium  ilhim  appel- 
lari  versatilem,  et  custodiam  Gherubino  tribui. 
Ghryso.stomus  autem;,  liomil.  18^  in  Gen.^,  dicit, 
gladiura  appellari  versatilem;,  eo  ^uod  gladius 
ille  olturet,  et  permutet  omn^is  vias ,  quce  illuc 
ferunt.  Et  fortasse  ad  hanc  custodiam  peculia- 
rem  Angelum  destinavit  DeuS;,  ut  si  corporalia 
impedimenta  communi  cursu  causarum  natu- 
rahum  occurrentia  non  sufficerent,  peculiari 
cura  homines  ab  illo  itinere  deterreret.  Unde 
Augustinus,  lib.  ll^,  Gen.  ad  lit.;,  cap.  K^-.Hoc, 
mqml,  2Mr  coelestes  potestates  in  Paradiso  visi- 
Mli  factum  esse  credejulum  est,  utper  angelicum 
ministe7'ium  esset  illi  ignea  qucedam  custodia. 
41.  Ad  posteriorern  partern. —  Ad  tertiurn 
argumentum.  —  Ad  aliam  vero  partem  de  po- 
sitivis  conjecturiS;,  seu  experienfiis  responde- 
tur^,  suppouere  falsum  fundamentum;,  scilicet, 
notam  esse  regionem,  seu  partem  mundi  in 
qua  fuit  a  principio  situs  Paradisus.  Nam  si 
regio  illa  in  particulari  ignota  est^  quomodo 
potest  tota  illa  lustrari,  ut  per  experientiam 
positive  constet,  ibi  non  esse  Paradisum.  Ne- 
gatur  ergo  assumptum;,  et  consequenter  etiam 
negatur,  fuisse  Paradisum  situm  in  Mesopo- 
tamia,  Arabia^  vel  in  aliqua  alia  provincia  ex 
his;,  quge  nunc  habitantur  ab  hominibus.  Ad 
peculiarem  autem  ponderationem  illorum  ver- 
borum,  quibus  dicitur;,  Paradisus  creatus  in 
Fden,  satisfacere  posset  respoosio  quod  in  vul- 
gata  nomen  Eden,  non  sumitur  ut  proprium 
alicujus  regionis,  vel  provinciffi^  sed  ut  deli- 
tiaS;,  aut  voluptatem  significet.  Nam  revera 
hoc  significat  primaria  vox  ipsa  Hebraica.  Ni- 
hilominus  tamen  admittimus  nomen  Eden, 
posse  etiam  ibi  significare  regionem  terrse  ad 
Orientem;,  quas  ita  nominata  a  Moyse  fuerit, 
quia  deliciis  et  voluptate  al^undabat.  Hoc  enim 
non  obstat;,  quia  iha  regio  sic  nominata  ajque 
ignotanobis  est,  aclocus Paradisi :  neque  enim 
verisimile  est,hanc  regionem  esse  illam^  quam 
Ezechiel  27^  etiam  vocavit  Eden,  nam  potuit 
esse  alius  locus  delitiosus_,  et  inde  ita  vocatus, 
ut  Hieronymus  ibi  advertit.  Gumque  illa  Edeu 
ibi  nominetur;,  ut  vulgaris,  et  privata  qua?dam 
provincia^  non  est  verisimile  fuisse  QXm.m.Eden, 
in  qua  plantatus  fuit  Paradisus^,  ut  bene  nota- 
vit  Cajetanus  et  sequitur  YsteUa  in  Geues.  et 


CAP.  VII.  AN  FORMATIS  CORPORIBUS  PRIMORUM  IIOMINUM,  ETC. 


n\ 


idem  responderi  potest  ad  locum  Isaise,  nam 
de  eadem  Eden  videtur  uterque  propheta  lo- 
qui^  ut  ex  A,  Regum  -19,  coUigi  potest^  ubi 
videri  potest  Abulensis,  qusest.  10, 

CAPUT  VII. 

UTRUM  FORMATIS  CORPORIBUS  PRIMORUM  HOMINUM 
IN  EODEM  INSTANTI  DEUS  ANIMAS  ILLORUM  CREA- 
YERIT,    GORPORIBUSQUE   CONJUNXERIT. 

1 .  Q"ao  orcline,  et  guid  Imjus  ojJeris  p-ofrvmn 
tractanduiu  sit.  —  Hactenus  disputatum  est 
de  creatione  hominis  c[uoad  ea  omnia^  qua3  ad 
corpus  spectant^  nunc  consequenter  de  his, 
c[U8e  ad  animam  pertinent  dicendum  est^  et 
primo  de  creatione  ejus^  postea  vero  de  perfec- 
tionibusejus.  Gircaprimum  sciendum  est,  dis- 
putationem  de  substantia  animae  iiumanfe,  et 
de  tempore,  ac  modo  creationis  ejus  commu- 
nem  esse  omni  animffi  humanffi,  quia  ad  es- 
sentiam  ejus,  et  proprietates  consequentes  es- 
sentiam    ejus.    pertinet,   ideoque  in   tertium 
hujus  operis  tractatum  remittendam  esse,  in 
prsesenti  vero  supponendo  generalia  principia, 
cjuse  ad  particularem  productionem  Adoe,  et 
Evse  pertinuerint,  explicanda   sunt:  et  ideo 
solum  versabitur  disputatio  circa  illa  verba 
Gen.  2  :  Formavit  Dominus  Deus  liominem  de 
limo  terrce,  et  ins^yiravit  in  foxiem  ejus  spira- 
culum  vitce,  et  facius  est  hovio  in  animcim  vi- 
ventem.  Quce   quidem  verba  de   solo  Adamo 
scripta  sunt,  tamen  quantum  ad  animam  spec- 
tant,  eamdem  rationem  liabent  iu  Evee  pro- 
ductione.  Unde  mutando  verbum  illud,  Jiomi- 
nem  de  limo  terrce,  exphcari  possunt  ad  Evam 
lioc  modo  :  Formavit  igitur  Deus  riudierem 
de  costa  Adcv,  et  inspiravit  in  faciem,  ejus  spi- 
raculum  vitce,  et  facta  est  mulier  in  a^iimam 
viventem.  Explicando  igitur  hsec  verba  quffis- 
tioni  propositte  satisfaciemus. 

2.  Prima  assertio  contra  antiqumn  erroremcle 
sulstantia  animce.  —  Dico  ergo  primo  spiracu-. 
kim  ilhid  non  fuisse  ipsam  Dei  substantiam, 
vel  aliquid  ejus,  sed  fuisse  rem  creatam,  et  a 
substantia  Dei  distinctam.  Hanc  assertionem 
prcemittimus  ad  excludendum  antiquum  erro- 
rem  dicentium  animam  esse  ipsam  Dei  sub- 
stantiam,  vel  aliquid  substantise  Dei.  Et  conse- 
quenter  iUud  spiracuhim  fuisse  de  substantia 
Dei,  quia  fuit  ipsa  anima.  Quem  errorem  Gas- 
tro  verho  Anima,  hseres.  4,  et  PrateoL  Gnosti- 
cis,  et  Manichseis  tribuunt,  et  sumitur  ex. 
Tlieodoreto,  iib.  5,  Divin.  decret.,  capite  de 
Materia,  et  capite  de  Horaine,  ubi  Gerdoni,  et 
Marcionihunc  errorem  tribuit,  sicut  Manichseis 


Augustinus,  lib.  de  Hseresib.  in  AQ,  et  hi  Pris- 
cillianistis  damnant  illum  Goncilium  Bracha- 
rense  I,  cap.  5,  et  Leo  papa,  epist.  91,  alias 
93,  cap.  5,  qui  addit  errorem  hunc  ex  philo- 
sophorum  quorumdam,  et  Mauichaiorum  opi- 
nione  manasse.   Unde  Augustinus  Eugubius, 
lib.  9,  de  perenn.  Philosoph.,  huuc  errorem 
nonnullis  philosophis   tribuit,   qui  interdum 
animam  vocabant  scientiam  substantiae  Dei. 
Qua3  verba  fortasse  metaphorica  erant  ad  ex- 
cellentiam   animai  declarandam  :   potuerunt 
vero  liEeretici  errare  ex  verJjo  illo,  inspiravit 
in  faciem.  ejus,  ut  notat  D.  Thomas  2,  contra 
Gentes,  cap.  85.  Nam  qui  in  faciem  alterius 
inspirat,  idem  numero,  quod  in  ipso  erat,  in 
alium  emittit,  et  sic  videtur  Scriptura  innuere, 
cjuod  aliquid  divinum  a  Deo  in  hominem  ad 
ipsum  vivificandum,  immissum  sit.  Item  hoc 
confirmare  poterant  ex  similitudine  animee  ad 
Deum  in  intelligendo,  et  in  immaterialitate,  et 
immortalitate. 

3.  Probatiir  assertlo  im<pugnando  errorem. — 
Hic  autem  error  non  solum  fidei,  sed  etiam 
ratioui  naturali  evideuter  repugnat,  c[uia  est 
evidens,  non  posse  aniniam  esse  de  sub.stantia 
Dei:  ut  optime  demonstrat  AugusLinus,  lib.  1, 
de  Anim.  et  ejus  orig.,  cap.  3,  et  in  libro  ad 
Orosium  contra  Priscillianistas ,  a  principio, 
et  aliis  locis  infra  citandis,  et  D.  Thomas,  1  p., 
qusest.  90,  art.  i  et  2,  contra  Gentes,  cap.  85, 
et  breviter  (quia  res  est  clara)  in  hunc  modum 
ostenditur,  quia  duobus  modis  cogitari  potuit, 
animam  esse  de  substantia  Dei,  primo  quod 
sit  ipsa  essentia  Dei  in  se  et  sua  substantia 
permanens,  et  formaliter  hominem  vivificans. 
Secundo  quod  anima  sit  facta  de  substantia 
Dei.  Uterque  autein  sensus  manifestissime  er- 
roiieus  est.  De  priori  probatur,  primo,  quia 
Scriptura  aliis  locis  dicit,  animam  esse  fac- 
tam,  Zachar.  12 :  Dominus  extencUns  ccelum, 
et  fundans  terram,  et  flngens  spirittm  hominis 
in  eo,  spiritus  autem  hominis  nihil  aliud  est^ 
quam  anima  hominis,  juxta  illud  Pauli  1,  ad 
Gorinth.  2  :  Nevio  scit  quce  sunt  hominis,  nisi 
spiritus  hominis,  qui  in  ipso  est.  Et  Isaia  42  : 
Dominus,  qtd  funclavit  terram-,.  clat  statum  po- 
pulo  super  eam,  et  s^nritum  calcantibus  eam .- 
et  illiid  Ecclesiast.  12  :  Memento  creatoristui 
in  diehis  juventutis  tiice,  antequam  veniat  tem- 
fus  afflictionis.  Et  infra  :  Ft  revertatur  pulvis 
in  terram.  suam,  et  spiritus  redeat  acl  Deum, 
fjui  declit  illum.  Secundo  probatur  ratione,  tum 
quia  repugnat  perfectioni  diviuas  substantiali- 
ter  informare  corpus,  ut  in  tractatu  de  Deo, 
lib.  1,  ostensum  est :  tum  etiam,  c|uia  si  Deus 


212 


LIB.  Ilf.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTL^. 


esset  formsi  hominis  deificaret  illum,  et  sub- 
stantialiter  sanetificaret,  et  impeccabilem  red- 
deret,  ac  modo  divino  cognoscentem  :  quge 
omnia  cum  imperfectionibus  hominis  repu- 
gnant.  Alter  item  sensus  evidenter  improbatur 
ab  AugnstinOj  cpiia  si  auimafuisset  factade  sub- 
stantia  Dei,  mutationem  substantialem  passa 
fuisset  substantia  Dei^quia  ejus  perfectioni  re- 
pugnat.Item  vel  anima  esset  facta  de  tota  sub- 
stantia  Dei,  vel  de  parte  ejus :  at  substantia  Dei 
non  habet  partes  :  non  ergo  ex  parte :  tota  vero 
substantia  non  potuit  seipsam  destruere,  et  in 
aliud  convertere.  Et  similes  demonstratioues 
contra  hunc  errorem  possunt  facile  multipH- 
cari. 

A.  Ad  lomm  Scripturce  quo  in  numero  se- 
cundo  arguitur.  —  Ad  confirmationem  iU- 
(Igiji .  —  Neque  ponderatio  verbi  inspiravit , 
vel,  ut  aha  littera  habet,  insuffiavit,  est  ali- 
cujus  momenti  quin  potius  Augustinus,  dicto 
hb.  7,  Gcn.,  ad  ht.,  cap.  3.  ex  eodem  verbo 
contrarium  coUigit,  dicens.  Imo  vero  ex  verbo 
satis  apparet,  ita  non  esse,  cum  enim  homo 
sufflat,  anima  ipsa  subjacentem  sibi  naturam 
corporis  movet,  et  de  illa,  non  de  seipsa  fla- 
tum  facit.  Sic  ergo  hcet  Deus  insufflasse  dica- 
tur,  non  oportet,  ut  ahquid  de  sua  substantia 
spiraverit.  Ulterius  vero,  quia  omnipotens  est, 
non  indiguit  circumstante  materia,  sed  ex 
nihilo  fecit,  quod  insufflavit.  Unde  Theodore- 
tus,  quijest.  23,  in  Gen.,  cum  idem  argumen- 
tum  his  verbis  proposuisset  :  Si  ex  insuffla- 
tione  Dei  creata  est  anima  erit  tttique  aniDia 
eo:  siihstantia  Dei  respondet :  Extrema?  impie- 
tatis  est  et  Uaphemia?  sentcntia  Imjusmodi. 
Nam  per  Jioc  Scriptura  divina  facilitatem 
creandi  demonstravit,  et  ipsius  animce  natiiram. 
obscure  declaravit,  nempe  ipsam  esse  spiritum 
creaMIem,  invisiUlem.  et  intellectivum  expertem 
crassitudinis  corporea'.  Et  hinc  solvitur  aha 
ratio,  nam  licet  spiritus  iUe  quem  Deus  inspi- 
ravit,  divinas  aliquas  proprietates  ahquo  modo 
participet,  non  est  argumentum,  quod  sit  fac- 
tus  de  substantia  Dei,  sed  quod  sit  factus  ad 
imaginem,  et  similitudinem  Dei,  ut  eadem 
Scriptura  dicit,  et  postea  exphcabimus. 

5.  Refellitur  la'psus  Philastrii. — Atque  hinc 
refeUitur  gravis  lapsus  Philastrii,  in  hbro  de 
Hteresib.  in  Gatal.  hoeresum.,  quffi  sub  Aposto- 
hs  extiterunt.  Nam  quinquagesimo  loco  ponit, 
et  hffiresim  vocat  sententiam  dicentem,  spira- 
cuhun  ihud,  quod  Deus  inspiravit  Adse,  fnisse 
animam.  Nam  si  inspiratio  anvma  est  (inquit) 
quomodo  judicari  poiest  qitod  a  Deo  estinfusum 
p^oprie.  Unde  ipse  existimat  ante  iUam  inspi- 


rationem  fuisse  jam  animam  Ada3  creatam,  ac 
proinde  iilam  insufflationem  fuisse  gratiae  in- 
fusionem  similem  ilh,  quee  Apostohs  facta  est, 
cum  Christus  insufflavit,  et  dixit  eis,  accipite 
Spiritum  sanctttm.  Fuitque  hsec  sententia  Cy- 
riUi,  Ub.  8,  in  Joan.,  cap,  Al,  ubi  sic  ait:  A'ec 
quisquam,  pittet  divinum..  spiracv.htm,  animam 
homini  factum  fuisse.  Nam  spiraculum  iUud 
Spiritum  sanctum  esse  existimavit.  Et  sic  etiam 
hb.  2,  in  Joan.,  cap.  3,  dicit  Moysem  docuisse 
prius,  Deum  creasse  hominem  ad  imaginem  et 
similitudinem  suam,  et  postea  trachdisse  spiri- 
tum,  ad  imaginem  divinam  sigillatum  homi- 
nem  fuisse,  cum  chxit,  Et  suffiavit  in  faciem 
ejus  spiraculum  zitce.  Et  videtur  ad  eamdem 
sententiam  accedere  Ambrosius,  hb.  de  Noe  et 
Arca,  cap.  25,  dicens:  Separemits,  quod  est 
rationalAle  anim.ce,  cujus  suhstantia  divinus  est 
spiritus  sicitt  ait  Scriptitra,  quia  insuffiavit  in 
faciem^  ejus  spiraculitm  vitcc.  Sed  hcet  heec  sen- 
tentia  tolerabihs  esset,  nihilominus  intolerabi- 
lis  fuit  error  Philastrii  damnantis  contrariam, 
ut  hoBrecticam,  cum  heec  vel  nullo,  vel  levissi- 
mo  nitatur  fandamento,  imo  potius  ipsa  dam- 
nabilis  sit. 

6.  Secunda  assertio  de  creatione  et  infusione 
animce. —  Qui  eam  tradant. — Augustinus  ejus- 
dem  assertionis  prcecipuus  auctor.  —  Dico  ergo 
secundo,  Deum  creasse  animam  rationalem, 
eamque  corpori  hominis  univisse,  cum  inspi- 
ravit  in  faciem  ejus  spiraculum  vitse.  Hsec  est 
sententia  communis  scholasticorum  in  2,  d.  17, 
et  D.  Thomas,  1  part.,  qua^st.  90,  art.  1  et  3, 
et  frequentes  in  illis  qusestionibus,  et  tenet 
Castro,  verbo  Anima,  liseres.  2.  Item  est  com- 
munis  sententia  Patrum,  prsesertim  Chrysos- 
tomi,  homil.  12,  in  Gen.,  in  fine,  cujus  verba 
statim  referam.  Item  Eucherii,  lib.  2,  iu  Geu. 
qui  distincte  declarat  in  verbo  insuffiavit,  et 
creationem  animse  et  unitionem  includi.  Idem 
Hugo  Yictorinus,  Annotat.  in  Gen.,  cap.  8,  et 
Albinus  seu  Alcuinus,  q.  8,  in  Gen.  dicens: 
Q,uid  est,  quod  Deus  inspiravit  in  faciem  Adce 
spiraculitm  vitce?  Respondet  Inspiratio  Dei  in 
faciem  hominis  iraditio  est  animce  rationalis : 
et  idem  habet  Theodoretus,  q.  8  supra  citaia, 
et  profecto  idem  videtm-  sensisse  Cyrillus,  ibi- 
dem  lib.  1,  quamvis  obscure  etiam  loquatur. 
Magis  hoc  sensit  Ambrosius,  loco  citato :  uam 
prius  sic  inqnit:  Ideo  inprincipio  sanctus  Moy- 
ses  informavit  nos,  atque  instruxit  de  insuffia- 
tione  animce,  ut  non  lahoremus  diversis  opinio- 
nibus  Philosophorum.  Uude,  quod  postea  dicit, 
rationalem  animam  esse  spiritum  divinum,  nou 
credo  inteUexisse  de  Spiritu  sancto,  neque  ac- 


CAP.  VII.  AN  FORMATIS  CORPORIBUS  PRIMORUM  HOMINUM,  ETC. 


213 


cepisse  divinum  substantialiter,  sed  denomi- 
native^  seu  per  participationem,  Quia  anima 
est  quidam  spiritus,  divinitus  insufflatus.  Et 
eamdem  sententiam  indicat  in  enarrationibus 
super  Gen.  ad  Sabinum.Prascipuus  veroauctor 
etdefensor  ejus  est  D.  Augustinus,  in  locis  citatis 
lib.  1,  Gen.  ad  litt.,  et  ex  lib.  2,  de  Gen.  contra 
Manicb.,  cap.  8,  ubi  dicit:  Nonclim  tamen  spi- 
ritualem  Jwmincm  dehemiis  intelligere.  Sed  ad- 
Imc  animalem,  utique  in  dicta  sufflatione.  Quod 
latius  docet  lib.  13,  de  Givit.,  cap.  24,  ubi  sic 
ait:  Paricm  considerate  qidhiisdam  visim  est  iii 
eo,  quod  legitur:  Inspiravit  Deus  in  faciem  ejus 
spiritum  vitce,  etc,  non  tunc  animam  primo 
homini  datam,  sedeam.,  qucejam  incrat,  Spiritti 
sancto  vivificatam. 

7.  Eamque  prolat  variis  in  locis.  — Ad  Cy- 
rillum,  Amhrosium  et  PMlastrium  in  num.  5 
allatos.  —  Probatque,  quia  Moyses  ipse  satis 
hunc  sensum  explicavit,  cum  addidit:^^  fac- 
tus  est  Jiomo  in  animam  viventem,  idest,  et  ccb-' 
pit  Jiomo  vivere :  ergo  corpus  illud  ex  terra 
factum  per  illam  insufflationem  Dei  coepit  vi- 
vere:  ergo  spiracuhim  illud  fuit  ipsa  anima, 
qua  homo  naturahter  vivit.  Et  preeterea  divus 
Pauhis,  ad  Corinth.  15,  ad  hunc  locum  ahu- 
dens  dicii :  Factus  est  frimus  Jiomo  Adam  in 
animavi  viventem,  novissimus  Adam  in  spiri- 
tum  vivificantem.  Ubi  distinguendo  aniniam 
ab  spiritu  vivificante,  satis  significat  non  fuisse 
locutum  Moysem  de  spiritu  vivificante.  Quod 
notavit  Augustinus,  Epist.  1-46,  chcens:  Cum 
vellet  Apostolus  cle  corpore  animali  adJiihere 
testimonium  illud  posuit,  quod  Q-enes  lcgitur  : 
Factus  estprimus  Adam  in  animam^  viventem, 
vcl  in  animam  vivam.,  Et  adjungit :  Mecolis  certc, 
quemadmochtm  scriptum  sit,  et  insufflavit  Beus 
in  faciem  ejus  statum  vitce,  et  factus  est  Jiomo 
in  animam  viventem.  Et  simihter  vero  retractu, 
cap.  15,  dicit,  Apostolum  adhibuisse  ihud  tes- 
timonium  Genesis,  ut  probaret,  corpus  primi 
hominis  fuisse  animale,  id  est,  vivens  corpo- 
rah  et  sensibih  vita,  quando  Deus  inspiravit  in 
ihum :  fiiit  ergo  ihud  spiracuhim  vita  hominis. 
Ethb.  7,  Gen.  adht.,  cap.  16,  dicit:  NonmiJii 
videtur  dictum,  factus  est  Jiomo  in  animam.  vi- 
vam,  nisi  quia  sentire  ccepit  in  corpore,  quod  est 
animce  viventisque  carnis  certissimum  indicium. 
Unde  divus  Thomas,  opusc.  1,  contra  errores 
Greecorum,  cap.  27,  dixit,  negare  ihum  spira- 
cuhim  fuisse  animam  humanam,  videri  esse 
repugnans  dictis  verbis  Apostoh,  quia  in  eis 
expresse  dicit,  vitam  animas  esse  aham  a  vita, 
quse  est  per  Spiritum  sauctum.  Et  ibidem  ad 
Cyrihum  respondet,  exposuisse  locum  ihum  in 


sensu  spirituah,  noninhtterah.  Ad  Ambrosium 
autem  jam  a  nobis  responsuai  est  Fundameu- 
tum  autem  Pliilastrii  supponit  ahum  errorem, 
quem  nunc  refehemus. 

8.  Tertia  assertio.  — Tertio  dicendum  est, 
et  cohigitur  etiam  ex  dictis,  in  eodem  instanti, 
in  quo  Adara  productus  est,  et  factus  ia  ani- 
mam  viventem,  fuisse  animam  ejus  et  corpori 
unitam,  et  creatam,  ac  non  antea.  In  hac  as- 
sertione  supponimus ,  animam  humanam  fieri 
per  propriam  creationem  ex  nihilo,  quia  est 
spirituahs,  et  immortahs,  et  ideo  de  potentia 
materise  non  educitur,  quise  ad  tract.  3,  spec- 
tant  ex  professo.  Disputatur  autem  tam  a  phi- 
losophis,  quam  a  theologis  qua?stio,  an  creatio 
animarumfuerit  factaa  priucipio  cum  aharum 
rerum  creatione,  vel  fiat  sigihatira  in  singulo- 
rura  hominum  productione  :  nam  in  hoc  er- 
rarunt  olim  Origenes  et  ahi  dicentes,  omnes 
aninias  hominum  fuisse  in  principio  simul 
creatas.  Verum  in  hoc  veritas  cathohca  est, 
generahter  loquendo,  animas  hominura  non 
fuisse  in  principio  creatas  simul,  sed  creari  in 
eodem  instanti,  in  quo  corporibus  uuiuntnr, 
ut  ostendit  D.  Tliomas,  dicta  quffist.  91,  a.  4, 
ex  naturah  principio,  in  iho  tertio  tractaiu 
late  exposito,  hb.  1,  cap.  12,  quod  anima  est 
vera  forma  ccrporis,  forma  autemnon  estna- 
turahter  ante  compositum,  teste  Aristotele  12, 
Metaphysicffi,  textu  1 7,  et  in  hoc  conveniunt 
Doctores,  et  Patres  infra  citandi,  et  ad  dictura 
tract.  3,  spectat,  Vide  etiam  Gonimbricensera, 
2,  de  Anima,  cap.  1,  queest.  3, 

9.  Opinio  PJiilastrii  contra  assertionevi. — 
Fjus  fundam.entum. — Occurrit  PJiilastriiis  ol- 
jectioni.  —  Igitur  de  animaAdge  est  pecuharis 
dubitatio,  nara  Philastrius,  in  dicto  hb.  de 
Heeres.,  n.  49,  sub  tit.  de  Catah,  hffiresum 
post  Apostolos,  dicit,  aniraam  Adee  creatara 
esse  sexto  die,  carnem  autera  septimo  die  fac- 
tam  esse.  Idemque  censetde  anima,  et  corpore 
Eva3.  Fundatur  in  iho  ordine  htteree,  c.  1  et 
2,  Gen.  Nam  in  primo  dicitur  :  Creavit  Beus 
Jiominem,  ad  imaginemt  suam ,  adimaginem  Bei 
creavit  iilum.  Quod  iutehigendum  putat  de 
creatione  animas,  tum  quia  illa  sola  est  ad 
imaginem  Dei;  tum  etiam,  quia  postea  for- 
matum  est  corpus  Adse  ex  hmo  terra;.  Quod  si 
objiciatur,  quia  statim  subditur,  mascutum,  et 
fcxminam  creavit  eos,  respondet,  ibi  non  cor- 
porum  sexum,  sed  animse  dominantis,  et  sub- 
jacentis  dari  indicium.  lu  quo  significat,  ani- 
raam  Evee  simul  cum  anima  Adffi  fuisse  crea- 
tam,  et  ihas  fuisse  significatas  per  mascuhim, 
et  fo3minam,  quia  uaa  erat  dominatura,  et 


2U 


LIS.  m.  DE  HOBJIKIS  CI^EATIONE,  AG  STATU  INNOCENTI^. 


altera  ei  erat  sabjicienda,  Uiide^  qiiod  cap.  'H, 
Gen.^  narratur  de  formatione  liominis  ex  limo 
terrse,  et  foeminffi  ex  costa  Adoe,  ipse  intelligit 
de  formatione  corporum  facta  die  septimo. 
Et  liane  sententiam  saltem  ut  probabilem  vi- 
detur  Augustinus  relinquere,  lib.  1,  super 
Genes.,  ad  litter.,  cap.  2i,  et  sequentibus,  et 
lib.  12,  de  Civit.,  cap.  23,  et  illam  tanquam 
rem  dubiam  relinquunt.  Magister  sentent.  in 
2,  d.  17,  et  Hugo  de  Sancto  Victore,  in  summ. 
sentent.,  tr.  3,  cap.  2,  in  fnie,  et  Auctor  His- 
toriae  Scholast.  in  Geues. 

10.  Pro  ierlia  assertione  stant  D.  TJiomas, 
Bonaventura  et  alii  scolastici. — Stant  etiam 
Patres  comnmniter. —  Sed  nibilominus  posita 
assertio  tertia  vera  est,  nimirum  animas  Adce, 
et  Evse  non  fuisse  creatas  prius  tempore,  quam 
corporibus  unirentur,  ?ed  sobim  priiis  natura, 
et  in  eodem  instanti  temporis.  Ita  docet  divus 
Thomas,  d.  q.  90,  art.  /i,  et  Bonaventura,  in  2, 
c[,  17,  art.  1,  q.  3,  et  ibi  communiter  scho- 
lastici,  et  alii  moderni  in  D  Thomam.  Et  est 
coramunis  sententia  Patrum,  Gregorii  Nisscni, 
lib.  de  Opificio  hominis,  cap.  28  et  29,  ubi 
generaUter  loquitur  de  animabus  omnium  ho- 
minum,  et  contra  Origenem  disputat.  Damas- 
cenus  autem,  hb.  2,  deFide,  cap.  12,  inparti- 
culari  dicit :  Deibs  animam  ratione,  et  intelli- 
gentia  prceditam  per  insitfflationem  Adamo 
trihuisse.  Et  ne  quis  cogitare  posset,  tribuisse 
animam  jam  creatam,  subdit :  Porro  corpus, 
et  anima  una  creata  suoit,  non  autem.  ut  Ori- 
genes  dcliravit,  luvcprius,  illudposterius.  Pro 
eadem  seiitentia  referri  potest  Hieronymus  lo- 
cissupra  allegatis,  Epist.  61,  ad  Pammach.  et 
139,  ad  Cypria.  et  8,  ad  Demetriad.  Et  addi 
potest  in  hb.  2,  contra  Rulhnum  parum  a 
principio,  ubi  in  particulari  damnat  senten- 
tiam  Origenis,  dicentis,  animam  Ghristi  fuisse 
antequam  nasceretur  ex  Maria,  sentiens,  se- 
cundum  fidem  nullam  posse  fieri  exceptionem 
ab  illo  universali  dogmate,  quod  animai  non 
creantur  prius  tempore,  quam  corporibus 
uniantur.  Item  Leo  papa,  Epist.  93,  adTurib., 
cap.  10,  damnando  Origenis  sententiam,  ab- 
sohite  dicit,  quod  animee  hominum,  prius- 
quam  suis  inspirentur  corporibus,  non  fuere, 
et  hoc  dicit  Ecclesiam  Gatholicam  profiteri. 
Referri  autem  potest  Ghrysostomus,  hom.  12, 
in  Gen.,  quia  non  sohnn  dicit,  animam  Adae 
non  fuisse  creatam  ante  corpus.  Quod  sano 
modo  intelhgendum  est  de  corpore  nondum 
plene,  vel  ultimate  disposito,  si  fortasse  suc- 
cessive  productum  est,  quod  supra  capite  pri- 
mo  hujus  hbri  tractavimus.  Denique  Bernar- 


dus,  serm.  2,  de  Nativit.  Domini,  dicit,  limum 
antea  fuisse  creatum,  spiritum  autem  non  in 
massa  creatum  fuisse,  sed  singulari  quadam 
excellentia  faisse  conditum.  et  inspiratum. 
Neque  ab  bac  sententia  est  ahenus  Augustinus 
nam  licet  aliquando  dubitaverit,  quia  de  ori- 
gine  animse  fere  semper  dubiusfuit,  nihilomi- 
nus  in  hanc  partem  magis  propendit.  Nam 
lib.  12,  de  Civit,,  cap.  23,  sub  distinctione  po- 
nit,  sive  quamjam  feceratsufflando  indidisset, 
sive  potiits,  sufflando  fecisset ,  ubi  pondero 
^Q.v\\cvi[H.m  potius ,  et  rationem,  quamsubjun- 
git,  dicens  :  Eumque  flatum,  quem-  sufflando 
fecit,  (nam  quid  est  aliiid  sufflare,  quam  fla- 
tum  facere)  animam  J/ominis  esse  voluisse.  Et 
1.  13,  c.  24,  dicit,  Scripturam  dicendo  insuf- 
flavit,  insinuare  vohiisse  rationalem  animam 
non  more  aliarum  aiiimarum,  sed  flante  Deo 
creatam  esse,  et  lib.  2,  de  Gen.  contraManich., 
cap.  9,  di.^junctione  utens,  hanc  partem  pos- 
teriori  loco  ponit.  Ac  denique  in  Ub.  2,  Gen. 
ad  Utter.  solum  sub  conditione  dicit  :  Contra- 
oium  credi  posse,  si  Scriptura,  vel  ratio  non 
contradicit. 

1 1 .  Stat  denique  ratio  et  Scripturce  aucto- 
ritas.  —  Fundamentum  PJiilaMrii  in  n.  9,  re- 
fellitur.  —  Ex  utroque  autem  capite  potest  fa- 
cile  heec  veritas  probari,  et  opposita  refelli  hoc 
modo.  Quia  regula  generalis  fidei,  et  Scriptu- 
rce  est,  animas  hominum  non  creari  ante  cor- 
pora  juxta  ilUid  Psalm.  32.  Q^ui  finxit  sigilla- 
tim  corda  eorum :  sed  nuUa  est  ratio,  necpie 
auctoritas,  cur  anima  Adae  excipiatur  :  ergo 
nuUo  modo  excipi  potest.  Probatur  minor, 
primo  ex  iUaratione  naturali,  quodanimaest 
forma  corporis,  nam  hoc  seque  verum  est  in 
animabus  primorum  hominum.  Deinde  ex 
Scriptura  refeUendo  simul  falsam  inteUigen- 
tiam  Philastrii,  nam  cum  Gen.  1,  dicitur,  Ad 
imaginem  Dei  creavit  ilUm,  et  cap.  2,  additur, 
Formavit  Deus  Jiominem-,  non  duo  facta  nar- 
rantur,nec  duotempora  indicantxu', sed unum, 
et  idem  opus,  quod  sexto  die  factum  dicitur 
compendiose,  postea  quomodo  factum  sit,  eo- 
dem  utique  sexto  die,  per  recapitulationem 
describitur  :  ergo  corpus,  et  anima,  quffi  ibi 
narrantur  facta,  eodem  tempore,  ac  simul  per- 
fecta  sunt.  Consequentia  evideus  est,  et  aute- 
cedens  in  superioribus  late  probatum  est,  et 
nunc  declaratur  ex  A^erbis  utriusque  capitis, 
Nam  cum  in  primo  dicitur :  Dixit  a.utem  Deus, 
faciarims  Jiominem  ad  imaginem,  et  si^nilitudi- 
nemi  nostram,  vt  prcesit  piscllns  maris,  ete., 
certe  non  loquitur  de  sola  anima,  sed  de  toto 
homine.  Non  enim  anima  separata  praeestpis- 


CAP.  VIL  AN  FORMATIS  CORPORIBUS  PRIMORUM  HOMINUM,  ETC. 


215 


cibus,  et  volatilibus,  etc,  sed  totus  homo  per 
animam  corpori  conjunctam,  et  sensibussimul 
cum  ratione  utentem.  Ergo  cum  statim  sub- 
jungitur,  Et  CTeavit  Deus  liominem,  etiam  est 
sermo  non  de  anima  sola,  sed  de  homine.  Et 
hoc  etiam  convincit,  quod  statim  additur,  mas- 
culum,  et  faminam,  crcavit  eos  :  nam  hoc  ex- 
ponere  de  animabus  nondum  habentibus  cor- 
pora  a  proprietate,  et  veritate  verborum  valde 
ahenum  est. 

12.  Simih  modo  in  capite  secundo  cum  di- 
citur,  Formavit  igitur  Dominus  Deus  liominem 
recte  de  toto  homine  dictum  esse  intelhgitur. 
Verum  quidem  est,  Augustinum,  43,  deCivit., 
cap.  24,  dicere,  nomine  hominis  posse  ibi  si- 
gnificari  sohim  corpus  jam  organisatum  ad 
suscipiendam  animam  eo  modo,  quo  corpus 
mortuum  Petri  solet  Petrus  appellari.  Quod 
etiam  sentitChrysostomus,  hom.  12  et  13,  in 
Gen.  et  Abulensis  ibi  cum  ahis.  Quia  inde  in- 
tulerunt  corpus  fuisse  creatum  ante  animam. 
Ex  quo  non  infirmatur,  sed  confirmatur  potius, 
quod  intendimus,  scilicet  animam  non  fuisse 
creatam  ante  corporis  formationem  :  estque 
iha  expositio  probabihs.  Tamen  commode 
etiam  exponitur  verbum  iUud  de  toto  liomine, 
vel  sahem  de  corpore  jam  ultimate  disposito 
ad  animoe  receptionem ;  quia  corpus  nunquam 
informatum  anima,  nec  proxime  aptum,  ut 
statim  informetiTr,  non  solet  homo  appellari. 
Et  ideo  verisimile  est,  in  eodem  sensu  dixisse 
Moysem  ibi,  Formavit  Deus  liominem  in  quo 
privis  dixerat,  creavit  liominem,  in  posteriori 
tamen  loco  exphcuit  modum,  scihcet,  forman- 
do  corpus  de  limo  terrffi,  et  inspirando  ei  spi- 
racuhuTi  vitoe,  quod  in  eodem  instanti  fieri 
potuit,  et  factum  est,  sicut  statim  additur  :  Et 
factus  cst  homo  in  anhnavi  viventem.  Denique 
conhrmari  hocpotest  ex  cap.  Firmiter,  de  sum. 
Trinit.  ubi  dicitur  :  creasse  Deum  ifi  principio 
simul  spiritualem,  et  corporalem  creaturam., 
angelicam  mdelicet,  et  mundanam,  et  deinde 
liwmanam  ex  utraque  compositam.  In  quibus 
verbis  duo  continentur.  Unum  est,  animam 
non  fuisse  creatam  cum  Angehs,  sedpost  An- 
gelos.  Ahud  est,  animam  tunc  fuisse  creatara, 
quando  liomo  conditus  est  ex  iha,  et  corpore 
compositus.  Quibus  verbis  recte  perpensis,  vi- 
detur  hoec  assertio  jam  esse  contra  omne  du- 
bium,  et  ad  certa  dogmata  pertinere.  Ad  mo- 
tivum  autem  Philastrii  satis  jam  responsum 
est  in  numer.  11 . 

•13.  Quarta  assertio. — Declaratur. — Uhimo 
dicendum  est^  animas  primorum  hominum 
fuisse  in  sua  substantia,  et  proprietatibus  na- 


turalibus  valde  perfectas.  Assertio  clara  est, 
iham  tamen  propono,  ut  ad  ea,  qiise  dicenda 
supersunt,  viam  pioeparem.  In  anima  ergora- 
tionali  primum  considerari  potest  essentiahs, 
et  specifica  perfectio  ejus,  de  qua  nota  est  as- 
sertio.  Quahs  autem,  et  quanta  illa  sit,  in  ver- 
bis  Genesis,  quibus  primi  liominis  crcatio  re- 
fertur  adimaginem  et  similitudinem ,  eic. ,  satis 
exponitur.  Deinde  potest  haec  perfectio  in  in- 
dividuo  considerari,  prout  in  aniraa  Adae,  aut 
Evse  inventa  est.  Et  in  hoc  sensu  solum  dicere 
possumus,ilIasaniraasfuissein  individuo  valde 
perfectas.  Quia  si  inter  animas  rationales  non 
est  una  perfectior  aha,  constat,  animam  Adse, 
et  Evse  habuisse  totam  perfectionem  substan- 
tialem,  cujus  anima  rationahs  in  individuo  ca- 
pax  est.  Si  vero  inter  rationales  aniraas  est 
inee.quahtas  individuahs,  incognitum  est  quem 
gradura  Adse  anima,  vel  Evse  sortita  sit,  quia 
supposita  illa  veritate,  determinatio  ad  ani- 
mam  tantse,  vel  tantas  perfectionis  ex  vohm- 
tate  divina  pendet,  ideoque  nobis  innotescere 
non  potest,  nisi  per  revelationem.  Sohira  ergo 
dicere  possumus,  habuisse  Adara  aniraara  val- 
de  perfectara,  prout  oportebat,  etdecebat  eum, 
qui  futurus  erat  principium,  et  origo  reliquo- 
rum  hominum,  et  eum,  qui  immediate  crea- 
batur  non  sohira  quoad  animara,  sed  etiam 
quoad  corpus,  et  quoad  totum  hominem  ab 
ipso  Deo,  cujus  opera  perfecta  sunt.  Unde, 
quod  de  simili  perfectione  individuah  corporis 
quoad  ejus  temperaraentum,  et  dispositionera 
supra  diximus,  liic  appUcari  possunt  :  nam 
anima,  et  corpus  servant  inter  se  proportio- 
nem.  Atque  eodem  modo  sentiendura  est  de 
potentiis  anirase,  intellectu,  scihcet,  et  vohm- 
tate,  nam  fuerunt  in  primis  hominibus  valde 
perfectse,  et  substantiffi  anima?  proportionatte. 
An  vero  habuerint  inditas  ahas  perfectiones, 
postea  videbimus. 

CAPUT  VIII. 

AN  PRIMUS  HOMO  FUERIT  SFCUNDUM  ANIMAM  CREA- 
TUS   AD   IMAGINEM  ET    SIMILITUDINEM  DEI. 

1  Eeferuntur  Patres  et  scliolastici  tractantes 
de  imagine  Dei  liomine.  —  Quoniam  his  verbis 
exphcavit  nobis  Scriptura  exceUentlam  crea- 
tionis  liumanee  natura^,  et  formee,  quara  per 
illara  recepit,  quse  est  anima  rationalis,  ideo 
tam  antiqui  Patres,  quam  theologi  omnes  de 
hac  iraagine,  et  simihtudine  accuratissime 
tractarunt,  utvidere  hcet  in  BasUio,  horail.  10 
et  ll,Exaemer.  et  Ambrosio,  hb.  6,  Exaemer., 


216 


LIB.  Ili.  DE  HOMINIS  CREATIO 


c.  Q,  7  et  8,  et  lib.  de  Dignit,  conditionis  liu- 
nianfe,  et  Tlieodoreto,  q.  20,  in  Gen.  Chry- 
sostomo,  Ruperto  et  aliis  expositoribns  ibidem, 
ct  Gregorio  Nisseno,  lib.  de  hominis  opificio, 
et  de  Histor.  sex  dierum,  Augnstino,  in  libris 
superGen.  soipe,  et  in  libris  de  Tria:'t.,  ut  infra 
videbimus,  et  Bernardo,  serm,  80,  in  Cant.,  et 
lib  de  Liber.  arbitr.  scbolastici  etiam  cum  Ma- 
gistro,  in  2,  d.  46,  et  prafsertim  D.  Thoma, 
i  p  ,  q.  93,  per  novem  art.  quos  in  prffisenti 
capite  breviter  comprehendemus- 

2.  iSuppnsiiio  necessaria  pro  doctrina  hnjus 
capitis.  —  Contra  suppositionein  nonnuUi  sunt 
opinati. — Arguitur  ex  Paulo  pro  dicta  opinio- 
ne.--Confirrnatio  prima.—  Confirmatio  secunda. 
—  Primmn  ergo  supponendnm  est,  cnm  Deus 
dixit :  Faciamus  Jiooninem  ad  imaginem.,  etc, 
decrcvisse,  seu  expheasse  voluntatem  creandi 
hominem,  in  quo  ahquam  sui  imaginem  im- 
primeret.  Ac  subinde  cum  subditur,  creavit 
Deus  ad  imaginem  suam,  creatam  sui  imagi- 
nem  in  homine  fecisse.  Hoc  preemitto  quam 
omnium  dicendornm  necessarium  fundamen- 
tnm,  quia  non  defueront,  qui  verba  illa  de 
imagine  in  Deo  ipso  existente,  ae  subinde  in- 
creata  exphcaverint.  Ita  ut  sensus  non  sit,  ho- 
minem  ita  esse  ad  imaginem  Dei  faetnm,  \  it  in 
se  creatam  imaginem  Dei  receperit,  sed  potius 
sit  sensus,  hominem  esse  creatum  conformem 
imagini,  qua3  in  Deo  ipso  est.  Ita  refert  Augus- 
tinus  7,  de  Trinit.,  c.  6,  circa  fmem,  et  Magis- 
ter,  sent.in  2,  d.  16.  Et  potest  illa  interpreta- 
tio  suaderi  ex  illo  ad  Roman.  8  :  Qiios  prcedes- 
tinavit,  conformes  fieri  imagini  filii  sui :  ergo 
etiam  in  pra^senti,  fieri  ad  imaginem  non  est, 
fieri  imaginem,  sed  est  fieri  conformem  ima- 
gini,  quee  in  Deo  est.  Gonfirmatur,  quia  ilkid 
ad  imaginem  dicit  respectnm  ad  aliquam  ima- 
ginem  :  ergo  fieri  ad  imaginem,  est  fieri,  re- 
cipiendo  iii  se  respeetum  ad  imaginem  :  sed 
liomo  non  potest  dicere  respectum  ad  imagi- 
nem,  quee  fit  iuse  :  ergo  factus  est  ad  imagi- 
nem,  accipiendo  respectum  ad  imaginem.  Et 
confirmatur  secundo  ;  nam  ahud  esL  facere  ad 
imaginem,  ahud  facere  imaginem,  nam  pictor 
volens  imaginem  depingere,  non  dicetur  velle 
faeere  ad  imaginem,  ergo  ahud  ad  i)iiagtnei)i, 
potius  dicit  conformitatem  ad  imaginem  non 
factam,  quam  imagijiis  lactas,  seu  faciendae 
creationem. 

3.  Prohatur  primo  nostra  suppositlo. — An- 
tecedens  lipartitum. — Ejibs  pars  ostenditur. — 
Niliilominus  tamen  suppositio  nostra  commu- 
nis  est  Patrum  expositio  et  sententia.  Quse 
probatur  primo,  quia  ilia  verba  :  Faciam.us  lio- 


A'E,  AC  STATU  INNOCENTL^i:. 
minem  ad  ionaginem  nostram,  et  illa  :  Creamt 
Deiis  liominem  ad  imaginem  suam,  et  iterum, 
ad  imaginem  Dei  creavit  illum ,  non  possunt 
intelhgi  de  imagme  increata.  Ergo  necessario 
debent  intehigi  de  creatain  ipso  homine  facta. 
Antecedens  probatur,  quia  illa  imago  vel  esset 
divina  essentia,  vel  ahqua  persona  :  neutrum 
autem  dici  potest.  Nou  quidem  essentia,  quia 
divinaessentia  non  polest  esse  imago.  Nam  de 
ratione  imaginis  est,  ut  sit  aliquid  productum, 
teste  Augustino,  lib.  83,  cjusest.,  q.  37,  et 
D.  Thoma,  1  p.,  q.  35,  a.  1,  sed  essentia  di- 
vina  non  est  producta :  ergo  neque  est  imago. 
Et  hac  ratione  Deus  in  quantum  Deus  non  po- 
test  esse  imago  essentiahter,  qnia  non  habet 
ahum  cujus  imago  sit  :  crgo  deitas  ipsa 
non  potest  esse  imago  increata.  Respon- 
deri  potest  essentiam  lato  modo,  seu  abusive, 
ut  ait  D.  Thomas,  posse  dici  imaginem,  quia 
secundum  eam  una  persona  ahamimitatur,  ita 
rcfert  D.  Thomas,  d.  q.  93,  art.  5,  ad  4,  et 
non  reprobat.  Sed  profecto  non  est  tahs  accep- 
tio  imaginis  in  Deo  admittenda,  cum  sit  im- 
propriissima  et  inusitata,  et  possit  esse  occasio 
errorum.  Shilto  vero  minus  est  secundum  11- 
lam  explicanda  Scriptura,  rehcta  verborum 
proprietate,  sine  fundameuto.  Ac  denique 
etiam  iUa  posita  necessario  ex  verbis  ilhs  colli- 
gitur,  hominem  peculiarem  coniormitafcem  et 
simihtudinem  ad  divinam  essentiam  in  crea- 
tione  sua  recepisse,  ratioue  cnjus  specialiter 
dicatur  factus  ad  imaginem  Dei.  Nam  ille  res- 
pectus  ad  essentiam  Dei  per  illa  verba  ad  ima- 
ginem,  indicatus,  aliquod  fundamentum  in 
liomine  reqiiirit :  quod  esse  non  potest,  nisi 
proprietas  natm^a^  humauEe,  in  qua  illa  con- 
formitas,  et  similitudo  fundetur.  Hsec  autem 
est  ratio  imaginis  homini  impressa. 

4.  Ahi  vero  ,  ut  ex  D.  Thoma  iu  eodem 
loco  cohigitur,  responderuut  Dei  essentiam 
dici  imaginem,  quatenus  in  se  continet  ideas, 
et  exemplaria  rerum  omnium,  nam  exemplar 
qua?dam  imago  est.  Et  ita  dici  potuisse,  homi- 
nem  factum  ad  imaginem ,  quia  factus  est 
conformis  exemplari  divino.  Sed  talis  expositio 
valde  extorta,  et  improbabihs  est.  Nam  impri- 
mis,  etiam  divina  essentia,  ut  est  essentia  uon 
potest  dici  imago ,  quia  etiam  ut  est  exemplar 
non  est  producta,  vel  facta  ad  similitudinem 
ahcujus,  quod  est  de  ratione  imaginis,  nec  est 
sine  fundamento  dicendum ,  nomen  imaginis 
improprie  ibi  usurpari.  Deinde  si  esset  sermo 
de  exemplari  potius  dicere  deliuisset,  faciamus 
hominem  ad  imaginem  ejus,  id  est,  juxta 
ideam  et  exemplar  ejus  :  nou  autem  sic  dixit 


CAP.  VIII.  AN  PRIMUS  HOMO  FUERIT 
Deus^  sed  ad  imaginem  nostram  vel  Dei  vel 
suam  :  non  est  ergo  sermo  de  exemplavi  homi- 
nis ,  sed  de  imagine  reprsesentante  Deum 
ipsum.  Denique  lioc  modo  nulla  excellentia 
hominis  per  illa  verba  indicaretur,  quod  ma- 
nifeste  repugnat,  et  contextui,  et  Patribus  iUa 
verba  ponderantibus  et  explicantibus.  Sequela 
patet;,  quia  fieri  cum  conformitate  ad  divina 
exemplaria  commune  est  omnibus  rebus  crea- 
tis  unicuique  secundum  naturam  suam. 

5.  Ostenditur  frima  pars  anteccdeniis  siqwa 
posiii  in  n.  3.  —  Altera  pais  de  personis  pro- 
batur,  quia  si  aliqua  persona  ibi  posset  signi- 
ficari  uomine  imaginis^  maxime  Verbum,  nam 
Pater  et  Spiritus  sanctus  secundum  proprieta- 
tes  suas  non  habent,  quod  sint  imago^  ut  sup- 
pono.  Neque  etiam  omnes  tres  personse  simul 
ratioue  deitatis  possunt  dici  iniago,  ut  jam  est 
probatum  :  ergo  solum^  seu  maxime  posset 
hoc  A^erbo  tril>ui;  quia  est  vera  imago  Patris^ 
at  in  dicto  loco  Genesis  non  potest  esse  sermo 
de  hac  imaginC;,  quia  additur  adimaginem  nos- 
tram,  id  est,  vel  trium  personarum  ibi  loquen- 
tium,  vel  Dei,  ut  Deus  est,,  ut  est  hominis  auc- 
tor.  Verbum  autem  non  est  imago  Trinitatis^ 
nec  Dei ,  ut  Deus  est^  sed  solius  Patris  :  ergo 
ibi  non  est  sermo  de  imagine  increata  perso- 
nah;,  sed  de  imagine  creata^,  qua?.  vel  Trinita- 
tem^  vel  Deum^  ut  Deus  est^  referre  posset. 
Illa  enim  particula  nosto-am.  conviucit^  sermo- 
nem  esse  de  imagine^  quse  possit  esse  non  so- 
lum  Patris^  sed  etiam  Filii,  et  Dei^  ut  Deus  est^ 
ut  in  fine  capitis  iterum  dicemus. 

6.  Occuritiir  ohjectioni  contra  proxime  dicta. 
—  Neque  obstare  debet,  quod  interdum  Patres 
videntur  de  filio  Dei  illam  imaginem  explicare^ 
uc  Ambrosius^  libr.  6,  Exaemer.  ^  cap.  7,  et 
GregoriuSj  lib.  5,  Moral.^  cap.  25,  etRupertus, 
1.  2,  in  Genes.,  cap.  2.  Quoniam  hi  Patres  non 
dicuut  in  illis  verbis  per  imaginem  significa- 
tum  esse  Verbum  Dei,  sed  expresse  docent  (ut 
videbimus)  hominem  ipsum  factum  esse  ad 
imaginem  Dei^  quam  in  se  recipit.  Quia  vero 
fiiius  Dei  natsiralis  cst  prima,  et  sola  adsequata 
imago  Dei  Patris ;  ideo  addunt  preedicti  Patres, 
dam  homo  factus  est  ad  imaginem  Dei  partici- 
passe  aliquo  modo ,  id  quod  est  proprium  filii 
Dei.  Quod  est  verum  ,  quamvis  revera  ad  ex 
positionem  litteralem  verborum  Genesis  non 
pcrtineat.  Addi  vero  potest  eo  ipso,  quod  homo 
slt  factus  ad  imaginem  personalem  Dei^  neces- 
sario  sequi  recepisse  in  se  participationem  pe- 
culiarem  iilius  imaginis  increata;^  qu£e  ipsum 
hominem  intrinsece  constituit  ad  imaginem 
creatam  Dei^,  cum  hoc  tamen  discrimine  quod 


SECUNDUM  ANIMAM  CREATUS,  ETC.  217 

Verbum  est  tantum  imago  Patris,  quia  a  solo 
Patre  procedit  :  homo  vero  est  ad  imaginem 
Dei,  quia  a  Deo  ut  Deus  est  procedit,  sicut  eo 
ipso  quod  liomo  sit  particeps  filiationis  natura- 
lis  verbi  Dei,  in  se  recepit  peculiarem  partici- 
pationem  naturffl  filii  Dei,  cum  hac  tamen  dif- 
ferentia,  quod  Verbum  est  filius  solius  Patris, 
quia  ab  illo  tantum  procedit  :  homo  vero  sit 
filius  adoptivus  Trinitatis ,  quia  a  tota  TrinJ- 
tate  illam  uaturee  divinaj  participationem  re- 
cipit. 

7.  Prohatnr  secundo  eadem  sicppositlo  ex 
Scripittra.  —  Secundo  principaliter  probatur 
hsec  veritas  ex  aliis  Scriptuxffi  locis,  in  quibus 
dicitur  homo  imago  Dei,  quia  ad  imaginem 
ejus  factus  est.  Sic  Paulus  i,  Gorinth.  W,  de 
viro  dicit  :  Quoniam  imago,  et  gloria  Dei  esi, 
et  ad  Goloss.  3.  Induentes  novum  Jiominem-  qid 
renovatur  in  agnitionem,  secicndum  imaginem 
ejtis,  qui  crcarit  ilVimi.  Quibus  ver-bis  manifeste 
ostendit  Paulus,  in  homine  esse  imaginem 
creatoris,  secundum  quam  renovatur,  quando 
suum  creatorem  cognoscit.  Et  hoc  est,  quod 
monet  i,  ad  Gorint.  15,  Ut  portemus  imaginem 
coslestis.  Praiterea  hoc  potest  confirmari  ex  alia 
particula  ad  similituddnem.  Nam  homo  non  di- 
citur  factus  ad  similitudinem  Dei ,  quod  detur 
aliqua  similitudo  increata,  cui  homo  confor- 
metur,  sed  quia  in  se  recepit  aliquam  similitu- 
dinem  Dei,  quse  dignitatem  hominis  ostendit. 
Ut  dixit  Jacobus,  in  suacanonica,  c.  3,  In  ipsa, 
id  est,  lingua,  maledicimus  liomines,  qid  adsi- 
militudinem  Dei  facii  snnt :  ergo  etiam  dicitur 
homo  ad  imaginem  factus ,  quia  in  se  rece- 
pit  imaginem  Dei,  Et  confirm.  ex  illo  Gen.  9. 
Q,uicum,que  fuderit' Jiurnanum  sanguinem  fun- 
detur  sanguis  illius ,  ad  hnaginem.  quippe  Dei 
factus  est  Jiomo.  Ex  quo  enim  gravitas  illius 
dilicti  exaggeratur  ,  quod  nocumentum  infert 
imagini  Dei  :  est  ergo  illa  imago  in  homine 
creata,  et  hoc  significatur  cum  dicitur  Deus 
creasse  hominem  ad  imaginem  suam.  Et  con- 
firmatur  tandem  a  simili,  nam  Gen.  5,  dicitur, 
Adam  generasse  fHium^  ad  viiaginev.i  saam , 
quod  non  potest  intelligi  de  imagine  in  ipso 
Adamo  prteexistente  ,  sed  de  imagine  quam 
producebat  in  filio  :  ergo  in  eodem  sensu  dici- 
tur  Deus  creasse  hominem  ad  imaginem  et 
simiUtudinem  suam. 

8.  Prohatur  esc  Patrilus.  —  Prolatnr  tan- 
dem  ratione.  —  Tertio  est  hsec  comminiis  ex- 
positio  Patrum,  ut  videre  licet  in  Ambrosio, 
Gregorio  et  Ruperto,  locis  citatis,  et  Basilio, 
hom.  9,  Exaemer.  Augustino,  lib.  1,  de  Trin., 
cap.  6,  et  lib.  12,  cap.  7,  et  lib,  83,  Qucest., 


218 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTL^. 


q,  51^  etlib.  Imperfect.  Gen.,  adlitt.,  cap.  16, 
Clirysostomo,  Tlieodoreto,  et  aliis  super  Gen. 
cum  multis  aliis,  quos  iu  discursu  qusestionis 
referemus.  Ratio  autem  non  est  alia,  nisi,  quse 
jam  tacta  est,  nam  per  illa  verba  explicare  vo- 
luit  Deus  singularem  excellentiam  cujusdam 
naturse,  quam  ad  complementum  hujus  mundi 
corporei  addere  volebat,  quse  licet  corpore 
etiam  constet,  non  solum  omnibus  factis  emi- 
neret,  sed  etiam  dominari  posset.  Hanc  autem 
excellentiam  significavit  illis  verbis  :  Facia- 
onus  hominem  ad  imaginem,  et  simUitudinevi 
nostram-.  Ergo  illa  iraago,  et  similitudo  estali- 
quid  creatum  in  homine  existens,  nam  pro- 
prietas,  qufe  hominem  facit  excellentem  et 
perfectum,  in  ipso  homiue  esse  debet.  In  illis 
ergo  verbis  :  Faciamus  liominem,  adimaginem, 
et  similitudinem,  nostram,  illa  prsepositio  ad, 
non  designat  exemplar,  ad  cujus  similitudi- 
nem  homo  sit  conditus,  sed  designat  terminum 
quasi  formalem,  et  ultimum,  ac  principaliter 
intentum  illius  divinse  operationis,  ita  ut  sen- 
sus  sit,  faciamus  hominem,  et  in  eo  sit  imago 
nostra. 

9.  Ad  locum  PauU  in  num  2.  —  Adfrimam 
confirmationemiljid. — Ad  secundam  confirma- 
tionem. —  Neque  contra  hunc  sensum  obstant, 
quse  in  principio  referendo  contrariam  senten- 
tiam  proposita  sunt.  Nam  imprimis  verba 
Pauli,  quos  prcsdestinavit  conformes  fieri  ima~ 
gini  filii  sui  longe  diversa  sunt,  Quia  ibi  non 
dicit  Paulus  homines  esse  prsedestiuatos,  ut 
sint  ad  imaginem,  sed  conformes  fieri  imagi- 
nis  filii  sui.  In  quo  Apostolus  satis  expressit, 
seloqui  de  imagine  increata,  quselicet  respec- 
tu  Patris  sit,  respectu  prfedestinatorum  est 
exemplar.  In  Genesis  vero  loco  non  est  sermo 
de  exemplari,  sed  de  termino  creationis  ho- 
minis.  Unde  ad  confirmationem  negamus  in 
illis  verbis  adimaginem,  indicari  respectum  ad 
aliquam  imaginem,  sed  potius  indicari  res- 
pectum  imaginis  ad  factorem  ejus  ut  manifeste 
declarat  illa  particula  nostram,  per  quam  indi- 
catur  cujus  prototypi  futura  erat  illa  imago. 
Quapropter  male  in  ultima  confirmatione  su- 
mitur  facere  ad  imaginem,  non  esse  facere 
imaginem,  contrarium  enim  ostendimus  ex 
Scripturis,  in  quibus  homo  dicitur  imago  Dei, 
quia  factus  est  ad  imaginem  Dei.  Illa  ergo  par- 
ticula  ad,  non  est  addita  ut  ab  homine  imago 
excludatur,  quce  fuerit  terminus  effectionis 
Dei,  sed  ut  denotetur  aliqua  imperfectio  et  di- 
minutio  illius  imaginis.  Nam  homo  non  est 
propria  et  perfecta  imago  Dei,  tanquam  ejus- 
dem  naturse  cum  eo  existens,  hoc  enim  est 


proprium  filii  Dei :  sed  est  imperfecta  imago, 
et  ideo  ad  imaginem  dicitur,  quasi  distans 
a  perfectione  rei  reprsesentatse  ,  et  ad  illam 
aliquo  modo  accedens,  ut  notavit  Augusti- 
nus  5  lib.  7,  de  Trinit. ,  cap.  6,  ad  finem, 
et  Ambrosius,  lib.  10,  in  Luc  22,  §  2,  D.  Tho- 
mas  supra,  et  Magister  Cum  aliis  in  2,  d.  16. 

10.  Prirnum  pimctum  explicandum,  qvAd  in 
Jiominem  fundet  rationem  imaginis  Dei. — Quo- 
rwndam  opiiiio,  quod  fundetur  in  corpore.  — 
Prionus  modus  luereticorum  explicandi  hanc  opi- 
nionem..  —  Refellitur  prcedictus  modus.  —  Hoc 
ergo  pro  constanti  supposito,  quoniam  imago 
relative  dicitur,  et  relatio  cognoscitur,  cogni- 
tis  fundamento  et  termino,  ideo  ad  hanc  ima- 
ginem  explicandam  duo  a  nobis  declaranda 
simt.  Unum  est  in  quo  fundetur  hsec  relatio 
imaginis  in  ipso  homine.  Aliud  est  ad  quid  ter- 
minetur  hsec  relatio  ex  parte  Dei,  et  haec  duo 
explicando  attingemus  omnia  quse  de  hac  ima- 
ginetractari  solent.  Igitur  circaprimum,  quia 
homo  ex  corpore,  et  anima  constat,  statim  oc- 
currit  inquirendum,  an  homo  in  corpore,  vel 
in  anima,  vel  in  utroque,  imaginemDeiportet. 
Non  defaerunt  enimdicentes,hominemfactum 
esse  ad  imaginem  Dei  secundum  corpus,  quod 
variis  modis  excogitatum  est.  Unus  f uit  hsereti- 
corum,  qui  Deum  corporeum  finxerunt,  quos 
videtur  notare  Augustinus,  lib.  de  Hferes.,  in 
76,  cum  dicit :  Alia  liceresis  dicit  corpus  homi- 
nis  non  animam  esse  ad  imaginem  Dei.  Quod 
de  Audianis  refert  Epiphanius,  lib.  2,  contr. 
Hferes.  ha?res.  70,  in  princ.  etinAnchor.  ante 
medium,  etTheodoretus,Iib.  4-,  Hist.,  cap.  19, 
et  lib,  3,  Hseret.  fabul.,  Augustinus,  Heeres. 
70,  isti  non  dixerunt  Deum  esse  corporeum,  et 
ideo  ponebant  imaginem  Dei  in  corpore  homi- 
nis  per  formalem  convenientiam,  et  similitu- 
dinem  ad  corpus  Dei.  Verumtamen  hic  error 
in  hoc  sensu  intellectus  stultissimus  est,  uam 
quod  Deus  non  sit  corporeus,  non  solum  de 
fide,  sed  etiam  evidens  est,  ut  in  aliis  locis  est 
ostensum  :  ergo  in  hoc  sensu  non  potest  iu 
corpore  hominis  esse  imago  Dei,  ut  Basilius, 
hom.  10,  Ambrosius,  lib.  6,  cap.  8,  Augusti- 
nus,  lib.  6,  Gen.  ad  litt.,  cap.  12,  Theodore- 
tus,  quaest,  20,  in  Gen.  Ghrysostomus  et  Nisse- 
nus  in  locis  in  principio  allegatis  argumen- 
tantur. 

11.  Secundus  modus  qworumdam  catholico- 
rum.  —  Rejicitur.  —  Quidam  vero  moderni 
expositores  Genesis  finxerunt  Deum  ad  crean- 
dum  hominem,  visibilem  formam,  et  corpus 
hominis  assumpsisse,  et  ideo  dixisse  :  Facia- 
mus  Iwminem.  ad  imagi^iem  nostram.  Ita  Oleas- 


CAP.  Vni.  AN  PRIMUS  IIOMO  FUERIT  SECUNDUM  ANIMAM  CREATUS,  ETG. 


219 


ter  Genesi.s  l,  et  Eugubius^  in  Gosmopoeia.  et 
ratione  illius  formae.  liumanaa  assumpta?,  di- 
cuut  illud  verbum^  ad  imaginem  nostram,  seu 
in  umdra  nostra  (ut  ipsi  juxta  Hebrseum  le- 
gunt)  referri  ad  corpusassumptum.  Sed  in  eo^ 
quod  isti  auctores  asserunt  Deum  assumpsisse 
corpus  visibile  ad  hominem  formandum^  ex 
proprio  capite  locuti  sunt^  quia  nec  in  Scriptu- 
ra  indicatur,  nec  traditione  habetin\  Et  preete- 
rea  refutari  potest  efficaciter  quia  vel  loquun- 
tur  de  vero  corpore  Immano^  a  Deo  hypostatice 
assumpto  :  vel  tantum  de  apparenti  specie  cor- 
poris  humani.  Primum  non  dicimt^  nec  dicere 
potuerunt  viri  cathohci,  nam  inchidit  phu^es 
errores  :  unus  est^  quod  ante  incarnationem 
Verbi  Dei  aham  Deus  fecerit.  Ahus  quod  tota 
Trinitas  ahquando  fuerit  incarnata  :  nam  tota 
Trinitas  loquebatur  dicens  :  Faciamus  liomi- 
nevi  ad  imaginem  nostram.  Tertins^  quod  ante 
corpus  Ada*  Dcus  ahud  corpus  humanum  fecit, 
quod  assumeret,  quod  repugnat  Scripturffi;,  et 
praeterea  est  ineptissimum  fingere  productio- 
nem  unius  corporis  humani  ad  ahud  simile 
formandum. 

12.  Secundum  autemde  corpore  apparente^ 
quale  ab  Angehs  assumi  solet^  imprimis  est 
contra  generalem  regulam  sanctorum  dicen- 
tium^  Deum  qnando  visibihtcr  Patribus  appa- 
rebat,  non  immediatc  ac  per  se  corporis  hn- 
manieffigiem  assumpsissejSedperAngelos.  Et 
deinde  vel  iha  particula  oiostram  referebatur 
ad  iham  form^am  sensibilem^  quee  apparebat, 
et  sic  ex  ihis  verbis  cohigi  non  potest,  esse  in 
homine  imaginem  veri  Dei^  quia  iha  simih- 
tndo  corporis  humani  non  erat  imago  Dei,  nec 
cum  illo  simihtudinem  habebat :  atque  ita  sine 
causa  et  falso  statim  adderetur,  ad  imaginem 
Dei  creatit  illum,  quod  ahis  locis  Scripturai 
sa?pe  repetitur  Gen.  5  et  9,  Sap.  2,  EccL  17.  Si 
autem  particula  nostram,  refertur  ad  Deum  ip- 
sum  secundum  propriam  nahn^am,  imperti- 
nens,  et  otiosa  est  iha  cogitatio  de  forma  cor- 
poris  sensibihs  a  Deo  sumpta.  Propter  quam 
enim  utihtatem^  aut  usuni  assumeretur  ?  Rcs- 
pondent^  ut  humano  more  posset  Deus  ad  ho- 
minem  loqni.  Sed  contra;,  quia  cum  dixit  Deus 
illa  verba  :  Faciamus  JiomAnem.,  etc,,  nondum 
erat  homo^  cum  quo  loqueretur  :  ergo  ad  Imnc 
finem  non  erat  necessarium  corpus  assump- 
tum.  Et  propter  eamdem  rationem  putandum 
non  est,  illa  verba  faisse  a  Deo  sensibihter  dic- 
ta,  sed  pcr  iha  nobis  exphcari  consihum  et  co- 
gitationem^  qnam  Deus  de  homine  creando  ha- 
buit.  Sicut  cum  dixit,  fiat  lux,  non  sensibih- 
ter  dixit,  sed  mcnte^  ut  supra  dictum  est.  Et 


videri  potest  Augustinus  eequiparans  iha  duo 
verba  fiai  et  faciamus,  cum  debita  proportio- 
ne  et  diff^erentia,  in  imperfect.  Gen.^  cap.  16. 
13.  Tertius  modus  exfonendi  dictam  opinio- 
nem.  —  Pranlictum  modum  non  esse  litteralem 
prohatur.  —  Denique  ahi,  ut  hanc  imaginem 
in  corpore  hominis  ponerent ,  cogitarunt  ho- 
minem  factum  esse  ad  imaginem  Verbi  Dei 
incarnati.  Nam  Deus  ex  seternitate ,   et  ante 
omnes^  Christum,  ut  hominem  Deum  prfedes- 
tinavit.  Unde  cum  ilhim  jam  in  mente  sua  ha- 
beret  prsesentem ,  potuit  optime  intuitu  ihius 
dicere ,    Faciamus  Jiominem ,  etc.   Ita  refert 
Lippomanus  in  Gatena  ex  quadana  Glossa , 
quam  non  nominat,  nec  in  ordinaria  Glossa 
reperitur.  Et  posset  qnidem  Glossaiha  tolerari, 
si  sohmi  per  quamdam  accommodationem  lo- 
CTita  esset^  tamen  nuho  modo  reputari  potest 
ille  htterahs   sensus.    Primo    quia  scriptura 
lumquam  indicat  hominem  fuisse  ereatum  ad 
imaginem  Dei  \\l  hominis,  sed  Dei  simphciter, 
quo   nomine  significari  solet  Deus  ipse  ,  ut 
Deus  est,  prsesertim  in  veteri  Testamento,  vel 
ubicumque  ex  adjunctis  nuha  est  ratio  ahter 
interpretandi.  Secundo,  quia  in  eisdem  verbis 
dicit  Deus,  Faciamns  Jiommem,,  etc,  ubi  ia 
verbo  faciamus,  notant  Patres  omnes,  locu- 
tum  fuisse  Patrem  ad  Fihum,  vei  tres  perso- 
nas  inter  se,  ut  mysterium  Trinitatis  statim  a 
principio  significaretur,  ut  videre  hcet  in  Ba- 
siho,  hom.  10,  in  Gen.  Ambrosio,  \.  6,  Exae., 
c.  7,  Ghrysostomo,  Theodoreto,  Ruperto  et 
ahis  super  Gen.  et  Augustino,  ibid.  et  16,  de 
Civit.,  c.  6.  Addit  autem  idem  Pater,  vel  ea- 
dem  Trinitas,  Faciamus  Jiominem  ad  imaginem 
nostram.  Ergo  homo  factus  est  ad  imaginem 
Dei  secundum  ahquid  commune  Patri,  et  Fi- 
ho,  vei  tribus  personis  :  ergo  non  secundum 
corpus  a  verbo  assuraendum,  quia  ilhid  corpus 
solius   est  seciuida?   personse ,    non  aharum. 
Alioqui  potius  dicere  debuisset  Pater  ad  Fi- 
hum  incarnandum  ,  faciamus  liominem  ad 
imaginemtuam,  utahas  argumentatur  Augus- 
tinus,  1. 12,  deTrin.,  c.  6.  Tei^tio,  liomo  factus 
est  ad  imaginem  ejus  qui  creavit  illum,  nam 
ipse  creator  dicit  :  Faciamus  Jiominem ,  etc. 
Unde  PauL  ad  Colos.  3.  Renovatur  in  agnitio- 
oiem.  secundim  imaginem  ejus,  qui  creavit  illtmi: 
sed  Cliristus  ut  homo  non  creavit  hominem, 
id  est,  per  humanitatem  non  concurrit  ad  ho- 
minis  creationem  :  ergo  neque  homo  creatus 
est  ad  imaginem  Christi  horainis,  ut  horao  est. 
Probatur  consequentia ,  tum  quia  imago  con- 
notat  originem  ab  eo,  cujus  est  imago,  ut  su- 
pra  ex  Augustino  retuh,  et  in  projseuti  tradit 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTIJ:. 
16.  Tum  etiam^   quia  parti-    homine  prsscipuus  est,  ideo  non  dicitur;,  neque 


220 

in  Imp.  Gen.,  c 
culdi  nostram ,  ut  dixi,  ipsummet  creatorem 
iedicat.  Unde  Patres  ex  illa  slmile  argumen- 
tum  conficiunt,  ut  probent,  cum  Deus  dixit^, 
Faciam.iis  hominem,,  etc,  non  fuisse  locutum 
ad  Angelos ,  quia  neque  angeli  simt  creatores 
liominum,  neque  una,  et  eadem  est  angelo- 
rum,  et  Dei  natura,  ut  videre  licet  in  Augusti- 
no,  Basilio,  Clirysostomo  et  Theodoreto  locis 
citatis,  et  Gyrillo,  1.  \,  cont.  Jal.  Idem  ergo 
cum  proportioiie  dicendum  est  de  Cliristi  hu- 
manitate,  seu  de  Christo,  ut  homine. 

i-4.  Vera,  et  catJiolica  assertio  liominem  fun- 
darerationem  imaglnis  in  aniina. — De  ratione 
imaginisquid. — Vera  ergo,  etcatholica  senten- 
tia  est ,  hominem  secundum  animam  factum 
esse  ad  imaginem  Dei,  id  est,  rationem  imagi- 
nis  animse  esse  impressam,  ac  subinde  in  illa 
fuisse  fundamentum  relationis  imaginis  ad 
Deum.  Ita  docent  Basilius,  Chrysostomus,  Au- 
gustinus  et  aUi  Patres  in  locis  citatis  et  prsete- 
rea  Ambrosius,  Psal.  118,  octon.  10,  in  illa 
verb.  Manus  tuw,  etc.  etGregorius,  1.  9,  Mor., 
c.  27,  alias  36,  et  Gregorius,  Nissenus,  orat.  in 
verba  illa  :  Faciamus  hominem,  et  Damasce- 
nus,  1.  2,  c.  12,  D.  Thomas,  dict.  q.  73,  a.  6, 
et  bene  Zeno  Veronensis  ,  epis.  in  1.  Sermo- 
num,  serm.  2  et  4,  t.  2,  Bibliothecas  et  proba- 
tur  a  sufticienti  partium  enumeratione  ,  nam 
homo  habet  in  se  imaginem  Dei,  et  illa  non 
est  propria  in  corpore  :  ergo  est  in  anima.  Se- 
cundo,  quia  in  anima  concurrunt  omnia,  quse 
sunt  de  ratione  imaginis ,  nimirum  origo,  et 
simihtudo ,  ac  reproesentatio  ex  vi  originis, 
juxta  doctrinam  Augustini,  Hb.  83,  Queest., 
q.  51,  etahis  locis  allegatis,  et  D.  Tliomse  su- 
pra,  et  1.  p. ,  q.  35.  Anima  enim  a  Deo  habet 
originem,  ut  est  de  fide  certum,  nam  per  so- 
lam  creationem  fit.  Deinde  ratione  ammse  ho- 
mo  habet  propriam  quamdam  similitudinem 
cum  Deo  in  eo  gradu,  in  quo  proprie,  et  forma- 
liter  Deus  existit,  nempe  in  gradu  vitee  intel- 
lectualis  :  ergo  ratione  auimse  habet  homo 
quod  sit  ad  imaginem  Dei.  Probatur  conse- 
quentia,  quia  de  ratione  imaginis  est  simihtu- 
do,  vel  secundum  speciem,  vel  secundum  gra- 
dum  ,  qui  proxime  ad  speciem  accedat ,  A^el 
secundum  speciem,  aut  figuram,  qua;  speciem 
rei  referat,  ut  sumitur  ex  Augustino  ,  dicta 
q.  51,  et  D.  Thoma,  in  cit,  loc,  et  constat  ex 
ipso  usu ,  et  appellatione  imaginis.  Animal 
enim  brutum,  licet  interdum  ex  homine  gene- 
retur,  et  cum  illo  in  ratione  animalis  aliquam 
similitudinem  habeat ,  nihilominus  quia  gra- 
dum  rationalem  nullo  modo  attingit,  qui  in 


e.st  imago  ejus.  Et  ob  eamdem  causam  bruta 
non  dicuntur  esse  ad  imaginem  Dei,  etiamsi 
in  vita  et  cognitione  majorem  cum  eo  similitu- 
dinem  habeant,  quam  inanimata,  quia  intel- 
lectualem  gradum ,  in  quo  Deus  formaliter 
existit,  non  participant.  At  vero  homo  ideo  est 
ad  imaginem  Dei,  quia  in  gradu  intellectuali 
cum  eo  convenit ,  et  ideo  csetera  omnia  infra 
hominem  dicuntur  vestigia  Dei  propinquiora 
quidem,  vel  remotiora,  prout  magis,  vel  mi- 
nus  participant  aliquid  de  perfectione  Dei. 
Homo  autem  per  animam  attingit  intellectua- 
lem  gradum :  ergo  ratione  animae  est  ad  ima- 
ginem  Dei. 

15.  Prima  objectio  ex  Epiplianio  contra 
proximam  resolutionem.  —  Sed  objiciet  ahquis 
Epiphauium,  1.  2,  ha2r.  70,  parum  a  principio 
ubi  argumentatur  non  esse  id,  secundum  quod 
homo  est  ad  imaginem  Dei,  quia  licet  in  ali- 
quibus  proprietatibus  videatur  Deo  similis,  iu 
phiribus  est  ilH  dissimilis  :  et  deinde  impugnat 
cUcentes,  imaginem  esse  in  corpore,  et  tandem 
concludit,  decerni  non  posse,  in  qua  parte  ho- 
oyiinis  locatum  sit  id,  quod  est  secundim  imagi- 
ne:n,  et  similia  repetit,  in  Anchorato.  Respon- 
demus,  primo  in  hoc  Epiphanium  excessisse, 
nam  videtur  ita  vohiisse  Dei  imaginem  in  ho- 
mine  iuvenire,  ut  in  nuUo  sit  dissimiUs  Deo, 
quod  impossibile  est,  quia  solus  Filius  Dei  na- 
turaUs  est  perfecta  imago  Patris  :  homo  autem 
est  imago,  sed  deficiens,  propter  quod  dicitur 
ad  iraaginem,  ut  supra  ex  Augustino  nota- 
Admus.  Qua  propter  Ucet  animus  hominis  in 
multis  distet  a  perfectione  Dei,  hoc  non  obstat, 
quomiiius  sit  vera,  et  propria  imago,  licet  im- 
pei-fecta,  quia  ad  proprietatem  imaginis  satis 
est  formalis  convenientia,  et  simiUtudo  in  su- 
premo  gradu  et  proprio  Dei,  qufe  in  anima  in- 
venitur.  Secundo  dicimus  indicare  Epipha- 
nium,  quod  licet  imago  Dei  sit  in  anima,  non 
satis  constare,  an  sit  in  illa  sola,  vel  etiam  in 
corpore.  Item,  cum  in  animo  multa  sint,  sci- 
licet,  substantia,  potentia,  et  actus,  non  satis 
constare,  in  quo  isiorum  ratio  imagiuis  fun- 
data  sit.  Sed  nihilominus  hffic  non  obstant,  quo- 
minus  certo  constet,  imaginem  esse  in  anima. 

16.  Secimda  assertio  Mmemlira  suadetur.  — 
An  vero  sit  etiam  in  corpore,  dicendum  bre- 
viter  proprie  et  formaUter  non  esse,  remote 
vero,  et  quasi  in  signo  admitti  posse.  Priorem 
partem  docet  Augustiuus,  1.  24.  cont.  Faust., 
c  2,  dicens  :  Cum  in  homine  Deus  fecerit  id 
quod  interius  est,  et  id,  quod  exterius  est,  tion 
fecit  eum  ad  imaginem  suam,  nisi  secundum  id, 


CAP.  VIII.  AN  PRIMUS  HOMO  FUERIT 

qiiodinterms  est,  non  sohimincoo^poreKm,  verum 
eiiam  ratipnale,  quod  pecorUms  non  inest.  Ubi 
dicendo,  non  nisi,  plane  excludit  corpiis,  et 
indicat  rationem,  quia  corpus  secundum  se, 
necrationem  liabet,  nec  cuni  Deopotestforma- 
lem  similitudinem  babere.  Quod  magis  expli- 
cat  dicens  :  Hoc  utrumque  interius,  et  exterius 
sinml  imus  liomo  est,  Imnc  unum  hominem  ad 
imaginem  siiam  fecit,  non  secundmn  id,  quod 
lialet  corpus,  corporalemque  vitam,  sed  seciin- 
dum  id,  quodliabet  rationalem  mentem,  etc, 
Alteram  niliilominus  partemtradit  Augustinus, 
1.  6,  Gen.  ad  lit.,  c.  1..  Ubi  cum  dixisset  ho- 
minem  factum  esse  ad  imaginern,  non  secun- 
dnm  corpus,  sed  secundum  mentem,  subdit ; 
quanquam  et  in  ipso  corpore  liaheat  quamdam 
proprietatem,  quce  lioc  indicet,  qiiod  erecta  sta- 
tura  factus  est.  Ubi  cum  dicit,  quce  hoc  indicet, 
satis  ipse  indicat,  imaginem  in  corpore  tan- 
tum  esse  ut  in  signo,  non  formaliter,  quia 
nulla  forma,  et  figura  corporis  in  Deo  est.  Si- 
milia  idem  babet  Augustinus,  1.  i,  deGenes. 
con.  Manich.,  c.  17,  et  dict.  q,  51,  ubi  latius 
id  prosequitur  et  idem  tradit  D.  Thomas,  d. 
q.  93,  a.  6,  ad  2,  et  rehqui  theologi  cum  i>Ia- 
gistro,  in  2,  d.  16.  De  dubitatione  vero  indi- 
cata  ab  Epiphanio,  scilicet,  quid  sit  in  anima 
propria  ratio  hujus  imaginis  seu  proximuni' 
fundamentum  relationis  ejus,  dicemus  statim. 
17.  Secunda  ohjectio  ex  Theodoreto  et  Anas- 
tasio.  —  Secundo  objici  potest  Theodoretus, 
quffisfc.  20,  in  Gen.,  et  cum  illo  Anastasius  Nis- 
senus,  in  hb.  Quaist.  sacree  ScripturaB,  q.  21, 
referens,  et  approbans  verba  Theodoreti  di- 
centis :  Qiddam-  vocaverunt  iinaginem  Dei  id, 
quod  est  in  anima  invisibile,  sed  non  recte  dixe- 
runt.  Si  enim  invisiiile  animce  imago  Dei  esset, 
multo  magis  Angeli  vocarentur  imagines  Dei. 
Unde  videtur  veUe  Theodoretus  nec  in  anima, 
nec  in  corpore  esse  imaginem,  sed  in  toto 
conjuncto,  seu  composito,  quod  ex  corpore,  et 
animo  resultat.  Et  ideo  rationem  iniaginis  ex- 
plicare  conatur  per  quasdam  proprietates,  quoe 
in  anima  sine  corpore  non  inveniuntur  :  ut 
sunt  regnare,  judicare,  et  dominari  piscibus 
maris,  fabricare  ai'tificialia,  ut  domus,  naves, 
imagines,  et  similia,  in  quo,  ut  ait,  homo  auc- 
torem  naturse  imitatur ;  et  infra  addit  opera 
virtutis,  et  preesertim  misericordiee,  ac  denique 
conchidit,  cum  sohis  homo  sit  ad  imaginem, 
seu  imago  Dei  ex  omnibus  creaturis,  pecuha- 
rem  quamdam  rationem  hujus  denominationis 
esse  oportere,  cujus  nulla  reUquarum  creatu- 
rarum  particeps  sit.  Imo  addit  ex  hominibus 
sohim  virum  esse  ad  imaginem,  et  uou  fo3mi- 


SECUNDUM  ANIMAM  CRSATUS,  ETC.  221 

nam,  quia  Paul,  1,  ad  Corinth.  11,  de  viro 
dicit :  Non  debet  vclare  caput  s-uum,  quia  imago 
et  gloria  Dei  est :  de  muUere  autern  dicit,  qiiod 
delet  velare  capnt  stium:  ergo  supponit  muUe- 
rem  non  esse  imaginem  Dei,  et  rationem  ad- 
dit ;  quia  homo  dicitur  factus  ad  imaginem  ra- 
tione  imperii,  vir  autem  imperat  fcemiuoe,  et 
non  e  converso. 

18.  Ostendifur  primo  contra  Theodoretum 
Angehmi  esse  ad  imaginem  Dei.  —  Sed  in  hac 
objectione  Theodoretus  falso  nititur  fundamen- 
to,  et  in  multis  aUis  non  consequenter  loqui- 
tor.  Piimum  enim  falsum  est,  Angehim  non 
esse  ad  imaginem  Dei,  nam  revera  est,  et  per- 
fectiori  modo,  quamhomo,  simpUciterloquen- 
do.  Heec  est  expressa  sententia  Dionysii,  c,  7, 
de  Div,  nom,,  dicentis:  Angelos  ea  scire,  quce 
in  terra  sunt,  Scriptura  testatur,  non  ea  sensto 
haurientes  quce  quiclem  sunt  sensibilia,  sedpro- 
pria  ad  Dei  imaginem  efficta?  mentis  virtute, 
at(2^ienatura.l(S.emA.o(i\\\iGYegov\x\^,  hom,  "i^, 
in  Evang.,  quem  sequuntur  D.  Thomas,  dicta 
qua?st,  93,  art.  3,  et  scholastici  omnes,  qui 
id,  confirmant  ex  illo  Ezech,  28 :  Tu  signacu- 
him  simiHiudinis,  quod  de  principe  malorum 
Angelorum  Patres  inteUigunt.  Unde  Isidorus, 
Ub.  1,  de  sum.  Bono,  cap.  10,  inquit :  Distat 
conditio  Angeli  a  conditione  hQminis,  homo  enim 
ad  Dei  similiiudinem  conditus  est:  Archangehis 
vero  qiii  lapsus  est,  signaculum  Dei  similitudi- 
nis  appellatus  est.  Et  infra :  Q,iianto  enim  sub- 
tilior  est  ejus  natura,  tanto  plenius  extitit  aci 
similitudinem  divince  vei'itatis  expressa.  Quee 
sunt  fere  verba  Gregorii  eadem  repetit  Beda, 
Ub.  Queest.,  lib.  90. 

19.  Acceclunt  Patres  alii.  —  Unde  pro  hac 
sententia  citaripossuntPatres  omues,quiverba 
iUa  de  Angelo  dicta  esse  inteUiguut,  ut  Hiero- 
nymus  ibi,  et  Isaias  14  et  M,  et  Augustinus, 
Ub.  11,  Gen.  ad  Ut.,  cap.  25  et  11,  de  Civit., 
cap.  15,  et  x\mbrosius,  Ub.  de  Par.,  cap.  2,  et 
TertuUianus,  Ub.  2,  cont,  Marc,  cap.  10,  ubi 
sic  exponit :  Tu  es  resignaculum  similituclinis , 
qui  scilicet  integritatem  imaginis,  et  similitto- 
dinis  resignaveris.  Qufe  verba  tacito  nomiue 
TertuUiani  satis  accommodate  ad  rem  prsesen- 
tem  exponit  Hieronymus,  supra  Ezechielem, 
ut  paulo  post  referam  :  et  ibi  etiam  pouderat 
subjuncta  verba :  Plenus  sapientia  et  decore, 
diceus  :  Ubi  imago  Dei  est,  ibi  plenitudo  sa- 
pieniice,  et  perfecius  decor.  Non  est  ergo  du- 
bium,  quin  Angelus  natura  sua  sit  ad  imagi- 
nem  Dei  tanto  perfectius  quam  liomo.  quauto 
gradum  uaturee  intellectualis  perfectius  parti- 
cipat.Et  ex  coucessis  ab  ipso  Thoma  potest  hoc 


222  LIB.  m.  DE  HOMINIS  CREATIONE 

convinci;,  nam  si  homo  dicitur  acl  imaginem 
propter  imperium^  lioc  commune  est  Angelis^ 
qui  (ut  ipse  fatetur)  facultatem  dominandi  lia- 
bent;,  quod  probat  ex  Paulo,  qui  Angelos  vo- 
cat^  dominationes,  principatus  et  potestates^,  et 
rectores  tenebrarum  barum  ad  Col.  4,  et  ad 
Eph.  3  et  6^  et  ex  Dan,  10.  Ubi  Michael  voca- 
tur  princeps  Hebrseornm  et  alius  princeps  Per- 
sarum;,  et  aUus  Gra^corum.  Deinde  si  homo  est 
imago^  quia  auctorem  suum  imitari  potest  fa- 
bricando  artificiaUa^  multo  facihus,  et  excel- 
lentius  potest  id  Angelus  prsestare.  Denique 
hsec  potius  sunt  signa  imaginis^  quam  forma;, 
quse  in  principio^  et  radiee  eorum  posita  est : 
iha  autem  forma  in  Angelo  est  excellentior. 
Simphciter  ergo  excedit  Angehis  in  ratione 
imaginis.  Neque  obstat  ,  quod  Theodoretus 
objicit,  quia  in  Scriptura  solus  homo  dicitur 
factus  ad  imaginem  Dei.  Tum  quia  in  Scrip- 
tura  non  indistincte  narratur  creatio  Ange- 
lorum  ,  sicut  hominis.  Tum  etiam  ,  quia  in 
loco  Ezechiehs  satis  significatur.  Tuni  denique 
quia  sufliceret  argumentum^  quod  a  fortiori  ab 
homine  sumitur^  nam  ex  eo  etiam  quod  Luci- 
fer  vocatur  signacuhmi  Dei,  optime  coHigere 
possumus,  quemhbet  Angehim  in  suo  gradu 
signacuhun  Dei  esse. 

20.  Addit  alteram  respo7isionem  D.  Thomas 
cui  ipse  nimis  insistendum  non  milt.  —  Addit 
vero  D.  Thomas  hominem  secundum  quid  esse 
simihorem  Deo^,  et  duas  proprietates  exphcat. 
Una  est^  quod  sicut  Deus  est  in  muudo  totus 
in  toto^  et  totus  in  quahbet  parte^,  ita  anima 
in  corpore.  Sed  in  hoc  non  videtur  homo  An- 
gehim  excedere^  sed  potius  e  converso,  nam^ 
Angehis  etiam  potest  esse  in  ahquo  corpore 
totus  in  toto^  et  totus  in  quahbet  ])arte :  et  in 
hoc  hominem  superat^,  quod  non  totus  homo^ 
sed  tantum  pars  ejus^  quoe  est  anima^  est  tota 
in  totOj  et  in  quahbet  parte^  Angehis  vero 
totus  simphciter  est  in  toto^  et  totus  in  quali- 
bet  parte.  Deinde  est  etiam  perfectiori  modo^ 
quia  anima  est  informando^  Angehis  vero  prse- 
sidendo^  aut  operando  tanquam  extrinsecum 
agens,  in  quo  videtur  Deo  simihor  quamvis 
muhum  ab  iho  distet.  D.  Thomas  autem  vide- 
tur  totum  mundum  considerasse  quasi  unum 
corpus,  cui  Deus  intime  adest^  totus  in  toto,  et 
totus  in  quahbet  parte  ejus^  dando  iUi  esse 
altiori  quidem  modo^  sed  cum  dependentia 
essentiah  corporis  ab  ipso,  et  sub  hac  ratione 
dixit  in  homine^  et  anima  ejus  esse  majorem 
quamdam  simihtudinem  cum  Deo.  Aha  pro- 
prietas  est,  quia  in  homine  invenitur  quffidam 
Dei  imitatio  inquantum  homo  est  de  homiue. 


AC  STATU  INNOCENTI.f:. 

sicut  Deus  e.st  deDeo.  Sed  optime  additD.  Tho- 
mas  hoc  non  pertinere  ad  ratiouem  imaginis 
per  se,  sed  solum  supposita  priori  ratione  sub- 
stantiahs  imaginis^  ahoqui  etiam  in  brutis  ima- 
go  Dei  inveniretur,  Unde  recte  conchidit^  cum 
hsecsint  valde  extrinseca  adrationemimaginis, 
et  Angelus  excedat  in  eo^,  quod  huic  imagini 
intrinsecum  est^  sine  dubio  factum  esse  ad 
imaginem  excehentiori  modo_,  quam  fuerit 
homo. 

21.  Ostenditur  primo  contra  emndem  Theo- 
doretum  fmminam  quoque  esse  ad  imaginem 
Dei.  — Primum  argumentiim.  —  Secundo  non 
admittimus,  quod  Theodoretus  addit^  foimi- 
nam  non  esse  factam  ad  imaginem  Dei.  Quam- 
vis  eodem  modo  loquatur  Chrysostomus^  ho- 
miL  8,  in  Gen.,  et  eumdem  loquendi  modum 
referat  Gratianus  in  cap.  muher  33^  qua3.st.  5, 
Ambrosius  \,  ad  Corinth.  ll^  ubi  sic  ait:  Mu- 
lier  idcirco  delet  velare  caput,  quia  non  est 
imago  Dei,  iit  ostendatur  suljecta.  Item  habet 
in  capite  heec  imago^,  eadem  causa,  et  quodli- 
bet  ex  Augustiuo^  in  hb,  Qutest.^  ex  utroque 
Testamento  mixtim  quodhbet  106 ,  et  idem 
habetur  in  priori  parte  earumdem  qusestionum 
ex  solo  veteri  Testamento,  qusest.  21  et  -45, 
Verumtamen  contrarium  est  simphciter  ve- 
rum^  quod  docuit  idem  Augustinus  12^  de 
Trinit.,  cap.  1,  et  Basihus^  hom.  10,  Exaem. 
et  Gregorius  Nissenus,  in  hb.  de  Opitic.  homi- 
nis_,  et  D,  Thomas,  dict,  quaest,  93,  art,  4,  Et 
probatur  primo  ex  iho  Gen.  1  :  Faciamus  ho- 
minem  ad  imaginem,  etc.j  et  infra :  Creavit 
Deus  hominem  ad  imaginem  suam  :  quia  ibi  per 
hominem  non  significatur  sohis  vh',  sed  signi- 
ficatur  simphciter  humana  natura,  quatenus 
apta  est  in  suis  individuis  creari  sive  sit  vir, 
sive  foemina.  Quod  subjuncta  verba  manifeste 
declarant  :  Ad  imaginem  Dei  crearit  illum, 
masculum  et  fceminam  creavit  eos.  Quse  verba 
recte  ponderavit  Augustinus  dicens :  Ad  irna- 
ginem  Dei  naturam  ipsam  humanam  factam 
dicit,  quce  sexum  iitrumque  complectitur ,  ncc  ab 
intelligenda  imagine  Dei  separat  fceminam. 
Potestque  confirmari  ex  iUis  verbis,  cap.  5 : 
Hic  est  liher  generationis  Adam  in  die,  qua 
creavit  Deus  hominem,  ad  similitudinem  Dei  fe- 
cit  eicm:  masculum-  et  foeminam  creavit  eos,  etc. 
Quibus  evidenter  exphcatur  de  utroque  sexu, 
quod  prius  in  singulari,  seu  communiter  de 
homine  dicitur.  Simihter  Sap.  2,  dicitm-  Deus, 
fecisse  hominem  inexterminabilem  et  ad  ima- 
ginem :  sicut  ergo  primum  fuit  commune  mari, 
et  foeminee,  ita  et  secundum,  Simih  modo  in- 
duci  potest,  quod  dicitur  Gen.  9 :  Quicumque 


CAP.  VIII.  AN  PRIMUS  HOMO  FUERIT 

effuderit  Immanum  sangidnem,  fimcleUir  san- 
guis  illius,  ad  imaginem  qtoippeDel  est  factus 
homo.^am  lex  illatam  est  latacontra  eum^qiii 
efFundit  sanguinem  foeminEe,  quam  viri ;  crgo 
etiam  ratio  legis  uon  solum  virum,  sed  etiam 
foeminam  comprehendit.  Sic  etiam  inducit 
Augustinus  illud  ad  Colos.  3  :  Expoliantcs  vos 
veterem  hominem  cum  actibus  suis,  et  induentes 
nomm  eimi,  qui  renovatur  in  agnitionem  secun- 
dum  imaginem  ejus,  qui  creavit  illuni.  Nam 
renovari  in  agnitionem  Dei  commune  est  foe- 
minffi  et  viro  :  renovatio  autem  Tit  secundum 
imaginem  :  ergo  etiam  ratio  imaginis  commu- 
nis  est.  Nam  illa  renovatio^  ut  Augustinus  ait^ 
fit  in  spiritu  mentis  ubi  sexus  nuUus  est^  sicut 
ad  Ephes.  A,  dixit  idem  Paul, :  Renovar/iini  spi- 
ritu  mentis  vestrcn,  et  ad  Gal.  3,  dixit :  In 
Christo  non  est  Judccus :  nec  Grcecus :  non  est 
servus,  nec  liler :  non  est  masculus,  nec  fcemina : 
ergo  uterque  servus  renovatur  in  Christo^  et 
uterque  est  ad  imaginem  Dei. 

22.  Secimdum  argumentum. — Ad  oljectio- 
nem  ex  Theodoreto  in  fine  n.  17. — Denique  om- 
nia  illa,  in  quihus  Tlieodoretus  ponit  rationem 
imaginis^  in  muhere  inveniuntur.  Quia  etiam 
fcemina  est  capax  dominii,  et  principatus,  et 
artificiaha  operari  novit^  et  (quod  caput  est) 
habet  facultatem  rationalem ,  et  intellectua- 
lem,  secundum  quam  prsecipue  ratio  imaginis 
attenditur  :  ergo  etiam  ipsa  est  ad  imaginem 
Dei.  Neque  obstat,  quod  Theodoretus,  objicit 
es  Paulo  speciahter  dicente  de  viro  ,  quod  sit 
imago,  et  gloria  Dei,  nam  per  hoc  non  exchi- 
dit  a  foemina  esse  ad  imaginem ,  sed  indicat;, 
in  hoc  habere  virum  specialem  excellentiam, 
quia  ipse  fuit  aliquo  modo  principium  foeminae, 
et  est  caput  ejus,  ac  finis ,  in  quo  peculiari 
modo  Deo  assimilatur.  Ita  fere  D.  Thomas, 
dict.  q.  93,  a.  4,  ad  \,  id  colligens  ex  verbis 
ejusdem  Pauh  :  Non  enim  vir  est  ex  muliere, 
sed  mulier  ex  viro ,  et  vir  non  est  creatus  prop- 
termulierem,  secl  mulier  propter  viru  n.  Et  de- 
clarat  optime  Augustiuus,  1.  de  Opere  Monach. 
c.  32.  dicens,  esse  quidem  in  foemina  imagi- 
nem  Dei,  quamvis  corpore,  sive  sexu  non  ita 
iham  significet,  sicut  vir.  Et  ad  eumdem  mo- 
dum  exponenda  sunt,  quse  Gratian  (ut  initio 
n.  2! ,  attingebatur)  ex  Augustino  et  Ambro- 
sio  refert.  Praaterquam  quod  hbri,  unde  de- 
sumpta  sunt,  incertaj  sint  auctoritatis. 

23.  Tertium  ccrgumentum.  —  Tertio  imme- 
rito  negat  Theodoretus  animam  rationalem 
esse  ad  imaginem  Dei,  eo  quod  invisibilis  sit. 
Nam  licet  verum  sit,  hominem  integrum  esse 
ad  imaginem  Dei  ratione  animae^  et  sccundum 


SECUNDUM  ANIMAM  CREATUS,  ETC.  223 

aliquam  proprietatem,  vel  conditionem  inve- 
niri  in  toto  compositio  scnsibili,quod  est  homo, 
in  qua  pecuharem  habet  simihtudinem  ad 
Deum ,  quam  non  habet  anima  separata,  ut 
est  dominari  brutis  animalibus,  producere  sibi 
simile  vel  etiam  ante  facta  componere,  nihil- 
ominus  anima  secundum  se  spectata  ad  imagi- 
nem  Dei  creata  est,  et  separata  a  corpore  sub- 
stantialem  imaginem  in  se  retinet,  qiiia  essen- 
tiahter  intenectualis  est.  Unde  quee  de  Angehs 
diximus,  de  anima  separata  idem  probant  : 
quia  etiam  anima  separata  vere  subsistit  in 
gradu  intcUectuah;  et  hcet  in  illo  sit  incom- 
pleta  substantia,  et  simphciter  minus  perfecta 
imago,  nihilominus  secundum  quid  in  ahquo 
excedit  Angelos,  et  magis  assimilatur  Deo, 
nimirum,  quia  potest  suum  esse  communicare 
corpori,  et  ihi  substantiahter  uniri,  quod  An- 
gehis  non  potest.  Deus  autem  altiori  modo,  et 
sine  imperfectione,  vel  per  creationem,  et  con- 
servationem,  vel  mirabiUus,  per  Incarnationem 
id  facere  potuit. 

24.  Imago  et  similitndo  an  secundum  natu- 
ralia,  an  potius  secundum  supernaturalia  in- 
veniantur  in  anima.  — Assertio  tertia  quoad 
imaginem. — ProJjatur.  —  Superest  vero  ulte- 
rius  inquirendum  quid  sit  in  anima  ipsa  pro- 
pria,  et  proxima  ratio  fuudans  relationem 
imaginis,  nam  in  anima  inveniuntur  et  natu- 
ra,  et  gratia,  unde  qua^ri  potest,  au  auima  sit 
ad  imaginem  Dei  secundum  natm^am,  vel  se- 
cundum  gratiam.  Item  in  anima  sola  natura 
spectata  distingui  possunt  substantia,  potentia, 
et  actus,  de  quibus  idem  interrogari  potest. 
Advertendum  ergo  est  in  Genesi  non  sohim 
dici,  hominem  esse  creatuni  ad  imaginem  Dei, 
sed  etiam  ad  similitudinem,  de  quibus  verbis 
controversia  est,  an  idem  significent,  vel  di- 
versa,  et  ideo  in  lioc  puncto  de  illis  sigillatim 
dicendum  est.  Quod  ergoattinetadimaginem, 
omnium  sententia  est,  inveniri  in  homine,  seu 
anima  secundum  naturam  ejus.  Ita  docent 
omnes  Patres  supra  allegati,  et  ahi,  quos  sta- 
tim  referemus,  et  probatur  sufficienter  ex  dic- 
tis.  Quia  liomo  est  ad  imaginem  Dei,  in  quan- 
tum  in  intellectuali  gradu  cum  illo  convenit, 
sed  hoc  habet  anima  rationalis  per  naturam, 
sicut  et  Angeh  :  ergo  secundum  esse  naturale 
animai  conveuit  homini  ratio  imaginis.  Et 
confirmatur  hoc  ex  verbis  Genesis  :  Faciamus 
hominem  ad  imaginem,  et  similitudinem  nos- 
tram  ut  prcesit,  etc,  nam  ex  his  coUigitur 
inde  couvenire  homini  esse  adimaginem,  unde 
illi  convenit  posse  prffiessa  brutis  animalibus, 
sed  hoc  conveuit  illi  per  naturam  rationalem. 


224 


LfB.  m.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTI/E. 


quatenus  talis  est,  quamvis  gratiam  non  ha- 
beat  :  ergo  et  ratio  imaginis.  Unde  Augusti- 
nus^  serni,  27^  de  verb.  Apostoli,  cap.  2.  Ila- 
demus  (inquit)  aliquid  amplius,  quam  hestia^, 
mentem,  rationem,  consiliwn,  quod  non  hahent 
hestia?,  in  eo  facti  swnus  ad  imaginem  Dei.  De- 
nique  uhi  Scriftura  narrat,  quod  facti  sumus, 
ihi  stihjungit,  ut  nos  pecorihus  non  solum  ante- 
ponat,  sed  etiam  pra^ponat.  Et  infra  interrogat, 
unde  habeat  potestatem^  et  respondet  profter 
imaginem  Dei.  Gonfirmari  etiam  potest  ex  loco 
citato  adColos.  ^.  Induitenommi  hominem,  qui 
renovatur  in  agnitionem  secundum  imaginem 
ejus,  qui  creavit  illtm.  Nam  ex  his  verbis  sic 
possumus  argumentari,  homo  renovatur  per 
fidem  et  gratiam^  ut  docet  Augustinus^  hb.  2^ 
de  Peccat.  merit.^  cap.  2^  sed  quando  sicreno- 
vatur  per  fidem;,  et  gratiam_,  non  fit  imagoDei, 
sed  perficitur  secundum  imaginem  Dei  :  ergo 
per  naturam  habet,  quod  sit  ad  imaginem. Quo 
fere  modo  argnmentatur  Augustinus  12^  de 
Trinit.^  cap.  7.  Denique  argumentum  supra 
sumptum  ex  Genes.  9,  hic  etiam  locum  habet^ 
nam  homicidium  dicitur  i])i  morte  dignum^ 
quia  homo  est  ad  imaginem  Dei,  sed  homici- 
dium  praicise  spectatum  secundum  ralionem 
naturalem,  ut  est  contra  hominis  naturam, 
habet  illam  gravitatem^  et  est  dignum  tali 
poena  :  ergo  etiam  ratio  imaginis  in  ipsa  ho- 
miuis  natura  fundata  est. 

25.  Corollarium  cx  dictis.  —  Unde  obiter 
coUigitur;  nullam  natiu^am  inferiorem  himiana 
esse  ad  imaginem  Dei^  ut  recte  docet  D.  Tho- 
mas^  in  dicta  c[ueestione^  art.  2^  quia  iu  nulla 
inferiori  naturainvenitur  gradus  intellectaahs^ 
quo  niliil  est  propinquius  Deo  in  creaturis^  ut 
dixit  Augustiuiis^  lib.  83  Qufestionum^  q.  M, 
et  ideo  sokun  in  natura^,  qua3  ilkim  gradum 
attingit^  imago  Dei  invenitur.  Sed  dicunt  ahqui 
in  toto  mundo  esse  imaginem  Dei,  et  multo 
perfectiuS;,  quam  in  homine  solo^  quia  in  mun- 
do  continentur  omnes  gradus  rerum,  et  pku^es 
rationes,  et  modi  reprtesentandi  excellentiam 
et  magnitudinem  Dei.  Sed  hoc  improprie  dici- 
tur,  et  prceter  modum  loquendi  Scripturse. 
Quia  hcet  Scriptura  describat  creationem  mun- 
di  corporei,  nunquam  significavit,  DEUM  creas- 
se  ilkun  ad  imaginem  suam.  Et  ratio  est,  quia 
mundus,  ut  sic,  non  est  aliquid  vere  unum, 
sed  tantum  secundum  c[uemdam  ordinem,  seu 
comparationem  et  accidentalem  unionem,  sub 
qua  ratione  non  potest  chci  ad  imaginem  Dei, 
quia  in  iUo  ordine,  vel  compositioue,  non  nisi 
vakle  metaphorice  Deo  assimilatur.  Si  autem 
sit  sermo  de  rebus,  ex  quibus  mundus  constat. 


queedam  sunt  ad  imaginem  Dei,  alioe  vero  mi- 
nime.  Unde  non  potest  mundns  aUa  ratione 
dici  ad  imaginem  DEI,  nisi  quatenus  korao, 
vel  angekis  est  ad  Dei  imaginem.  Propter  quod 
impertinens  est  comparatio,  qute  inter  mun- 
dum  et  hominem  in  hoc  fit,  quia  si  mundus 
sensibiks  non  inckidat  kominem,  non  potest 
dici  ad  imaginem  Dei :  si  autem  sub  mundo 
comprehendatur  homo,  tota  ratio  imaginis  est 
in  homine :  et  ideo  neque  hoc  modo  potest  in 
mundoesse  perfectior  imago,  quaminhomine, 
utique  in  eo  in  quo  proprietas  imaginis  consis- 
tit.  Quamvis  secuudum  akas  considerationes, 
vel  comparationes  queedam  akse  imitationes 
Dei  inveniantur  in  mundo,  seu  akis  partibus 
ejus,  quaj  in  homine  non  reperiuutur,  quse 
magis  ad  vestigia  Dei  quam  ad  imaginem  per- 
tinent. 

26.  Quarta  assertio  etiam  ad  imaginem  atti- 
nens.  —  Declaratur  ratione. — Addendum  vero 
est,  cum  in  natura  rationaks  animse,  vel  an- 
geli  tria  inveniantur,  substantia,  potentise  et 
actus,  in  omnibus  ilks  rationem  imaginis  con- 
siderari,  ac  fundari  posse,  Yel  certe  ex  omnibus 
ikis  kanc  imaginem  compleri  et  consummari. 
Ita  sumitur  ex  variis  modis,  quibus  sancti  ra- 
tionemkujus  imaginis  in  komine  declarant,  et 
simul  ratione  potest  facile  ostendi.  Nam  impri- 
mis  anima  ratione  su^e  snbstantia?,  in  intellec- 
tuali  gradu  essentiakter  constituitur ,  et  €x 
ejusdem  substantise  essentiak  perfectione  ka- 
bet,  quod  sit  intekigentice  capax :  sed  heec  est 
fundamentalis  ratio  hujus  imaginis,  ut  dixi- 
mus:  ergo.  Et  confirmatur  ex  proprietatibus 
maxime  propriis  taks  substantise  :  est  enim 
incorporea,  indivisibiks,  immortalis,  seu  seter- 
na,  ubicumque  est,  tota  iu  toto  existit,  et  in 
singuks  partibus  est  capax  participationis  di- 
vinitatis  et  virtutum,  et  actuum  comitantium 
illam.  Et  ita  Augustinus,  kb.  de  Qnantit.  ani- 
ma3,  cap.  2,  per  immortaktatem  animse  ima- 
ginem  expkcat.  In  libro  autem  de  Ecclesiasti- 
cis  dogmatibus  ilk  attributo,  capite  ukimo  di- 
citur  anima  ad  imaginem  uon  solum,  quia 
incorporeaest,  sedetiam  quiaceterna.  Gregorius 
autem  Nyssenus,  in  kbro  de  Hominis  opificio, 
cap.  46,  a  medio,  in  editione  Basikensi,  anni 
71,  ad  imaginem  dicit  esse,  quia  particeps  est 
summi  boni,  quod  Deus  est:  et  idem  repetitur 
in  orat.  catechet.,  c.  3,  ex  editione  Parisiensi, 
an.  73. 

27.  Vrogreditur  dicta  declaratio.  —  At  vero 
sola  anima  sine  potentiis  non  refert  sufficieuter 
divinam  naturam,  quatenus  intekectuaks  est, 
nam  Deus  ita  est  iutenectualis  per  uaturam 


CAP.  VIII.  AN  PRIMUS  HOMO  FUERIT 
siiam,  ut  per  eamdem  nostro  modo  intelligendi 
liabeat  vim  et  facultatem  proximam  intelli- 
gendi  et  amandi^,  et  libere  operandi :  at  vero 
anima  non  habet  hsec  omnia  per  suam  sub- 
stantiam  sine  potentiis :  ergo  potentise  animaj 
ad  complementum  hujus  imaginis  pertinent, 
Atque  ita  Augustinus^  12,  de  Civitate,  c.  23^ 
et  tract.  8,  in  i,  Epist.  Joann.  ponit  rationem 
imaginis  in  mente  rationah.  Idem  serm.  27,  de 
verb.  Apost.,  et  in  serm.  63,  de  verb.  Dom., 
ponit  illam  in  intellectu,  memoria  et  vohmtate, 
Quod  etiam  habet  Bernardus,  in  hb.  Meditat., 
cap.  4.  Et  quia  liberum  arbitrium  est  facultas 
voluntatis  et  rationis,  ideo  in  Hbertate  intel- 
lectuahs  naturas  rationem  imaginis  ponit  Am- 
brosius,  hb.  6,  Exaem.,  c.  8,  et  Damascenus, 
hb.  2,  de  Fide,  cap.  12,  et  Nyssenus,  hb.  de 
Homin,  opific,  cap,  A,  et  Bernardus,  hb,  de 
Grat.  et  hber.  Arbit.  Unde  uherius,  quia  homo 
per  rationem  et  hbertatem  est  capax  domiuii, 
et  facultatem  habet  ad  regendum  et  guber- 
nandum :  ideo  in  hac  facuUate  constituunt  sa^pe 
Patres  rationem  imaginis  consentanese  ad  verba 
iha  Dei,  Faciamus  hominem  ad  imaginem  et  si- 
milituclinem  nostram,  et  'prcesit.  Ita  Basihus, 
Ambrosius  et  Chrysostomus,  ac  Theodoretus 
locis  citatis,  et  Damascenus,  dicto  cap.  12,  et 
Augustinus^hb.deCatechizan.  rudib.,cap.  18, 
et  hb.  3,  Genes.  ad  litter.,  cap.  20,  et  iudicat 
Hieronymus,  Epist.  146  ad  Damascenum,  de 
Fiho  prodigo,  parum  ab  initio. 

28.  Completur  prcedictce  assertionis  cleclara- 
tio. — Denique  quia  Deus  per  substantiam  suam 
non  tantum  est  essentiahter  intehectivus,  nec 
solum  ad  intelhgendum  potens,  sed  etiam  est 
actu  intehigens  et  amans:  ideo  etiam  homo 
non  tantum  in  substantia  sua  et  potentiis,  sed 
etiam  in  actibus  earum  imaginem  Dei  portat. 
Imo  tunc  Dei  imago  in  homine  perfecta  et  com- 
pleta  intehigitur,  quando  suis  actibus  ornata 
est.  Sic  dixit  Theodoretus,  d.  quaest.  20,  tunc 
vere  hominem  esse  ad  imaginem  Dei,  quando 
opera  Dei  facit,  juxta  iUud  Pauh  1,  ad  Corinth. 
15 :  Sicut  portavinms  imaginem  terreni,  ita 
portemus  imaginem  ccelestis.  Nam  imaginem 
(inquit)  terrenam  portat,  qui  secundum  carnem 
mvit,  et  perflcit  opera  carnis :  imaginem  vero 
ccelestis,  qui  spiritu  opera  carnis  mortificat. 
Et  Augustinus  (si  ejus  est)  hb.  65  Quaestionum, 
in  18.  Mens  (inquit)  quanclo  cogitat  ea,  qucB 
sunt  ceterna,  tunc  vere  iniago  Dei  clicencla  est. 
Et  infra :  Quanto  se  magis  extenderit  in  id,  quod 
ceternum  est ,  tanto  magis  inde  formatur  ad 
imaginem  Dei.  Et  clarius  Thaulerus,  serm.  2, 
de  Trinit.  Hc^c  (inquit)  divina  imago  veraciter 
III. 


SECUNDUM  ANIMAM  CREATUS,  ETC.  225 

proprie  ac  nude  in  anima,  cui  naturaliter  in- 
clita  est,  invenitur.  Et  inferius,  queereus  ubi- 
nam  sit  ista  imago,  dicit:  Omniitm  sententia 
est  proprie  in  viribus  supremis,  lioc  est  memo- 
ria,  intellectu  et  voluntate  consistere :  ipse  vero 
subjungit:  Sanctus  TJiomas  propius  ad  rem 
ipsam  accessit,  clicens ,  quod  imagitiis  hujios 
perfectio  in  ejus  actualitate,  et  virium  exercitio 
sita  sit.  Quod  ipse  postea  de  actibus  perfectse 
contemplationis  exponit.  Ac  denique  Augusti- 
nus,  hb.  12,  de  Trinit.,  cap.  6  et  sequentibus, 
et  hb.  14,  cap.  3  et  sequentibus,  per  actus  in- 
tehectus,  et  voluntatis  perfectionem  hujus  ima- 
ginis  declarat,  ut  paulo  post  iu  uUimo  puncto 
videbimus.  Dico  ergo  per  aetus  perfici  hanc 
imaginem,  quia  illam  ornant  et  simihorem 
reddunt.  Substantiahter  autem  in  ihis  non 
consistit,  neque  iu  rigore  uecessarii  sunt,  ut 
homo  esse  dicatur  ad  imaginem  Dei :  tum  quia 
Deus  dicitur  creasse  homiuem  ad  imaginem 
suam,  ideoque  ante  opera  in  ipsa  anima,  ut  est 
terminus  creationis,  et  ex  vi  ilhus  imago  Dei 
impressa  est,  et  simihter  in  homine,  ex  vi  in- 
formationis  aniniffi  ante  omnem  operationem 
invenitur :  tum  etiam,  quia  imago  Dei  in  ho- 
mine  est  permanens  :  operatio  autem  ex  se 
transiens  est.  His  ergo  modis  in  ipsa  hominis 
natura  imago  Dei  magis  vel  minus  perfecta 
invenitur. 

29.  Anidem  valeat  esse  ad  imaginem  et  simi- 
litudinem.  — Prima  sententia. — Superest  viden- 
dum,  an  etiam  per  gratiam  sit  imago  Dei  in 
homine,  simulque  exphcanda  est  aha  particula, 
ad  similituclinem ,  prout  supra  proposuimus. 
Duai  itaque  sunt  expositiones  ihorum  verbo- 
rum,  ad  imaginem  et  similitudinem.  Una  est, 
ut  non  significent  res  diversas,  sed  eamdem 
magis  declarent,  ita  ut  particula,  ad  similitu- 
dinem,  solum  denotet  illam  imaginem  Dei  esse 
valde  perfectam.  Nam,  ut  recte  dixit  D.  Tho- 
mas,  dicta  qusest.  93,  art.  ult.,  licet  similitudo 
sit  de  ratione  imaginis,  nihilomiuus,  quia  si- 
militudo  ipsa  potest  esse  magis  et  minus;  ideo 
ad  denotandum  perfectionem  imaginis  dici  so- 
let  habere  similitudinem,  ac  proinde  quamvis 
ill83  duse  voces  conjungantur,  idem  magis  per- 
fectum  significant.  Et  potest  heec  expositio  op- 
time  sustineri  et  confirmari  ex  illo  Genes.  5, 
ubi  solum  dicitur,  Creavit  Deus  hominem  ad 
similitudinem  suam,  sicut  aliis  locis  solum  di- 
citur  homo  ad  imaginem  factus,  ut  Genes.  9  e 
Eccles.  17.  Quibus  iudicatur  idemper  singulas 
voces,  quod  per  utramque  simul  significari: 
imo  Sapient.  2,  dicitur  Deus  creasse  hominem 
ad  imaginem  similitudinis  suas,  ubi  juxta  phi-a- 

15 


226 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AG  STATU  INNOCENTLE. 


sim  usitatam  in  Scriptura  genitivns  ille  fequi- 
valet  adjectiA^o^  ac  si  diceretur  ad  imaginem 
similem  sibi,  Ac  denicpie  Genes.  5,  Adam  dici- 
tur  genuisse  filium  ad  imaginem  et  similitudi- 
nem  suam,  quse  verba  non  videntur  posse  in 
alio  sensu  declarari:  ergo  in  eodem^  similia  de 
homine  dicta  accipi  possunt.  Et  huic  sententise 
favet  Augustinus^  in  Imperfect.  Genes.  ad  Ht- 
ter.<,  cap.  ult.^  ad  fm.^  ubi  refert  quosdam  dis- 
tinxisse  inter  imaginem  et  simihtudinem,  di- 
centes  quocl  Hcet  prius  dixerit  Deus^  Faciamus 
hommem  ad  imaginem  et  similiUidinem  nos- 
tram,  nihilomiuus  statim  solum  dici,  Et  crea- 
mt  Deus  hominem  ad  imaginem  suam,  quia 
tunc  tantummodo  ad  imaginem  factus  est:  si- 
mihtudo  autem  ilH  postea  reservabatur  in  re- 
surrectione  mortuorum.  Hanc  vero  opinionem 
refutat  Augustinus  primo  ratione,  his  verbis : 
QjUasi  posset  esse  imago  aliqua,  in  qua  simili- 
tudo  non  sit.  8i  enim  similis  omniiio  non  est, 
'profecto  nec  imago  est.  Secundo  auctoritate  Ja- 
cobi  3,  chcentis:  Iri  ipsa  (uticpie  hngua)  iene- 
dicimus  Deum,et  inij)sa  maledicimus  liomines, 
qui  ad  similitudinem  Dei  facti  sunt,  et  simiha 
fere  habet  idem  Augustinus,  q.  k,  in  Deuter. 

30.  Secunda  sententia. — Nihilominusestaha 
sententia,  quai  iha  duo  verba  imaginis  et  si- 
militudinis  distinguit^  et  prius  ad  naturam, 
posterius  ad  gratiam  refert,  ac  si  dictum  esset : 
Faciamus  hominem  ad  nostram  imaginem  se- 
cundum  suam  naturam^  et  nobis  similem  in 
gratia,  Ita  fere  Ambrosius^  hb.  de  Dignit,  con- 
dit,  human,  cap,  2  et  3,  et  hb,  6^  Exaemer,, 
cap,  7  et  8,  Origenes,  hb.  3,  Periarch.,  cap.  6^ 
Chrysostomus^  homiL  9,  in  Genes.^  Basihus, 
hom.  10,  et  Gregorius  Nyssenus^  homiL  de 
Creat.  homin.,  et  Theodoretus,  qusest.  20^  in 
Genes.  et  ibid.  Eucherius^  hb.  \,  et  significat 
Hieronymus^  in  id  Ezech.  28:  Tu  signaculum 
similitudinis,  dicens,  Notandum,  quod  imago 
tunc  facta  sit  tantum,  similitudo  in  Baptismo 
compleattcr .  Idem  indicat  Irenseus^  libro  5,  con- 
tra  hairesias,  capite  quintO;,  dicens.  Propter  ef- 
fusionem  spiritus  spirituahS;,  et  perfectus  homo 
factus  est;,  et  hic  est^  qui  secundum  imaginem 
et  simihtudinem  factus  est  Dei.  Et  hoc  decla- 
rans,  subdit;  jSi  defuerit  animce  spiritus  ani- 
malis  est,  vere  imaginem  habens  in  plasmate, 
similitudinem  vero  non  assumens  per  spiritum. 

31.  Assertio  quinta  seu  auctoris  judiciim  de 
iitraque  sententia. — Fundamentum  hujus  sen- 
tentise  esse  potest^  cjuia  non  est  credendum^ 
illa  verba  esse  addita  distincta;,  sine  aliquo 
mysterio,  et  pecuhari  utriusque  vocis  signifi- 
catione.  Unde  etiam  Damascenus,  hb.  2,  c.  12, 


dixit  imaginem  vim  intehigendi;,  et  arbitrii 
libertatem  significare :  simihtudinem  vero  vir- 
tutis,  quoad  ejns  fieri  potest,  perfectionem.  Et 
confirmari  etiam  pote.st,  cjuia  cum  homo  jus- 
tificatur,  dicitur  renovari  secwndum  imaginem 
ejus,  qui  creazit  ilhm,  ad  Golos.  3.  In  quo  si- 
gnificatur,  hominem  esse  ad  imaginem,  etiamsi 
non  sit  renovatus  per  gratiam,  per  quam  re- 
novatur  ad  similitudinem,  ut  videtur  exponere 
Augustinus,  lib.  cont.  Achmant.,  cap.  5  Prop- 
ter  quaj  sententia  hsec  est  etiam  valde  proba- 
bihs.  Existimo  tamen  priorem  esse  maxime 
htteralem,  et  primarium  sensum  continere: 
hanc  vero  posteriorem  esse  magis  spiritualem, 
vel  ad  summum  ad  secundarium  sensum  per- 
tinere,  vel  certe  esse  quasi  explicationem  prio- 
ris,  nam  Deus  ita  fecit  hominem  ad  imaginem 
suam,  ut  similitudinem,  quam  habebat  iuna- 
tam,  voluerit  per  sua  dona  perficere.  Et  in  eo- 
dem  sensu  dicunt  Patres  aUegati,  non  solum 
in  principio  factum  esse  hominem  ad  imagi- 
nem  Dei,  sed  etiam  quo  magis  in  sauctitate 
crescit,  eo  magis  ad  similitudinem  Dei  fieri,  et 
tunc  esse  iham  imaginem  consummandam, 
quando  similes  ei  erimus,  et  videMmus  eim,  si- 
cuti  est. 

32.  Corollarium  ex  dictis,  hominem  peccando 
non  amisisse  naturalem  imaginem.  — De  Va- 
lentia  in  libro  de  peccato  originali,  cap.  5. — Ex 
quibus  colhgere  licet,  quid  sentiendum  sit  de 
seutentia  dicentium,  hominem  amisisse  ima- 
ginem  Dei,  peccando,  quae  fait  sententia  Ori- 
genis,  ut  refert  Hieronymus,  iu  Epist.  60,  ad 
Joau.  Episc.  HierosoL,  ubi  iham  uthsereticam 
damnat.  Idemcjue  habet  Epiphanius,  in  Epist. 
ad  eumdem,  et  hseres.  70.  Quem  errorem  ita 
novi  heeretici  excitarunt  et  exphcarunt,  ut  de 
ipsa  naturah  imagine  id  affirmaverint,  ita  esse 
abohtam,  ut  amiserit  homo  arbitrii  hbertatem 
et  potestatem  utendi  ratione  saltem  in  rebus 
honestis.  Imo  JMattliias  lUyricus,  ut  refert  Valen- 
tius,  dixit,  hominem  peccando  trausformatum 
fuisse  in  vivam  et  substantialem  imaginem 
diaboli,  et  amisisse  imaginem  Dei.  Sed  in  hoc 
sensu  non  solum  est  haeretica  hsec  sententia, 
sed  etiam  insana,  quia  essentia  anim£e  et  po- 
tentise  connatm^ales  illi  non  amittuntur  pec- 
cando,  nec  mutari  possunt  in  seipsis,  sed  solum 
in  habitibus,  aut  actibus  suis,  vel  in  modo  fa- 
cilius,  vel  difficilius  operandi,  quateuus  ex 
corporis  dispositione  pendent.  Et  contra  iUum 
specialem  errorem,  quod  homo  peccando  non 
amiserit  arbitrii  libertatem,  in  tractatu  de 
Gratia  ostendimus,  Prolegom.  -4,  cap.  7. 

33.  Amisisse  tatnen  similitudinem  per  gra- 


CAP.  VIII.  AN  PRIMUS  HOMO  FUEF.IT  SECUNDUM  ANIMAM  CREATUS,  ETG. 


227 


tiam. — la  hoc  ergo  sensu  certum  sit^  liominem 
peccando   non  amisisse,  nec   amittere  illam 
imaginem  naturalem  Dei^  quam  ex  vi  creatio- 
nis  accepit.  Quia  vero  hsec  imago  ita  perficitur 
per  gratiam,  ut  novam,  et  singularem  Dei  si- 
militudinem  recipiat,   ideo  dicunt  interdum 
Patres  amisisse  hominem  peccando  imaginem 
Dei.  Et  ita  exposuit  seipsum  Augustinus,  lib.  2, 
retract.,  cap.  24,  exponens  quod  dixeratUb.  6, 
Genes.   ad  litter.,  cap.  24-,  27  et  28,  scihcet 
Adam  peccando  amisisse  imaginem  Dei.  Non 
sic  accipiendum  est  (inquit)  tanquam  in  eo  nulla 
remanserit,  secl  quod  tam  deformis,  ut  reforma- 
tione  opus  haieret.  Et  quamvis  hoc  magis  si- 
gnificasset  Hb.  83  Qusestionum,  qusest.  67,  di- 
cens,  amisisse  hominem  signacuhim  imaginis, 
nihilominus  illam  expositionem  addit,  et  Scrip- 
turis  confirmavit,  Hb.  1,  retract.,  cap.  26.  Et 
sic  etiam  dixerunt  Cyprianus,  in  serm.  de  Bono 
patient.,  et  Bernardus  1,  de  Annuntiat.,homi- 
nem  peccando,  retenta  imagine  simiUtudinem 
Dei  perdidisse,  gratiam  enim  per  similitudinem 
intehigunt,  juxta  secunclam  expositionem  su- 
pra  datam.  Et  hoc  etiam  significavit  Augusti- 
nus  2,  de  Genes.  contra  Manich.,  cap.  28.  Et 
clarius  12,  de  Trinit.,  cap.  11,  ubi  de  primis 
parentibus  dicit,  qtiod  mcdati  stola  prima,  pel- 
liceas  tunicas  mortalitate  meruerunt.  Et  subdit : 
Honor  enim  Jiominis  verus,  est  imago  et  simili- 
tudo  Dei,  quce  non  custodititr,  nisi  ah  ijjso  a  quo 
imprimitur.  Idem  sumitur  ex  eodem  in  con- 
cione  2,  in  Psalm.  70,  circa  illa  verba:  Deus 
quis  similis  tibi?et  Psalm.  72,  circa  illa  verba, 
Imaginem  illorum  ad  nihilum  redigens  dicens, 
peccatores  imaginem  Dei  ad  nihihim  reducere. 
Et  Psalm.  75,  non  longe  a  principio:  Factus 
es,  0  homo,  ad  imaginem  Dei,  per  vitam  vero 
perversam  exterminasti  in  te  imaginem  condi- 
toris  tui.  Statim  vero  addit,  Factus  dissimilis, 
etc.  Neque  amplius  videtur  intendisse  Origenes, 
ut  colligi  potest  ex  lib.  3,  Periarch.,  cap.  6. 

34.  Sicl)  qua  ratione  Deus  sit  exemplar  ima- 
ginis  in  homine.  —  Assertio  sexta  in  ordine.  — 
Ultimo  dicendum  superest  de  termino  ad  quem 
formaliter  refertur  hsec  imago  tanquam  ad 
suum  prototypon.  Quamvis  enim  ex  dictis  con- 
stet,  Deum  esse  primum  exemplar  hujus  ima- 
ginis,  ac  subinde  esse  termiuum  relationis 
ejus,  nihilominus  quia  in  Deo  multa  attributa, 
et  proprietates  a  nobis  considerantur  et  distin- 
guuntur,  ideo  breviter  explicandum  est,  an 
Deus  sub  aliqua  ratione  particulari,  vel  sub 
omnibus  simul  sit  hujus  relationis  terminus. 
Circa  c[uod  brevitcr  advertendum  est,  Deum 
posse  considerari  vel  ut  est  unus,  vel  ut  est 


aliqua  determinata  persona  ex  tribus  quse  in 
ipso  sunt.  Primo  ergo  certum  est,  hominem 
esse  factum  ad  imaginem  Dei,  ut  unus  est,  ac 
subinde  Deum,  ut  unum,  esse  terminum  rela- 
tionis  hujus  imaginis.  HocsupponitD.  Thomar, 
dicta  queest.  93,  art.  5,  et  omnes  theologi,  in 
2,  d.  16,  et  probatur  ex  dictis,  quia  homo  est 
ad  imaginem  Dei  quatenus  cum  illo  convenit 
in  gradu  intellectuali,  quem  ab  ipso  participat. 
Sed  Deus  quatenus  est  unus  in  essentia,  est  in 
supremo  gradu  intellectualis  naturee:  ergo  ut 
sic  est  terminus  hujus  imaginis.  Item  heec  ra- 
tio  imaginis  consideratur  in  multis  attributis 
ad  unitatem  Dei  pertinentibus,  ut  in  immorta- 
litate,  in  immaterialitate,  in  iudivisibilitate, 
ssternitate  et  similibus.  Unde  constat  Deum  non 
terminare  hanc  relationem  secundum  aliquod 
speciale  attributum,  sed  secundum  absolutam 
Dei  essentiam,  quatenus  includit  omnia  attri- 
buta,  quse  a  natura  intellectuali  participari 
possunt   secundum  formalem  convenieutiam 
cum  Deo,  quamvis  analogam.  Et  fortasse  hac 
ratione  dixit  Gregorius  Nyssenus  supra  relatus 
in  num.  26,  in  fme,  cum  homo  dicitur  factus 
ad  similitudinem  Dei,  nihil  aliud  significari, 
nisi  factum  esse  participem  omnium  bonorum 
Dei  nam  quia  hsec  iunumerata  sunt  (ait)  et  si- 
gillatim  vix  enumerari  poterant,  ideo  ilio  unico 
generali  verbo  sunt  comprehensa.  Nam  quia 
divinitas  est  plenitudo  bonitatis,  et  imago  juxta 
talem  formam  similitndinem  possidet  quam- 
dam,  ideo  etiam  boni  plenitudinem  participa- 
vit. 

35.  Assertio  septima. — Deinde  dicendum 
est,  hominem  factum  etiam  esse  acl  imaginem 
Trinitatis,  ac  proinde  etiam  Deum  trinum  esse 
terminumhujusimaginis.  ItadocetD.  Thomas, 
in  d.  art.  5,  et  reliqui  scholastici  cum  Magis- 
tro,  in  1,  distin.  3,  estque  sententia  Augustini, 
Ambrosii  et  aliorum  Patrum  exponentium 
verba  illa.  Faciamus  hominem  ad  imaginem, 
et  similitudinem  nostram.  Exponunt  enim,  Tri- 
nitatem  esse,  quss  loquitur,  ut  supra  vidimus, 
unde  cum  dicit  nostram,  indicare  ad  imagi- 
nem  ipsius  Trinitatis  hominem  esse  factum. 
Deinde  solet  hoc  explicari  duobus  modis,  prior 
est,  quia  tres  potentia^,  scilicet  intellectus,  me- 
moria,  et  voluntas  in  una  anima  existentes, 
tres  personas  in  una  essentia  aliquo  modo  re- 
prgesentant.  Ita  Magister,  indicta  distin.  3,  et 
sumitur  ex  Ambrosio,  Iibr.  de  Dignit.  human. 
nat.,  cap.  2,  et  ex  Augustino,  lib.  10  de  Trinit., 
cap.  1 .  Altermodus,  quem  magis  probatD.  Tho- 
mas,  dicta  quffist.  93,  art.  7,  ad  3,  est,  ut  hsea 
imago  consideretur  in  anima  ut  actu  intelli- 


228 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTI.E. 


gente^  et  amante.  Nam  quia  Trinitas  perso- 
narum  in  Deo  per  processiones  intellectus,  et 
voluntatis  cousurgit^  ideo  per  quamdam  par- 
ticipationem  illarum  proeessionum  completur 
in  anima  imago  Trinitatis ,  quatenus  intelli- 
gendo  producit  verbum^  et  diligendo^,  amorem. 
Quem  modum  late  prosequitur  Augustinus, 
de  Trinitate^  cap.  5,  et  lib.  i^,  cap.  1,  se- 
quentibus^  et  lib.  etiam.  15,  et  attigit  Hila- 
i^ius  ^,  de  Trinit.  et  latius  in  principio  tract. 
de  Trinit.  explicatur.  Potest  autem  inquiri;,  an 
hffic  imago  sit  tantum  in  cognitionC;,  et  amore 
DEI^  vel  etiam  aliarum  rerum^  et  an  in  acti- 
bus  perfectis  tantum^  vel  etiam  in  imperfectis. 
Nam  Augustinus^  in  lioc  varie  loquitur^  ut  vi- 
dere  licet  in  D.  Tlioma,  art.  7  et  8.  Breviter 
tamen  dicendum  est,  in  omni  cognitione,  et 
amore  inveniri  aliquo  modo  lianc  imaginem^ 
cum  majori  vero  proprietate  in  amore  et  co- 
gnitione  Dei^,  et  tanto  perfectiorcm;,  quanto 
prsedicti  actus  perfectiores  fuerint. 

36.  Assertio  octava. — Ultimo  addendum  est, 
hanc  imaginem  non  referri  ad  aliquam  parti- 
cularem  divinam  personam  secundum  pro- 
prietatem  peculiarem  ejus.  Hoc  advertimus 
propter  quosdam,  qui  dixerunt,  hominem  fac- 
tum  esse  ad  imaginem  filii,  et  alios,  qui  addi- 
derunt,  factum  esse  ad  similitudinem  Spiritns 
sancti.  Quorum  primum  jam  supra  refiitatum 
est,  et  improbatur  ab  Augustino,  lib.  1,  de 
Trinit.,  cap.  nlt.,  et  in  Imperfect.  Genes.,  cap. 
etiam  ult.  in  fme,  quia  non  dixit  Pater  :  Fa- 
ciamus  hominem  ad  imaginem,  et  similitudi- 
nem  tuam,  sed  dictum  est,  ad  imaginem,  et  si- 
militudinem  nostram.  Quo  argumento  refelli- 
tur,  etiam  secundum,  quia  particula  nostram 
tam  in  similitudinem,  quam  in  imaginem  ca- 
dit;  et  prseterea  quia  abusive,  et  sine  funda- 
mento  dicitur  nomine  similitudinis  Spiritum 
sanctum  ibi  significari. 

CAPUT  IX. 

AN   PRIMI   IIOMINES    CUM  PERFEGTA   SCIENTIA  UE- 
RUM  NATURALIUM  CREATI   FUERINT. 

4.  Partis  negantis  argumentum.  —  Prseter 
substantiam,  et  potentias,  quas  homo  in  prima 
productione  a  suo  auctore  accepit,  inveniuntur 
aliee  perfectiones  ad  ordinem  naturse  pertinen- 
tes,  quia  naturam  perficiunt,  et  aliquo  natu- 
rali  modo  acquiri  possunt,  ut  sunt  habitus,  et 
actus,  de  quibus  dicendum  est,  quomodo  pri- 
mis  hominibus  concreati  fuerint,  et  prajsertim 
de  habitibus,  nam  actus  non  sunt  facti  a  solo 
auctore  naturffi,  sed  ab  ipso  homine  jam  pro- 


ducto.  Hee  autem  perfectiones  partim  ad  cogni- 
tionem pertinent,  partim  advoIuntatem.Deco- 
gnitione  igitur,  quse  prior  est,  seu  scientia  est 
dubium,  an  homini  in  sua  creatione  data  fue- 
rit.  Est  autem  ratio  dubitaudi,  quia  naturale 
est  homini  acquirere  cognitionem,  et  scientiam 
per  sensus,  et  habitus  per  actus  :  sed  Deus  ita 
condidit  res  omnes ,  ut  proprios  motus  illis 
agere  sinat :  ergo  etiam  hominem  ita  creavit, 
ut  conferendo  ei  totam  perfectionem,  quam  in 
actu  primo  natura,  jjer  se  primo,  vel  secundo 
postulat,  reliquas  perfectiones,  ipse  sibi  acqui- 
reret :  hujusmodi  autem  sunt  scientia,  et  co- 
gnitio  :  ergo  hsec  non  sunt  homini  concreata, 
vel  a  Deo  indita,  sed  post  concreationem  sunt 
ab  homine  acquisita.  Et  confirmatur,  quia 
seepe  dictum  est,  in  prima  rerum  creatione, 
non  esse  miracula,  vel  preeternaturalia  opera 
sine  evidente  necessitate ,  et  auctoritate  asse- 
renda  :  sed  habere  scientiam  infusam  non  est 
naturale  homini,  sed  miracuIosum,veI  supra  na- 
tura^  ordinem :  ergo  non  est,  cur  credamus  hoc 
modo  esse  datam  scientiam  primis  hominibus. 
2.  Assertioprimaet  certaaffirmansdescientia 
naturali  Adamo  indita. — Nihilominus  certum 
est,  habuisse  Adam  statim  ac  fuit  a  Deo  creatus 
naturalem  scientiam  a  DEO  sibi  inditam.  Heec 
est  doctrina  S.  Thomse,  \,  part.,  qugest.  9-4 
art.  3,  et  est  communis  scholasticorum  cum 
Magistro,  in  2,  distinct.  23.  Et  probatm"  primo 
ex  Scriptura,  nam  Genes.  2,  dicitur,  paulo 
post  creationem  Adse  adducta  esse  omnia  ani- 
malia  coram  ipso,  ut  eis  nomiua  imponeret,  et 
additur:  Omne  quodvocamtAdanianimceziven- 
tis  ipsum  est  nomen  ejus.  Ex  quo  loco  omnes 
scholastici  colligunt ,  habuisse  tunc  Adam 
scientiam  singulorum  animalium ,  ut  conve- 
nienter  ad  naturam  uniuscujusque  eis  nomina 
imponeret.  Ita  enim  exponit  dicta  verba  Euse- 
bius^  lib.  11  de  Preeparat.  Evang.,  cap.  4,nam 
quod  dicitui' :  Ipsum  est  nomen  ejus,  exponit^ 
hoc  est,  in  ipsa  natm-a,  seu  convenienter  ad 
naturam  rei  impositum  est.  Hoc  autem  fieri 
non  poterat,  nisi  et  cum  perfecta  scientia  ipso- 
rum  animantium,  et  cum  magna  peritia  alicu- 
jus  linguee,  et  proprietatis  omnium  verborum 
ejus.  Unde  recte  Ghyrsostomus,  homil.  14,  in 
Genes.  inquit  :  Quod  magna  sapientia  prcedi- 
tus  fuerit,  disce  ex  liis,  qiue  nunc  fiunt.  Et  ad- 
duxit  illa,  etc,  fecit  hoc  Deus  deononstraturus 
nohis  magnam  illius  sapientiam.  Et  infra  :  ]S'e 
igitur  s^Mto  prcetereas,  sed  cogita  quanta  fue- 
rit  sapientia  volatilihus,  etc,  et  omnibus  con- 
grua,  et  convenientia  suce  naturce  imponit  no- 
mina.  Et  iterum  infra  :  qui  potest  congruis 


CAP.  IX.  AN  PHIMI  HOMINES  CUM 

nominibiis  jimenta  appellare,  et  volatilia  cosli, 
et  alias  iestias  qiwmodo  non  omnis  sapientia  , 
et  industria  pollet  ? 

3.  Secimdo  veritatem  lianc  videtur  expresse 
docere  Sapiens  EccL  17,  dicens  :  Creavit  Deiis 
de  terra  hominem.  Et  infra  :  Creavit  ex  ipso 
adjutoriim  simile  sihi.  Et  infra :  et  discipUna 
intellectus  replevit  illos,  creavit  illis  scientiam 
spiritiis,  sensu  im.plevit  cor  illortcm ,  et  mala, 
et  hona  ostendit  eis ,  posuit  ocuhmi  suum  super 

.  corda  illorum  ostendere  illis  onagnaUa  operum 
suorum,  ut  nomen  sanctificationis  collaudent,  et 
gloriari  in  mirahlUhus  iUius  ,  ut  magnaUa 
enarrent  openmi  ejus.  Quae  verba  licet  genera- 
lia  videantur,  et  supernaturalem  cognitionem 
maxime  indicent,  tamen  sine  dubio  naturalem 
etiam  scientiam  comprehendunt  :  tum  quia 
valde  universalia  sunt  :  tum  etiam,  quia  ad 
perfectam  disciplinam  intellectus  pertinent, 
quam  perfectionem  totam  complectitur  illud 
verbum,  replevit  illos :  tum  etiam,  quia  multa 
ex  operibus  Dei  per  hanc  scientiam  cognoscun- 
tur,  unde  etiam  deseruit,  ut  in  ejus  laudem 
referantur.  Denique  ibidem  ait  Sapiens  :  Dedit 
ilti  potestatem  eorum,  quce  sunt  super  terram  : 
posuit  timorem  ilUus  super  omnem  carnem,  et 
dominatus  est  hestiarum  ,  et  volatiUum.  Ad 
usum  autem  hujus  potestatis ,  et  dominii  ne- 
cessaria  erat  hujusmodi  scientia,  ut  discernere 
posset  mansueta  animalia  a  feris,  statim  ac  il- 
la  videret,  et  absque  alio  experimento,  et  sic 
de  cseteris,  Quod  recte  indicavit  Ghrysostomus, 
loco  citato,  ponderando  nominum  expositio- 
nem  scientiae,  potestatis,  ac  dominii  signum 
fuisse,  et  ad  utrumque  sine  confusione  pr^- 
standum,  magnam  sapientiam,  imo  et  indus- 
triam  (ut  ait)  necessariam  fuisse,  quod  non 
potest  de  industria  acquisita  inteUigi,  cum 
nulla  experientia  prsecessisset.  Addi  etiam  po- 
test  ilhidEccles.  7  :  Deus  fecit  liominemrectum, 
nam  scientia  etiam  ad  quandam  rectitudinem 
pertinet,  quia  scientia  veritatis,  rectitudo  quse- 
dam  intehectus  est  :  intellectus  autem  princi- 
paHs  potentia  hominis  est,  et  ideo  recte  po- 
test  hsec  rectitudo  intellectuahs  (ut  sic  dicam) 
sub  absoluta  rectitudine  comprehendi ,  quam- 
vis  fortasse  Sapiens  de  morali,  vel  supernatu- 
rah  prsecipue  loquatur,  ut  postea  videbimus. 

4.  Prohatur  tandem  ratione  sumpta  tum  ex 
parte  Dei,  cujus  perfecta  sunt  opera.  — Ultimo 
confirmatur  ratione  hsec  veritas,  quia  homi- 
nem  creari  cum  perfecta  scientia  fuit  imprimis 
convenientissimum  ex  parte  Dei,  cujus  opera 
perfecta  sunt :  nam  hac  ratione  omnes  alias 
res  universi  tam  corporales,  quam  spirituales 


PERFECTA  SCIENTIA  RERUM,  ETC.  229 

in  statu  perfecto  creavit :  ergo  et  hominem  ex 
corpore,  et  spiritu  compositum,  nam  et  ipsum 
hominem  secundimi  corpus  perfectum  creavit: 
ergo  muho  magis  secundum  animam.  Nec  sa- 
tisfaciet  quis  si  respondeat ,  fecisse  quidem 
Deum  animam  perfectam  secundum  eas  per- 
fectiones,  quas  a  solo  auctore  naturse  habere 
poterat,  vel  per  se  primo,  vel  per  naturalem, 
ac  necessariam  dimanationem  cum  essentia  : 
non  vero  quoad  ahas  perfectiones,  quas  homo 
suis  actibus  potest  acquirere.  Hoc,  inquam  , 
non  satifacit ,  tum  quia  vix  potuisset  homo 
scieutiam  acquirere  ,  nisi  prius  daretur  a 
Deo,  ut  statim  declarabo ;  tum  etiam ,  cjuia 
corporibus  etiam  eas  perfectiones  contuht 
Deus  in  principio,  cjuas  possunt  simiha  cor- 
pora  discursu  temporis  suis  actibus  compa- 
rare,  ut  patet  in  statura  corporis  humani  , 
et  in  arboribus  cum  suis  fructibus  produc- 
tis  :  ergo  muho  magis  debuit  creare  intel- 
lectum  hominis  bene  dispositum,  et  proxime 
aptum  ad  fructus  mentis  producendos.  Quod 
his  verbis  docuit  Moses  Barcepha  ,  hbro  de 
Paradiso  ,  secunda  parte  ,  capite  septimo  : 
Comparavit  Deus  Adce  mentis  sensum  ,  ut 
procrearet ,  atque  expullulare  faceret  omnis 
generis  po-ohas  cogltationes,  meditationihusque 
tam  de  rehus,  quce  videndi  sensu  percipi  pos- 
sunt,  quam  iis ,  qnce  etcm  sensum  effngiunt. 
Unde  ibidem  dixerat,  inductum  fuisse  Adamum 
in  spiritualem,  ac  fehcem  vitam,  et  mirifica 
affectuum  vohiptate  per  meditationes ,  cogi- 
tationes  que  nuniperturbationi,  aut  anxietati 
obnoxias,  in  morem  angelorum,  et  spiritua- 
lium  copiarum ,  recipientemque  radios  divi- 
narum  notionum  non  ahter  atque  angeli  ca- 
piunt.  Quse  verba  majorem  quidem  perfectio- 
nem  intellectus  indicant ,  quam  per  naturales 
scientias  humanas  haberi  possit ,  tamen  illam 
etiam  sine  dubio  inchichmt  :  quomodo  autem 
in  ahis  intelhgenda  sint,  vel  hmitanda,  postea 
videbimus. 

4.  Tum  ex  parte  Adami,  cui  necessaria  erat 
scientia  quadruplici  ex  capite.  —  Ad  argumen- 
tum  partis  negantis  mmi.  1.  —  Deinde  erat 
heec  perfectio  non  sohim  primo  homini,  ut 
particularis  persoua  erat,  sed  etiam  toti  gene- 
ri  humano,  et  Adamo,  ut  parenti  ejus,  valde 
necessaria.  Primo  ad  integritatem,  et  fehcita- 
tem  ilhus  status,  in  quo  homo  ante  peccatum 
constituebatur,  quem  in  discursu  sequentium 
capitum  exphcabimus.  Secundo,  quia  si  homo 
ignorans  crearetur,  utipse  scientiam  sibi  ac- 
quireret ,  necessarium  esset  longo  tempore  in 
magna   ignoratione   versari ,   quia    humana 


230 


LIB.  III.  DE  HOMimS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTL^. 


seientia  loiigo  tempore  ,  et  magno  labore  ac- 
quiritur,  adeo  ut  ad  unam  scientiam  perfecte 
acquirendam  vix  longum  vitse  tempus  suffi- 
ciat,  nedum,  ad  omnes ;  proesertim  cum  esset 
sola  inventione,  et  sine  disciplina  addiscenda, 
et  acquirenda,  quod  longe  difficilius  est.  Ter- 
tio ,  quia  impossibile  est  homini  solis  naturce 
sua3  viribus  scientiam  veritatum  etiam  natu- 
ralium  puram  ,  et  sine  admixtione  multorum 
errorum  inquirendo  ,  invenire.  Propter  quod 
ad  providentiam  auctoris  naturse  pertinuit  ho- 
minem  creare  ita  perfectum,  ut  sine  errore 
posset  naturales  veritates  intelligere.  Denique 
non  sohim  erat  futurus  Adam  Pater  csetero- 
rum  hominum ,  sed  etiam  Doctor  non  sohim 
in  rebus  fidei,  sed  etiam  in  rerum  naturahum 
cognitione ;  nam  etiam  iha  hominibus  neces- 
saria  est  in  omni  statu,  tam  innocentia?  ad  vitse 
tranquilhtatem,  et  jucunditatem,  etuthabe- 
ret  appetitum  sciendi  satiatum,et  ad  quamdam 
honestse  occupationis,  seu  exercitationis  par- 
tem  :  quam  naturae  lapsee,  ad  vitae  utihtatem, 
et  conservationem  :  ergo  sicut  Adam  creatus 
est  perfectus  ad  generandos  homines,  ita  e- 
tiam  ad  ihos  instruendos  et  docendos.  Atque 
ita  responsum  est  ad  rationem  dubitandi  in 
principio  positam,  et  magis  ex  sequentibus 
ehicidabitur. 

6.  Assertio  secunda  quod  scientia  rerum  na- 
turaliim  fuerit  in  Adam  ejusdem  sjjeciei  cum 
nostra.  — Inquirendum  enim  superest,  quahs, 
et  quanta  fuerit  hsec  Adami  scientia,  vel  in 
specie,  vel  in  individuo.  In  quo  imprimis 
quoad  speciem  dicendum  est,  scientiam  rerum 
naturalium  Adee  inditam  in  essentia  fuisse 
ejusdem  speciei  cum  scientia,  quse  discursu,  et 
inventione  humana  acquiri  potest,  quse  aho 
modo  dici  a  theologis  solet  per  accidens,  et 
non  per  se  infusa.  Et  ita  est  assertio  commu- 
niter  ab  eisdem  theologis  recepta,  docet  divus 
Thomas,  1  part.,  queest.  9i,  art.  2,  ad  i,  ubi 
bene  iham  exphcat  Cajetanus.  Ratio  autem  est, 
quia  iha  scientia  data  est  Adte  ad  perficien- 
dum  intellectum  ejus  intra  naturalem  ordi- 
nem,  et  secundum  capacitatem,  et  appetitum 
naturalem  sciendi :  ergo  debuit  esse  scientia 
naturahs  in  sua  substantia,  ac  proinde  tahs, 
quahs  naturahter  potest  acquiri,  quamvis  ex 
dono  Dei  fuerit  infusa.  Et  hoc  etiam  confirmat 
ratio  dubitandi  in  principio  posita.  Recte 
enim  ostendit  non  esse  sine  fundamelito  asse- 
rendum  datam  fuisse  Adse  scientiam  superio- 
ris  ordinis,  et  quasi  angehcam,  quia  ihud  luis- 
set  speciale  miracuhmi  uUra  naturse  debitum, 
imo  et  Eupra  naturalem  capacitatem,  quod 


sine  fundamento  fmgendum  non  est.  At  vero 
naturahs  scientia  est  proportionata  naturce, 
et  in  illo  statu  erat  satis  necessaria,  et  quam- 
vis  modus  ille  habendi  scientiam  per  infiisio- 
nem  absolute  supernaturalis  est,  nihilominus 
pro  illo  statu  erat  quodammodo  naturalis,  quia 
tunc  non  poterat  illa  perfectio  aliter  obtineri. 
Eo  vel  maxime,  quod  creabat  Deus  hominem 
ad  fmem  supernaturalem,  et  ideo  decrevit  iUi 
conferre  statum  quemdam  excellentiorem , 
quam  pura  hominis  natura  postulat,  ideoque 
quodammodo  connaturale  fuit  illi  statui,  ut 
natura  humana  immediate  a  suo  auctore  na- 
turalem  scientiam  acciperet. 

7.  Prinium  corollarimi  ex  proxime  tradita 
assertione  ostenditur.  —  Secundum  coroUarium 
bipartitum.  —  Tertiumcorollarium.  —  Ex  quo 
colligitur  primo,  talem  fuisse  illam  scientiam, 
ut  in  usu  ejus  habuerit  Adam  dependentiam  a 
phantasmatibus.  Probatur,  quia  hic  modus 
cognoscendi  speculando  phantasmata,  natura- 
lis  est  animae  conjunctse  :  ergo  eamdem  de- 
pendentiam  a  phantasmatibus  habuit  primus 
Iiomoin  suo  naturalimodo  intelligendi,  quam 
nos  habemus  :  ergo  eamdem  etiam  habuit  in 
usu  illius  scientiee,  quse  ejusdem  ordinis  erat 
cum  illa,  quse  in  nobis  est,  et  a  phantasia^  in 
suo  usu  pendet.  Unde  ulterius  infertur,  .spe- 
cies  intelligibiles  datas  Adre  cum  illa  scientia, 
quamvis  non  fuerint  per  sensus  acceptse.,  nec 
phantasmatatibus  abstractae  :  nihilominus  ta- 
les  fnisse,  quales  solent  per  sensus,  et  phantas- 
mata  acquiri.  Probatur  prior  pars,  quod  tales 
specics  non  fuerint  de  facto  acquisitaj,  sed  in- 
ditse,  quia  qui  dat  formam,  dat  consequentia 
ad  formam,  et  multo  magis  dat  antecedentia, 
quae  ad  convenientem  statum,  et  usum  talis 
formae  necessaria  sunt.  Sed  habitus  scientiae 
siue  speciebus  intelligibilibus  nou  posset  iu 
actum  prodire,  nisi  post  acquisitas  species,  at- 
que  ita  usus  talis  habitus  imperfectus  valde 
fuisset,  quod  est  et  illi  fmi  contrarium,  prop- 
ter  quem  infundebatur,  et  a  perfecto  modo 
operandi  Dei  alienum  :  ergo  sine  ulla  dubita- 
tione  cum  habitu  scientife,  infusee  sunt  Adse 
species  illarum  rerum,  qualis  erat  talis  scien- 
tia.  Altera  vero  pars  de  qualitate,  seu  modo 
talium  specierum  probatur  ex  priori  assertione, 
quia  species  esse  debent  proportionatae  habi- 
tui :  sed  habitus  seientioe  erat  infusus  tantum 
per  accidens  :  ergo  et  species  fuerunt  tantum 
per  accidens  infusEe,  ac  proinde  in  substantia 
naturales,  et  ejusdem  rationis  cum  illis,  quge 
a  phantasmatibus  abstrahi  possent.  Denique 
illoe  species  dabantur  ad  usum  uaturalem  ani- 


CAP.  IX.  AN  PRIMI  HOMINES  CUM 
mse  conjunctse ,  sed  hic  usus  est  intelligere 
cum  d'^pendentia  a  pliantasmatibus :  ergo  spe- 
cies  ad  hunc  intelligendi  modum  proportio- 
natae  fuerunt.  Unde  tandem  conchiditar^ 
etiam  fuisse  infusa  Adse  in  interno  sensu^  seu 
phantasia^  vel  cogitativa,  omnia  phantasmata 
ad  usum  ilhus  scientise^  et  specierum  intelhgi- 
bihum.  necessaria  :  quod  eisdem  rationibus 
cum  proportione  apphcatis  facile  ostendi  po- 
test.  An  vero  praeter  hanc  scieutiam  natura- 
lem  fuerit  aha  supernaturahs  cognitio  ,  vel 
scientia  Adce  infusa,  postea  dicemus. 

8.Z>e  objecto  ejusdem  scientue.  Acprimo  loco 
de  relms  materialibus. — Tertiaassertio  contra 
Cajetammi  et  commmiis. — Circa  perfectionem 
autem  individualem  ihius  scientias  nonnuha 
exphcanda  sunt.  Primum  est  circa  objectum, 
quas  res  per  illam  scientiam  Adam  cognoverit. 
Sunt  autem  res  naturahter  ab  homine  cogno- 
scibiles  triphcis  ordinis,  scihcet  res  materia- 
les,  res  summe  immateriales,  ut  est  Deus,  et 
res  medise,  ut  spirituales  creaturije,  et  de  singuhs 
dicendum  est.  De  primis  enim  fuit  singularis 
opinio  Cajetani,  Genes.  ■  2,  circa  illa  verba  : 
Adduxit  Deus  animalia  ad  Adam,,  ut  videret, 
quid  vocaret  ea.  Ex  quibus  cohigit  Adae  fuisse 
communicatam  scientiam  rerum  omnium  cor- 
porahum,  exceptis  coehs,  terra,  et;  maribus, 
quorum  notitia  (inquit)  liomini  ferfecte  com- 
municata  non  fuit.^  Sed  contrarium  docent 
communiter  doctores,  nam  D.  Thomas,  i  jj., 
queest.  94,  artic.  3,  absohite  dicit  :  Adam  lia- 
luisse  omnium  scientiam,  in  quibus  liomo  natus 
est  instrui.  Et  licec  sunt  omnia  illa,  quce  vir- 
tualiter  existunt  in  primis  principiis  per  se 
notis,  qucecimque  scilicet  naturaliter  Jiomines 
cognoscerepossunt.  Unde  infert,  in  solut.  ad  3, 
non  potuisse  Adam  proficere  in  scientia  quoad 
numerum  scitorum,  et  idem  docet  Bonaven- 
tura,  in  2,  distin.  23,  art.  2,  qua^st.  l,etHugo 
deSancto  Victore,  hb.  1,  deSacram.,  part.  6, 
cap.  12  et  in  13,  dicit  :  Rerum  omnium  visi- 
Mlium,  quce  cum  liomine,  et  propter  liominem 
factoe  erant,  perfectam  cognitionem  hominem 
accepisse,  mdli  dulium  esse  debet,  quontum  vi- 
delicet,  sive  ad  eruditionem  animce,  sive  ad 
corporalis  ustcs  necessitudinem  pertinere  vide- 
latur. 

9.  Verla  G-enesis  quitjus  Cajetani  nitehatur 
pro  assertione  retorquentur.  —  Qui  omnes  id 
cohigunt  ex  verbis  Moysis,  et  quibusCajetanus 
suse  opinionis  occasionem  sumpsit.  Possumus- 
que  ad  hominem  contra  ihum  argumentari. 
Nam  ex  eo,  quod  Adam  imposuit  nomina  ter- 
restribus  animahbus,  et  volatilibus,  ipse  col- 


PERFECTA  SCIENTIA  RERUM,  ETC.  231 

hgit,  etiam  piscium,  et  vegetabihum  scientiam 
communicatam  esse  Adamo,  vel  quia  est  ejus- 
dem  rationis,  vel  quia  in  majori  clauditur  mi- 
nus.  Unde,  a  fortiori,  videtur  ideni  conchiden- 
dum  de  omnibus  mixtis  inanimatis,  ut  sunt 
mineraha,  et  simiha  :  nam  hasc  etiam  minus 
perfecta  sunt,  quam  vegetabiiia.  Ergo  eadem 
ratione  idem  est  de  elementis  conchidendum, 
tum  quia  etiam  sunt  minus  perfecta,  tum. 
etiam,  quia  scientia  de  mixtis  sine  scientia 
simphcium  perfecte  haberi  non  potest.  Ergo 
immerito  Cajetanus  excipit  terram  et  mare, 
quae.  cteteris  elementis  ignobihora  sunt.  De  co3- 
hs  etiam  nuha  ratio  apparet,  cur  excipiantur, 
nam  etiam  ihi  sunt  minus  perfecti,  quam  ani- 
maha,  et  maxime  quam  ipsemet  homo  :  ergo, 
si  Adam  accepit  perfectam  scientiam  anima- 
hum,  et  ipsius  humanee  naturse,  cur  non  etiam 
coelorum  :  Prseterea  est  optima  ratio,  quia 
coeh  sunt  causse  universales  mixtorum,  et  si- 
mihum  effectuum  inferiorum  :  ergo  ad  per- 
fectam  harum  rerum  scientiam,  scientia  cce- 
lorum  necessaria  fuit.  Argumentor  prseterea, 
quia  hcet  inferiorum  rerum  cognitio  ad  usum, 
et  conservationem  corporahs  vitee  magis  for- 
tasse  necessaria  sit  :  ad  contemplationem,  et 
laudem  creatoris  cGslorum  scientia,  et  consi- 
deratio  magis  provocare  solet.  Adse  autem 
magis  est  data  scientia  propter  Dei  cognitio- 
nem,  et  laudem,  quam  propter  corporis  con- 
servationem,  vel  gubernationem,  quamvis  ad 
hanc  etiam  coelorum,  et  astrorum  scientiam 
non  parum  conducat.  Unde  confirmatur  haec 
ratio  ex  verbis  Sapientis  supra  ponderatis  : 
ostendere  illis  magnalia  opcrum  suorum,  ut 
nomen  sanctificationis  collaudent,  et  gloriam 
in  miraMlibics  illius,  ut  magnalia  enarrent 
operuni  ejus.  Iha  enim,  quae  in  ordine  natu- 
rah  dici  possunt,  maxime  magnaha  Dei,  sunt 
profecto  iha,  quse  in  coehs  Deus  operatus  est, 
et  iha  maxime  ad  laudem  Dei  hominem  exci- 
tant  :  ergo  iha  potissimum  comprehendunt 
verba  Sapientis. 

10.  Rationes  iandemp)ro  prima  assertione  ad 
Jianc  accommodatur .  —  Prseterea,  rationes  om- 
nes,  quibus  principalem  conclusionem  proba-  v 
vimus,  quae  ostendunt  scientiam  inditam  Adse 
debuisse  esse  perfectam  ex  parte  rerum  natu- 
rahter  ab  homine  cognoscibihum ,  tum  ex 
parte  Dei  infundentis  iham  scientiam,  nam 
opera  ejus  perfecta  sunt,  tum  ex  parte  appe- 
titus,  et  capacitatisnaturahshominisrecipien- 
tis,  nam  exparte  hominisestajquahs,  vel  certe 
major  ad  mehora,  et  coelestia  :  tum  denique 
ex  parte  fiuis  tam  actionis,  quam  contempla- 


232 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTI^. 


tionis^  nam  ad  utramque  ccelorum  cognitio 
inservire  potest.  Neque  aliqua  ratio  excipiendi 
coeloSj  vel  aliquid  simile^  verisimilis  afferri 
potest.  Nam  quod  Cajetanus  ponderat,  Ada- 
mum  imposuisse  nomina  brutis  animalibuS;, 
non  vero  astris^  quia  lioc  soli  Deo  reservatur, 
juxta  illud  Psalm.  146.  Qui  numerat  multitu- 
clinem  stellarum,  et  omniljus  eis  nomina  vocat, 
debilissimum  argumentum  est,  tum  quia  non 
omnibus  rebus,  quarum  scientiam  Adam  ha- 
buit^  nomina  imposuit;,  ut  ipse  etiam  Cajeta- 
nus  fatetur  :  tum  etiam^  quia  falsum  est  per- 
fectam  notitiam  ccelorum^  et  stellarum  solius 
Dei  esse  propriam  :  nam  exparte  objectietiam 
Angeli  illam  habent,  et  maxime  connaturalem. 
Et  Salomoni  etiam  Deus  illam  commuiiicavit, 
nam  inter  aUa^  qua3  ipse  numerat  Sapientise  1, 
quorum  scientiam  veram  a  Deo  accepit,  ponit 
vicissituclinum.  perm.utationes,  et  commmtationes 
temporum,  cinni  cursus,  et  stellarum  disposi- 
tiones.  Unde  novum  argumentum  sumi  potest, 
nam  si  Salomon  hanc  scientiam  recepit;,  mul- 
to  certe  magis  Adam^  quia  vel  majorem;,  vel 
certe  non  inferiorem  scientiam  accepit. 

41.  Notatio  Umitcms  et  exflicans  tertiam, 
assertionem.  —  Advertendum  est  auteni;,  hoc 
totum  intelligendum  esse  de  perfecta  scientia 
humana.  Nam^  ut  diximus,  scientia  illa  Adte 
non  fnit  per  se,  sed  per  accidens  infusa,  et 
ideo  scientia,  quam  habuit  de  coeHs  (sicut  et 
de  aliis  rebus)  non  transcendit  in  specie,  et 
substantia  illam  scientiam,  quam  per  sensus, 
et  per  effectus,  potest  humana  natura  de  stel- 
lis,  seu  coeliscomparare.  Et  ex  hac  parte  potuit 
illa  scientia  Adse  nou  esse  quidditativa  cogni- 
tio  coelorum^  nec  comprehensiva  omnium  vir- 
tutum  stellarum,  et  respective  etiam  potuit 
eadem  scientia  Adte  esse  minus  perfecta  de 
coeUs,  quam  de  aliis  rebus  propinquioribus 
sensibus^  quia  homo  perfectius  cognoscere  po- 
test,  quse  sensibus  magis  propinqua,  et  pro- 
portionata  sunt^  quam  ea,  qu»  a  sensibus  lon- 
ge  distant.  In  eo  tamen  gradu,  in  quo  scientia 
de  coeUs  ab  hominibus  acquiri potest,  Adamus 
iUam  perfectam  habuit,  et  quidquid  vel  unus, 
vel  phires  homines  longo  tempore,  et  magna 
industria^  ac  muUipUci  observatione  de  coeUs, 
aut  elementis,  aut  mixtis  consequi  possunt,  id 
totum  per  hanc  scientiam  Adamo  inditumest. 
Et  e  contrario  quod  humana  diUgentia,  ct  vir- 
tute  sciri  nonpotest  inquirendo,  sub  iUa  etiam 
scientia  comprehensum  non  est. 

12.  Primum  corollarium  scientiam  illam  non 
se  extenclere  ad  futura  liiera. — Ad  effectus  fii- 
turos  a  casu  quousque  se  extenderit. — Et  hinc 


fit  primo,  ut  per  iUam  scientiam  non  cogno- 
verit  Adam  omnia  futura  contingentia,  iUa 
prsecipue  quae  ex  Ubero  arbitrio  pendent,  quia 
nuUum  est  medium,  quo  possit  homo  natura- 
Uter  haec  certo  cognoscere .  De  his  vero  futuris 
contingentibuSj  quse  ex  soUs  causis  naturaU- 
bus  sese  impedientibus^  sine  interventu  Uberi 
arbitrii  proveniunt^  quia  in  tota  coUectioue 
causarum  necessitatem  habent,  dubitari  po- 
test,  an  potuerit  Adam  per  hanc  scientiam  iUa 
cognoscere,  sicut  de  AngeUs  in  superioribus 
afUrmavimus.  Et  sine  dubio  ex  parte  objecti 
non  est  repugnantia  :  an  vero  excedat  capaci- 
tatem  Immanam,  et  ideo  excedat  totam  latitu- 
dinem  scientiae  humanse,  etiam  per  accidens 
infusse^  mihi  incertum  est.  Verisimile  autem 
videtur,  aUqua  liujusmodi  futura,  quando  non 
pendent  ex  concursu  muUarum  causarum,  po- 
tuisse  subhanc  scientiam  cadere,  quia  non  ex- 
cedit  capacitatem  humanam,  posse  simul  col- 
lectionem  iUarum  causarum,  et  totam  vim 
agendi^  et  resistendi  earum  considerare,  et  ex 
eis  cognoscere,  quid  ex  eis  intaU  eventu  pro- 
veniet,  quamvis  respectu  unius,  vel  alterius 
causee  contingens  sit.  Secus  vero  esse  potest, 
si  tot  causce  concurrant,  vel  concurrere  va- 
leant,  ut  omnes  iUas  simul  comprehendere^  et 
animadvertere,  supra  humanum  ingenium  na- 
turaliter  sit.  Et  ideo  dicendum  videtur,  sim- 
pUciter  non  potuisse  Adanjum  h£ec  omnia  con- 
tingentia  per  lianc  scientiam  cognoscere,  Ucet 
fortasse  aUqua  faciUora  potuerit.  Praiterquam, 
quod  in  his  omnibus  semper  potest  Uberum 
arbitrium  vel  Dei,  vel  hominum  intervenire, 
cursimique  naturaUum  causarum  aUquo  mo- 
do  impedire,  et  ex  parte  nunquam  poterit  ta- 
Us  cognitio  esse  omnino  certa.  Nam  Ucet  for- 
tasse  aliquando  actio  Uberi  arbitrii  iuterven- 
tura  non  sit,  hoc  ipsum  non  poterat  homo  per 
hanc  scientiam  certo  cognoscere. 

13.  Secundum  corollarium  quousque  se  ex- 
tenderit  adfrceterita.  — Secundo  colUgitur  ex 
dicto  principio,  non  potuisse  Adam  per  hanc 
scientiam  cognoscere  prseterita,  ut  prffiterita 
sunt,  nisi  quatenus  ex  prsesentibus  indicantur, 
ut  verbi  gratia  videndo  coelum  per  hanc  scien- 
tiam  optime  potuit  Adam  cognoscere,  coelum 
fuisse  creatum,  quando  autem,  vel  quanto 
tempore,  antequam  ipse  fieret,  coelum  esset 
creatum,  cognoscere  non  potuit,  quia  iUud 
prius  manifestabatur  sufiicienter  in  effectu 
prsesenti,  non  tamen  hoc  posterius.  Et  ratio 
est,  quia  prfeteritum  non  potest  naturaliter  co- 
guosci  in  seipso  per  humanam  scientiam^  cum 
neque  per  angeUcam  cognoscatur,  et  ideo  tan- 


CAP.  IX.  AN  PRIMI  HOMINES  CUM 
tum  cognoscitur^  vel  per  efFectum  prsesentem^ 
ut  dictum  est^  vel  per  memoriam,  quas  for- 
maliter  loquendo  non  potest  esse  infusa,  ut  de 
Angelis^  lib.  2^  cap.  12;,  dixi,  sed  debet  esse 
relicta,  ex  pra^cedenti  cognitione.  Et  ita  talis 
cognitio  prceteriti  reducitur  ad  aliquid  manens 
in  praesenti  ex  cognitione  prseterita^  quamvis 
differat^  quia  illud,  quod  in  pra3senti  manet, 
non  est  medium  cognitum,  sed  species  intelli- 
gibilis,  per  quam  rei  prius  visse  recordamur. 
Possunt  etiam  prseterita  per  relationem/  seu 
testimonium  cognosci,  sed  illa  cognitio  non 
pertinet  ad  scientiam^  de  qua  tractamus^,  sed 
ad  fidem  divinam^,  et  liumanam. 

1-4.  Tertum  corollariwn  qitousque  se  exten- 
'  derit  acl  prcesentia  materialia  in  communi. — 
Quoiisque  ad  eorum  singularia. — Tertio  colli- 
gitur  ex  dictis,  quid  de  cognitione  rerum  pra3- 
sentium  etiam  materialium  dicendum  sit.  Pos- 
sumus  enim  loqui  vel  de  speciebus,  seu  es- 
sentiis  rerum  materialium;,  vel  de  individuis 
existentibus.  Priori  modo  jam  dictum  est^  co- 
gnovisse  Adam  per  banc  scientiam  omnes  res 
de  facto  creatas,  nam  humana  scientia  ultra 
illas  non  extenditur,  nimirum  ad  ea,  quse 
Deus  creare  potest,  creata  vero  non  sunt  : 
quia  hsec  naturahLer  scibiha  non  sunt,  nec 
homo  de  ilhs  species  comparare  potest  :  ad 
creata  vero^  liumana  scientia,  quantum  est  ex 
se,  extendi  potest  ahquo  modo.  Posteriori  au- 
tem  modo  non  est  necesse,  ut  per  hanc  scien- 
tiam  Adam  cognoverit  res  omnes  singulareS;, 
ac  materiales  actu  existentes.  Ita  docent  D. 
Thomas  et  omnes  in  hac  materia.  Et  imprimis 
si  verum  est,  intehectum  hominis  non  habere 
in  Iiac  vita  proprias  species  individuorum^ 
consequenter  dicendum  erit,  nec  Adamum  ha- 
buisse  species  illorum,  et  licet  habere  potuerit 
phantasmata,  tamen  verisimile  non  est,  ha- 
buisse  illa  omnium  individuorum  jam  creato- 
rum,  nedum  omnium  postea  futurorum.  So- 
lum  ergo  credendum  est^  in  singuhs  rerum 
naturis  habuisse  species,  vel  phantasmata  ali- 
cujus  individui,  vel  aliquorum,  quia  inde  per- 
fici  solet;,  et  distinctior  esse  speciei  cognitio. 
Tamen  ubi  individuorum  multitudo  magna 
erat,  non  fuit  necessarium  individuorum  om- 
nium  habere  proprias  species,  quia  hoc  neque 
ad  perfectionem  intellectus  per  se  pertinet, 
neqne  etiam  ad  cognoscendam  perfecte  speci- 
ficam  essentiam,  multum  refert,  et  ideo  eorum 
tantum  cogiiitionem  accepit,  quas  ad  usum^  et 
ad  instructionem  aliorum  sufficerent.  Pieliqua 
vero  vel  per  propriam  experientiam  cognovit, 
vel  si  nunquam  sensibus  occurrerunt  sine  im- 


PERFECTA  SCIENTIA  RERUM,  ETC.  233 

perfectione  privativa  (ut  vocant)  ignorari  sem- 
per  potuerunt. 

15.  Quartwn  corollaritm  quod  non  se  exten- 
derit  ad  internas  cogitationes.  —  Quarto  colli- 
gitur  ex  dictis  non  cognovisse  Adamum  per 
hanc  scientiam  aliorum  hominum  internas 
cogitationes  etiam  existentes.  Hoc  etiam  cer- 
tum  est  apud  omnes,  quia  hse  cogitationes 
non  cadunt  sub  humanam  scientiam,  ut  est 
in  Scriptura  notum.  Etratione  patet,  quia  nul- 
lum  est  medium  quo  possit  homo  naturaliter 
in  hujusmodi  actuum  cognitionem  pervenire. 
Item,  quia  etiam  Angeli  non  habuerunt  scien- 
tiam  harum  cognitionum  per  species  sibi  a 
principio  infusas  :  ergo  multo  minus  homo 
illam  habuit.  Imo  in  hoc  inferior  invenitur, 
quod  Angelus  licet  non  videat  actus  intellec- 
tus,  et  voluntatis,  videt  saltem  actus  phanta- 
sia3,  et  appetitus  sensitivi :  Iiomo  vero  neque 
hoc  potest  penetrare,  et  ideo  neque  Adamus 
per  suam  scientiam  illos  actus  cognoscere  va- 
lebat.  Hoc  autem  totum  intelligendum  est  de 
scientia  evidente ,  intuitiva ,  seu  experimen- 
tali  talium  actuum,  nam  cognitio  aliqua  ab- 
stractiva  per  signa^,  conjecturas,  vel  effectus 
haberi  potest,  non  solum  ab  Angelo,  sed  etiam 
ab  Iiomine  de  his  actibus.  Et  ad  hujusmodi 
cognitionem  utilis  esse  poterat  Adse  scientia 
inf asa,  nam  licet  sola  non  sufficeret,  quia  ne- 
cessarium  erat  experiri  signa,  vel  effectus  ta- 
Uum  actuum,  nihilominus  ad  connexionem 
inter  talia  externa  signa,  et  tales  actus  inter- 
nos  universalis  scientia  infusa  multum  deser- 
virepoterat.  Et  hsec  sufficiuntde  objecto  illius 
scientise,  quantum  ad  res  materiales  attinet;, 
sub  quibus  hominem  cum  suis  actibus  com- 
prehendimus. 

16.  Secundo  loco  mdendum  an  dicta  scientia 
com.plectatur  in  suo  ohjecto  rem  summe  imma- 
terialem.  —  Assertio  quarta  id  affirmans. — 
Secundo  loco  dicendum  est  de  Deo,  qui  est  su- 
premum  intelligibile  objectum.  Et  imprimis 
dicimus  scientiam  Adoe.  infusam  Deum  sabob- 
jecto  suo  comprehendisse,  imo  propter  illius 
cognitionem  prsecipue  datam  esse.  Probatur;, 
quia  DEUS  potest  ab  homine  naturaliter  co- 
gnosci,  et  est  prsecipuum  objectum,  et  fmis  to- 
tius  humanse  scieutias,  sed  scientia  Adae  fuit 
perfectissima  intra  capacitatem  scientiai  hu- 
mansc  :  ergo.  Item  cum  Deus  sit  universalis 
causa  omniimi  rerum,  nullius  rei  creatse  po- 
test  esse  perfecta  cognitio,  si  ignoretur  Deus. 
Vel  e  contrario  cum  res  creatte  perfecte  cogni- 
t£e  ducant  in  cognitionem  Dei,  cujus  sunt  ves- 
tigia,  non  potest  esse  scientia  perfecta  de  crea- 


234 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  irfNOCENTI^. 


turis  qiiin  aliqno  modo  snli  objecto  sno  Denm 
comprehendat  :  ergo  de  scientia  Adte,  cnm 
fnerit  valde  perfecta,  idem  necessario  dicen- 
dnm  est.  Gonsequenter  tamen  addendum  est, 
Denm  non  fnisse  comprehensnm  suh  hac  scien- 
tia,  nisi  qnatenus  ex  creaturis  visihihbns  co- 
gnosci  potest.  Prohatnr,  quia  scientiahumana, 
qnte  per  himen  naturale  intellectns  comparari 
potest,  non  aUter  attingit  DEUM ;  sed  scientia 
infnsaAdse  fnit  ejnsdem  speciei  cum  acquisita : 
ergo  non  aliter  attingehat  Denm.  Preeterea 
dictum  est,  Adam  non  cognovisse  per  hanc 
scientiam^  nisi  per  conversionem  ad  phantas- 
mata  :  ergo,  cum  Adam  de  Deo  cogitabat  per 
hanc  scientiam,  etiam  convertebatnr  ad  phan- 
tasmata  :  ergo  non  cognoscebat  ilhim^  nisi 
qnatenus  potest  aUqno  modo  ex  rebns  seusi- 
biUbns  cognosci,  qnia  de  his  tantnm  rebns 
dantnr  in  nobis  phantasmata.  Unde  a  fortiori 
conchiditnr  non  habuisseAdam  inhac  scientia 
speciem  inteUigibilem,  qnte  Denm  ipsum  di- 
recte  reprasentaret;,  quia  taUs  species  Ucet 
esset  possibiUs,  non  esset  per  accidenS;,  sed  per 
se  infusa  :  diximns  antem  totam  hanc  scien- 
tiam  Adse  fuisse  tantum  per  accidens  infusam. 
Item  neque  Angelornm,  neque  ipsins  mate- 
riaUs  snbstantiaj  proprias  species  accepit .  quia 
per  sensns  non  abstrahuntnr  :  ergo  mnUo  mi- 
nns  hahuit  speciem  Dei.  Contrarium  tamen 
solet  trihni  Scoto,  in  2,  distin.  3,  qua?st.  9,  sed 
ibi  tantum  de  AngeUs  loqnitur.  Et  Ucet  obiter 
dicat  hominem  in  statu  innocentifB  habere  po- 
tuisse  notitiam  Dei  aUqiio  modo  distinctam, 
tamen  statim  addit^,  AngeUim  potnisse  habere 
perfectiorem.  Sed  qnidquid  ipse  senserit  snpra 
ostendimus^  iUam  sententiam  esse  falsam,  et 
impossibilem  etiam  in  AngeUs  :  ergo  muUo 
magis  in  homine. 

47.  D.  Thomas  olijicitur. — Objiciet  fortasse 
aUquis  doctrinam  D.  Thomte,  d.  qnsest.  93^ 
artic.  \,  ubi  postquam  dixit,  Adamnm  in  statu 
innocentise  non  vidisse  Denm  per  essentiam^ 
snbdit,  cognovisse  Denm  aUiori  cognitione^ 
quam  nos  cognoscaraus,  ac  subinde  habnisse 
cognitionem  mediam  inter  cognitionem  nos- 
tram  et  beatorum.Undevidetnrsentire^scien- 
tiam  hanc,  quam  Adam  de  Deo  habuit,  fnisse 
aUerius  rationis,  qnam  scientia  uostra,  et  ab 
omni  iUa,  qnas  de  Deo  potest  ah  homine  ratio- 
naUter  acqniri.  Et  statim  differentiam  assi- 
gnare  videtnr,  quia  homo  tantum  per  effectus 
sensibiles,  Adam  vero  per  inteUigibiles  Deum 
contemplabatur,  c[nia  cnm  esset  creatus  rectns^ 
non  impediedalicr  (ait  D.  Thomas)  per  res  ex- 
teriores  a  clara,  et  firma  contemploMone  intel- 


ligiMliim  effectuum,  quos  ex  rrradiatione  pri- 
mm  ijeritatis  percipiehat.  Considerandum  ta- 
men  est  aUnd  esse  loqui  absolute  de  cognitione 
Adse  :  aUud  vero  de  cognitione  particulari  per 
hanc  scientiam  per  accidens  infnsam,  vel  etiam 
per  cognitionem  simpUciter  naturalem.  D. 
Tliomas  ergo  in  illo  articulo  abstracte  loqui- 
tur  de  cognitione  sive  natnraU,  sive  gratnita, 
nt  in  fine  corporis  aperte  declarat.  Deinde 
comparatio  inter  scientiam  Adse,  et  nostram 
de  Deo  fieri  potest,  vel  in  perfectione  essentiaU, 
vel  tantum  in  accidentaU. 

18.  Respondetur  jam  ad  ohjectionem  ex  D. 
Thoma. — Dico  ergo  coguitionem,  quam  Adam 
habnit  de  Deo  scientiam  infnsam  per  accidens, 
non  fuisse  essentiaUter  perfectiorem ,  quam 
sit  nostra  cognitio  naturaUs  Dei  in  prsesenti 
statu.  Hoc  probant  rationes  factse.  Probabile 
antem  est  excessisse  in  perfectionibns  acci- 
dentaUbns,  et  praisertim  in  actnaU  considera- 
tione,  quia  primus  homo  in  sua  creatione  non 
habebat  iUa  impedimenta,  quse  ad  contem- 
plaudum  plane  Deum  nos  habemus.  Differen- 
tia  autem  iUa  de  cognitione  per  effectus  sen- 
sibiles,  vel  inteUigibiles  fortasse  magis  habet 
locnm  in  cognitioue  supernaturaU,  de  qua  pos- 
tea  dicemns,  nnnc  enim  tantnm  de  naturaU 
tractamus.  Et  in  hac  non  video,  per  quos  ef- 
fectus  inteUigibiles  potnerit  Adam,  magis 
quam  nos  Deum  cognoscere,  quia  vel  iUi  sunt 
AngeU,  et  iUos  fere  tam  imperfecte  cognosce- 
hat  Adam,  sicnt  nos^  ui  statim  dicam.  Yel  sunt 
anima  ipsa  cum  actibns  ejus,  quos  ipsi  in  no- 
bis  experimur,  et  ex  iis  etiam  nos  possumus 
cognoscere  Deum,  et  praeterea  qncecumqne 
sint  ista  inteUigibiUa,  non  possumus  ad  iUa 
pervenire,  nisi  per  sensibiUaj  uec  illa  conci- 
pere,  nisi  cum  connexione  ad  phantasmata, 
quam  imperfectionem  etlam  in  primo  statu 
Adam  habuit.  Igitur  sohim  potuit  excedere  nos 
in  hac  cognitione  quoad  accidentalem  perfec- 
tionem,  quia  et  propter  animi  tranquiUitatem 
magis  poterat  attendere  ad  h£ec  inteUigibiUa 
uaturaUacoutemplanda,cum  ordine  ad  Deum: 
et  propter  Uabitum^  et  species  infnsas  valde 
perfectas  etiam  ipsos  actus,  per  quos  cogno- 
scitur  Deus,  perfectius  cognoscehat,  qute  tota 
differentia  respectn  cognitionis  Dei  accidenta- 
Us  est. 

10.  Secimdo  loco  mdendmn  an  dicta  scien- 
tia  complectatur  in  suo  oljccto  Angelos.  - 
Partis  negantis  argumentum.  — Assrrtio  quin- 
ta  affirmans  prolatur. — Tertio  loco  posui- 
mus  Angelos  in  latitudiue  hujus  objecti, 
quod  videri  potest  dubium,    quia  Ucet   An- 


CAP.  IX.  AN  PRIMI  HOMINES  CUM 
geli  in  natiira  propinqiiiores  homini  sint, 
quam  Deus,  in  cognitione  magis  ab  illo  dis- 
tant,  quia  tam  ipse  liomo,  quam  aliae  res  uni- 
versi  non  ita  ab  Angelis  sicut  a  Deo  pendent. 
Niliilominus  tamen  verisimile  est  etiam  Ange- 
los  fuisse  comprehensos  sub  hac  scientia  Ada3. 
Probatur  primo,  quia  philosoplii  Gcntiles  sine 
revelatione,  aliquam  notitiam  Angelorum  ha- 
buerunt  per  scientiam  acquisitam,  et  inven- 
tionem  :  ergo  comprehenduntur  Angeli  ahquo 
modo  sub  adsequato  objeeto  humanse  scientisBe 
acquisitse  :  sed  quidquid  naturahter  cognosci 
potest  ab  homine,  perfectius  fuit  cognitum  ab 
Adamo  per  scientiam  infusam  :  ergo  illa 
etiam  extensa  fuit  ad  Angelos.  Dices,  philoso- 
phos  non  habuisse  notitiam  Angelorum  per 
solam  inventionem  ex  effectibus,  sed  per  tra- 
ditionem  ahquam  humanam.  Velsi  exeffecti- 
bus  aliquid  intellexerunt,  ihi  non  fuerunt  ef- 
fectus  mere  naturales,  sed  hberi,  et  extraor- 
dinarii  a  bonis,  vel  frequentius  a  mahs  Angehs 
facti,  quorum  cognitio  nec  in  Adam  fuit,  nec 
ad  naturalem  hominis  cognitionem  per  se  per- 
tinet.  Respondetur,  Aristotelem  ex  motibus 
coelorum  cognovisse  intelligentias  motrices 
eorum,  et  inde  etiara  in  aliquam  cognitionem 
phudum  substantiarum  separatarum  supra 
coehim  habitantium  pervenisse,  ut  ex  8.  Phy- 
sicor.,  et  ex  12,  Metaphysicse,  et  ex  1,  de  Coelo 
cohigitur,  et  notavit  Eugubius,  Hbr.  A,  de 
peren.  Pliilos.,  cap.  2,  unde  quodde  traditione 
dicitur,  magis  incertum  est  :  quod  si  ahqua 
fuit,  videtur  quidem  emanasse  ex  prsedictis 
sensibihus  efFectibus,  qui  virtute  dsemonum, 
vel  ahorum  spirituum  fiunt,  et  per  quamdani 
experientiam,  idiique ,  et  semper  iunotuisse 
honiinibus  videntur.  Sed  hic  etiam  modus  co- 
gnitionis  fuit  possibilis  per  scientiam  infusam 
primorum  hominum.  Unde  existimo  quando 
serpens  tentavit  Evam,  per  hanc  scientiam  in- 
tehigere  potuisse  eum,  qui  loquebatur  non 
fuisse  verum  animal  irrationale,  sed  fuisse 
aliquem  spiritum  separatum,  qui  illo  corpore 
sub  illa  figura  ad  secum  loquendum  uteba- 
tur. 

20.  Quomodo  dicta  scientia  attingelat  Ange- 
los. — Ut  autem  lioc  magis  declaretur,  addimus, 
Angelos  non  ita  fuisse  sub  hac  scientia  Adaj 
comprehensos,  ut  directe  et  per  proprias  spe- 
cies  illos  potuerit  Adam  cognoscere,  quia  hu- 
jusmodi  species  non  sunt  connaturales  homini, 
quia  non  possunt  per  sensus  acquiri.  Unde  hcet 
fortasse  anima  separata  talium  specierum  ca- 
pax  sit,  et  directe  ac  proprio  conceptu  Angelos 
cognoscere  possit,  nihilominus  tahs  cognitio. 


PERFECTA  SCIENTIA  RERUM,  ETC.  235 

vel  species  Angeh  primo  homini  communicata 
non  est,  quia,  ut  diximus,  cognoscebat  cum 
dependentia  a  phantasmatibus,  quam  anima 
separata  non  liabet.  Sohim  ergo  per  eflfectus,, 
et  per  species  rerum  materialium,  et  maxime 
per  cognitionem  animse  suse,  potuit  Adam  se- 
cundum  hanc  scientiam  Angelos  cognoscere. 
Ulterius  vero  animadverti  potest,  duo  posse  de 
Angehs  naturahter  cognosci,  scilicet,  vel  esse 
possibiles,  vel  esse  factos.  Primum  istorum  po- 
terat  pcr  lianc  scientiam  cognosci  cum  eviden- 
tia  quadam  et  certitudine  naturah,  quamvis 
confuso  quodam  et  imperfecto  modo,  quantum 
ad  modum  concipicndi  Angelorum  essentiam 
et  naturam  possibilem.  Declaratur  prior  pars, 
quia  quod  Angelus  sit  possibilis  non  pendet  ex 
hbcra  vohmtate  Dei,  sed  est  necessarium  ex  vi 
omnipotentiaa  ejus  cum  non  repugnantia  ex 
parte  tahs  objecti:  sed  Adam  cx  effectibus  Dei 
cognoscebat  evidenter  omnipotentiam  ejus,  ut 
ex  dictis  patet,  et  poterat  etiam  cognoscere  non 
repugnantiam  ex  parte  spirituahum  substan- 
tiarum,  nam  hanc  sufficienter  ostendit  ipsa 
anima  rationalis,  ut  supra  in  principio  liujus 
operis  deductum  est.  Imo  videtiu^  illa  non  re- 
pugnantia  per  se  nota  ex  terminis,  supposita 
cognitione  Dei,  qui  est  suprema  substantia  spi- 
ritualis  completa,  quia  non  est,  unde  repugnet, 
dari  aliquam  participationem  ejus,  qua3  in  eo- 
dem  gradu  completa  substantia  sit.  Secundum 
autem,  scilicct  has  substantias  esse,  pendet  ex 
voluntate  Dei  libera,  et  ideo  naturaliter  minus 
notum  est  hominibus,  et  fnit  etiam  primo  ho- 
mini.  Nihilominus  tamen  magna  probabilitatc, 
ct  vehementi  conjcctura  id  assequi  potuit  mul- 
to  perfectius,  quam  philosophi  naturales  id 
cognoverunt.  Utraquc  tamen  cognitio  erat  per 
conceptus  universales,  quia  Angeli  utroqiie 
modo  ex  vi  effectuum  solum  concipiuntur  sub 
ratione  substantiee  spiritualis,  intellectualis  et 
creatse,  ac  completffi,  et  indcpendentis  a  cor- 
pore  in  sua  cognitione,  sicut  etiam  in  essc,  et 
in  eo  gradu  cognoscitur  esse,  vel  posset  esse 
multitudinem  et  varictatem,  quse  omnia  con- 
fusa  et  universalia  sunt.  Neque  ex  vi  hujus 
scientiee  habuit  Adam  principia,  per  se,  quee  in 
cognitionem  magis  propriam ,  aut  distinctam 
Angelorum  perveniret. 

21 .  Cujus  perfectionis  esentialis  fuerint  ac- 
tus  prcedictce  scientice. — Cujus  item  perfectionis 
accidentalis. — Atque  ex  his,  quse  de  natura  et 
objecto  hujus  scientise  diximus,  facile  intelligi 
polest,  quales  et  cujus  perfectionis  actushujus 
scientioe  fuerint :  jam  cnim  dictum  est,  ipsam 
scientiam  fuisse  ejusdem  speciei  cum  acquisita 


236  LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREAT 

liumana:  inde  ergo  optime  sequitnr^  actus  in- 
telligendi,  quos  Adam  per  lianc  scientiam  lia- 
bere  potuit;,  ejusdem  speciei  fuisse  cum  actibus^ 
quos  nos  exercemus.  Quia  actus  proportionati 
sunt  habitibus  et  speciebus^  a  quibus  proce- 
dunt :  et  similiter  actus  procedentes  ab  habiti- 
bus  ejusdem  speciei  sunt  cum  actibus  preece- 
dentibus,  qui  habitus  efficiunt,  vel  efficere 
possunt.  Nihilominus  tamen  in  modo^  seu  per- 
fectione  accidentah  usus  ilhus  scientiae^  et  ac- 
tus  ejus  multis  rationibus  cseterorum  hominum 
actus  excedere  potuerunt.  Primo  propter  excel- 
lentiam  ingenii^  quamin  Adamo  fuisse  diximus. 
Secundo  propter  optimum  corporis  tempera- 
mentum  et  magnam  perfectionem  internorum 
et  externorum  sensuum^  qua3  ad  munus  intelH- 
gendi  multum  juvat.  Tertio,  quia  verisimile 
est^  species^  et  pliantasmata  a  Deo  infusa  fuisse 
perfectissima  et  subtilissima  intra  uaturalem 
ordinem,  et  habitum  ipsius  scientiee  fuis.se 
valde  intensum.  Denique  habuit  Adam  in  illo 
statu^  ut  infra  dicemus,  quamdam  naturae  in- 
tegritatem  per  subordinationem  appetitus  in- 
ferioris  ad  superiorem,  qua3  omnem  animee 
pertm-bationem  et  invohmtariam  distractio- 
nem  auferebat :  quae  animi  compositio  ad  per- 
fectam  intelligentiam  et  considerationem  mul- 
tum  juvat.  Igitur  ex  his  principiis  et  circum- 
stantiis  facile  intelhgitur,  actus  hujus  scientiae 
fuisse  longe  majoris  perfectionis ,  quam  in 
ceeteris  hominibus  esse  soleant. 

22.  AnillaAdami  scientia  fuerit  dtsmrsiva. 
—  Be  disciirsu  per  successionem  responsio  ex 
Ariminensi.  —  Dubitari  vero  potest,  utrum  in 
cognitione  per  hanc  scientiam  Adam  fuerit 
usus  discursu^  et  illo  indiguerit.  Est  autem 
duplex  discursuSj  unus  tantum  successivus^ 
ahus  causahs,  seu  illativus^  ut  in  hb.  2,  de  An- 
gehs^  cap.  33;,  exphcuimus^  et  de  utroque  in- 
terrogari  potest.  Nam  de  primo  invenio  Gre- 
gorium,  in  2,  d.  11,  qujBst.  i,  art.  1,  circa  pri- 
mam  conclusionem  dicentemhominemin  statu 
innocentise  et  naturahs  integritatis  simul  po- 
tuisse  uti  omnibus  speciebus  quas  in  mente 
habebat,  atque  ita  potuisse  simul  actu  intehi- 
gere  omnia,  quEe  habitu  sciebat.  Ex  quo  recte 
sequitur  non  indiguisse  discursu  successivo,  per 
quem  non  omnia  simul  sed  successive  cogno- 
scuntur.  Fundamentum  Gregorii  est,  quia  nunc 
tarditas  et  successio  cognitionis  nostrse  prove- 
nit  ex  corpore  corruptibih,  quod  aggravat 
animam :  sed  in  Adam  non  erat  lioc  impedi- 
mentum,  nam  ex  peccato  ortum  est,  ut  sentit 
Augustinus  4,  Genes.,  ad  htter.,  cap.  32  et  15, 
de  Trinitate,  cap.  24,  ergo  potuit  Adam  absque 


ONE,  AC  STATU  INNOCENTI^. 
impedimento  corporis  omnia  simul  contem- 
plari,  quse  sciebat. 

23.  Improhatur  respcnsio.  —  Heec  vero  sen- 
tentia  parum  vel  nihil  probabihtatis  habet,  ut 
recte  notavit  Capreohi.5,  in  2,  d.  3,  quaest.  2, 
art.  3,  ad  2,  cont.  9  concL  et  ad  4,  Gregorii, 
cont.  eamdem.  Idemque  habet  Major  in  cadem 
dict.  qusest.  5,  §  Proriter  ista,  qui  tamen  addit, 
potuisse  Adam  ante  peccatum  habere  plures 
notitias  simul,  quam  post  peccatum  quod  est 
verisimile,  propter  circumstantias  ilhus  status 
supra  ponderatas.  Quod  autem  non  potuerit 
simul  habere  omnes  actus,  ad  quos  habebat 
species,  satis  evidens  est;  quia  neque  Augeh 
hoc  possunt,  ut  supra  ostendimus.  Unde  con- 
stat  hanc  impotentiam  in  nobis  non  provenire 
ex  corporis  corruptibilitate  et  defatigatione, 
sed  ex  intrinseea  limitatione  intellectus  hu- 
mani,  qui  phuubus  intentus  miuor  est  in  sin- 
guhs.  Cujus  etiam  signum  est,  quia  in  initio 
cogitationis,  prius  quam  sensus  defatigentur : 
experimur  eamdem  difficultatem  in  attentione 
ad  res  varias  simul,  et  per  diversos  actus,  seu 
per  modum  plurium.  Et  ita  possunt  accommo- 
dari  csetera,  quee  in  simih  puncto  de  Angelis 
diximus  in  proprio  tract.,  lib.  2,  cap.  37. 

24.  Ad  Augustimm  allatimi  in  fine  n.  22. — 
Ncque  contra  hoc  obstant,  qu£e  ex  Augustino 
Gregorius  adducit,  nam  in  priori  loco  Genesis 
non  tractat  de  scientia  Adse,  sed  de  nostra,  nec 
de  usu  scientiffi  infusa?,  sed  de  illa  scientia  re- 
rum,  quam  per  sensus  acquirimus,  de  qua 
manifestum  est  tardius  et  difficihus,  et  magna 
temporis  mora  fieri  propter  corpus  coruptibile, 
quod  aggravat  animam.  Unde  non  fit  in  statu 
innocentiaj  nullamfuisse  necessariam  temporis 
moram  ad  cogitandum  de  rebus  omnibus,  et 
muho  magis  ad  consequendam  illarum  scien- 
tiam,  si  denuo  fihis  Adce  per  proprios  actus 
acquirenda  esset.  Sed  lioc  labore  sic  acquirendi 
scientiam  non  indiguit  Adam,  et  in  hoc  sensu 
videtur  loqui  Augustinus  in  aho  loco  de  Tri- 
nitate  cum  dicit :  Qluod  homines  non  lahorarent 
in  intelligendo  (utique  inquirendo)  natuiam 
mentis  Jmmanre,  et  inx  ad  certum  aliquid  per- 
venirent,  nisi  poenalihus  tenehris  involuti,  et 
onerati  corpore  corruptihili,  quodaggravat  ani- 
mam.  Addi  etiam  potest  nunc  impediri  ssepe 
hominem  corpore  corruptibih  non  sohim  ne 
simul  possit  muha  cogitare,  verum  etiam  ut 
nec  de  una  re  possit  libere  considerare,  quod 
impedimentum  in  statu  innocentice  non  ita 
pateretm\ 

25.  De  discursu  per  causalitatem  quid  signi- 
ficet  D.  Tliomas.  —  Argtiitur  tamen  contra  ci- 


CAP.  IX.  AN  PRIMI  HOMINES  CUM 

tata  'oerla  divi  Thomie. — Girca  discursum  vero 
proprium  et  argumentativum  invenio  D.  Tho- 
mani;,  in  dict.  c[ua3st,  QA,  art.  i,  ad  3^,  signifi- 
cantem ,  primum  liominem  non  cognovisse 
Deum  naturali  scientia  per  demonstrationem 
ex  aliquo  effectu^  nec  indiguisse  discursu^  sicut 
nobis  est  necessarius.  Hsec  vero  sententia  sim- 
pliciter,  et  ut  sonat  intellecta,  difEcilis  est. 
Quia  necessitas  discursus  uon  provenit  ex  cor- 
poris  corruptibilitate  sed  vel  ex  sola  intrinseca 
limitatioue  intellectus  hominis,  vel  ex  depen- 
dentia  a  phantasmatibus :  sed  Adam  in  statu 
innocentise,  et  habebat  eamdem  Hmitationem 
intellectus,  et  dependebat  a  phantasmatibus : 
ergo  eamdem  difficultatem  discurrendi  habe- 
bat.  Item  Adam  intelligebat  componendo  et 
dividendo:  ergo  etiam  discurrendo.  Antece- 
dens  probatur,  c[uia  necessitas  compositionis 
in  nostro  intellectu,  provenit  ex  hmitatione 
singularum  specierum,  sed  species  Ada3  erant 
ejusdem  rationis:  ut  ostendimus:  ergo  etiam 
modus  cognoscendi  componendo  et  dividendo. 
Consecpientia  vero  clara  est,  quia  eadem  vel 
major  ratio  in  compositione  per  discursum  in- 
venitur.  Ad  D.  Thomam  ergo  dicimus,  ipsum 
in  aliis  locis  docuisse,  ad  proprium  discursum 
necessariam  esse  temporis  successionem;,  ut 
patet,  cap.  1  part.,  c[U£est.  58,  art,  3  et  A,  et 
supra  etiam  adnotavimus.  In  hoc  ergo  loco  vi- 
detur  excludere  ab  Adamo  discursum  in  hoc 
rigore  sumptum,  prtesertim  cum  Deum  ex  ef- 
fectibus  coguoscebat.  Quod  est  probabile,  cjuia 
cum  Adam  jam  haberet  species  rerum  et  lia- 
bitum  perfectum,  et  ahas  contemplari  posset 
effectum,  verbi  gratia,  seipsum,  et  Deum  per 
modum  unius :  simul  poterat  effectum,  et  Deum 
ex  effectu  cognoscere.  Nihilominus  tamen  non 
erat  iUa  cognitio  sine  discursu,  quatenus  in 
rigore  sine  temporis  successione  per  ihationem 
et  efficaciam  unius  actus  ex  aho  subsistere  po- 
test. 

26.  De  liaUtuali  scientia,  quocl  noii  fuerit 
simplex  qualitas.  —  Ultimo  dicendum  est  de 
perfectione  hujus  scientise,  quantum  ad  habi- 
tum,  de  quo  interrogari  potest,  an  fuerit  adeo 
perfectus,  ut  in  uua  simphci  cpiahtate  omnes 
scientias  contineret.  Sed  hoc  nihil  habet  dubi- 
tationis,  suppositis,  quae  diximus.  Nam  cum 
illa  scientia  fuerit  tantum  per  accidens  infusa, 
necessarium  fuit  tot  habitus  specie  distinctos 
in  ea  fuisse  muffipHcatos,  quot  ab  hominibus 
acc[uiruntur,  seu  acc[uiri  possunt,  quia  non 
possent  phires  habitus  specie  distincti  in  uno 
contineri,  nisi  ille  esset  altioris  ordinis,  infe- 
riores  eminenter  potius,  quam  formahter  com- 


PERFECTA  SCIENTIA  RERUM,  ETC.  237 

plectens.  Fuerunt  ergo  in  illa  scientia  habitus 
primorum  principiorum  (si  in  nobis  acc[uisitus 
ahquis  est,  et  ab  intellectu  distinctus)  et  habi- 
tus  MetaphysicaB,  seu  sapientiee ,  et  habitus 
philosophise ,  ac  mathematicas  cum  omnibus 
speciebus  suis,  et  prseterea  prudentise,  et  artis 
ilh  statui  convenientis,  qui  fuerunt  valde  per- 
fecti  quoad  extensionem  ut  diximus,  atque 
etiam  quoad  intensionem  convenientem  iUi 
statui,  c[uamvis  certum  gradum  definire  sohis 
Deus  potuerit.  Quo  circa  quando  de  iUis  habi- 
tibus  tanquam  de  una  scientia  loquimur,  et 
nomine  scientice  late  utimur  prout  virtutem 
intellectualem  significat,  et  unitatem  non  sim- 
phcem,  sed  coUectivam  phrrium  habituum  in- 
teUigimus. 

27.  Anprimi  pareniesin  hac  scientiaproficere 
potuerint  quasi  extensive. — Responsio  B.  Tlio- 
mce  explicatur. — Undefacile  expeditur  qusestio, 
utrum  primi  homines  in  hac  naturali  scientia 
proficere  potuerint  ?  Quam  etiam  attingit  divus 
Thomas,  in  dict.  art.  3,  ad  3,  et  respondet 
non  potuisse  proficere  quoad  numerum  scito- 
rum,  potuisse  tamen  cpioad  modum  sciendi. 
Nam  quia  humana  scientia  naturas  universales 
contem}3latur,  et  de  omnibus  iUis,  quse  natu- 
rahter  ab  homine  cognosci  possunt,  Adam  ha- 
buit  infusam  scientiam,  merito  dicit  quoad 
numerum  scitorum  non  potuisse  in  iUa  profi- 
cere.  Quia  vero  non  cognoscebat  per  species 
infusas  omnia  singularia,  ideo  quoad  species 
iUorum  crescere  in  perfectione  scientise  potuit. 
Et  ita  cpioad  hoc  munus  non  erat  otiosus  in- 
teUectus  agens  in  illo  statu,  nam  poterat  sin- 
gularum  rerum  species  inteUigibiles  efficere, 
ut  nos  credimus.  Atque  hinc  etiam  potuit 
Adam  experientiam  ac^iuirere,  seu  experimen- 
talem  scientiam  acquirendo  proficere,  sicut 
etiam  de  Ghristo  concedunt,  etiam  qui  opinan- 
tur,  ilhim  habuisse  scientiam  per  accidens  in- 
fusam.  Atque  ita  de  Adamo  sentiunt  D.  Tho- 
mas  supra,  et  Bonaventura,  chcta  distinct.  23, 
art.  2,  quasst.  1,  et  ibi  Richardus,  iEgidius  et 
Ghartusius,  et  Alexander  Alensis,  2  p.,  q.  92, 
niembr.  1,  et  membr.  2,  art.  3,  et  videri  pos- 
sunt,  quse  in  simili  a  nobis  dicta  sunt  in 
1  tom.,  3  part.,  chsputat.  30,  sect.  2. 

28.  An  proficere  potuerint  intensive.  — Hsec 
autem  omnia  procedunt  de  perfectione  quasi 
extensiva,  dubitari  autem  ulterius  potest  de 
mtensiva  :  nam  quod  in  iUa  proficere  potuerit, 
significant  Bona^entura,  Alensis  et  JEgidius 
dum  dicunt,  potuisse  proficere  Adam  non 
quoad  novum  habitum,  sed  quantum  ad  ma- 
jorem,  seu  perfectiorem   habitum  faciendi;, 


238 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTI^. 


nam  illa  major  perfectio  non  videtur  esse  po- 
tuisse^  nisi  intensiva.  Unde  addit  Bonaventura 
quod  proficere  poterat  quantum  ad  majorem 
habilitationeni;,  quia  ex  frequenti  considera- 
tione  fieret  promptior,  et  paratior  ad  judican- 
dum  de  rebus,  quarum  cognitionem  per  habi- 
tum  innatum  habebat.  Sed  in  contrarium  est, 
quia  liabitus  non  intenditur  nisi  per  intensio- 
nes  actus,  sed  habitus  infusi  Adse  fuerunt  valde 
intensi,  ut  diximus  :  ergo  difficile,  creditu  est, 
habuisse  Adam  actus  intensiores  ipsis  habiti- 
bus :  ergo  etiam  est  difEcile  creditu  profecisse 
inilla  scientiaquoadhabitus  intensionem.Htec 
ergo  pars  satis  probabilis  est,  quamvis  incerta. 
Unde  si  ahqua  major  facilitas  adjungebatur 
Ada3  ex  usu  tahs  scientise,  addi  poterat  ex  con- 
junctione,  et  usu  experimentaUs  cognitionis^ 
sine  nova  habituum  intensione. 

29.  Adarn.i  ne  an  Salomonis  scieniia  major. 
—  Posterius  affirmat  Abulensis  ex  'i,  Reg.  3 
et  -4.  —  Prtus  tarnen  prolabilius.  —  Tandem 
solet  hic  fieri  comparatio  inter  hanc  scientiam 
Adee^  et  similem  Salomoni  infusam,  utra  fue- 
rit  perfectior.  Nam  Abulensis,  lib.  3,  Regum., 
cap.  3,  qusest.  1,  prsefert  scientiam  Salomonis 
propter  verba  illa  cap.  3 :  Dedi  tibi  cor  sa- 
piens  et  intelligens,  in  tantum  ut  nullus  ante 
te  simUis  tui  fuerit,necpost  te  surrectimcs  sit. 
Et  illa  cap.  4 :  Prcecedebat  sainentia  Salomonis, 
sapientiam  ornnium,  orienialium  etEgypitiorurn, 
et  erat  sapientior  cunctis  hominibus.  Nihilomi- 
nus  probabilius  est,  in  hac  naturali  scientia 
Adamum  majorem  perfectionem  consecutum 
fuisse  Salomone.  Quia  in  Adamo  fuit  tanquam 
in  capite  et  magistro  totius  posteritatis,  prse- 
sertim  in  his,  quse  ad  naturam  pertinent. 
Item,  quia  illi  erat  magis  necessaria,  ut  con- 
stat.  Item  quia  verisimile  est  excessisse  Adam 
in  perfectione  intellectus  et  ingenii  cui  scientia 
propoiHionatur,  et  ita  in  hoc  puncto  consen- 
tiunt  ex  nostris  Benedictus  Pereira;,  Hb.  5,  in 
Gen.,  et  Valentius,  1  tom.,  disp.  1,  qusest.  i, 
puncto  i,  et  Pineda,  lib.  3,  de  rebus  Salom., 
cap.  10. 

30.  Ad  loca  Scripturce  pro  Abulense.  —  Nec 
verba  Scripturse  obstant,  quia  non  fuit  in  eis 
comparatio  ad  omnes  omnino  homines  nec  in 
omni  genere  sapientiee.  Imo  in  posteriori  loco 
solum  videtur  fieri  comparatio  ad  omnes  ho- 
mines,  qui  tunc  erant  sapientia  illustres  :  vel 
quos  fama  sapientissimos  praidicabat.  In  altero 
vero  fit  comparatio  ad  omnes  homines_,  qui  via 
humana,  et  oidinaria  sapientiam  consecuti 
sunt,  et  preeterea  recte  dici  potuit,  nullum 
fuisse  similem  Salomoni  in  sapieutia;  quia  for- 


tasse  nullus  homo  purus  habuit  tantam  per- 
fectionem  simul  in  utraque  scientia  speculati- 
ya,  et  practica  naturali,  et  morali.  seu  civili, 
et  pertinente  ad  reipublicse  gubernationem. 
Nam  fortasse  in  hac  posteriori  parte  Salomon 
superavit  Adamum,  cujus  statui  tam  necessa- 
ria  non  erat  illa  practica  scientia,  seu  pruden- 
tia  civiUs,  sicut  fuit  Salomonij  et  ideo  ipse 
hanc  preeciijue  a  Deo  postulasse  videtur,  illam- 
que  accepit  perfectissimam,  et  ad  majorem  li- 
beralitatem  ostendendam,  addidit  ei  Deus  na- 
turalem  scientiam  satis  perfectam.  In  hac  vero 
dicimus  excelhiisse  Adamum,  quia  ejus  statui 
erat  magis  opportuna,  simulque  accepit  aliam 
satis  perfectam,  suo  tamen  statui  sufficientem 
et  convenientem,  ideoque  non  est  inconve- 
niens,  quod  in  ea  sequahs  Salomoni  non  fuerit. 
De  Ghristo  autem  Domino  nihil  dicere  oportet, 
quia  propter  chgnitatem  persona  in  omni  scien- 
tia,  et  perfectione  omnes  superavit. 

CAPUT  X. 

UTRUM  ADAM  ANTE  PECCATUM  TAM  PFRFECTAM 
COGNITIONEM  HABUERIT  UT  DECIPI  L\  NATURA- 
LIBUS   NON   POTUERIT. 

1.  Exponitur  se?isus  qucestionis.  —  Prima 
opi7iio.  —  Ad  perfectionem  consummatam  in- 
tellectus  uon  satis  est,  cognoscere  verum,  sed 
ctiam  fal-iim  vitare  uecessarium  est,  quia  bo- 
num  ex  integra  causa  cousurgit,  et  ideo  expli- 
cata  perfectione,  quam  iu  naturalibus  Adam 
habuit  circa  coguitionem  veritatis,  videndum 
superest,  an  habuerit  etiam  alteram  partem 
vitandi  falsitatem  iu  eodem  ordine  naturahs 
coguitionis.  Sub  uaturaU  autem  coguitione 
comprehendimus  omnem  illam,  quse  per  lu- 
meu,  et  vires  naturales  intellectus  haberi  po- 
test,  etiamsi  uou  sit  de  rebus  necessariis,  vel 
universalibus.  lu  hoc  ergo  puucto  prima  opiuio 
est,  potuisse  hominem  aute  peccatum  habere 
judicium  falsum  circa  rem  ahquam  sibi  non 
evidentem.  Hauc  opiniouem  refert  Bonaveu- 
tura,  in  2,  dist.  23,  art.  2,  queest.  2,  et  censet, 
esse  satis  probabilem,  quamvis  illi  nou  adhse- 
reat.  Illam  tamen  sic  declarat,  ut  iUud  judi- 
cium  ex  parte  objecti  esse  non  potuerit  iu 
materia  scibili  ab  liomine,  sed  iu  materia  opi- 
nabili,  et  ex  parte  modi  non  fuisset  futmum 
per  firmam  adhajsionem,  ac  creduUtatem,  sed 
per  aliqualem,  ut  ait,  sestimationem ;  quia 
prior  modus  est  nimis  imperfectus,  et  impru- 
dens,  et  ex  quadam  animi  immoderatione  pro- 
eedit^  habendo  iucerta  pro  certiS;,  et  ideo  re- 


CAP.  X.  AN  ADAM  ANTE  PECCATUM 
piignabat  liomini   ante  peccatum.   Posterior 
autem  modus  non  videtur  repugnasse. 

2.  SiiadeliLT  frimo. — Uude  probatur  primo^ 
quia  Adam  per  scientiam  naturalem  sibi  infu- 
sani  non  cognoscebat  orania  evidenter^,  prte- 
sertim  contingentia  futura^  vel  aliqua  etiam 
existentia;,  vel  in  cordibus  occulta,  vel  loco 
absentia :  sed  non  solum  de  prioribus^  sed  etiam 
de  posterioribus  judicium  aliquod  proferre  po- 
terat :  ergo  poterat  in  eo  interdum  falli.  Pro- 
batur  minor,  quia  ea,  quse  non  evidenter  co- 
gnoscuntur,  signis  et  conjecturis  fiunt  valde 
verisimilia^  et  interdum  est  homini  necessa- 
rium  ad  aliquid  agendum  prudenti,  vel  debito 
modo,  judicium  aliquod  circa  res  hujusmodi 
proferre^  sicut  nunc  quilibet  prudens  facit  : 
ergo  ideni  potuit  facere  Adam.  Probatur  con- 
sequentia  quia  in  illo  actu  nulla  est  impru- 
dentia,  nec  proprius  defectus,  cum  sit  modus 
operandi  tali  naturae  accommodatus,  et  mora- 
liter  necessarius  :  unde  (ut  Bonaventura  supra 
indicat)  nomen  deceplionis,  aut  erroris  non 
meretur.  Quocirca  non  sohim  in  practicis  et 
particularibus,  sed  etiam  in  speculativis  potuit 
homo  in  illo  statu  esse  capax  opinionis,  quia 
rerum  essentias,  et  proprietates  nec  prout  in 
re  sunt,  nec  semper  evidenter  cognosceret,  sed 
multa  probabiliter  vel  de  proprietatibus,  vel 
de  distinctionibus  rerum  conjectare  posset  : 
ergo  etiam  posset  de  illis  judicium  opinativum 
proferre:  ergo  et  interdum  falli,  quia  hoc  ju- 
dicium  falsitati  expositum  est.  Secundo  prin- 
cipaliter  arguitur,  quia  de  facto  Eva  decepta 
est  a  serpente,  ut  ipsa  confessa  est,  dicens, 
Genes.  3 :  Berfens  decepit  me.  Imo  et  Adam 
fuisse  deceptum  existimando  non  fuisse  futu- 
rum  gravem  lapsum,  sic  de  cibo  vetito  come- 
deret,  ne  uxori  repugnaret,  aut  displiceret, 
Augustinus  significat,  lib.  14,  de  Civ.,  c,  11, 
etlib.  H,  Gen.  ad  lit.,  cap.  ult.,  et  sequitur 
Magister,  in  2,  d.  22,  Potest  enim  exemplo 
confirmari,  nam  Beatissima  Virgo  d-jcepta  est, 
existimans  fuisse  filium  in  comitatu,ut  dicitur 
Luc,  2.  Quidergo  mirum,  quod  Adam,  et  Eva 
decipi  potuerint, 

3,  Secunda  opinio  verior,  et  communior.  — 
Prohatur  primo  ex  Aicgwstino.  — Nihilominus 
contraria  sententia  communis  est,  eam  tenet 
D.  Thomas,  1  part.,  qua3st.  94,  art.  4,  etq,  J8, 
de  Verit.  6,  et  in  2,  d.  23,  quast.  2,  art.  3,  et 
Bonaventura  ibidem,  ut  retuli,  et  Durandus, 
qusest.  3,  et  videtur  fuisse  sententia  D.  Augus- 
tini,  lib.  3,  de  lib.  Arb.,  cap.  18,  dicentis : 
Afprolare  falsa  pro  veris,  ut  erret  invitus, 
non  est  natwa  instit^iti  hominis,  sed  pma 


TAM  PERFECTAM  SCIENTIAM,  ETC.  239 

damnati.  Et  1  lib.,  retract.,  cap.  9,  confirmat 
iggnorantiam,  et  difQcultatemesse  poenas  primi 
peccati ;  nulia  autem  est  deterior  ignorantia, 
quam  error,  et  in  Enchiridio,  cap.  16,  et  se- 
quentibus  ex  professo  probat,  quemcumque 
errorem  etiam  in  materia  levissima  inter  mala 
hujus  vita3  deputandum  esse,  et  ad  quamdam 
miseriam  pertinere,  ut  in  cap.  21,  dicit.  At 
vero  lib.  14,  de  Civit.,  cap,  10,  dicit,  non  in- 
terveniente  peccato  nullum  malum  potuisse 
in  primis  hominibus  inveniri;  ac  denique,  lib. 
11,  Gen.  ad  litt.,  c.  30,  dicit,  non  fuisse  Evam 
a  serpente  decipiendam,  nisi  jam  per  super- 
biam  peccasset,  in  quo  supponit,  ante  pecca- 
tum  decipi  non  potuisse.  Atque  Iiaec  sententia 
vera  est ;  et  tenenda,  quam  communiter  mo- 
derni  etiam  theologi  defendunt. 

4,  Prolatur  secundo.  —  Ut  autem  rationem 
illius  explicemus,  oportet  supponere,  Deum 
non  creasse  hominem  in  puris  naturalibus  (ut 
vocant),  nec  solum  cum  illis  perfectionibus, 
quee  homini  in  hoc  statu  vitse  connaturales 
sunt,  et  simpliciter  loquendo  potestatem  na- 
turalem  hominis  non  excedunt,  ut  sunt  scien- 
tiee  per  accidens  infusse,  de  quibus  in  prsece- 
denti  capite  locuti  sumus,  sed  etiam  addidisse 
illi  plures  perfectiones ,  ratione  quarum  di- 
citur  illum  creasse  in  statu  naturaj  integras, 
vel  originalis  justitiEe.  Qui  status  ex  multis 
donis  consurgit,  quse  paulatim  enumeraturi 
sumus,  et  ex  illorum  cognitione  et  probatione, 
certa  etiam  illius  status  intelligentia  pendet. 
Unum  ergo  ex  his  donis  fuit  immunitas  ab 
omni  errore,  seu  deceptione.  Nam,  hic  effectus 
revera  superat  naturalem  virtutem  et  condi- 
tionem  hominis  in  pura  natura  existentis,  ut 
probant  rationes  dubitandi  in  principio  pro- 
positae,  Quin  potius  theologi  de  Gratia  Dei 
tractantes,  communiter  docent,  hominem  in 
pura  natura  conditum,  et  suis  viribus  relictum 
non  posse  non  decipi  aliquando  non  solum 
in  practica,  sed  etiam  in  speculativa  cognitio- 
ne,  Quod  censeo  verum  etiam  de  homine,  cui 
naturales  scientiae  fuerint  per  accidens  infusee, 
si  postea  solis  uaturalibus  viribus  illis  uti,  et 
de  omnibus  rebus  occurrentibus  suo  arbitrio 
judicare  permittatur.  Et  ratio  est  jam  tacta, 
quia  in  ipsismet  rebus,  seu  materiis  scientia- 
rum  naturalium  multa  sunt,  quse  per  solum 
naturale  lumen  non  demonstrantur  evidenter, 
et  in  illis  judicium  est  opinativum  de  se  expo- 
situm  falsitati,  unde  fieri  non  potest,  ut  qui 
ssepius  hoc  modo  judicat,  interdum  non  deci- 
piatur  :  et  idem  clarius  coustat  in  contingeu- 
tibus,  et  singularibus  factis  occurrentibus.  Nec 


240 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTI^. 


est  juxta  conditionem  hominis  uaturalem  in 
his  omnibus^  quffi  evidenter  non  cognoscit^ 
abstinere  a  judicio^  ut  usu  ipso  satis  constat^ 
et  statim  magis  explicabitur. 

5.  PTogreditw  prcecedens  prolatio  exratione 
dim  Thomce.  —  Unde  concluditur  indiguisse 
Adam  peculiari  Dei  dono,  ut  decipi  non  posset, 
quamdiu  non  peccaret^  et  ita  hoc  probat  divus 
Thomas  ex  rectitudine  ilKus  status,  in  quo  ita 
erant  res  hominis  ordinatse,  ut  quamdiu  anima 
Deo  subjecta  maneret,  tamdiu  in  ipso  homiue 
inferiora  superioribus  subjicerenter,  nec  supe- 
riora  per  inferiora  impedirentur  :  deceptio  au- 
tem  est  qusedam  inordinatio  intellectushumani 
proveniens  ex  phantasia^  vel  aliquo  inferiori 
impedimento  :  ergo  in  ilio  statu  non  permit- 
teretur.  In  qua  ratione  indicat  D.  Thomas  de- 
ceptionem  in  intellectu  hominis  semper  con- 
tingere  ex  aliquo  defectu  phantasise^  vel  alio 
simili  quod  non  videtur  ita  esse,  quia  ex  ipsa 
limitatione  naturahs  luminis  provenire  potest. 
Unde  in  anima  separata,  et  in  Angelo  potest 
deceptio  inveniri.  In  quo  puncto  expUcando 
laborat  Cajetanus  sed  omissis,  quse  dicit^  quia 
nec  soUda  esse  videntur,  nec  satisfacere  :  dici 
potest  breviter  dupliciter  contingere  in  homine 
deceptionem.  Primo  involuntarie  simphciter. 
Secundo  aUquo  modo  voluntarie.  De  priori  de- 
ceptione  verum  est;,  semper  oriri  ex  aliquo 
defectu  sensuum,  et  quia  vitare  liujusmodi 
deceptionem  minus  videtur  esse  in  potestate 
hominis,  illam  potissimum  studuit  D.  Thomas 
excludere.  Deceptionem  autem  voluntariam 
voco,  quando  sine  uUa  deceptione  sensuum 
homo  voluntarie  profert  judieium  de  re^  quam 
novit  esse  incertam,  et  hsec  facilius  poterat  in 
eo  statu  vitari;,  ideo  vel  illam  supposuit  divus 
Thomas,  vel  illam  tacite  comprehendit  sub 
illo  principio^  quod  superior  potentia  in  eo 
statu  non  impediretur  ab  inferiori^  nisi  prius 
totus  homo  a  Deo  averteretur :  nam  illa  decep- 
tio  ex  impulsu,  et  afTectu  vohmtatis  maxime 
provenit.  Yoluntas  autem  inferior  potentia  est 
intellectu^  et  ideo  ad  hoc  malum  deceptiouis 
illum  non  induceret:  nisi  culpa  interveniente. 

6.  Prolatur  tertio  eadem  vera  opinio.  — 
Prseterea  argumentatur  Augustinus  quia  omnis 
deceptio  est  maium  hominis,,  quod  per  se  per- 
tinet  ad  malum  poense,  quse  ante  malum  culpae 
nou  infligitur :  ergo  quamdiu  culpa  non  esset, 
nec  fuisset  deceptio.  Et  potest  confirmari  hsec 
ratio  a  simih,  vel  a  majori^  quia  si  liomo  non 
peccaret,  non  pateretur  in  corpore  malapoenee, 
ut  est  mors,  eegritudo^  fames,  sitis,  et  similia  : 
ergo  multo  minus  pateretur  in  anima  mala 


pcena?.^  quia  in  suo  genere  majora  sunt^  et  in- 
ter  illa  deceptio  computatur.  Denique  in  illo 
statu  liabuit  homo  quamdam  naturee  integri- 
tatem  secundum  voluntatem  et  appetitum,  et 
in  eis  nuUum  malum  ex  necessitate  pateretur, 
nisi  prius  ipse  libere  peccaret :  ergo  eamdem 
integritatem  habere  debuit  in  intellectu^  ut  er- 
rare  non  posset  invitus,  et  absque  peccato. 

7.  Quo  Dei  dono  protegeretur  Jiomo  ah  erro- 
rilms  si  jicstitiam  originalem  custodiret.  — 
Quseri  autem  potest^  quale  fuerit  hoc  donum, 
vel  quomodo  Deus  hominem  prseservaret,  ne 
unquam  deciperetur.  Respondeo  imprimis  ad 
hunc  effectum  non  fuisse  sufficientia  quaecum- 
que  dona  habitualia^  ut  sunt  scientia.  et  species 
infusee.  Probatur,  quiailla  dona  sola  non  suf- 
ficiunt  ad  evidentem  cognitionem  rerum  om- 
nium  homini  occurrentium,  ut  jam  diximus. 
Deinde  quia  post  peccatum  homo  retinuit  om- 
nia  illa  dona^  et  nihilominus  potuit  statim  de- 
cipi,  et  deceptus  est :  ergo  signum  est,  illa  sola 
non  sufficere  ad  prteservandum  ab  errore. 
Tertio  quia  habitibus  utimur^  cum  vohimus, 
et  ideo  ssepe  homo  non  considerat  principium, 
etiamsi  illud  habituaUter  sciat,  propter  quam 
inconsiderationem  contingit  decipi  cu-ca  aU- 
quod  particulare  ab  illo  principio  pendens, 
quia  connexionem  inter  illa  non  animadver- 
tit:  ergo  soli  habitus  intellectus  ad  hoc  non 
sufficiunt.  Et  ob  eamdem  rationem  nec  soU 
habitus  voluntatis  possunt  ad  hoc  sufficere, 
quia  Ucet  intellectus  in  prsestando  judicio  ine- 
vidente  subsit  voUmtati :  et  hsec  possit  inteUec- 
tum  continere^  ne  judicet,  et  prseterea  habere 
possit  liabitum  ad  lioc  iucUnanlem^  nihilomi- 
nus  semper  ipsa  libera  manet^  et  potest  non 
uti  tali  habitu,  neque  inteUectum  contiuere;, 
ne  judicet.  Quod  totum  etiam  ante  peccatum 
locum  Uaberet,  prsesertim  cum  proferre  hujus- 
modi  judicium  per  se^  et  ex  natura  rei  non  sit 
culpabile;,  sed  indifferens^  et  aliquando  ex  cau- 
sis  occurrentibus  possit  esse  honestum.  Dicen- 
dum  est  ergo  pra^ter  habitus  necessariam  fuisse 
peculiarem  Dei  providentiam^  ac  protectionem_, 
per  quam  in  omui  occasione  errandi  hominem 
a  deceptione  prseservaret  ^  quomodo  autem 
hoc  fuerit^  respondendo  ad  argumenta  decla- 
rabimus. 

8.  Ad  declarationem  Bo7iaventmcB  pro  prima 
opinione  innum.  \ .  —  Adprimuvi  argumentum 
in  num.  2.  —  In  priori  ergo  seutentia  impri- 
mis  non  admittimus  distinctionem  iUam  de 
judicio  firmo  rei  falsee  pro  vera,  vel  levi  sesti- 
matione :  nam  eestimatio  de  re  falsse  sestimando 
iUam  ut  veram^  uou  potest  esse  uisi  judicium 


CAP.  X.  AN  ADAM  ANTE  PECCATUM 
aliquod  mtellectiis,  non  firmum,  sed  cum  for- 
midine  adhibitum.  Nam  licet  dicatur  ffistima- 
tio^  vel  existimatio,  imo  et  levis  etiam  vocari 
posset^  si  magna  sit  formido  :  niliilominus 
aliquod  judicium  intervenire  debet^  alioqui 
nulla  erit  sestimatio,  licet  occurrant  conjec- 
turee^  quee  de  se  talem  eestimationem  inducere 
possint.  Omne  autem  judicium  quantumcum- 
que  formidolosum  si  non  sit  conformis  rei  ju- 
dicatoe^  est  simpliciter  falsum^  et  consecpienter 
error^  seu  deceptio^  ac  proinde  malum  intel- 
lectus  repugnans  statui  primae  institutionis. 
Unde  ad  primum  argumentum  simpliciter  ne- 
gatur  minor  propositio^  videlicet  potuisse  Adam 
prsebere  judicium  sive  firmum,  sive  infirmum 
de  re  incerta,  et  per  solas  conjecturas  verisi- 
mili  apparente :  nara  in  omni  simili  occasione 
poterat  summa  facilitate  judicium  de  reipsa 
continere.  Dico  autem  de  reipsa,  quia  aliud  est 
judicare  rem  ipsam,  an  ita  sit  vel  non  sit :  et 
aliud  judicare  apparentiam,  seu  verisimilitu- 
dinem,  quam  conjecturas  faciunt,  et  in  quo 
gradu,  id  est^,  an  faciant  rem  probabilem,  vel 
probabiliorem,  vel  an  inducant  suspicionem 
levem,  aut  gravem,  aut  veliementem.  Nam 
isto  posteriori  modo  judicari  potest  ex  conjec- 
turis  sine  periculo  erroris,  quia  tuuc  judicium 
non  est  conjecturale,  sed  evidens.  Nam  licet 
conjecturce  uon  faciant  evidentiam  rei,  faciunt 
nihilominus  evidentiam  illius  extrinsecai  do- 
minationis,  quse  ab  ipsis  quasi  formaliter  re- 
dundat  in  rem,  quee  probabilis,  aut  verisimilis 
denominatrr.  Hoc  ergo  posterius  judicium  ha- 
bere  posset  liomo  de  hujusmodi  rebus  in  primo 
statu,  quia  in  illo  nulkim  est  periculum  erro- 
ris,  non  tamen  definitum  judicium  proferre 
poterat  de  veritate  ipsa,  cpiia  in  illo  semper  est 
pericukmi  deceptionis. 

9.  Ad  prohationem  conscqiientice  ejusdem 
primi  argmnenti.  —  Et  ad  probationem  in 
contrarium,  quia  interdum  talc  judicium  po- 
test  esse  moraiiter  necessarium,  et  naturse  ac- 
commodatum  :  responclemus  in  natura  lapsa 
fortasse  ita  esse,  ante  lapsum  autem  non  ita 
fuisse.  Quia  ad  omnem  usum  prudentiee,  et 
rerum  agendarum  in  rigore  sufBcit  prius  ju- 
dicium  de  rei  probabilitate,  verisimihtudine, 
aut  suspicione,  et  ita  cessaL  necessitas  alterius 
judicii  de  reipsa  secundum  se.  Ahunde  etiam 
habebat  homo  in  illo  statu  tantam  animi  com- 
positionem  et  moderationem,  ut  niliii  ex  prse- 
veuiente  passioue  vellet,  et  ideo  recta  ratione 
ductusfacillime  posset  per  voluutatem  frsenare 
intellectum,  ut  nuuquam  in  simile  opinati- 
vum  judicium  prorumperet.  Unde  in  eo  statu 

lu. 


TAM  PERFECTAM  SCIENTIAM,  ETC.  241 

haberet  homo  opinativam  cognitionem  objec- 
tive,  ut  ita  dicam,  non  formaliter,  id  est,  co- 
gnosceret,  cpiod  opinabile  est,  et  iu  cpio  gradu 
tale  sit,  non  tamen  judicando  opinaretur.  Di- 
ces,  hoc  modo  declarari  quidem  potuisse  ho- 
minem  non  errare,  non  tamen  prol^ari,  non 
potuisse  deeipi,  quia  semper  erat  hber  ad  illud 
judicium  proferendum,  si  vellet.  Respondeo 
imprimis  cum  homo  essct  prudentissimus,  et 
bene  ordinatus,  et  alioquin  tale  judicium  sibi 
non  esset  ad  res  agendas,  vel  cognoscendas 
necessarium,  essetque  expositum  ftdsitati,  hoc 
videri  sufficiens,  ut  nunquam  posset  talem  ac- 
tum  habere,  quia  esset  periculo  ahcujus  mali, 
sine  justa  causa  se  exponere,  quia  esset  contra 
perfectionem  illius  status.  Imo  non  videtur 
carere  aliqua  levi  culpa,  quo3  in  illo  statu  esse 
non  posset,  ut  infra  dicemus.  Addo  denique 
ad  compJementum  hujus  rectitudinis  necessa- 
riam  fuisse  aliquara  divinam  protectionera  ; 
tum  ad  vitandam  invohmtariam  deceptiouem, 
vel  proeveniendo  ne  sensibus  et  phantasise  ali- 
quid  occurreret,  cpiod  posset  esse  erroris  oc- 
casio  :  vel  si  illud  occurreret,  excitando  ratio- 
nem,  ut  plane  adverteret,  ac  sensura  corrige- 
ret,  et  veritatem  clijudicaret ;  tura  etiam  ad 
vitandam  infalhbiliter  voluntariam,  et  incul- 
pabilem  deceptionem,  illurainando  hominem 
in  his,  quoe  necessaria,  vel  opportuna  illi  es- 
sent,  vel  dirigendo  voluntatem  ejus,  ut  sem- 
per  in  hujusmodi  judiciis  jrudenter  se  gereret, 
seu  abstineret,  etlioc  significavit  D.  Thomas 
in  citata  quffist.  94,  art.  4,  ad  5,  dicens  :  Qiiod 
divinitus  ei  sudventum  fuisset,  ne  decvperetur 
in  iis,  quorum  scientiam  non  lialelat. 

'10.  Ad sectmdum  argumentum  in  eodemn.  2, 
quoad  Evam.  —  Ad  alterum  argumentum 
sumptum  ab  exeraplis  Evfe,  et  Aclai  respon- 
dendum  superest.  Et  imprimis  ad  priorem 
partem  cle  Eva,  respondet  Augustinus,  in  Gen. 
ad  lit.,  cap.  30,  ideo  Evam  fuisse  deceptara, 
quia  interiori  afiectu  jara  peccaverit,  et  Iioc 
sequitur  D,  Thomas  supra,  et  Rupertus  3,  de 
Trin.,  cap.  5,  et  indicatur  in  verbis  iUis  Gen, 
Vidit  igitur  mulier,  etc,  nam  in  eis  significa- 
tur,  Evam  interius  jam  affectam  ad  proraissa 
serpentis  scietis  lonum  et  malum,  raotam 
fuisse  ad  respiciendura  fructum.  Verumtamen 
instari  potest,  quia  ante  illa  verba  dixit  Eva 
ad  serpentem  :  Prwcepit  nohis  Deus,  etc,  ne 
forte  moriavnur,  ubi  per  particulam  forte, 
c[uamdam  interiorem  deceptionem  indicavit^ 
reputans  incertum  eventum  mortis  peccando, 
quem  Deus  asseveranter  pronunciaverat,  prop- 
ter  quod  Rupertus,  dict.  lib,  3,  cap.   5,  dicit, 

16 


242 


LIF..  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTI^. 


jam  timc  fiiisse  mentem  Evse  vitiatam.  Putat 
enim  ante  illam  externam  tentationem  diabo- 
lum  jam  interius  tentasse  Evam^  et  illam  in 
aliquem  pravum  consensum^  vel  desiderium 
induxisse.  Sed  hoc  non  est  cum  fundamento 
dictum^  nec  libere  credendum  est,  maxime 
cum  explicari  non  possit  quale  fuerit  illud 
peccatum  internum,  vel  de  qua  re  fuerit  illa 
interna  tentatio.  Unde  Cajetanus  ibi  indicat, 
Evam  addidisse  illam  particulam  forte^  non  ex 
deceptione^  sed  ex  quadam  ignorantia^  seu 
nescientia,  quia  nesciebat^  an  verba  Dei  essent 
tantum  comminatoria^  vel  omnino  assertoria. 
Sed  difficile  etiam  est,  admittere  in  Eva  hanc 
ignorantiam,  quia  erat  de  re  maxime  necessa- 
ria,  et  quia  verba  Dei  erant  satis  clara^  et  ideo 
dici  potest  non  esse  additam  illam  particulam 
forte,  ad  significandam  dubitationem  eventus 
mortis,  si  ex  ligno  vetito  comederet^  sed  ad 
significandam  libertatcm^  quaj  in  ipsis  erat  ad 
vitandamj  vel  incurrendam  mortem.  In  hoc 
enim  sensu  accipitur  sajpe  illa  particula  in 
Scriptura^  imo  etiam  communi  modo  ita  loqui 
solemus  de  poena,  vel  aHo  eflfectu  pendente  ex 
priori  actu  hberO;,  seu  contingente;,  quamvis 
posito  tali  actu  consecutio  alterius  effectus  in- 
fallibihs  sit. 

11.  Ad  idem  secundiim  argumentum  qiioad 
Adam.  — Altera  vero  pars  de  deceptione  Adse 
longiorem  petit  disputationem ,  quam  infra 
expUcando  peccatum  ejus  tractabimus,  nunc 
breviter  negamus  Adam  fuisse  seductum,  ita 
enim  testatur  Paul.  1,  ad  Timot.  2,  Augusti- 
nus  autem  in  loco  citato  intehigi  potest,  ut 
non  senserit,  Adam  habuisse  positivum  judi- 
cium  quod  peccatum  ilhid  futurum  fuisset  leve, 
aut  quod  Deus  non  esset  ilhid  puniturus,  sed 
negative  tantum  non  consideraverit  gravita- 
tem  culpce,  et  mah^  cui  se  exponebat.  Vel 
certe  si  tale  judicium  habuit ,  credendum 
est,  jam  ex  verbis  Evee  aliquam  animi  ela- 
tionem,  et  inordinatum  desiderium  exceUen- 
tise  concepisse.  Sic  enim  divus  Thomas,  supra 
in  sohit.  ad  5,  loquens  de  primo  homine  ait, 
in  tentatione  non  fuisse  ei  subventum,  ne 
deciperetur,  quia  jam  prascesserat  peccatum 
in  animo,  et  ad  divinum  auxilium  recursum 
non  habuit ;  sed  hoc,  ut  dixi,  infra  latius  de- 
clarabitur.  Denique  ad  exemphnn  de  B.  Vir- 
gine  nego  illam  fuisse  deceptam,  ut  tractavi 
latius  in  2  tom. ,  tertise  partis,  disput.  19, 
sect.  6,  ubi  verba  illa  :  Existimantes  illum 
esse  in  comitatu,  late  exposui. 

12.  3foU?ue  Um.itatio  ad  secimdam  opinio- 
netn  hucusque  traditam.  —  Denique  non  omit- 


tam  advertere,  Patrem  Molinam,  in  tract.  de 
opere  sex  dierum,  disp.  26,  limitationem  ad- 
hibere  superiori  sententiai,  et  quamdam  me- 
diam  profiteri,  quam  his  fere  verlws  declarat, 
scilicet,  in  iUo  statu  non  potuisse  esse  erro- 
rem,  quem  homo  X'er  Hberum  arbitrium  non 
posset  vitare,  et  cujus  permissio  ad  pugnam, 
periculumque  de  fidehtate  primorum  paren- 
tum  capiendum,  non  pertineret  :  potui.5se  au- 
tem  esse  errorem  per  hberum  arbitrium, 
quando  ejus  permissio  ad  pugnam  iUam,  et 
pericuhim  spectaret.  Itaque  sentit  in  iUo  statu 
non  potuisse  hominem  involuntarie  decipi, 
aut  errare.  Vohmtarie  autem  potuisse  non  in 
omni  materia,  sed  in  ea,  qiise  ad  probationem 
fidei,  seu  ad  experimentum,  et  hbertatem  ejus 
spectabat.  Fundatur,  quia  Deus  exposuit  pri- 
mos  homines  ad  pugnandum  cum  dsemone, 
ut  per  victoriam  majus  meritum  consequi  pos- 
sent :  ergo  etiam  in  hac  parte  reUquit  eos  in 
manu  consiUi  sui,  ut  ab  hoste  de  errore  ali- 
quo  culpabiU  tentari  possent,  et  suo  arbitrio 
errorem  admittere,  vel  cum  divina  gratia  il- 
him  depeUere,  et  ita  exponit  deceptionem 
Eva3,  quia  iUa  fuit  Ubera,  et  ex  divina  provi- 
dentia  juste  permissa. 

13.  Usus  sensus  prcedictce  limitationis. — 
Duobus  tamen  modis  potest  hsec  sententia  in- 
teUigi.  Prior  est,  ut  Deus  in  iUo  statu  sohim 
prseservaverit  hominem  infaUibiUter  ab  er- 
rore  invohintario,  id  est,  quem  sua  voluntate 
vitare  non  posset,  quamvis  faceret  quantum 
in  se  esset.  In  reUquis  vero  omnibus,  in  qui- 
bus  homo  non  erraret^  nisi  Ubere  volens,  iUum 
reliquerit,  ut  decipi  posset,  ac  errare,  si  vellet, 
et  hunc  sensum  indicat  dictus  auctor  expo- 
nendo  Augustinum,  ut  de  solis  involuntariis 
erroribus  locutus  sit.  Qui  tamen  sensus  non 
videtur  consentaneus  Augustino,  nam  decep- 
tio  Evse  satis  involuntaria  fuit,  et  nihUominus 
dicit,  ante  illam  prsecessisse  culpam,  signifi- 
can.s,  sine  iUa  esse  non  potuisse.  Alius  sensus 
ilUus  sententiee,  quoad  posteriorem  partem  de 
voluntario  errore  (nam  in  priori  convenimus) 
esse  potest,  ut  nou  de  omni  errore  \oluntario, 
sed  de  illo,  qui  non  incurritur  sine  gravi  culpa 
intelligatur. 

iA.  JEJxpenditur  prcedictus  sensus  in  tripUci 
errandi  modo.  —  Tribus  enim  modis  contingit 
voluntarius  error  in  inteUectu,  sciUcet  absque 
uUa  culpa,  cum  veniali  culpa,  et  cum  mortali. 
Primo  modo  potest  nunc  homo  errare  specula- 
tive  in  judicio  prohabilis  opinionis,  in  quo  nihil 
peccat,  quandoprudenterse  gerit,  quamviscon- 
tingat  judicium  inre  falsum  esse,  et  hunc  mo- 


CAP.  XI.  AN  ADAM  IN  VIRTUTIBUS  VOLUNTATIS  RECTUS,  ETC. 


243 


dumdeceptionisvideturetiamadmittereMolina 
in  statu  innocentise^  dicit  enim^  in  illa  potuisse 
esse  opinativum  judicium,  quia  nulla  est  inor- 
dinatio,  quando  prudenter  fit.  Sed  in  lioc  om- 
nino  veram  censeo  esse  communem  sententiam, 
quia  licet  illa  non  sit  inordinatio  culpje,  est 
magna  imperfectio,  et  malum  quoddam  na- 
tureej  et  ita  de  lioc  genere  deceptionis  maxime 
procedunt  omnia,  quse  de  perfectione  homi- 
nis,  et  protectione  Dei  adduximus.  Secundo 
modo  potest  liomo  errare  cum  culpa  veniali  si 
ferat  judicium  imprudenter^  et  cum  aliqua  levi 
temeritate^  sine  alio  gravi  damno  sui,  vel  al- 
terius.  Et  de  hoc  modo  erroris  etiam  censeo 
certum^  non  habuisse  locum  in  primo  statu^,  et 
ante  omne  peccatum  grave  ab  homine  commis- 
sum  :  tum  propter  omuia  supra  adducta  :  tum 
quia  vix  potest  contingere  talis  error  sine  ahqua 
mentis  surreptione,  quae  inillostatulocum  non 
habebat :  tum  maxime  quia  in  eodem  statu 
non  poterat  homo  prius  peccare  venialiter, 
quam  niortahter^  ut  postea  videbimus. 

15.  Tertius  modus  deceptionis  manifcstus 
est  in  hffiresi,  et  in  judicio  temerario  contra 
honorem  proximi^  et  simiHbuS;,  et  in  hoc  cen- 
seo  valde  probabilem  opinionem  Mohnae,  et 
fortasse  hoc  sohnn  intendit :  non  existimo  au- 
tem  esse  contramentemD.  Thomse  et  aUorum. 
Probatur  prior  pars^  quia  homo  in  statu  in- 
nocentiae  liber  fuit  ad  peccandum  in  quacum- 
que  materia  gravi^  nec  in  hoc  potest  ahqua 
limitatio,  vel  aliquis  ordo  cum  fuudamento  af- 
firmari;,  ut^  verbi  gratia,  quod  non  potuerit 
ante  peccatum  superbije  aliud  committerC;,  vel 
injustus  esse^  priusquam  intemperatus  :  ergo 
primum  peccatum  liominis  potuit  esse  hcere- 
sis,  vel  etiam  injustum  judicium  contra  proxi- 
mum  :  ergo  potuit  esse  in  primo  liomine;,  vel 
foemina  deceptio  voluntaria  ante  omne  ahud 
peccatum.  Neque  hoc  est  contra  communem 
sententiam^  quam  supra  probavimu.s ,  ut  in  al- 
tera  parte  dixi^  namtalis  error  procedere  debet 
ex  vohmtate  deliberata,  et  peccaminosa^  qua3 
in  eo  statuessetperfectelibera,  etnon  persur- 
reptionem,  necesset  ex  priori  deceptione,  sed 
ad  summum  ex  inconsideratione^  et  ita  esset 
prior  errore^  tanquam  causa  ejus:  ergojamilla 
deceptio  non  esset  in  homine  innocente,  sed  in 
homine  peccatore^  neque  esset  poena  sine  culpa^ 
sed  potius  esset  ex  culpa^,  nam  illa  voIuntaS;,  a 
qua  procederet;,  culpabilis  esset.  Atque  itasem- 
per  verum  manet^  hominem  in  statu  iunocen- 
tise  decipi  non  potuisse^  quia  ex  vi  illius  volun- 
tatis  ab  illo  statu  caderet;,  et  ita  prius  esset 
peccator,  quam  judicium  erroneum  haberet. 


16.  Illatio  contra  proxhne  dicta.  —  Expecli- 
tur. — Dices  :  ergo  potuit  hoc  modo  deceptio 
Evse  contingere ,  etiamsi  interius  peccatum 
superbise  prius  in  animo  non  prajcessisset, 
cujus  oppositum  sentiunt  Augustinuset  divus 
Thomas  et  ita  videtur  hcec  pars  eorum  menti, 
ac  sententige  repugnare.  Respondeo  ita  qui- 
dem  accidere  potuisse  simpliciter,  vel,  ut  ita 
dicam,  Metaphysicej,  aut  prsecise,  ex  vi  illius 
status  loquendo.  Hoc  enim  probat  ratio  a  no- 
bis  facta.  Moraliter  autem  loquendo,  id  acci- 
dere  non  potuit,  et  Iioc  videntur  Augustinus  et 
D.  Tliomas  considerasse.  Nam  etiam  in  homi- 
nibus  lapsis  error  per  heeresim  non  contingit, 
nisi  vel  magna  ignorantia  prsecedat^  vel  alia 
superbia,  aut  alia  inordinata  passio^  que  ho- 
minem,  etiam  alias  non  indoctum  in  errorem 
impellat.  Multo  ergo  magis  in  Eva^  qu£e  vel 
expressum  Dei  verbum  ab  ipsomet  audierat^ 
vel  de  illo  suffieienter  erat  per  virum  instructa, 
et  quoe  alias  etiam  sapiens  erat^  et  inordinatis 
affectibus  carens,  non  potuit  moraliter  in  tam 
apertum  errorem  incidere,  nisi  affectus  super- 
bia3  prius  ejus  mentem  perturbasset. 

CAPUT  XI. 

UTRUM  ADAM  IN  VIRTUTIEUS    VOLUNTATIS  RECTUS, 
AC  PERFEGTU3  CREATUS  FUERIT. 

1 .  Rectituclo  vohmtatis  vel  naturalis  est,  vel 
swpernaturalis.  —  Duplex  est  rectitudo,  et  per- 
fectio  voluntatis  humana3,  naturalis,  et  super- 
naturalis.  Et  de  utraque  tractat  qusestionem 
lianc  D.  Thomas,  1  part.,  qusest^  95.  Nos  au- 
tem  in  prsesenti  soluni  de  naturali  tractamus, 
majoris  enim  distinctionis  gratia  totam  natu- 
ralem  perfectionem  primis  hominibus  datam, 
et  naturee  integritatem  explicare  volumus, 
dicturi  postea  de  statu,  et  perfectione  gratise, 
in  qua  fuerint  iidem  primi  homines,  antequam 
peccarent,  constituti.  Duplex  autem  perfectio 
naturalis  in  eadem  vohmtate  nominis  conside- 
rari  potest,  una  est  innocentise,  alia  est  virtu- 
tis  positivse,  ut  sic  dicam.  Prior  nullam  rem 
positivam  addit  naturali  voluntati,  sed  tantum 
carentiam  omnis  culpee ;  hanc  enim  solam  pri- 
vationem_,  seu  negationem  nomen  innocentioe 
formaliter  importat.  Neque  refert,  quod  talis 
negatio  formaliter  non  dicat  perfectionem, 
nam  supponit  illam  in  voluutate,  quse  ex  na- 
tura  sua  recta  est,  tanquam  a  Deo  bene  insti- 
tuta,  si  removeatur  culpa,  quee  illam  deflectat, 
et  maculet :  et  hujusmodi  etiam  perfectio,  et 
rectitudo  nomine  innocentias  significatur.  Al- 


2/1-4 


LIB.  III.  DE  IIOMLNIS  CREATiONE,  AG  STATU  INNOCENTL^. 


tera  vero  perfectio  aliquid  positivum  addit 
voluutati^  scilicet  liabitus  studiosos  ,  et  rec- 
tos  ordinis  naturalis,  quos  habituS;,  virtutum 
nomine  signitlcamus.  Uude  fit  ,  ut  prima 
perfectio  possit  a  secunda  separari  :  nam  si 
Deus  crearet  homiuem  sine  actu,,  vel  habitu 
aliquo,  esset  innocens,  quamvis  virtutem  nul- 
lam  haberet. 

2.  Primci  assertio  de  fiile.  —  Prohatur.  — 
Primo  ergo  certum  est,  hominem  creatum, 
fuisse  innocentem  et  absque  culpa.  Hoc  de 
fide  est,  et  probatursufficienter  ex  illoEccles.  7 : 
Deiis  fecit  liominem  rectum,  et  ipse  se  infinitis 
oniscuit  qucpstionihus.  Non  etiam  potest  dici 
homo  rectus,  qui  sit  in  peccato  :  ergo  ut  mini- 
mum  convincuut  illa  verba  fuisse  hominem 
conditum  cum  naturali  rectitudine  voluntatis 
sine  obUquitate  peccati.  Ratio  vero  est,  quia 
Deus  non  potest  esse  auctor  peccati :  ergo  ne- 
cessario  creavit  hominem  innocentem,  quia 
tunc  non  potuisset  habere  peccatum,  nisi  ab 
auctore  suo,  quod  ejus  bonitati  repugnat.  Hic 
vero  statim  se  insinuat  quaestio  simihs  ihi, 
quo3  de  Angelis  supra  tractata  est,  an  potuerit 
homo  in  eodem  instanti  in  quo  creatus  est 
peccare.  Nam  si  peccare  potuit,  dicere  quis 
posset,  contra  assertionem  positam,  eum  in 
primo  instanti  peccasse,  ac  subinde  nunquam 
fuisse  in  statu  innocentiss,  et  nihilominus  non 
fuisse  Deum  auctorem  iUius  peccati,  sed  ip- 
summet  hominem  sua  hbertate,  cujus  usum  in 
primo  ujstantihabuit,  peccatum  ahquod  com- 
misisse.  Neque  hoc  esset  contra  verba  Sapien- 
tis^  quia  etiam  illo  peccato  admisso,  vere  dice- 
retur  Deus  fecisse  hominem  rectum,  quia  ipse 
solam  vohuitatem  rectam  condidit  in  homine, 
ipse  vero  homo  etiam  in  illo  casu  se  miscuisset 
culpce,  nimis  cito  obhque  per  suam  hberam 
vohmtatem  operando. 

3.  Sed  nihilomimis  loquendo  de  facto,  as- 
sertio  ita  est  intehigenda,  ut  non  sohim  homo 
fuerit  creatus  innocens  ex  parte  actionis  Dei, 
ut  sic  dicam,  sed  etiam  ut  omnino  et  ex  qua- 
cumque  causa  tunc  peccato  caruerit;  quod  est 
etiam  certum :  nam  imprimis  ita  Patres  omnes 
verba  sapientis  iutelligunt,  ut  infra  videbimus; 
deinde  quia  id  convincitur  ex  narratione  Ge- 
nesis.  Nam  in  primo  capite  chcitur  Deus  creasse 
hominem  ad  imaginem  et  simihtudinem  suam, 
et  postea  conchiditur,  vidit  Deus  cuncta,  quse 
fecerat,  et  erant  valde  bona.  Non  essent  autem 
valde  bona,  si  homo  jam  in  peccato  conspice- 
retur.  Deinde  in  toto  capite  secundo  supponi- 
tur  Adam  sine  peccato  quando  fuit  translatus 
in  Paradisum^  et  animahbus  nomma  imposuit^ 


et  Deus  ilh  soporem  immisit.  Item  post  forma- 
tionem  Evee  de  utroque  dicitur  quod  non  eru- 
besceljant,  et  postea  capite  tertio  narratur  ten- 
tatio  et  utriusque  peccatum  :  illud  ergo  fuit 
primum  tempus,  in  quo  peccarunt:  et  ante  il- 
lud  eis  tribuere  ahquod  peccatum,  phis  est 
quam  temerarium,  cum  in  Scriptura  non  ha- 
beat  fimdamentum:  illud  vero  affirmarede  pri- 
mo  instanti  creationis,  sine  dubio  erroneum  est. 
An  vero  fuerit  possibile  in  eo  instanti  pec- 
care,  tractatum  est  de  Augehs,,  ubi  diximus^ 
etiam  in  Angelis  fuisse  impossibile,  sahem  se- 
cundum  legem  ordinariam  et  quodammodo 
naturalem.  Sed  hoc  evidentius  est  in  homine, 
quia  indiget  discursu  et  tempore,  ut  rationis 
cognitionem  habeat  adhbertatemsufficientem, 
si  modo  naturah  hujusmodi  cognitionem  et 
rationis  usum  habiturus  est.  Hanc  autem  tar- 
ditatem  et  imperfectionem  naturalem  habuit 
homo  in  primo  instanti  creationis  suse,  quate- 
nus   per  naturee  vires  operari  poterat,  quia 
etiam  per  discursum  procedebat  et  a  phantasia 
dependebat.  Quod  si  supernaturahter  fuit  tunc 
elevatus  homo  ad  hbere  amandum  in  primo 
instanti  cum  fieret  a  Deo,  pecuhari  dono  et 
virtute,  non  potuit  esse  ad  mahim,  sed  ad  bo- 
num,  ut  postea  declarabimus.  Atque  ita  omni 
ex  parte  certum  est,  homines  iu  principio  ha- 
buisse  vohmtatem  rectam  et  innocentem.  Imo 
etiam  sequitur,  habuisse  potestatem  ad  vitan- 
dum  peccatum  et  conservandam  innocentiam 
in  iho  primo  statu.  Sed  hoc  pendet  ex  multis 
ahis  dicendis  de  perfectione  hominis  in  illo 
statu,  et  ideo  hujus  potestatis  declarationem 
pro  nunc  omittimus. 

5.  Securula  assertio. — Dico  secundo,  habue- 
runt  homines  ante  peccatum,  vel  in  primo  in- 
stauti  creationis  suee,  omnes  virtutes  et  bonos 
habitus  morales,  qui  per  actus  humanos  ordi- 
nis  naturalis  acquiri  possunt,  qui  proinde  fue- 
runt  infusi  tantum  per  accidens.  Per  hanc  as- 
sertionem  nou  intendimus  excludere  virtutes 
altioris  ordinis,  sed  ab  illis  nunc  prEescindimus^ 
ut  naturalem  perfectionem  prius  exphcemus. 
Potestque  assertio  tribui  divo  Thomee,  in  dicta 
qusest  93,  art.  3,  nam  hcet  indistincte  de  vir- 
tutibus  loquatur,  et  multa  dicat  ad  virtutes 
supernaturales  pertinentia,  tamen  sine  dubio 
includit  etiam  naturales,  si  attente  legatur, 
praisertim  in  solutionibus  argumentorum,  et 
ita  potest  etiam  probari  assertio,  primo  ex  iho 
Ecciesiast.  7:  I)e?is  ficcit  hominem  rectnm.  Nam 
inter  aha  ad  illam  rectitudinem  pertinebat,  ut 
vohmtas  rectfe  rationi  naturali  esset  subjecta, 
atque  etiam  ut  esset  recte  disposita  ad  inferio- 


CAP.  XI.  AN  ADAM  IN  VIRTUTIBUS  VOLUNTATIS  RECTUS,  ETC. 


245 


rem  appetitum  in  ofEcio  honestatis  continen- 
diim.  Sed  virtntes  ex  suo  genere  acquisitee  per- 
ficiunt  et  quasi  complent  hanc  rectitudinem 
vokmtatis :  ergo  illas  dedit  Deus  homini^  quem 
rectum  creavit.  Deinde  idem  probatur  ex  illo 
Eccles.  17:  Deus  creavit  hominem,  eit.,  ct  se- 
cundum  se  vestivit  illum  virtute.  Qua3  verba 
etiam  possunt  de  virtute  per  se  infusa  expli- 
cari.  Sed  cum  absohitus  sit  sermo^  non  sunt 
exchidendoe  A^rtutes  acquisitse.  praesertim  cum 
adhuc  sub  qua^stione  versetur;,  an  virtutcs  mo- 
rales  sint  per  se  infusa;^  vel  tantum  acqui- 
sitoe. 

6.  Prodatur  ex  Patrihus.  —  Et  ratione.  — 
CoroUaritm.  —  Prreterea  veriiatem  hanc  sa- 
tis  indicant  AmbrosiuSj  lib.  de  Parad.  cnpit.  5, 
in  fnie,  Augustinus^  in  Concione  ad  Gatechum. , 
coutr.  Judseos^  etc^  cap.  2,  ubi  ait,  Adam 
fuisse  factura  ad  imaginem  Dei;,  pudicitia  orna- 
tum^  temperantia  compositum,  etc^  et  hb.  14. 
de  Civitat.,  cap.  lO^  de  statu  primi  homanis, 
ait ;  JVec  aberat  quidqnam,  qiiod  iona  voluntas 
adipiscerettir :  ergo  seutit  nondefaisse  virtutcs. 
Item  addit;,  quod  ibi  erat  devitatio  tranquilla 
peccati;  at  certe  ad  hanc  tranquilhtatem  mo- 
rahter  necessarite  sunt  virtutes  morales  acqui- 
sitss.  Denique  ita  ibi  describit  fehcitatem  iUius 
status^  ut  ab  iho  liujusmodi  virtutes  exchidi 
non  possint.  Ratione  probari  potest  assertio 
eodem  modo^  quo  similem  de  scientiis  probavi- 
mus.  Nam  certe  ad  pcrfectionem  simphciter 
hominis^  non  minus,  imo  magis,  pertinent 
virtutes  morales^  quam  scientiis  naturalcs  : 
ergo  si  Deus  infudit  primo  homini  omnes  scien- 
tias,  multo  magis  debuit  virtutes  naturales  in- 
fiindere.  ut  opus  ejus  perfectum  esset.  Quare 
omnes  theologi  conveniunt^  has  virtutes  fuisse 
per  accidens  infusas  animee  Christi  in  primo 
instanti  conceptionis  suse^  quamvis  de  scientia 
acquisita  non  omnes  ita  asserant^  sentientes 
profecto^  ad  perfectionem  naturEe  magis  ne- 
cessarias  esse  virtutes^  quam  scientias.  Unde 
infertur,  has  virtutes  datas  esse  primo  homini  in 
magno  perfectionis  gradu.  De  quo  sohimdicere 
possumus^  fuisse  quoad  intensionem  accommo- 
datum  ad  sufficientem  iUius  status  perfectio- 
nem^  quam  Deus  designavit  juxta  consihum 
vohiutatis  suse^  quam  ipse  novit^  nobis  enim 
nihil  certius  de  termino  ihius  perfectionis 
constare  potest,  quia  revelatum  non  est.  At 
vero  quoad  extensionem  dici  potest  iha  per- 
fectio  universalis^  c[uia  et  circa  omnes  materias 
morales  virtutes  infusse  sunt,  et  unaqua?que 
cum  potestate  sufficiente  ad  operandum  in 
tota  materia  sibi  subjecta. 


7.  Difficultas  circa  assertioncm.  —  Quceoir- 
tutes  morales  fuerint  Adamo  concreatce.  —  Sed 
circa  hanc  extensionem  nonnuhse  difficultates 
supersunt_,  prima  est  ex  Durando  in  2,  d.  29, 
qusest.  2,  ubi  ait,  fuisse.infusas  Adse  virtutes 
morales,  quae  circa  alterum  versantur,  ut  jus- 
titia,  cui  hberahtatem  conjungit,  non  tamen 
virtutes,  quee  circa  passiones  versantur;,  et  iUas 
moderantur.  Piatio  ejus  quoad  ultimam  partem 
est,  quia  in  eo  statu  nuhfe  essent  inordinatee 
passiones,  neque  appetitushaberetdifficultatem 
in  appetendo  secundum  rationem :  imo  nec  in- 
determinationem  haberetquiaomnino  essetde- 
terminatus  ad  obediendura  rationi.  Sed  irame- 
rito  iUara  exceptionem  adhibuit.  Primo,  c[uia 
juxta  sententiam,  quara  veriorem  credimus, 
etiam  fortitudo,  et  temperantia  hcet  versentur 
circa  passiones,  nihilominus  etiam  sunt  in  vo- 
hmtate  :  ergo  fuerunt  homini  infusee.  Nam  res- 
pectu  vohmtatis  eadem  est  ratio  de  his  virtuti- 
bus,  quffi  de  justitia  et  hberahtate,  quia  sicut 
vohmtas  habet  quamdam  indeterm.inationem 
in  officio  virtutis  pra.'stando  circa  alterum,  ra- 
tione  cujus  indeterminationis  indiget  habitu, 
etiam  si  nuha  aha  intercedat  difficuhas,  ut 
Durandus  vult  :  ita  etiam  habet  indifferentiam 
in  prffistando  officio  virtutis  circa  ipsummet 
operautem  :  ergo  quamvis  desit  difficuhas  ex 
parte  appetitus,  sunt  necessarii  habitus  incli- 
nantes  vohmtatem  ad  omne  officium  hones- 
tum  circa  ipsum  operantem,  ratione  indeter- 
minationis,  quam  ex  se  habet.  Secundo,  quia 
etiamsi  appetitus  esset  subjectus  vohmtati  in 
iUo  primo  statu,  nihilominus  erant  necessarise 
hujusmodi  virtutes  in  ipso  appetitu,  eo  modo, 
quo  in  ipso  esse,  aut  acquiri  possunt,  de  quo 
ahas.  Piatio  autem  est,  quia  iUamet  subjectio 
magna  ex  parte  per  hujusmodi  habitus  form.a- 
hter  facta  est,  vel  certe  sine  iUis  non  poterat 
tam  perfecto,  et  connaturah  modo  fieri  ut  in 
sequenti  capite  exponemus.  Et  ita  argumen- 
tum  Durandi  potest  contra  ipsnm  retorqueri, 
quia  ipsamet  subjectio  appetitushabituum  per- 
fectionemin  ipso  indicat.  Ideoque  non  est  bona 
coUectio  Durandi,  quod  appetitus  in  eo  statu 
erat  incapax  istarura  virtutum,  quia  erat  de- 
terminatus  per  solara  suara  intrinsecam  facul- 
tatem,  et  ideo  indigebat  deterrainante  intrin- 
seco,  quatenus  esse  posset,  iUud  autem  esse 
non  poterat,  nisi  habitus,  seu  virtus. 

8.  Difficultas  secunda  an  saltem.  eas  virtutes 
non  hatuerit  Adam  quce  in  oljecto  involvunt 
imperfectionem  illistatui  repugnantem. — AUe- 
ra  difficuUas  est  de  quibusdam  virtutibus,  qua- 
rum  objecta,  seu  materiai  in  iUo  primo  statu 


246 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AG  STATU  INNOCENTI^. 


inveniri  non  poterant,  qiiia  includunt  imper- 
fectionem  illi  statui  repugnantem.  Nam  defi- 
ciente  objecto ,  seu  materia;,  deest  officium 
virtutis,  et  consequenter  non  est  necessaria 
virtus,  imo  nec  videtur  possibilis.  quia  non 
potest  esse  sine  objecto.  Assumptum  induc- 
tione  ostenditur.  Primo  in  virtute  poenitentise^ 
cujus  objectum  est  peccatum  commissum,  nam 
repugnantiam  involvit^  esse  in  statu  innocen- 
i\dd  et  habere  peccatum  commissum.  Secundo 
in  virtute  patientise,  qute  tristitias  moderatur 
in  afflictionibus  et  laboribus.  Hsec  enim  omnia 
in  illo  statu  non  invenirentur.  Tertio  inveni- 
tur  similis  ratio  in  virtute  misericordise^  cujus 
materia  est  miseria  proximi  sublevanda. 

9.  Qimnimdam  responsio  clistinguens  de  vir- 
tutihus  infusis  ct  acquisitis.  —  Hsec  difficultas 
potissime  solet  tractari  de  virtutibus  per  se  in- 
fusis.  Unde  posset  aliquis  dicere,  omnes  virtu- 
tes  per  se  infusas  inditas  fuisse  Ada3  quia  con- 
sequuntur  gratiam^  et  ideo  non  separantur  ab 
illa^  licet  ratione  status  non  possit  persona  ac- 
tus  earum  exercere.  At  vero  ex  virtutibus  ac- 
quisitis,  illas  tantum  fuisse  infusas  Ada?^  qua- 
rum  officium  in  illo  primo  statu  inveniri  po- 
tuisset;  sed  nibilominus  D.  Tliomas^  dicto 
articulo  quintOj  ut  dixi,  dum  indistincte  affir- 
mat^  has  virtutes  aliqualiter  datas  fuisse  Adee^ 
videtur  loqui  non  tantum  de  infusis,  sed  etiam 
de  acquisitis  ;  et  prseterea  explicat  compreheu- 
dere  se  virtutes  quoe  moderantur  passiones^ 
quod  maxime  faciunt  virtutes  acquisitee,  ac 
denique  ejus  ratio  eeque  de  omuibus  procedit. 
Non  tamen  simpliciter  dixit^  omnes  virtutes 
fiiisse  in  prinio  liomine,  sed  cum  illo  addito, 
aliqualiter ,  et  ideo  illud  declarans^  distinguit 
de  virtute  in  habitu,  vel  in  actu^,  et  dicit  caite- 
ras  virtutes  omnes  quoad  utrumque  iu  illo 
statu  inveniri  potuisse,  quod  est  clarum.  De 
aUis  vero  de  quibus  nostra  est  difficultas^  di- 
cit^  infusas  fuisse  quoad  liabitus,  quamvis  ex 
defectu  materiae  non  possent  actus  exercere. 

10.  Resolutio  comjjlectens  lialitus  atque  ac- 
tus. — Quffi  quidem  doctrina  etiam  ad  Iiabitum 
poenitentige  applicari  potest,  quatenus  aliquo 
modo  potest  esse  acquisitus.  Et  quoad  priorem 
partem  de  habitu  est  clara ;  tum  quia  habitus 
est  prior  actu^  et  bene  disponit  hominem  ad 
illum^  sive  illum  effecturus  sit,  sive  non  sit ; 
tum  etiam  quia  habitus  non  respicit  materiam, 
ut  prsesentem,  vel  futuram,  sed  tantum  ut 
possibilem  huic  naturae,  et  ita  habebat  locum 
quselibet  materia  in  statu  innocentise.  Tum  de- 
nique,  quia  semper  fuit  possibile  homini  amit- 
tere  illum  statum,  sicut  de  facto  amisit :  unde 


utilissimum  illi  fuit ,  Iiabere  has  virtutes  per 
accidens  infusas,  quse  in  illo  manerent,  si  ca- 
deret,  ut  revera  de  facto  manserunt;  quod 
vero  attinet  ad  alteram  partem  de  actu,  licet 
verum  sit,  non  potuisse  has  virtutes  exercere 
in  statu  innocentise  potissimos  actus  suos  (quod 
fortasse  prsecipue  intendit  divus  Thomas)  nihil- 
ominus  semper  aliquos  actus  exercere  potuis- 
set.  Primo  actus  internos  conditionatos,  ut  in 
poenitentiaesset  hic  actus,  si  peccarem  dolorem, 
in  misericordia,  si  proximus  indigeret,  illi  sub- 
venirem.  Nam  licet  aliqui  putent,  hos  actus 
esse  potius  intellectus,  quam  voluntatis,  tamen 
esse  possunt  in  actuali  proposito  voluntatis  de 
conditionato  objecto.  Imo  illi  conditionales 
non  essent  simpliciter  vere  in  homine,  nisi 
fundarentur  in  actuali  proposito  voluntatis 
ejus.  Secundo  posset  exerceri  actus  complacen- 
tise  circa  honestatem  objectivam  talium  vir- 
tutum.  Tertio  specialiter  virtus  poenitentise, 
quamvis  non  posset  detestari  malum  commis- 
sum,  ut  probat  ratio  facta,  posset  odio  habere 
peccatum,  quod  ofTertur  ut  committendum,  ct 
habere  voluntatem  non  faciendi  Deo  injuriam, 
ut  in  tom.  de  Poenit.,  late  dixi,  et  specialiter 
videri  potest  disput.  1,  sect.  1,  num.  10  et  M. 
Misericordia  etiam  non  semper,  aut  per  se  re- 
quirit  dolorem  in  miserente,  nam  voluutas 
suljlevandi  miserum,  si  absque  dolore  haberi 
possit,  revera  erit  actus  misericordiaj.  Hoc  au- 
tem  modo,  si  status  innocentiae  duraret,  posset 
unus  homo  cadere,  et  alter  innocens  habere 
voluntatem  subveniendi  illi,  cum  displicentia 
de  malo  ejus,  qute  posset  haberi  sine  tristitia, 
vel  dolore.  Et  fortasse  inter  ipsos  innocentes 
non  deessent  occasiones  habendi  similes  actus. 
Nam  licet  in  illis  non  esset  propria  miseria 
poenalis,  esse  posset  aliqua  indigentia  natura- 
lis,  ut  parvuli  indigerent  auxilio  majorum  ad 
educationem,  et  ad  vitanda  pericula,  et  igno- 
rantes,  seu  incipientes  indigerent  doctrina.  Ad 
hunc  ergo  modum  non  deesset  ibi  aliqua  ma- 
teria  misericordise,  et  sic  potest  de  aliis  simili- 
bus  virtutibus  facile  cogitari. 

11 .  Tertia  difficultas  an  denique  infusce  fue- 
ri7it  virtutes  aliquce  Deuni  respicientes. — An  in 
vohmtate  lialuerit  mrtutem  lenevolentice  natu- 
ralis  crga  Beim.  —  Tertio  difficultas  esse  po- 
test,  an  fuerint  infusi  Adse  aliqui  habitus  vir- 
tutum  acquisitarum  erga  Deum.  Sunt  autem 
duo  genera  virtutum,  quge  circa  Deum  versan- 
tur,  qucedam,  quse  respiciunt  Deum  ut  objec- 
tum  cui,  ut  religio,  et  si  qua  est  alia  similis, 
ut  forte  obedientia,  et  de  his  non  e?t  dubium_, 
quin  fuerint  iufusEe  Adse,,  quia  sunt  perfectio- 


CAP.  XII.  UTRUM  IN  ADAMO 
res,  et  magis  necessariae  qiiam  reliquse  morales 
et  earum  usus  erat  illi  statui  maxime  proprius. 
Alise  vero  sunt  virtutes^  quse  versantur  circa 
Deum,  ut  objectum  quod^  quales  suut  iu  or- 
dine  supernaturali  virtutes  tlieologales^  ex  qui- 
bus  una  est  in  intellectu,  scilicet  fides,  cliari- 
tas  vero  et  spes  in  voluntate.  In  ordinc  autem 
naturali  loco  fidei  succedit  cognitio  naturalis 
Dei,  quam  hal^uit  Adam  per  scientiam  per  ac- 
cidens  infusam,  de  qua  jam  dictum  est.  Ciiari- 
tati  autem  infusae  re.spondet  in  ordine  natura- 
li  amor  naturalis  Dei  super  omnia,  et  propter 
ipsum,  qui  amicitia?,  vel  benevolentias  dicitur  : 
et  de  hoc  ahqui  negant  fuisse  in  Adamo  tam 
quoad  actum^  quam  quoad  habitum.  Sed  de 
actu  longe  probabilius  est,  in  Adamo  csse  po- 
tuisse,  quod  docet  D.  Thomas  i,  2,  quaist.  109^, 
artic.  3.  et  quodlib.  l,  art.  8,  et  aliis  locis,  ut 
latius  in  materia  de  Gratia  tractamus,  lib.  i, 
cap.  30. 

12.  De  habitu  vero  res  est  magis  incerta, 
in  qua  partem  negantem  tenet  Pereira,  hb.  5, 
in  Genes.,  disput.  de  tertia  excellentiae  statiis 
innoncen.,  qutest.  i,  ex  fundamento  omuino 
contrario  preecedenti  opinioni,  scilicet  quia 
non  sohim  poterat  Adam  diligere  Dcum  ut 
auctorem  naturse  naturah  dilectione  super  om- 
nia,  sed  etiam  vohmtas  ejus  naturaliter  erat 
ad  ilhmi  amorem  propensa,  et  uunam  difficul- 
tatem,  vel  impedimentum  ex  parte  appetitus 
in  eo  amore  patiebatur^  et  ideo  non  indigebat 
habitu.  Contrarium  sentit  Scotus.  Nam  in  lioc 
habitu  potissime  justitiam  originalem  consti- 
tuere  videtur  in  2^  distinction.,  29;,  et  late  ex- 
ponit  Herrera,  2,  disputat.  21,  qusestion.  3,  et 
disputat.  22,  quaestion.  1. 

13.  Aiictoris  resolutio.  —  Milii  autem  consi- 
derandum  videtur,  an  vohmtas  humana  sit 
naturaliter  capax  tahs  liabitus,  et  an  possit  in 
hoc  statu  per  actus  acquiri.  Nam  si  in  volun- 
tate  est  capacitas  naturahs,  profecto  redacta 
fuit  in  actum  in  illo  statu,  et  si  acquiri  potest 
per  actus  in  illo  statu  fuit  per  accidens  infusus, 
quia  per  se  pertinet  ad  majorem  perfectionem 
voluntatis  hurnanee.  Neque  obstabit  propensio 
naturahs  vohmtatis,  quia  litec  potest  augeri 
per  habitum,  quiadare  potuit  facilitatem  ope- 
randi.  Neque  etiam  referet,  quod  appetitus 
non  retardaret,  quia  hbertas,  et  indifferentia 
vohmtatis  sufiicit  ad  capacitatem,  et  utilitatem 
habitus,  sicut  de  virtute  justitiai  chcebamus. 
Unde  partem  lianc  ut  satis  probabilem  rehn- 
quimus,  perfectam  autem  resolutionem  in  ma- 
teriam  de  charitate  remittimus,  quia  ex  iha 
queestione  pendet,  an  per  hujusmodi  actus 


APPETITUS  SENSITIVUS,  ETC.  247 

amoris  Dei  nunc  simihs  habitus  acquii-atur. 
Denique  viriuti  spei  infusae  sub  propria  ratione 
spei,  et  quatenus  fundatur  in  promissione  di- 
vina  nuUus  liabitus  mere  naturahs  respondere 
videtur;  tamen  ut  est  amor  concupiscentiee 
DEI  respondere  illi  potest  in  ordine  naturali 
liabitus  inclinans  ad  amorcm  concupiscentiiB 
DEI,  ut  est  summum  hominis  bonum,  et  de 
hoc  fere  eodem  modo,  quo  dc  praBcedcnti,  ju- 
dicandum  est. 

CAPUT  XII. 

UTRIIM  IN  ADAMO  APPETITUS  SENSITIVUS  ITA  FUERIT 
SUBJEGTUS  VOLUNTATI  ET  RATIONI,  UT  NUNQUAM 
AUT  EAM  PR^VENIRET,  AUT  ILLI  IMPERANTI  RE- 
PUGNARET. 

i .  Apcrittcr  fundameniim  qucestionis.  —  Si 
natura  hominis  pure,  et  secundum  se  conside- 
retur,  etiamsi  potentias  liabeat  naturalibus 
virtutibus  perfectas,  et  ornatas,  pugnse  et  re- 
bellioni  carnis  contra  spiritum  obnoxia  est. 
Qua3  duplex  liabet  genus  cognitionis,  sensiti- 
vse  et  intenectuahs,  et  duos  appetitus  eliciti- 
vos,  scilicet  sentientem  et  voluntatem.  Inter 
quas  facultates  naturalis  ordo  est,  ut  cognitio 
incipiat  a  sensu,  et  ideo  possit  rationem  im- 
mutare,  priusquam  vohintas  operetur,  atque 
eadem  ratione,  ut  prius  etiam  excitet  appeti- 
tum  sensitivum,  quam  voluntas,  et  ratio  per- 
fecte  possint  dehberare.  Ex  hoc  igitur  genere 
compositionis  humanse  naturse  ex  carne,  et 
spiritu  et  appetitu  inferiori,  ac  superiori  oritur 
pugiia,  quam  in  nobis  cxperimur,  et  quam  de- 
plorat  Paulus  ad  Rom.  1,  dicens  :  Sentio  aliam 
legem  inmemh-is  mcis  repiignantem  legi  mentis 
mea\  De  liac  ergo  pugna  quffirimus  in  prsesenti, 
an  fuerit  in  primo  liomine  ante  peccatum,  sive 
cum,  donis  supernaturalibus  gratise  considere- 
tur,  sive  absque  iUis  :  lioc  enim  ad  prsesentem 
quaistionem  extrinsecum  est,  nam  cum  donis 
gratiffi  potest  liomo  habere  illum  defectum,  et 
pugnam,  ut  nunc  est  in  liominibus  justis,  etsine 
illis  donispossetDeus  impedire  illum  defectum, 
homini  naturalem,  seu  tale  donum  liomini  con- 
ferre,  quo  fieret,  ut  nuUus  motus  iusurgeret  in 
portione  inferiori  repuguans  superiori,  conse- 
quenternullapugna,aut  difficultas  circa  opera- 
tionem  boni  honesti  naturalis  ordinis  in  homi- 
ne  sentiretur.  Quia  ergo  donum  lioc  distinctum 
videtur  avirtutibus,  et  ad  earum  perfectum 
usum,  et  consequenter  ad  magnam  perfectio- 
nem  voluntatis  pertinet,  ideo  non  obstantibus 
virtutibus,  inquireudum  superest,  aii  hoc  do- 


248 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTI^. 


iiuin,  eju.sque  efFectus  Adamo  collata  fuerint. 

2.  Prima  ratio  clulntandi.  —  Secunda  ratio. 
— Ratio  autem  dubitaudi  esse  potest^  quia  hoc 
donum  non  est  liomini  naturale^,  nec  perficit 
liominem  in  ordine  ad  fmem  supernaturalem  : 
ergo  non  est  Iioraini  in  sua  creatione  datum. 
Consequentia  probatur,  qmo.,  ut  sa^pe  dictum 
est,  Deus  condendo  naturam  naturaj  ordinem 
in  hoc  servabat^  ut  unicuique  conferret  quod 
naturale  ipsi  erat.  Major  antem  probatur  ex 
dictis  in  principio  capitis,  quia  ex  naturali^  et 
intrinseca  compositione  hominis  intrinsece 
sequitur  imperfectio  contraria  huic  dono :  ergo 
e  converso  donum  ipsum  non  potest  esse  ho- 
mini  naturale^  imo  videtur  valde  repugnans 
natura3  ejus.  Secundo^  quia  iUud  donum  vel 
esset  ahquis  habitus  infusus  homini,  vel  aU- 
quid  ahud  :  hoc  secundum  declarari  non  po- 
test  quid,  velquale  sit^  primum  auteni  non  po- 
te.st  sufficere.  Quod  ita  ostenditur,  quia  vel  ille 
habitns  esset  spirituahs  in  intellectu,  et  vohin- 
tate^,  et  de  illo  esset  eadem  difficultas^  quia 
posset  a  sensibus  prssveniri :  vel  esset  in  appe- 
titu  sensitivo,  et  sic  etiam  non  posset  impedire 
quin  appetibile  secundum  sensum  occurreret^ 
et  naturahter  immutarct  appetitum  :  at  vero 
appetitus  immutatus  naturahter  movetur,  cum 
libertate  careat :  ergo  non  obstante  tah  habitu 
vohmtatem,  et  rationem  praeveniret. 

3.  De  resolutione pra^sentis  quastionis  duhius 
JScotus.  —  In  hoc  puncto  Scotus^  in  2,  dist.  29, 
q.  unic,  hanc  quaistionem  attingens,  iham  vi- 
detur  sub  dubio  rehnquere,  nam  semper  sub 
disjunctione  loquitur,  dicens^  quod  in  eo  statu 
Gsset  tranquilhtas  in  anima^  quia  vel  natura 
inferior  non  iu.surgeret  contra  superiorem,  vel 
si  insurgeret,  posset  facile,  et  delectabihter  a 
superiori  contineri,  et  ordinari,  et  ita  licet  in- 
ferior  appctitus  eum  ahqua  tristitia  ab  objecto 
sibi  delectabih  ab.stineret^  nihilominusquia  vo- 
hnitas  cum  magna  deleciationeidfaceret^  totus 
homoidfacere  diceretur,  quod  ratione  superio- 
ris  potentiaj  ei  convenit,  cjuamvis  inferior  po- 
tentiaahquautuhim  reluctetur.  Et  ideo,  inquit: 
Fortasse  non  estnecesseponere,  qiiod  omllus  sen- 
sus  appetitus  potuit  tunctristari,  potuitenim  m- 
sus  tunc  videre  turpe  tisiMle,  et  auditus  audire 
turpe  audibile,  etuirumquepotuit  offcndereappe- 
titum  sensitixum ,  sicut  et  conveniens  sensiMle  de- 
cctare.  Scd  voluntas  tunc  lene  usa  fuisset  istis 

tristitiis  et  delectationiius  appetitus  inferioris. 
Hfficfere  Scotus.  Verumtamen  nunc  agere  no- 
himus  de  omni  actu  sentiendi,  vel  de  omni 
aflfectu  appetitus  sensitivi.  Distingui  enim  po- 
test^  duplex  genus  hujusmodi  motuum,  qui- 


dam  dici  possunt  naturales^  et  innoxii  seu  in- 
differentes  in  ordine  ad  mores,  non  sohim  quia 
in  se  boni,  aut  mah  non  sunt,  sed  etiam,  quia 
non  inducunt  ad  ahquid  t^irpe,  ut  morahter 
mahim,  ut  est  dolor  ahquis,  vel  disphcentia  de 
objecto  disconvenienti  sensui,item  fames,  .sitis, 
et  similes  affectus^  vel  eorum  contrarii.  Ahi 
vero  sunt  motus  noxii  morahter,  quia  vel  in- 
clinant  ad  ahquid  de  se  turpe,  si  vohmtarie 
fiat,  vel  difiicilem  reddunt  operationem  virtn- 
tis,  et  de  hoc  genere  motuum  inferioris  appe- 
titus  liic  pra^cipue  loquimur^  quiain  eis  veri- 
tas  certior  est,  de  priori  vero  genere  dicemus 
postea  tractando  de  ilhus  status  immortalitate. 

4.  Assertio  affirmativa.  —  Prolatur  ex 
Scriptura. — Dicemus  ergo,  hanc  perfectionem 
fuisse  liomini  datam  in  priucipio  creationis, 
ut  quamdm  non  peccaret  mortahter  ,  sentire 
non  posset  proevenientes  motus  inferioris  ap- 
petitus  rectce  rationi  adversos,  multoque  mi- 
nus  subsequente.?^  rationi  jam  imperanti  re- 
pugnantes.  Hanc  assertionem  censeo  omnino 
certam,  quae  probatur  primo  ex  Scriptura, 
nam  imprimis  Gen.  2  ,  in  fine  dicitur  :  JEJrat 
auteri  uterque  nudus,  Aclavi  sciticet,  et  uxor 
ejus,  et  non  erulescant,  postea  vero  cap.  3,  de 
ilhs  post  peccatum  dicitur  :  Aperti  simt  oculi 
amlormn  ,  cumque  cognovissent  se  esse  nudos , 
etc,  et  infra,  cura  Adam  ad  Deum  dixisset : 
Timui  eo  qicod  nudus  essem,  respondit  ei  Deus : 
Quis  enim  indicavit  tiii,  quod  nudus  esses,  nisi, 
quod  ex  ligno  de  quo  prceceperam  tiii  ne  comede- 
res,  comedisti  ?  Ex  quibus  verbis  aperte  colh- 
gitur,  tantam  mutationem  esse  factam  in  pri- 
mis  hominibus  per  peccatum ,  ut  ante  illud 
non  ita  viderent  corpora  sua^  ut  erubescerent 
aut  appetitus  eorum  ad  aliquid  turpe  commo- 
veretur,  post  peccatum  vero  utrumque  sense- 
rint :  ergo  ante  peccatum  liabuerunt  speciale 
donum,  quo  appetitus  eorum  continebatur,  ue 
contra  rationem  insurgeret,  quod  donum  pec- 
cando  amiserunt,  et  ita  hasc  testimonia  intel- 
lexerunt  Patres,  et  theologi  infra  citandi. 

5.  Cajetani  ex  positio  enervans  proximtm 
testimonium. — B.efelUtur. — Secundo  hoc  con- 
firmant  verba  Sapientis  :  Inveni,  quod  Beus 
fecerit  Imninern  rectum,  et  ipse  se  infinitis  mis- 
cuerit  qucestionihis ,  Ecclesiast.  7.  Quem  locum 
tractans  Hieronymus,  lib.  1.  contra  Jovinian., 
per  hominem  utrumque  sexum  intelligit,  et 
de  rectitudine,  quae  concupiscentiam  remove- 
bat,  interpretatur ,  et  ex  consonantia  hujus 
testimonii  cum  preecedenti  veritas  hiijus  sensus 
comprobatur.  Unde  immerito  Cajetanus  ibi 
iUum  exponit  de  sola  rectitudine  ,  naturah,  et 


CAP.  XII.  UTRUM  IN  ADAMO 

vim  facit  in  verbo  inveni :  quod  de  inventione 
per  rationem  natiiralem  exponit ,  et  inde  col- 
ligit,  sermonem  esse  de  sola  rectitudine  natu- 
rali,  quia  haec  rectitudo  potest  ratione  natura- 
li  inveniri^  non  vero  rectitudo  illa,  quas  dicitur 
originalis  justitioe  ,  seu  integritatis  naturas. 
Sedlevi  motus  est  fundamento  ad  enervandum 
grave  testimonium^  quo  Patres  contra  Pela- 
gium  uti  solent ,  qui  dicebat  non  fuisse  in 
Adam  majorem  rectitudiuem ^  quam  esset  in 
puro  homine  absque  peccato ,  quales  omnes 
posteros  Adoe  Pelagiani  esse  fingebant.  Nihil 
ergo  cogit  verbum  ilhid  inveni,  quia  sinefuu- 
damento  coarctatur  ad  inventionem  per  dis- 
cursnm  naturalem^  cum  in  ipsis  Scripturis  sa- 
cris  potuerit  Salomon  veritatem  illam  inveni- 
re,  imo  vero  alhidendo  ad  loca  Genesis  locutus 
'  fuerit,  ut  notavi. 

6.  Tertio  confirmat  hoc  Paulus  ad  Rom.  1, 
dicens,  hos  concupiscentise  motus  ex  peccato 
Adae  ortosfuisse.  In  hoc  enim  sensu  dicit:  Non 
quocl  volo  homim,  hoc  ago,  secl  quod  ocli  malum, 
illucl  facio.  Si  atUem  quod  nolo,  illud  facio, 
jam  non  ego  oferor  illud ,  sed  quod  lialitat  in 
one  peccatum,  id  est,  peccati  fomes,  quem  pec- 
catum  vocat,  quia  ex  peccato  Ada3  derivatus 
est.  Est  ergo  liic  fomes^  seu  concupiscentia^  aut 
omnis  rebellio  appetitus  inferioris  contra  su- 
periorem  aflfectus  peccati  Adai  :  ergo  ante 
peccatum  non  erat  in  natura  liumana  tahs  de- 
fectus.  Et  eadem  ratione  legem  fomitiS;,  quae 
est  in  membris,  vocat  Pauhis  legem  peccati, 
dum  dicil ,  Mente  servio  legi  Dei,  carne  atUem 
legi  peccati.  Item  eadem  ratione  corpus  hoc, 
in  cjuo  lianc  concupiscentiam  patimur,  vocat 
corpus  mortis,  indicans  non  fuisse  in  corpore 
morti  non  sulijecto,  ac  proinde  sicut  mors  fuit 
ex  peccato,  ita  etiam  coneupiscentiam. 

7.  Ex  Tridentino  conciUo.  —  Quarto  idem 
probatur  ex  Concilio  Tridentiuo,  sess.  5,  can. 
5,  dicente,  manere  in  baptizatis  concupiscen- 
tiam,  et  fomitem,  qu6e  hcel;  per  se  sumpta 
peccatum  non  sit  ,  peccatum  interchim  voca- 
tur,  quia  expeccato  est,  et  adpeccatum  inclinat. 
Ubi  dicens,  ex  peccato,  aperte  docet  ante  pecca- 
tum  non  fuisse  ,  nam  si  antea  fuisset ,  nuho 
modo  effectus  peccati  extitisset :  concupiscen- 
tia  autem,  seu  fomes,  nihil  aliud  est^  quam 
ipsemet  appetitus,  ut  per  motus  suos  rationem 
preevenit,  et  ad  peccandum  inducit,  et  hac  ra- 
tione  dixit  idem  Conc,  ibidem  can.  i,  totum 
Adam  per  illam  prfevaricationis  offensani  se- 
cundum  corpus ,  et  animam  in  deterius  com- 
mutatum  fuisse. 

8.  Ex  patrihus.  —  Quiuto  eamdem  verita- 


APPETITUS  SENSITIVUS,,  ETC.  249 

tem  docet  Augustinus,  Ub.  13,  de  Trin.,  c.  3, 
circa  fin.,  dicens,  in  primo  homine  per  pecca- 
tum  naturam  liumanam  vitiatam,  atque  muta- 
tam  esse,  ut  repugnantem  paterentur  in  mem- 
bris  inobedientiam  concupiscendi ,  et  ex  eo- 
dem  peccato  ad  ceeteros  chmanasse,  et  in  c.  4, 
rationem  reddit,  cur  maneat  in  justificatis,  et 
in  hb.  14,  cap.  iO,  docet,  homines  in  Para- 
diso  ante  peccatum  non  liabuisse  perturbatos 
animi  affectns,  quia  necpie  in  carne,  neque 
in  animo  ahquid  patiebantur,  quod  illorum  fe- 
licitatem  offenderet.  Unde  cap,  15,  subjungit, 
quod  peccatum  damuatio  subsecuta  est,  tahs- 
que  damnatio,  ut  homo,  cpii  custodiendo  man- 
datum  futurus  fuerat  etiam  carne  spiritualis , 
fieret  etiam  mente  carnahs,  etc,  et  cap.  19, 
idemrepetit,  ethb.  15,  cap.  7,  itaetiam  expo- 
nit ,  Apostokim  vocantem  concupiscentiam 
peccatum,  cpiia  ex  peccato  sit,  quod  repetit,  1 
retract.,  cap.  10,  et  latius  hb.  de  Corrept.  et 
Grat. ,  cap.  10  et  11,  ubi  ait,  Adam  non  indi- 
guisse  gratia  ad  vincendam  pugnam ,  quando 
caro  concupiscit  adversus  spiritum,  c[uia  nulla 
talis  risa  a  seipso  adversus  seipsum  tentatus , 
atque  turbatus  in  illo  beatitudinis  loco  sua  se- 
cum  pace  fruebatur.  Simiha  docet  hb.  \,  de 
Nupt.  et  concupisc,  cap.  23,  et  lib.  1,  contra 
duasEpist.  Pelagianor.,  cap.  13.  et  Gregorius^ 
lib.  26,  Moral.,  cap.  13,  alias  12,  et  Rupertus, 
2,  de  Trinit.,  cap.  M) ,  et  ahi  Patres  super 
Genesim. 

9.  IJx  Sc^iolasticis. — Q,uid  de  Scoto  in  n.  3. 
adducto.  —  Sexto  veritas  hsec  communis  est 
scholasticorum  in  2,  dist.  30  et  31,  et  chvus 
Thomas,  1,2,  queest.  82,  artic  3,  etqusest.  81, 
art.  3.  Et  fortasse  Scotus  de  assertione  cjuoad 
hanc  partem  non  chibitavit ,  sed  quoad  ahos 
actus  appetitus  pertinentes  ad  corporis  passi-- 
bilitatem,  et  ad  malum  non  inchnantes,  quos 
supra  innoxios  appeUavimus  ,  de  quibus  in 
capite  decimo  cjuarto  chcemus.  Rationes  au- 
tem  hujus  veritatis  ex  divina  providentia  ,  et 
hberahtate  erga  naturam  humanam  potissi- 
mum  sumendse  sunt.  Nam  cum  homo  ex  in- 
trinseca  conditione  ,  et  compositione  habeat 
hanc  pugnam  inter  inferiorem  et  superiorem 
appetitum,  quatenus  per  appetitum  ad  sensi- 
bilia,  et  corporalia  ;  per  voluntatem  autem  acl 
spirituaha,  et  rationi  consentanea  inclinatur  : 
inde  habet  ut  ex  consideratione  suse  naturas 
in  se  pure  spectatse  nimis  debiUs  ,  et  fragiUs 
sit,  ad  operandum  honestum.  Ideoque  volens 
Deus  subvenire  huic  fragiUtati  hominis,  pecu- 
hari  dono  eum  prseveuit ,  ut  eam  pugnam, 
quamdiu  in  justitia  perseveraret ,  non  senti- 


250 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AG  STATU  INNOCENTI^. 


ret.  Gujus  divinee  providentiee  optimee  conjec- 
turse  sunt.  Prima^  ut  proprium  Dei  opus  per- 
fectum  esset^  et  pro  capacitate  liominis  viato- 
ris  consummatum.  Secunda,  ut  facili  negotio 
posset  homo  vitare  omnia  peccata^  si  vellet. 
Tertio,  ut  in  quodam  felici  statu  viveret,  nam 
sine  dubio  ex  liujus  modi  pugna,  et  inordina- 
tis  motibus  appetitus  sentientis  multum  mi- 
uueretur  illius  status  felicitas^  et  perfectio^  ut 
late  prosequitur  AugustinuS;,  in  citatis  locis^ 
preesertim  in  dicto  1.  iA,  de  Givitat.  a  cap.  10. 
10.  Arguitiir  non  videoi  posse  coluerere  tan- 
tam  paceniintra  Jiominem  juxta  naturam  ejus. 
—  Ut  vero  propriam  causam,  et  rationem  hu- 
jus  effectus  explicemus  ,  inquirere  oportet , 
quomodo  facta  fuerit  hajc  pax  ,  et  concordia 
in  homine  primo^  seu  integra  subjectio  infe- 
rioris  appetitus  ad  superiorem^  id  est,  quod^ 
vel  quale  fuerit  donum ,  per  quod  hic  effectus 
formaliter  in  homine  fiebat.  Cum  taUs  effectus 
non  sit  connaturalis  homini,  imo  potius  natu- 
rali  inchnationi  potentiarum  ejus  partim  re- 
pugnare,  partim  eam  superare  videatur,  non 
videtur  posse  fieri  sine  aliqua  mutatione  in 
ejus  poteutiis  facta^  vel  sine  aUquo  dono  illis 
additO;,  et  hoc  est,  quod  inquirimus,  quale  sit. 
Antecedens  declaratur;,  quia^,  ut  fiat  in  homi- 
ne  ha3C  concordia^  et  subordiuatio  appetituum^ 
duo  requiruntur^  unum  est,  ut  appetitus  infe- 
rior  non  moveatur  prius  quam  a  superiori  im- 
peretur  :  afiud  est^  ut  vohuitati  imperanti  ap- 
petitus  seusitivus  ad  nutum,  et  sine  ulla  resis- 
tentia  obediat.  Utrumque  autem  esse  videtur 
contra  inchnationem  appetitus  sensitivi ,  et 
supra  efFicaciam  naturalis  vohiutatis.  Nam  ap- 
petitus  sensitivus  natiu^aliter  movetur  preesen- 
tato  objecto  sibi  conveniente,  vel  disconve- 
niente ,  voluntas  autem  non  potest  semper 
praevenire,  ne  objectum  occurrat  sensibus^  et 
postquam  oifertur  non  potest  ipsa  movere^  vel 
continere  appetitum  ,  nisi  prius  ab  intellectu 
moveatur ,  cum  autem  inteUectns  per  sensus 
excitetur,  prius  etiam  immutatio  sensus  ,  et 
appetitus  prsecedit  :  ergo  non  est  semper  in 
potestate  naturali  vohuitatis  humanee,  sicut 
dixit  Augustinus  quin  vi&is  tangatur.  Et  simi- 
hter  non  est  tanta  efficacia  naturalis  vohinta- 
tis  in  appetitum^  ut  possit  omnem  ejus  motuni 
coliibere^  quamdiu  objectum  ejus^  vel  illius 
cognitio  non  removetur  ,  quia  ipse  appetitus 
non  obedit  voluntati  despotice,  ut  ait  Aristote- 
les  seu  scrviliter ,  sed  civih,  et  pohtico  modo 
media  cognitione  ,  seu  phantasia,  quam  non 
semper  potest  corrigere  voluntas  p§r  solam  na- 
turalem  eflicaciam. 


11.  Responsio  generalis  illam  pacem  fieri 
per  donum  superadditum  naturw.—De  quiddita- 
te  talis  doni  quid  Durandus  sentiat.  —  Quid 
vero  sentiat  Bcotus. —  (luid  denique  Catejanus. 

—  Propter  haec  conveniunt  tlieologi,  ad  hunc 
effectum  necessarium  fuisse  ahquod  pecuhare 
donum  liumanse  naturae  additum  :  quid  vero^ 
vel  quale  fuerit,  varie;,  et  obscure  expUcaut. 
Nam  Durandus^  in  2^  dist.  29;,  quEest.  2,  sentit, 
lioc  factum  esse  per  donum  infusum  appetitui 
sensitivo,  quo  omnino  ad  unum  determinaba- 
tur,  sentitque  fuisse  distinctum  a  virtutibus 
quatenus  in  appetitu  sensitivo  esse  possunt.  In 
quo  tamen  non  satis  defiuite  loquitur,  nam 
sub  disjunctione  ait,  tale  donum  includere 
alias  virtutes  formahter  ,  vel  virtuahter,  et 
hanc  partem  videtur  sequi  Mohna,  in  tract.  de 
oper.,  sex  dierum;,  disput.  27,  e  contrario  vero 
Scotus,  eadem  dist.  29_,  sentit,  illum  effectum 
factum  esse  per  habitum  voluntati  iufusum 
sine  douo  appetitus  sensitivi,  quamvis  censeat 
probabile,  etiam  in  appetitu  fuissehujusmodi 
donum,  ut  uterque  appetitus  posset  modo  prse- 
tcrnaturali  operari.  Voluntas  quidem  effica- 
cius  imperando,  et  cum  majori  delectatione 
voleudo  houestum,  quam  uaturaliter  possit,  et 
appetitus  delectabilius  obedieudo  voluutati, 
etiam  a  propria  sensibili  delectatione  siue  re- 
puguantia,  abstinendo  :  qui  modus  operandi 
nou  est  illi  couveuieus  ex  sola  naturali  subor- 
dinatione  ad  voluutatem.  At  vero  Cajetanus  \, 
2,  a.  2_,  prius  dicit,  hoc  donum  ultra  pure  na- 
turalia  addidisse  vigorem  rationis ,  seu  supe- 
rioris  partis  animae  ad  conservandum  statum 
rationi  in  nullo  dissonum,  quem  vigorem  dicit 
resultare  ex  conjunctione  ad  justitiam  origina- 
lem,  quamvis  non  addat  per  se  aliquid  dis- 
tiuctum  ab  ipsa.  Sicut  cogitativa  est  perfectior 
in  homiue  ex  conjunctione  ad  animam  ratio- 
nalem  sine  aliqua  re  illi  addita. 

12.  Impugnatur  Durandus.  —  Item  Scotus. 

—  Sed  haec  omnia  mihi  satis  obscura  sunt , 
et  non  satisfaciunt.  Primo,  quia  per  habitus 
nou  potest  appetitus  sensitivus  determinari  ad 
unum,  ut  dicebat  Durandus,  quia  non  obstan- 
te  quocumque  habitu  manet  in  appetitu  inch- 
natio  naturalis  ad  objectum,  seu  bonum  con- 
trarium  objecto  talis  habitus  :  manet  etiam 
virtus  ad  eliciendum  actum  circa  tale  objec- 
tum  :  et  habitus  non  potest  impedire,  ne  ob- 
jectum  illud  occiuTat  phantasiee,  vel  ne  obla- 
tum  moveat  appetitum  :  ergo  nou  potest  ha- 
bitus  solus  ita  determiuare  appetitum  ad 
unum  objectum ,  ut  omnino  illum  impediat_, 
ne  contrarium  appetere  possit^  si  ilLi  repree- 


CAP.  XII.  UTRUM  IN  ADAMO 

seutetur.   Nam  ciim  appetitus  naturaliter  mo- 

veatur^  nou  potuit  per  habitum  contineri,  ne 

in  objectum  sibi  propositum  feratur.    Atque 

hffic  ratio  magis  procedit  contra  Scotum^  si  in 

sola  vobantate  lioc  clonum  constituat^  quia  ha- 

bitus  voluntati  infusus  multo  minus  poterit 

appetitum  continere,  et  ideo  ipse  consequenter 

loquendo  in  dicta  sententia,  admittit  in  appe- 

titu  sensitivo  aliquos  motus  rationi  repugnan- 

tes^  etiam  in  ilio  primo  statu.  "Verumtamen  si 

hoc   intelligatur    de   motibus   repugnantibus 

virtuti ,  et  honestati ,  ut  nunc  loquimur,  non 

est  probabile,  nec  tolerabile,  ut  ex  probatio- 

nibus  assertionis  nostrai  manifestum  est.  Dein- 

de  hcet  simul  cum  habitu  appetitus  sensitivi 

pouatur  habitus  voluntatis  ,    procedit    ratio 

facta,  quia  etiam  liabitus  vohintatis  non  mi- 

nuit  inchnationem,  vel  activitatem  appetitus 

sensitivij  nec  mutat  naturalem  modum  ope- 

randi  ejus,  nec  impedire  potest,  quominus  ab 

objecto  occurrente  phantasise  pra^moveatur. 

Neque  etiam  potest  dare  tantam  efhcaciam  vo- 

hmtati,  ut  necessitate  contineat  appetitum^  ne 

prsesente  objecto  moveatur,  neque  etiam  ut 

appreliensionem,  vel  cogitationem  objecti  om- 

nino  cohibeat ,  quia  possunt  occurrere  plures 

causse  exeitantes  pliantasmata,  quse  voluntati 

humanse  non  obediant  :  ergo  per  liujusmodi 

habitus  non  satis  hoe  donum  expUcatur. 

13.  Ac  tmulem  Cajetmms.  —  Atque  hi  dis- 
cursus  eamdem  diiricultatem  ingeruut  circa 
vigorem  rationis,  de  quo  Cajetanus  loquitur. 
Praeterquam  quod  in  illo  dicendi  modo  obscu- 
rum  est,  quid  sit  ille  vigor  rationis,  quia  non 
est  actus,  ut  per  se  constat,  alioqui  non  esset 
quid  permanens,  et  de  se  perpetuo  inlia^rens. 
Itemque  de  illo  actu  inquirendum  esset  ex  quo 
habitu,  vel  efficacia  procedat.  Si  vero  est  ha- 
bitus,  procedunt  difficultates  positse,  et  prae- 
!ilterea  sine  causa  negatur,  quod  sit  pars  origi- 
|i/  naUs  justitise,  ut  Gajetauus  negat.  Nam  quod 
ait,  inferius  perfici  per  conjunctionem  ad  su- 
perius,  verum  habet,  quando,  vel  superior 
gradus  actu  influit  in  inferiorem^  vel  ab  illo 
manat  cum  majori  perfectione,  ut  in  exemplis, 
quse  adducitvegetativum  conjimctum  sensitivo 
est  perfectius ,  quia  potentise  ipsee  vegetativee 
manentes  ab  anima,  quse  simul  est  vegetativa, 
et  sensitiva,  perfectiores  sunt,  et  cum  propor- 
tione  idem  est  de  sensitivo  conjuncto  rationali. 
In  praesenti  autem  ratio  ipsa  non  fit  in  sua 
entitate  perfectior  per  conjunctionem  ad  jus- 
titiam  originalern  :  ergo  oportet,  ut  ille  vigor 
sit  per  aliquid  additum  rationi;,  et  hoc  inqui- 
rimus_,  quid  sit. 


APPETITUS  SENSITIVUS,  ETC.  251 

14.  Notatio  quadmplicis  modi  framandi  ap- 
petitwn  sensit. ,  ut  vera  resolutio  tradatur. — 
Ut  ergo  aliquo  modo  hoc  donum,  et  causam 
adsequatam  hujus  efli^ectus  explicem ,  adverto 
quatuor  modis  intelligi  posse  appetitum  sensi- 
tivum  fuisse  cohibitum,  et  frsenatum,  ne  suis 
motibus  voluntatem  praeveniret,  et  ita  subjec- 
tum,  ut  sine  ulla  tristitia,  vel  repuguantia  illa 
obediret.  Primo  per  intrinsecam  mutationem 
ipsiusmet  facultatis,  non  addendo  illi  aliquam 
formam ,  sed  ipsammet  simplicem  entitatem 
immutando  in  sua  propria  entitate,  vel  modo 
ejus,  qui  dicendi  modus  sumi  potest  ex  Cordu- 
ba,  lib.  1,  q.  45,  puuct.  2,  opin.  2,  etpunct.  \, 
opin.  3.  Secundo  per  additionem  alicujus  ha- 
bitus  ,  seu  formae  existentis  in  appetitu  per 
modum  actus  primi.  Tertio  per  solam  extrin- 
secam  Dei  providentiam,  removendo,  scilicet, 
omnia  quai  appetitum  ad  hos  motus  possent 
excitare ,  vel  negando  illi  concursum ,  ne  in 
illos  prosiliret,  aut  efficacius  illum  movendo, 
quando  necessarium  esset,  ut  voluntati  ad  nu- 
tum  obediret :  Quarto  per  aliquos  habitus  si- 
mul  cum  divina  manutenentia  ,  et  protectio- 
ne.  Atque  similes  modi  cogitari  possunt  ex 
parte  voluntatis  et  rationis  ,  ut  et  in  ipsa  vo- 
luntate  quoad  portionem  ejus  inferiorem  tales 
motus  non  insurgerent ,  sed  ad  obediendum 
rationi  esset  promptissima  :  et  ad  movendum 
appetitum  ad  actus  bonos,  et  ad  eum  in  malis 
cohibendum  majorem,  quam  nunc  efficacita- 
tem  haberet ,  et  simili  modo  intelligi  possunt 
omnes  ii  modi,  vel  ita  ut  in  utroque  appetitu 
fuerint  necessarii,  vel  in  altero  tantum  suffi- 
cientes  fuerint. 

\  5.  Excluditur  primus  modus. — Ex  Iiis  ergo 
modis  primus  est  plane  impossibilis,  quia  tam 
appetitus,  quam  intellectus  et  voluntas  fueruut 
ejusdem  rationis  et  perfectionis  essentialis  in 
primo  homine,  ac  in  aliis,  imo  in  illo  eeedem 
numero  facultates:  et  ejusdem  perfectionis  in- 
dividualis  fuerunt  ante  et  post  peccatum,  Item 
potentise  istse  in  entitatibus  suis  indivisibiles 
sunt,  uude  magis  vel  minus  non  recipiunt  se- 
cundun?  iutensionera,  aut  remissionem,  nec 
etiam  secundum  alium  intriusecum  modum  iu 
suis  simplicibus  entitatibus  immutari  possunt, 
qui  cum  fundamento  cogitari,  aut  intelligi 
possit :  ergo  omnino  repuguat  augeri,  vel  mi- 
nui  in  his  potentiis,  sine  additione  alicujus 
formse  vel  entitatis,  naturales  inclinationes, 
quas  ad  suos  actus  vel  objecta  habeut,  vel  sub- 
ordinationem  inter  ipsas,  nimirum  augendo 
efficaciam  unius  in  aliam,  vel  subjectionem 
alterius  ad  alteram.  Ac  proinde  prior  ille  mo- 


252 


LIB.  lil.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTL^. 


clus  et  concipi  nou  potcst^  et  repngnantiam 
involvit^  considerata  naturali  proprietate  et 
entitate  talium  facultatum. 

1 6 .  Exdiiditiir  secimdus  modii^s. — Secundum 
etiam  modum  reputo  insnfBcientem  et  quoad 
hoc  impossiliilem^  ut  appetitus  per  solos  liabi- 
tus  potuerit  infallibiliter  et  necessario  couti- 
neri,  ne  in  illo  hujusmodi  motus  in.surgerent. 
Hoc  enim  rationes  factas  milii  probare  viden- 
tur,  ut  de  extinctione  fomitis  in  B.  Virgine 
dixi^  m  2  tom.;,  3  part.,disp.  4,  sect.  4.  Dicunt 
vero  aliqui,  etsi  soli  habitus  in  actu  primo 
existentes  non  snfficiant  ad  omnes  hos  motus 
cohibendos,  niliilominus  potuisse  habere  ac- 
tum,  vel  actus  perfectissimos,  qui  ad  hunc  ef- 
fectum  sufFicerent.  Sic  enim  Scotussupra  dicit, 
vohmtatem  primihominis  per  habitum  justitise 
sibi  infusum  Deo  adhiF.sisse,  et  cum  tanta  de- 
lectatione  ut  impediret,  ne  motus  concupis- 
centiai  insurgerent.  Sedhocetiam  non  sufficit. 
Primo,  quia  impotentia  appetitus  Adam  ad 
insurgendum  contra  rationem,  erat  perpetna^ 
et  independens  (ut  ita  dicam)  a  hbertate  totius 
Ada3,  qnamdiu  mortahter  non  peccaret :  actus 
vero  ihius  habitus,  sive  esset  amor  Dei,  sive 
ahus  simihs,  non  erat  perpetuus,  imo  erat  h- 
ber:  ergo  non  poterat  esse  propria  et  adffi- 
quata  causa  ilhus  perfecta?.  subjectionis:  nam 
cessante  Adamo  ab  illo  actu,  etiam  tunc  non 
poterant  isti  inordinati  motus  iusurgere.  Se- 
cundo,  qnia  licet  durante  iho  actu  muKum 
dicti  motus  cohiberentnr ,  non  tamen  per  se 
sufficeret  ad  reddendum  appetitum  iucapacem 
tahs  motus  per  causas  naturales,  et  objecta 
vehementer  excitantia,  c|Uce  non  obstante  tah 
actu  occurrere  possent.  Nam  experientia  docet 
etiam  in  actuah  contemplatione  et  dilectione 
Dei  insurgere  interdum  hos  motus :  ergo  etiara 
tuncposset  idem  accidere,  nisi  aha  fortior 
causa  obstitisset.  Pra?sertim  si  deemonis  tenta- 
tio  accederet,  qui  posset  humores  corporis  mo- 
vere,  et  objecta  excitantia  appetitum  vehe- 
menter  apphcare,  et  ita  non  tantum  suasione, 
sed  etiam  dclectatione,  seu  concupiscentia  ho- 
minem  tentare,  c[uia  sola  contemplatio,  vel 
operatio  voluntatis  non  posset  hoc  impedire, 
At  vero  qusehbet  hujusmodi  perturbatio  erat 
contraria  iUi  statui,  et  per  hoc  donum  exchi- 
debatur :  ergo  nuUus  habitus  etiam  cum  actu 
suo  potuit  esse  causa  suihciens  et  adsequata 
ilhus  effectus. 

17,  T&rtius  modus  2)ossiMlis  fuit.  —  Esset 
tmnen  imiJer fectiis .  —  Tertius  modus  fuit  qui- 
dem  possibilis,  sed  impeifectus,  et  ideo  verisi- 
mile  non  est,  iho  tantum  modo  collatum  fuisse 


primo  homini  hujusmodi  donum.  Prima  pars 
est  manifesta,  qnia  potuit  Deus  partim  negando 
concursum  ad  omnes  hos  motus,  partim  pro- 
videndo,  ne  objecta  perturbantia,  hanc  animi 
pacem  ct  tranquilhtatem  occurrerent,  partim 
apphcando  et  excitando  rationem  et  vohinta- 
tem,  atcpie  eliam  phantasiam,  partim  per  ahos 
occuhos  modos  providentiee  suai  hanc  subor- 
dinationem  appetitum  iUsesam  conservare.  Al- 
tera  vero  pars  de  imxperfectione  hujus  modi 
probatur,  quia  providentia  Dei  extrinseca  po- 
terat  quidem  tohere  extrinseca  impedimenta, 
vel  excitare  rationem  in  singuhs  occasiouibus, 
tamen  sola  non  poterat  intrinsecus  disponere 
poteiitias  ad  perfecte  operanchim  circa  taUa 
objecta,  sive  superiores  ad  imperandum,  sive 
inferiores  adobediendum.  Adperfectum  autem 
modum  operandi  spectat,  ut  proximum  agens 
sit  intrinsece  di.spositum  ad  iUam  operationem, 
ad  quam  recte  faciendam  a  primo  agente  or- 
dinatur  et  movetur.  Ergo  cum  Dei  opera  sint 
perfecta,  non  est  verisimile  per  solam  extrin- 
secam  providentiam  hoc  donum  primis  homi- 
nibus  contulisse. 

48.  Pro  quarto  modo  statuitur  secunda  as- 
sertio  hipartita.  —  Ostenditur  priu,s pars  poste- 
rior.  —  Superest  ergo,  ut  quartus  modusverus 
sit,  nimirum  partim  per  intrinsecos  habitus  et 
actus,  partim  per  specialem  Dei  providentiam 
et  protectionem  hoc  clonum  in  primo  statu  col- 
latum  hominibus  fuisse.  Hoec  pars  conchiditur 
ex  dictis  a  sufficienti  partium  enumeratione. 
Et  a  simih  comprobari  potest  ex  iis,  quee  in 
citato  loco  de  beata  Virgine  diximus.  Praeterea 
sumi  potest  etiam  a  simili  ex  D.  Thoma,  1  p., 
qraf.st.  94,  art.  4,  ad  5,  ubi  similiter  ait,  homi- 
nem  in  iUo  statu  ab  omni  errore  prseservatum 
fuisse,  partim  per  internam  scientiam  et  pru- 
dentiam,  partim  quia  ei  divinitus  S2il)ventum 
fuisset.  Et  similiter  q.  97,  art,  2,  ad  4,  dicit, 
potuisse  hominem  tuuc  praeservari  a  morte, 
partim  propria  ratione,  partim  divina  provi- 
dentia :  ergo  idem  in  prsesenti  dici  debet,  est 
enim  eadem  vel  major  ratio,  Indicatiu-  etiam 
ab  Augustino  14,  de  Civit,,  c.  19,  quatenus  ait, 
eas  partes  animae,  quae  a  nobis  vitiosae,  seu  in- 
ordinatse  sunt,  non  ita  fuisse  in  Paradiso  ante 
peccatum.  Non  enivi,  ait,  contra  rectam  rolun- 
tatem  ad  aliquod  moxelantur ,  unde  necesse  esset 
easratione  tanquam  frenis  regentihus  abstinere. 
Nam  quod  nunc  ita  moventur ,  et  ai  his,  qui 
temperanter,  juste  et  pie  viviint,  alias  facilius, 
alias  difficUius,  tam  in  coMhendo  et  refrwnan- 
do  modificantur,  non  est  utique  sanitas  ex  na- 
tura,  sed  languor  ex  culpa.  In  quibus  verbis 


CAP.  X!I.  UTRUM  IN  ADAMO  APPETITUS  SENSITIVUS.  ETC. 


253 


satis  indicat^  illam  sanitatem  faisse  per  inter- 
nam  perfectionem  et  virtvitem,  qnai  facilitatem 
et  delectionem  in  illo  modo  opcrandi  prffista- 
bat.  Divinam  antem  protectionem  ibi  non  tam 
expresse  declarat :  hffic  aiitem  tam  est  familia- 
ris  AugiistinO;,  ubicumque  de  his  divinis  bene-. 
ficiis  tractat^  ut  eam  tanquam  manifestam  sup- 
ponere  videatur.  Unde  nec  uobis  alicjuid  de 
ea  parte  dicendum  supercst. 

19.  Oste7idiiur  prior  pars.  —  Circa  alteram 
vero  partem  de  intrinseco  dono  desiderari  po- 
test^  ut  explicemuSj  quid  ilbul  fuerit.  In  quo 
breviter  dicimus  imprimis^  uon  fuisse  unum 
tantum  simplicem  habitum,  ut  Scotus,  Duran- 
dus  et  ahi  loquentes  de  Justitia  originali  indi- 
care  videntur.  Probatur,  quia  heec  perfectio  in 
multis  potentiis  requirebatur  :  in  ratione  ad 
considerandum  et  judicandum^  seu  imperan- 
dum  convenienter :  in  vohuitate  ad  sequendam 
rectam  rationem  delectabiliter,  et  ad  moven- 
dnm  appetitum  fortiter,  et  iu  ipso  appetitu  ad 
obediendum  prompte :  sed  nnus  simplex  habi- 
tus  non  poterat  has  omnes  potentias  intriusece 
perficere  :  ergo  non  fuit  unus  tantum  habitus. 
Et  confirmatur  hajc  ratio,  quia,  ut  recte  dixit 
D.  Thomas  2, 1,  qutest.  2,  art.  2,  qnando  actus 
pendet  a  phuibus  activis  principiis,  ad  perfec- 
tionem  ejus  requiritur,  ut  omnia  illa  principia 
activa  sint  perfecte  disposita.  Hgec  autem  chs- 
positio  ad  bene  agendum  in  potentiis  animee 
quse  respiciunt  objecta,  est  habitus :  ergo,  cum 
heec  perfectio,  de  qua  tractamus,  ex  pharibns 
auimse  potentiis  pendeat,  in  omnibus  ilUs  rec- 
tam  dispositionem  habitnalem  postulabat,  ac 
proinde  phires  habitus  sahem  ex  parte  poten- 
tiarum  inchidebat. 

20.  Tertta  asserlio  ^^rodatur. — Addimus  ve- 
ro  ulterius,  etiam  in  singuhs  potentiis  non 
fnisse  sufficientem  unum  habitum,  sed  phu^es 
in  singuhs  concurrisse  ad  hunc  eflfectum.  De- 
claratur  imprimis,  quia  heec  bona  compositio, 
et  rectitudo  potentiarum  hominis  versabatur 
circa  totam  materiam  moralem,  tam  ad  omnes 
animce  passioues,  quam  ad  proximum,  vel 
Deum  pertinentem,  ad  lioc  autem  non  suftl- 
ciebat  unus  sohis  habitus  in  unaquaque  po- 
tentia.  Deinde  declaratur  per  singulas,  nam  in 
intellectu.  requirebatur  imprimis  prudentia, 
sine  qua  nihil  ordinate  ueri  potest :  prudentia 
autem  supponit  moralem  scientiam  ut  perfecta 
sit,  et  ad  hanc  non  parum  confert  scientia  na- 
turahs,  quae  sa^pe  uecessaria  est  ad  recte  judi- 
candum  de  agendis  etiam  in  ordine  ad  bonos 
mores.  Potest  etiam  esse  vahle  utihs  ad  mode- 
ratum  usum  rerum  corporahum^  et  ad  utendum 


mediis  ad  moderandum  effectus  accommodatis- 
Simihter  in  vohmtate  perfecta  dispositio  vir- 
tutis,  tam  in  materia  rehgionis  et  justitioe., 
quam  in  materia  fortitudinis  et  temperantiee, 
quatenus  in  vohmtate  esse  possunt,  necessaria 
erat,  ut  et  ipsa  esset  perfecte  inclinata  ad  ho- 
nestatem  in  tota  illa  materia,  et  facile  mobihs 
a  recta  ratione,  et  simul  esset  fortis  ad  conti- 
nendum  appetitum:  h£ec  autem  dispositio  vo- 
hmtatis  non  fit  per  unum  simphcem  habitum, 
ut  constat.  Eademque  ratio  est  de  appetitu 
sensitivo  quatenus  est  capax  simihum  habi- 
tuum,  qui  augendo  inchnationem  ejus  ad  obe- 
diendum  rationi  in  omnibus  materiis,  quee  ad 
ipsum  pertinent,  passiones  moderantur  suo 
modo  formahter,  quantum  per  habitum  fieri 
potest.  Nimirum  in  actu  primo  dando  appeti- 
tui  facihtatem  et  promptitudinem  obediendi, 
quando  a  superiori  imperatur.  Non  tamen  om- 
nino  impediendo,  ne  pra?.moveatur,  nam  ad 
hunc  effectum  diximus  specialem  Dei  provi- 
dentiam  fuisse  necessariam. 

2i.  CoroUarmm  ex  dictis.  —  Prinia  qiues- 
tiuncula  circa  proxime  dicta.  —  Unde  cohigi- 
mus,  omnes  virtutes  vohmtatis  et  appetitus, 
quas  in  Adamo  esse  diximus,  ad  hoc  donum 
complendum  concurrisse,  vel  per  ipsos  habitus 
formahter,  si  hanc  rectitudinem  quasi  in  actu 
primo  consideremus,  vel  effective  per  suos  ac- 
tus,  iUos  frequentius  et  perfectius  exercendo. 
Qui  frequens  usus  multum  juvare  poterat,  ut 
ahis  motibus  inordinatis  et  prsevenientibus  ra- 
tionem,  non  daretur  locus.  Et  ad  hoc  etiam 
muhum  juvare  poterat  divina  contemplatio  et 
fervens  amor,  quamdiu  durabat,  quia  anima 
valde  intenta  superioribus  et  spirituahbus  re- 
bus  vix  potest  ad  sensibiha  simul  attendere, 
nisi  forte  ahqua  extrinseca  causa  vehementer 
moveat:  illa  tamen  in  iho  statu  per  divinam 
protectionem  removeretur,quamdiu  horaosuis 
internis  donis  recte  uteretur.  hiterrogabit  au- 
tem  ahquis,  an  hsec  necessitas  virtutum  ad 
hunc  effectum  intehigenda  sit  de  virtutibus 
ordinis  naturahs,  et  per  accidens  infusis,  vel 
etiam  de  supernaturahbus,  et  per  se  infusis. 
Item  interrogari  potest,  utrum  prseter  omues 
virtutes  tam  per  se,  quam  per  accidens  infu- 
sas,  ahquis  ahus  habitus  animaj  infusus  ad 
hiuic  effectum  necessarius  esset,  vel  saUem  ut 
utilis,  seu  adjuvans  de  facto  infnnderetur.  De- 
nique  interrogari  potest,  an  hoc  donum  natu- 
rale  vel  supernaturale  sit. 

22.  NvtoMo  prinia  pro  minc  positis  qnces- 
tiunculis.  —  Ad  respondendum  his  interroga- 
tionibus  suppouo,  hominem  potuisse  creari  vel 


254 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTL^. 


in  ordine  ad  finem  ultimum  naturalem  tan- 
tum^  vel  ordinari  etiam  ad  supernaturalem^  et 
ita  potuisse  institui  cum  solis  praeceptis  natu- 
ralibus  et  naturali  rectitudine^,  ac  perfecta  sub- 
ordinatione  potentiarum  in  ordinead  eumdem 
fmem,  et  ad  cavendum  omnem  defectum  ab 
liac  rectitudine  naturali  deviantem:  vel  po- 
tuisse  liabere  simul  adjuncta  supernaturalia 
prfficepta,  et  rectitudinem  proportionatam  su- 
pernaturali  fini.  Qui  duo  status  ita  inter  se 
comparantur^  ut  de  possibili^  et  absolute  lo- 
quendo  potuerit  homo  habere  priorem  statum 
sine  posteriori^  quamvis  non  e  contrario^,  quia 
gratia  supponit  naturam,  ut  fundamentum 
suum  :  natura  autem  tanquam  prior  potest 
manere  sine  posteriori^  id  est,  sine  perfectione 
et  ordine  gratiaj.  Nihilominus  tamen  de  facto 
nunquam  fuit  unus  status  ab  aUo  separatus, 
quia  homo  ex  primaria  Dei  intentione  propter 
finem  supernaturalem  conditus  est,  ut  suppo- 
no,  ex  doctrina  de  Beatitudiue  et  Gratia^  et 
infra  etiam  dicetur. 

23.  Nolatio  altera.  —  Deinde  adverto  natu- 
rale  et  supernaturale  duolius  modis  posse  ac- 
cipi  in  prsesenti.  Nam  dici  potest  donum  su- 
pernaturale  ilhid^  quod  elevat  hominem  ad 
supernaturalem  finem,  et  ad  aUquid  operan- 
dum  quod  super  totum  ordinem  naturse  sit^  et 
sohs  naturahbus  viribus  hcri  non  possit.  Unde 
per  distinctionem  et  oppositionem  ad  hujus- 
modi  supernaturale  donum  naturale  dicetur^ 
quidquid  perficit  naturam  tantum  in  ordine 
ad  finem  et  rectitudinem  naturalem.  Verum- 
tamen  naturale  donum  tam  late  sumptum  sub- 
distingui  debet^  nam  ahquod  est  donum  perfi- 
eiens  naturam  in  ordine  suo^  quod  ihi  del^itum 
est  tanquam  aliquo  modo  consequens  naturam, 
ut  sunt  naturales  potentia?  et  actus,  seu  con- 
cursus  ad  illos  et  habitus^  ut  per  actus  compa- 
rantur,  et  si  quid  ahud  hujusmodi  est.  Ahud 
vero  esse  potest  donum  perficiens  quidem  na- 
turam  in  ordine  suo,  non  tamen  consequens 
iham,  nec  ihi  debitum,  ut  sunt  scientias  per 
accidens  infusee^  et  extraordinarium  adjuto- 
rium  ad  cavendam  omnem  naturalem  decep- 
tionem,  aut  veniale  peccatum^  vel  fomitem, 
aut  corporis  passioues^  etc. 

^h:.  Ad  primam  q^Vjcestiunmlam  in  m.  21.  — 
His  positis  ad  primam  interrogationem  res- 
pondeo,  ad  hujusmodi  effectum,  scu  donum 
necessarias  imprimis  fuisse  virtutes  ex  suo  ge- 
nere  acquisitas^  seu  per  accidens  infusas,  quia 
istee  sunt^  quse  ad  naturalem  rectitudinem  et 
perfectam  subordinationem  potentiarum  im- 
primis  juvare  possunt,  et  de  iis  masime  pro- 


cedunt  rationes  factee  n.  20,  pro  3  assertione. 
Unde  si  hsec  subordinatio  et  perfectio  danda 
fuisset  homini  sohim  infra  ordinem  naturse,  et 
in  ordine  ad  naturalem  fmem,  sufEcerent  liu- 
jusmodi  liabitus,  seu  virtutes  per  accidens  in- 
fusae,  ut  per  sc  patet.  Quia  perfectio  naturalis, 
per  se  non  pendet  ex  donis  ordinis  superna- 
turahs,  nec  virtutes  per  se  infusse  passiones 
formaliter  moderantur,  nec  voluntatem,  aut 
appetitum  ad  obediendum  rationi  naturali  per 
se  et  immediate  inchnant.  Quia  vero  homo 
simul  creatus  est  ad  finem  supernaturalem,  et 
propter  ihum  maxime  perficiebatur,  ideo  ne- 
cessarise  etiam  fuerunt  virtutes  infusee  tam  in- 
tehectui,  quam  voluntati,  ut  anima  etiam  in 
iho  ordine  esset  perfecta  et  intriusece  potens, 
ac  facihs  ad  rectitudinem  ilhus  ordinis  servan- 
dam.  Unde  etiam  factum  est,  ut  haec  dona  per 
se  infusa  consequenter  etiam  multum  juvarent 
p)er  actus  suos  ad  ipsammet  rectitudinem  na- 
turalem  observandam.  Sicut  fides  juvat  ipsum 
naturale  lumen  intehectus,  et  charitas  conjun- 
gendo  altiori  modo  voluntatem  Deo_,  eam  con- 
sequenter  ad  omne  bonum  honestum  etiam 
naturale  inchnat  et  movet,  et  similiter  spes 
aiternse  beatitudinis  retraliit  ab  omni  malo, 
quod  illam  possit  impedire.  Ac  denique  cum 
anima  utendo  his  donis  maxime  conjungatur 
Deo,  consequentcr  abstrahitur  appetitus  a  sen- 
sibilibus,  et  optime  disponitur,  ut  facihus  pos- 
sit  ab  omnibus  inordinatis  motibus  prseservari. 
Fuerunt  ergo  haec  dona  supernaturaha  valde 
utiha  ad  hujusmodi  effectum  prtestandum  e- 
tiam  in  ordine  naturali. 

23.  Ad  secundam  qucestiunculam.  —  Ad  ter- 
tiam  ihidem.  —  Ad  secundam  interrogationem 
respondebimus  latius  infra,  tractaudo  de  jus- 
titia  originah,  quia  ex  cognitione  ilhus,  ejus 
resohitio  pendet.  Nunc  ergo  breviter  assero, 
nuUum  habitum  fuisse  necessarium  ad  hanc 
subordiuationem  potentiarum  pr^eter  habitus 
operativos  virtutum  morahum  et  inteUectua- 
hum,  Probatur,  quia  vel  talis  habitus  esset 
infusus  in  essentia  animte  vel  in  potentus.  Pri- 
mum  dici  non  potest;  tum  quia  in  essentia 
animte  nuUus  liabitus  preeter  gratiam  fuit  in 
primis  liominibus,  ut  inh^a  ostendemus;  tum 
etiam,  quia  lioc  donum  dabatur  ad  compo- 
nendam  divisionem  quamdam  et  repugnan- 
tiam,  quffi  naturaliter  resultat  iu  homine  ex 
corporis  et  animi  compositione :  htec  autem 
repugnantia  non  est  in  essentia  animee,  quje 
simpUcissima  est,  sed  in  potentiis :  ergo  habi- 
tus  in  essentia  (mimse  per  se  non  erat  utihs, 
nedum  necessarius  ad  hunc  effectum;  tum  de- 


CAP.  XII.  UTRUM  IN  ADAMO 

niqne  quia  nec  formaliter  iiec  effective  posset 
ad  illnm  effectum  jnvare.  Secnndum  etiam  dici 
non  potest,  quia  virtutes  omnes  simul  snmptse 
perficinnt  potentias  in  omni  materia  virtutis, 
in  qna  lieec  rectitudo  et  subordinatio  servanda 
est :  ergo  prajter  habitus  virtutnm  nnllus  alius 
fuit  necessarins.  Imo  ratiO;,  quantum  per  dis- 
cursnm  asseqni  possumus,  videtur  probare, 
non  esse  possibilem  talem  habitum.  Et  confir- 
matnr,  quia  neque  in  anima  Ghristi  Domini, 
neque  in  B.  Virgine  aliqnis  posuit  talem  ha- 
bitum^  cnm  tamen  illam  integritatem  et  recti- 
tudinem  potentiarnm^  et  carentiam  omnis  in- 
ordinati  motns,  mnlto  perfectins^  quam  primi 
homines  habuerint. 

26.  Ad  tertiam  interrogationem  respondeo, 
si  hoc  donum  consideretnr  quatenns  tantum 
perficit  naturam  in  ordine  ad  finem  et  recti- 
tndinem  naturalem,  pront  inveniri  possit  in 
homine  creato  sohim  ad  finem  naturalem,  sic 
donum  illnd  posset  dici  aUquo  modo  naturale, 
id  est,  non  perficiens  naturam  ad  aliqnid  su- 
pernaturale,  qnod  ahas  dici  solet  naturale  in 
substantia,  seu  entitate.  Quomodo  D.  Thomas, 
i,  2,  q.  85,  art.  i,  vocat  justitiam  originalem 
donum  naturae.  Quamvis  etiam  ita  illam  ap- 
pellet,  quia  pro  tota  natura  data  est.  Nihilomi- 
nus  tamen  tale  donum  non  potest  dici  natu- 
rale,  tanquam  natnra?  debitum,  et  ideo  recte 
dici  potest  supernaturale  quoad  modum.  Quod 
contra  qnosdam  modernos  latius  in  materia  de 
Gratia  disputamus.  Et  ideo  nunc  phn^a  non 
dicimus.  At  vero  loquendo  de  hoc  dono  prout 
de  facto  datum  est  in  ordine  ad  utrumqne  fi- 
nem,  et  ad  utramque  rectitudinem  naturalem 
et  snpernaturalem,  sic  supernaturale  simphci- 
ter  erat  quoad  snbstantiam  et  modum,  ut  ex 
dictis  manifestum  est,  quia  virtutes  etiam  per 
se  infusas  includebat. 

27.  Quarta  assertio  ai^petitus  passiones  in 
quadam  acceptione  fuisse  in  Adamo  —  Ultimo 
ex  dictis  resohita  manet  quaestio,  quam  tractat 
D.  Thomas  an  in  primo  homine  fuerint  passio- 
nes  animse.  Nomine  enim  passionis  significari 
solent  actus  appetitus  sensitivi  quatenus  cum 
ahqna  corporis  commotione  fieri  solent :  et  in 
hac  significatione  absolute  loquendo,  et  inde- 
finite  certum  est ,  hnjusmodi  passiones  ha- 
bere  potuisse.  Probatur,  qnia  habuit  appeti- 
tum  sensitivum ,  est  enim  naturahs  potentia 
animse,  et  ad  perfectum  statnm  natnralem  ho- 
minis  necessaria  ,  ergo  etiam  habuit  actus 
ejus,  et  modo  connaturali  qnoad  ahquem  cor- 
poris  motum,  nam  in  his  omnibus  nulla  im- 
perfectio  illi  statui  repugnans  necessario  inchi- 


APPETITUS  SENSITIVUS,  ETC.  255 

ditur.  Unde  passiones  hoc  modo  sumptai  etiam 
in  Christo,  et  in  Virgine  fuerunt.  Dixi  autem 
indefinite,  quia  non  est  necesse  nt  omnes  actus 
ippetitns  sensitivi  in  eo  statu  locum  habue- 
rint,  nam  ahqui  involvnnt  imperfectionem  illi 
statui  repugnantem. 

28.  De  quilus  fassionilus  non  procedat  con- 
clusio.  —  Unde  D.  Thomas,  in  dicto  a.  2,  dis- 
tingnit  inter  passiones,  qnee  inter  bonum,  et 
mahim,  vel  circa  prsesens,  aut  futurum  ver- 
santur.  Et  generaUter  ait,  passiones  circa  ma- 
lum  ibi  non  fnisse  ,  hnjusmodi  sunt  tristitia, 
vel  dolor,  quee  snpponunt  mahim  prsesens, 
quod  in  eo  statu  nulhim  erat ,  ut  dictum  est, 
et  tradit  Augustiuus  1-4,  de  Civit.,  cap.  10,  et 
confirmatur ,  qnia  omnes  isti  actus  pertinent 
ad  hujus  vitse  poenahtates,  istee  antem  ex  pec- 
cato  originem  habuerunt,  nt  Conciha  et  Patres 
supra  citati  docent ,  et  paulo  post  tractando 
de  immortahtate  ilhus  status  ostendemus  ;  et 
ibi  etiam  modnm,  qno  hujusmodi  mala  in  eo 
statu  vitarentur,  declarabimns,  et  Scoto  res- 
pondebimus,  qui  in  2,  distinct.  29,  oppositum 
sentire  videtur.  Et  hinc  infertur  etiam  timo- 
rem  sensibilem  ab  iilo  statu  abfuisse,  quia 
nulinm  erat  pericuhim  ahcnjus  imminentis 
mah  corporahs,  neque  ahquid  hujusmodi  tan- 
quam  possibihter  futurum  apprehendebatur ; 
et  ita  etiam  docuit  D.  Thomas.  De  odio  autem 
nihil  dicit,  non  videtur  autem  repugnare  ilH 
statui  actns  odii  saltem  abominationis,  seu 
consequentis  ad  amorem  concupiscentioe  ah- 
cujus  boni  sensibihs,  quia  tale  odium  nuUam 
imperfectionem  snpponit,  qnia  non  est  de  malo 
nt  praisenti,  vel  fnturo,  sed  absohite,  et  secun- 
dnm  se  spectato  :  ut,  verbi  gratia,  sicut  pote- 
rat  Adam  amare  vitam,  ita  et  mortem  odio 
habere,  quia  eadem  est  utrinsqne  ratio,  imo 
tale  odium  maU,  est  virtuaUs  amor  contrarii 
boni.  Ira  antem  et  desperatio  iUi  statui  repu- 
gnabant ,  eadem  ratione ,  qua  tristitia ,  vel 
timor. 

29.  De  qioiius  vero  procedat.  —  At  vero  in 
passionibus  ,  quae  versantur  circa  bonum  , 
amor ,  et  delectatio  non  sohmi  in  eo  statn  esse 
poterant,  sed  etiam  erant  iUi  maxime  consen- 
taneee ,  et  ad  ejus  perfectionem  necessarioe, 
quia  sine  amore,  vel  vohiptate  nnUum  bonum 
potest  esse  perfectum.  Fuissent  autem  isti  af- 
fectus  in  iUo  statu  sohim  circa  objecta  naturae 
convenientia,  et  recta  ratione  regnlata,  quia, 
ut  dictum  est,  omnia  essent  in  iUo  statu  ordi- 
natissima.  SimiUter  admittit  D.  Thomas  in 
iUo  statu  eas  passiones ,  quee  circa  bonum  ab- 
sens  nt  futurum  versantur ,  ut  sunt  deside- 


256 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTL-E. 


riiim,  et  spes^  quia  in  illo  statu  non  essent 
omnia  bona  corporalia  preesentia,  et  discursu 
temporis  comparari  possent ,  et  ideo  aliqua 
desiderari  vel  sperari  posseut,  cum  moderatio- 
ne  tamen,  quia  nec  desiderium  posset  transire 
in  concupiscentiam  oestuantem ,  neque  spes 
ita  differretur,  ut  animam  affligeret.  Et  sic  de 
cffiteris  judicandum  est. 

30.  Ultima  assertio  in  acceptione  altera  non 
fiiisse  passiones  in  Adamo  i?inocente.  —  Alio 
vero  modo  solent  isti  actus  quasi  per  antono- 
masiam  vocari  passiones  ,  quatenus  in  nobis 
rationem  prseveniunt,  et  hoc  modo  satis  ex 
dictis  constat  prffidictos  actus  non  habuisse  in 
Adamo  statumpassionum,  sed  pro  passionum, 
juxta  modum  loquendi  Hieronymi,  epist.  22, 
ad  Eustoch.,  de  quo  videri  possunt  dicta  in 
tom.  3,  tertise  partis,  disp.  34,  sect.  1,  in  fm., 
et  hffic  doctrina  appUcari  potest  ad  similes  ac- 
tus  prout  esse  in  vohmtate,  et  circa  bona,  et 
mala  spirituaha  versari  possunt.  Nam  posset 
ibi  esse  amor  Dei ,  et  odium  peccati ,  et  desi- 
derium  beatitudinis  ,  et  spes  ejus  :  timorau- 
tem  peccati  esse  posset  quo  ad  simphcem  fu- 
gam  peccati,  non  tamen  quoad  sohcitudiuem, 
et  anxietatem  animi,  quia  non  apprehendere- 
tur  ut  mahim  imminens  sed  tantum  possibile, 
quod  facile  vitari  posset,  et  sic  de  cseteris. 

GAPUT  XIII. 


UTRUM  IN  STATU  INNOCENTIjE  POTUERINT  HOMINES 
PECGARE  ,  SIMUL  IN  EODEM  STATU  PERSEVE- 
RANDO. 

i.  Dwplex  qucestioiiis  setisus.  —  Duobus 
modis  intehigi  potest,  primum  hominem  m 
primo  statu  potuisse  peccare  uno  modo  in 
sensu  diviso,  ut  aiunt,  id  est,  amitteudo  sta- 
tum  ihum  fehcem  si  peccaret,  alio  modo  in 
sensu  composito,  id  est,  perseverando  in  iho 
statu  etiam  committendo  aliquam  culpam , 
quse  ipsum  ab  iho  statu  fehci  uon  dejiceret. 
De  priori  sensu  nuha  est  quffitio,  nam  de  h;le 
certum  est,  potuisse  hominem  perdere  ihum 
statum  peccando,  nam  de  facto  ita  deliquit,  et 
statum  amisit,  ut  constat  ex  Gen.  3,  et  ahis 
frequentibus  Scripturee  locis,  et  ex  defiuitioni- 
bus  Conciliorum,  prsesertim  Milevitani,  Arau- 
sicani  et  Tridentiui,  session.  5,  ut  infra  latius 
videbimus.  In  secundo  igitur  sensu  movetur 
quaestio,  potestque  de  peccato  mortah,  et  de 
veniali  tractari  :  et  de  utroque  possunt  duo 
inquiri,  unum  est,  an  ahquod  tale  peccatum 


posset  committi ,  et  an  si  committeretur ,  per 
tale  peccatum  status  ille  amitteretur. 

2.  Primtm  punctuj/i  an  mortale  aliud  al  esu 
ligni  vetiti  potuerit  Adam  committere. — Asser- 
tio  prima  communis  affirmans.  —  Circa  pecca- 
tum  ergo  mortale,  quamvis  de  fide  sit,  ut  dixi, 
potuisse  homines  peccare  comedendo  de  ligno 
vetito,  et  per  illud  peccatum  j  ustitiam,  et  statum 
amittere.  Nihilomnnus  dubitari  potest,  an  po- 
tuerint  alia  peccata  mortalia  committere  et  an 
illa  committendo  statum  amitterent.  Sed  de 
priori  puncto  nuha  est  controversia,  omnes 
enim  fatentur,  potuisse  primum  hominem  aliis 
modis  peccare  mortaliter,  etiamsi  de  ligno  vetito 
non  comederet.  Probatur,  quia  fuit  simpliciter 
liber  ad  peccandum,  ut  eflectus  probavit,  nec 
legimus,  fuisse  determinatam  ejus  vohmtatem 
ad  bonum,  vel  quoad  exercitium,  vel  quoad 
specificationem,  magis  in  una  materia,  quam 
in  alia  :  ergo  cum  talis  determinatio  nou  sit 
homini  naturalis,  nec  possit,  nisi  ex  singulari 
gratia  Dei  haberi,  non  potest  cum  fundamento 
affirmari.  Proesertim  cum  Eecl.  15,  absolate 
dicatm^  :  Deus  ah  initio  constituit  hominem,  et 
reliqult  illum  in  vianu  consilii  sui.  Et  infra  : 
Apposuit  tili  aquam  et  ignem,  ad  quod  volueris 
porrige  viatium  tuam ,  ante  hominem  vita  et 
mors,  honum  et  malum,  quod placuerit  ei  dahi- 
tur  illl.  Per  quse  verba  explicatiu?  libertas, 
etiam  prout  fnit  in  prima  conditione  in  ipso 
Adamo  :  ergo  non  possumus  dicere,  in  iUo 
statu  fuisse  privilegium  quasi  stabili  lege  con- 
cessum,  ut  homo  nou  sineretur  peccare  mor- 
tahter  in  ahis  materiis,  quamdiu  prseceptum 
de  non  comedendo  de  ligno  vetito  nou  trans- 
grederetur  :  ergo  simplieiter  potuit  tunc  homo 
peccare  mortaliter  in  quacumque  materia. 
Accedit,  quod  non  magis  erat  necessaria  ad 
perfectionem  illius  status,  vel  illi  debita  im- 
peccabilitas  in  una  materia,  quam  in  alia.  Ne- 
que  etiam  solet  Deus  nisi  forte  per  valde  ex- 
traordinarium  privilegium  confirmare  homi- 
nem  in  bono  in  materia  unius  virtutis,  et  non 
aharum.  Denique  de  facto  constat  ante  trans- 
gressionem  illius  prgecepH  positivi  peccasse 
primos  homines  saltem  in  mente,  contra  aUa 
prECcepta,  et  virtutes,  ut  infra  videbimus :  ne- 
que  in  hoc  est  aliqua  difficultas. 

3.  Secundum  a,n  per  tale  aliqiiGd  rnortale, 
amitteret  statum  suum.  —  Negant  Ahulensis  et 
Cathcrinus.  —  NonnuUa  vero  superest  in  alte- 
ro  puncto,  scUicet,  an  per  quodcumqne  mor- 
tale  peccatum  amitteretur  iUe  status  quoad 
internam  hominis  rectitudinem  ,  et  bonam 
compositionem,  quam  exphcuimus.  Aliqui  e- 


CAP.  Xm.  AN  IN  STATU  INNOCENTI.-E,  POTUERINT  HOMINES,  ETC. 


257 


nim  tlieologi  negarunt,  amitti  justitiam  origi- 
nalem  per  alia  peccata,  etiamsi  amitteretur 
gratia  :  ju.stitia  enim  originalis  aliam  rectitu- 
dinem  inclu<lit.  Ita  opinatur  Abulensis,  Gen.  3^ 
q.  6  et  7 ,  et  Gatlieriuus  ibid.  Fuadantnr  pri- 
mo,  quia  de  facto  putant,  Evam  peccasse  per 
superbiam,  vel  aliis  modis  aiiteqnam  comede- 
ret  de  ligno  vetito,  et  tamen  non  amisisse  ori- 
ginalem  justitiam  donec  comedit  :  quod  pro- 
bant,  quia  antequam  comederet,  non  erubuit, 
nec  sensit  defectum  originalis  justitiEe.  Quod 
si  instetur  inde  sequi,  Evam  non  amisisse  jus- 
titiam,  donec  Adam  comedit,  quia  antea  etiam 
non  ernbuit.  Respondent  concedendo  seque- 
lam.  Putatque  Catherinus,  in  Opusc,  de  pec- 
cat.  Orig. ,  legem  Dei  fuisse,  ut  illa  justitia  in 
nulla  persona  etiamsi  peccaret,  amitteretur, 
quemdiu  Adam  tanquam  caput  totius  generis 
hnmani  non  peccaret  comedendo  de  ligno  ve- 
tito.  Quam  legem  ex  illo  tantum  effectu  colli- 
gere  videtur,  Ratione  id  declarant,  quia  illa 
rectitudo  justitise  non  fiebat  per  gratiam  gra- 
tum  facientem,  quia  per  se  non  elevabat  liomi- 
nem  ad  finem  supernaturalem,  sed  tantum 
rectum  ordinem  in  naturalibus  constitnebat : 
ergo  quamvis  per  quodlibet  peccatum  amitte- 
retur  gratia,  non  eratnecessarium  amitti  illam 
rectitudinem,  vel  justitiam.  Probatur  conse- 
quentia  :  tnm  quia  rectitudo  illa  erat  vehiti 
qusedam  gratia  gratis  data,  quse  non  tolHtur, 
etiamsi  gratia  gratum  faciens  amittatur  :  tum 
etiam  quia  naturalis  rectitudo  per  se  non  pen- 
det  a  supernaturali  ordine :  ergo  potest  integra 
manere,  hcet  gratia  amittatur  :  tum  denique 
quia  propter  solum  esum  de  ligno  vetito  Deus 
est  mortem  comminatus,  dicens  :  In  quacmi- 
que  Jiora  comederis ,  morte  morieris.  Gen.  2 , 
ergo  propter  aha  peccata  non  incurreretur 
mors  :  ergo  necjustitia  amitteretur. 

A.  Assertiu  prima  contra  Abulensem  et  Ca- 
therinum.  —  Sed  omnino  dicendum  est,  non 
potuisse  rectitudinem  illam  simul  esse  cum 
aliquo  peccato  mortali,  ac  proinde  quamvis  in 
sensu  diviso  potuerint  homines  in  illo  statu 
peccare  moraliter  in  quacumque  materia,  nou 
tamen  in  sensu  composito,  quia  per  quodcum- 
que  mortale  peccatum  amitteretur  rectitudo 
illius  status.  Hoc  manifeste  supponit  D.  Tho- 
mas  ubicumque  sentit,  justitiam  originalem, 
vel  esse  idem  cum  gratia  gratum  faciente,  vel 
rectitudinem  ejus  in  gratia  fuisse  fundatam, 
ut  patet  ex  1.  p.,  q.  95,  a.  1,  et  q.  100,  a.  1 
et  1,  2,  q.  83,  a.  2,  ad  2.  Quod  sequuntur 
Soto,  1.  de  Nat.  et  grat.,  c.  5,  et  alii  Thomistas, 
qui  saltem  in  hoc  conveuiunt^  quia  justitia 
m. 


non  poterat  a  gratia  separari.  Unde  oum  cer- 
tnm  sit,  gratiam  amitti  per  omne  peccatum 
mortale.  consequenter  justitiam  etiam  amitti 
necesse  fuit.  Hoc  autem  ,  qnod  \\Odc  ratio  sup- 
ponit,  scilicet  illam  rectitudinem  fuisse  in  gra- 
tia  fnndatam,  infra  tractabitur,  et  confirmabi- 
tur.  Nunc  probatnr  secundo,  nam  etiamsi  dare- 
mus  ,  illam  rectitudinem  potuisse  a  gratia 
separari,  imo  de  facto  separatam  fuisse,  ut 
Bonaventura,  Scotus  et  alii  volunt  :  nihilomi- 
nus  non  potuisset  esse  simul  cum  peccato  mor- 
tali,  quia  omne  peccatum  mortale  est  contra 
rectitudinem  rationis,  et  ideo  repugnat  cum 
rectitudine  justitiae,  quee  in  debito  ordine 
rationis  per  subjectionem  ad  Deumut  ultimum 
fniem  fundabatur ,  ita  ut  inferior  ratio  esset 
subjecta  superiori ,  quamdiu  superior  esset 
subjecta  Deo:  ergo  ablata  subjectioue  superio- 
ris  rationis  ad  Deum  per  quodlibet  peccatum 
mortale,  auferebatur  fundamentum,  et  basis 
illius  rectitudinis,  et  consequenter  tota  cade- 
ret,  ac  everteretur.  Tertio  eo  ipso  quod  homo 
peccaret  mortaliter,  fieret  reus  seternee  mortis, 
et  consequenter  constitueretur  in  statu  capaci 
poBuse,  ac  doloris  et  mortis,  quod  repugnat 
rectitudini  illius  status. 

5.  Probatur  retorquendo  primam  prolatio- 
nem  adversariorum  in  n.  i3.  — Ultimo  possu- 
musargumentari  retorquendo  argumentumab 
effectu,  nam  Eva  statim  ac  interius  peccavit 
per  superbiam  ,  amisit  originalem  justitiam  : 
ergo  signum  est ,  per  qnodcumque  peccatum 
mortale  amittendam  fuisse.  Gonsequentia  est 
clara,  et  antecedens  probatur  ex  Augustino, 
1  11,  Gen.  ad  lit.,  c.  30,  dicente,  ideo  statim 
fuisse  deceptam  ,  quia  jam  peccaverat  :  ergo 
per  peccatum  facta  est  capax  deceptionis  : 
ergo  jam  amiserat  privilegium  rectitudinis 
justitioe ,  quee  hominem  reddebat  incapacem 
deceptionis ,  ut  supra  dixi.  Neque  potest  dici, 
amisisse  justitiam  quoad  hunc  effectum  ,  et 
non  quoad  alios,  quia  non  est  major  ratio  de 
uno  quam  de  altero.  Unde  non  mihi  placet, 
qnod  Gajetanus,  d.  q.  95,  respondet  ad  argu- 
mentum  de  Eva,  scilicet  illam  peccando  ami- 
sisse  originalem  justitiam  non  totaliter,  sed 
quoad  aliciuid  :  indicans  amisisse  illam  quoad 
alios  effectns,  qnamvis  non  amiserit  quoad  su- 
bordinationem  fomitis  a  qua  proveniebat,  ut 
non  erubesceret.  Nou  inqnam,  hoc  mihi  pla- 
cet,  quia  sine  ratioue,  vel  necessitate  dictum 
est,  imo  est  valde  probabile,  per  illa  verba 
Gen.  3.  Fidit  igitur  mulier  quod  bonum  esset 
ligmim  ad  vescendum,  et  pulchrmn  oculis,  as- 
pectuque  delectabile  indicari  aliquam  cleordina- 

17 


258 


LIB,  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTI^. 


tionem  factam  in  poitione  sensitiva.  Indicant 
enim  illa  verba  subreptionem  qnamdam ,  et 
inconstantiam  in  motu  oculorum^  et  phanta- 
sise ,  imo  et  aliquem  motum  atfectionis  in  ap- 
petitu,  ratione  cujus  fructus  arboris  pulcher, 
et  deleetabilis  longe  ahter,  quam  antea  appa- 
rebat.  Quod  significavit  Benedictus  Pereira, 
1.  5,  ubi  supra,  et  latius  docet  in  1.  6  Gen.,  no- 
tans  in  illis  verbis  tria  vitia,  curiosltatem,  vo- 
hiptatem,  et  vanitatem  ex  Ruperto,  1.  3,  de 
Trin.,  c. 9,  et  Bernardo, in  tr.  de  Gradib.  humil. 
6.  Eva  interius  peccans  ante  esum  ligni  to- 
tamjustitiam  amisit.  — Non  tamen  tunc  eru- 
hiit,  vel  ex  defectu  oljecti. — Absohite  ergo  di- 
cendum  est,  stalim  ac  Eva  interius  mortaUter 
peccavit,  totum  privilegium  internse  rectitu- 
dinis,  et  integritatis  naturee,  seu  justitiffi  ori- 
ginahs  amisisse.  Non  erubuisse  autem,  nec 
motum  hbidinis  habuisse,  antequam  et  ipsa, 
et  maritus,  de  Ugno  vetito  comedercnt,  non  ex 
speciaU  dono ,   aut  privilegio ,  sed  ex  defectu 
objecti  provocantis,  et  ex  nimia  apphcatione, 
et  attentione  ad  aUquid  peragendum.  Dico  ex 
parte  oljecti  defuisse  occasionem  erubescentice, 
et  liMdinosi  motus  ,  quia  imprimis  seipsam 
non  videbat  (him  fructum  arboris  aspiciebat, 
sumebat  et  gustabat,  et  marito  porrigebat, 
et  quamvis  maritum  necessario  videret,  quan  - 
do  cum  iUo  loquebatur,  fortasse  ab  iUo  etiam 
ut  al)  objecto  non  provocabatur,  cpiia  Adam 
nondum   donum   innocentia?   perdiderat  ,    et 
probabile  est  per  iUud  donum  datum  esse, 
non  sohim  ut  persona   non   posset  ab   ahis 
provocari,  sed  etiam,  ut  nec  ahos  provocaret 
ad  hbidinosos  motus.  Hoc  enim  privilegium 
beatissimai  Virgini  datum  esse,  ahbi  cum  sanc- 
tis  Patribus  docuimus  :  ideoque  satis  credibile 
est,  idem  fuisse  datum  liominibus  in  statu  in- 
nocentiae. 

7.  Vel  ex  defectu  addertentice.  —  Deinde 
quamvis  objectum  nou  omnino  deesset,  nihil- 
ominus  impediri  potuit  ejus  excitatio  ex  mag- 
na  attentione,  et  occupatione  circa  res  alias, 
Nam  imprirais  toto  tempore  tentationis  ser- 
pentis  usque  ad  esum  de  ligno  vetito  Eva  tota 
erat  cogitabuuda  circa  chvinum  prseceptum, 
et  comminationcm  et  circa  verba,  et  promis- 
siones  serpentis.  Et  postquam  coepit  appetitum 
exceUentias  concipere,  veliementer  intendit  ad 
considerandum  fnictum  arboris  ,  donec  iUum 
comedit.  Deinde  vero  nimirum  desideravit, 
virum  habere  sui  facti  socium,  et  ideo  soUicita 
fuit  ad  quoerendum ,  et  persuadendum  mari- 
tum,  nec  illam  soUicitudinem  remisit,  donec 
effectum  consecuta  est :  ideoque  otium  non  ha- 


buit,  ut  ita  dicam,  ernbescendi,  aut  U?jidinose 
concupiscendi ;  et  ob  eamdem  fortasse  ratio- 
nem,  non  animadvertit  ad  aUos  effectus  pec- 
cati,  quos  jam  passa  fuerat,  quia  iUud  tempus 
breve  fuit ,  et  iUi  non  vacavit ,  quasi  in  suos 
internos  actus,  et  effectus  reflecti,  vel  certe  U- 
cet  iUi  essent  effectus  peccati,  et  privationis 
justitiee,  non  poterat  iUos  cognoscere  sub  ra- 
tione  effectuum,  quia  non  oportet,  ut  omnia 
privilegia  iUius  status  prius  cognosceret, 

8.  Ad  probationes  adversarioriim  in  n.  3. — 
Et  per  hsec  rationibus  in  contrarium  satisfac- 
tum  est.  Quia  Ucet  rectitudo  iUa,  seu  iutegri- 
tas  naturee  non  esset  formaliter  per  gratiam 
gratum  facientem,  nihilominus  in  illa  funda- 
batnr.  Et  praeterea  formaUter  repugnabat  cum 
obUquitate  peccati  mortaUs ,  et  ideo  non  est 
comparabiUs  cum  aliis  gratiis  gratis  datis.  Ad 
uUimum  vero  de  poena  mortis  in  fine  numeri 
3,  respondetur  imprimis,  quod  Ucet  Deiis  so- 
lum  dixerit :  7n  quaciimque  die  comederis,  mor- 
te  morieris,  non  exchiditrehqua,  nec  cUxit  tan- 
tum  propter  hanc  causam  morte  morieris,  sed 
quia  iUud  tantum  prccceptum  tune  sanciebat, 
ideo  iUius  poenam  expUcuit,  ut  gravitatem 
transgressionis  simul  expUcaret  :  de  aliis  vero 
tacuit,  quia  de  ilUs  tunc  non  agebat.  Ex  pari- 
tate  autem  rationis,  et  gravitate  cujuscumque 
peccati  mortaUs  inteUigi  potest  idem  dicendum 
esse  de  reUquis.  Deiude  vero  addo,  ibi  specia- 
Uter  Deum  fuisse  locutum  ad  Adam,  ut  erat 
caput  totius  naturse,  et  ita  comminatum  fuisse 
iUi  morteni,  nou  tantum  pro  sua  persona,  sed 
etiam  pro  tota  natura,  et  in  hoc  sensu  poenam 
iUam  fuisse  propriam  iUius  deUcti  comedendi 
de  cibo  vetito ,  nam  proptcr  alia  peccata  pos- 
set  Adam  mortem  sibi  mereri,  nou  autem  toti 
naturffi,  sicut  de  amissione  gratice,  et  justitiae 
in  sequentibus  dicetur. 

9,  Tertium  punctum  aii  etiani  aiJiHteret  A- 
dam  justitlam  originalem  peccando  Tenialiter 
tantuTii. —  Arguiturpro  parte  negante.  — Circa 
aUeram  partem  de  peccato  veniaU  eadem  duo 
puncta  tractanda  sunt,  qute  mutato  ordine  ex- 
pediemus,  quia  ita  iitriusque  resoUitio  meUus 
constabit,  Primo  ergo  interrogamus,  si  primus 
homo  in  Ulo  statu  permitteretur  peccare  ve- 
niaUter  absque  gravi  lapsu  (ut  sine  dubio  fieri 
posset),  an  per  tale  peccatum  amitteret  justi- 
tiam  originalem,  seu  donum  naturaUs  rectitu- 
dinis,  Et  ratio  dubitandi  esse  potest,.quia  per 
tale  peccatum  nou  amitteretur  gratia,  aUas 
non  esset  veniale,  quia  animam  occideret,  et 
de  se  ffiterna  gloria  privaret*  ergo  nec  amitte- 
retur  justitia  apud  Deum:  ergo  nec  naturaUs 


CAP. 


XIII.  AN  IN  STATU  INNOCENTI^,  POTUERINT  HOMINES,  ETC.  259 


rectitiido.  Probatnr  hsec  ultima  consequeivtia, 
quia  rectitudo  illatuac  dabatur  ratione  justitise 
originalis :  ergo  manente  principali  non  amit- 
teretur  accessorium ;  tum  etiam^  quia  donum 
illud  magnnmbonum  erat:  ergo  privatio  illins 
gravissim,a  fuisset  pffiua :  ergo  non  est  verisi- 
mile  peccatum  veniale,  quod  leve  est,  digmmi 
fuisse  tanta  pcRua,  Tum  preeterea^  quia,  ut  di- 
cebat  Abulensis,  illud  donum  erat  vehiti  quas- 
dam  gratia  gratis  data,  quaj  per  peccatum  sal- 
tem  veniale  non  amittitur;  tum  denique  quia 
justitia  originahs  data  est  sub  iUa  conditione, 
In  qnacumque  die  comederis  ex  eo,  morte  mo- 
rieris:  ergo  hcet  peccaretur  veniahter,  non 
auferretur  ille  status,  quia  non  impleretur  iUa 
conditio.  Et  hanc  partem  teuet  Scotus,  in  2, 
dist.  21 ,  et  latius  ibi  defendit  Herrera,  disp.  22. 
40.  Assertio  tertia  inordine  et  afflrmans. — 
Nihilominus  dicendum  est,  non  potuisse  statum 
originahs  justitiffi  integrum  permauere,  si  ho- 
mo  veniahter  peccaret.  Probatur,  quia  ipsum- 
met  peccatum  veniale  formahter  est  diminutio 
quaedam  iUius  status:  ergo  non  posset  cum 
ejus  integritate  consistere.  Antecedens  proba- 
tur,  quia  rectitudo  iUius  status  in  hoc  consis- 
tebat,  ut  quamdiuhomo  esset  conjunctus  Deo, 
ut  ultimo  fnii,  non  deficeret  circa  media,  quee 
ad  iUum  ducunt,  sed  peccatum  veniale  est  de- 
fectus  circa  media  ad  veruni  uUimum  finem 
conducentia,  juxta  doctrinam  D.  Thomse,  1,  2, 
qusest.  88,  art.  \,  ergo  ex  se  inducit  defectum 
repugnantem  ilh  statui,  saUem  quoad  integri- 
tatem  ejus.  Item  pertinebat  ad  rectum  ordmem 
iUius  status,  ut  quamdiu  portio  anima>  superior 
esset  Deo  subjecta,  omnia  inPeriora  ei  perfecte 
essent  subdita,  teste  Augustino,  Ub.  14,  de 
Civit.,  c.  26.  Sed  per  veniale  peccatum  inferior 
rationis  pars  deficit  a  superiori,  et  ilU  aUqua 
ex  parte  rehictatur:  ergo  per  tale  peccatum 
necessario  rectitudo  iUius  status  immutaretur. 
Tertio  immunitas  ab  omni  poena  ad  iUius  sta- 
tus  feUcitatem  pertinebat,  sed  hsec  per  veniale 
peccatum  amitteretur,  quia  per  iUud  fit  homo 
reus  ahcujus  po^nee:  ergo. 

1 1 .  Evasio quonmdam. — Respondent  aUqui 
hsec  argumenta  probare,  peccatum  veniale 
repugnare  statui  innocentiai,  quia  innocentia 
dicit  carentiam  omnis  culpee,  non  tamen  pro- 
bare  quod  repugnet  statui  justitise  originahs, 
Verumtamen  in  peccato  duo  sunt:  culpa  et 
poena^  seu  pcense  reatns,  et  ratione  culpse  re- 
pugnat  veniale  peccatum  perfectse  innocentise, 
ratione  autem  poenEe  dicimus  repugnare  statui 
justitise,  non  quoad  statum  gratise,  sed  natura^, 
seu  rectitudinis   integritatem.   Et  hoc  modo 


procedunt  argumenta  facta,  quia  quodhbet 
peccatum  veniale  invertit  justitiae  ordinem,  et 
de  se  subdit  hominem  ahcui  pcena^,  imo  se- 
cundum  rectam  rationem  est  objectum  tristitise 
et  doloris :  ergo  repugnabat  rectitudiui  iUius 
status. 

12.  Buo  assertionis  sensus. — De  uno  procedit 
manifesle. — Est  tamen  ciica  hanc  assertionem 
considerandum,  statum  iUum  non  constitisse 
in  aUquo  particulari  effectu,  vel  perfectione 
actuaU  vel  habituah,  sed  in  quadam  coUectione 
plurium   bonorum  constituentium  quemdam 
feUcitatis  modum  et  iutegram   rectitudinem 
iUins  status.  Duobus  ergo  modis  potest  intelligi 
statum  iUum  amittendum,  vel  diminuendum 
fuisse  si  in  iUo  veniaUter  peccaretur,  primo  in 
eo  tantum,  quod  formaUter  et  intrinsece  ad- 
versatur  peccatum  veniale  iUi  rectitndini.  Se- 
cundo  non  sokim  in  ea  parte,  sed  etiam  in 
aUis  bonis  iUius  status.  Sic  enim  in  quaUbet 
perfectione,  quai  in  coUectione  et  convenienti 
ordine  plurium  rerum  consurgit,  duplex  mo- 
dus  diminutionis,  aut  corruptionis  fieri  potest, 
Ut  patet  in  sanitate,  nam  potest  amitti  quo- 
dammodo,  vel  diminui,  si  in  ahquo  humore 
nimia  aUeratio  fiat,  vel  si  fiat  in  omnibus,  et 
idem  est  de  pulchritudine  etsimihbus.  Ua  ergo 
duplex  immutatio  in  iUo  statu  justitite,  vel  iu- 
tegiitatis  naturai  inteUigi  potest.  Rationes  igi- 
tur  factse  probant  quidem,  diminuendum  fuisse 
iUum  statum  per  peccatum  veniale  priori  mo- 
do,  sciUcet  secundum  quid,  et  auferendo  parti- 
cnlam  quamdamintegritatis  et  perfectionisejus, 
et  in  hoc  sensu  accipienda  est  assertio  posita. 
13.  De  altero  non  item.  —  An  vero  per  pec- 
catum  veniale  amitterentur  omnia  aha  privile- 
gia  ilUus  status,  affirmare  non  possumus,  Imo 
de  ahquibus  certum  videtur  non  fuisse  amit- 
tenda,  de  ahis  autem  res  est  incerta.  Nam  si 
iUe  status  includebat  gratiam  (?t  habitus  per  se 
infusos,  certum  est,  non  fuisse  exchidendos 
per  peccatum  veniale,  sicut  nec  nunc  exelu- 
duntur,  Item  si  inchidebat  omnes  habitus  vir- 
tutum  morahum  per  accidens  infusarum,  uon 
est  verisimile  fuisse  amittendos  per  peccatum 
veniale,  quia  de  sc  non  sunt  incompossibiles 
cum  peccato  veniah,  et  ex  se  non  postulat,  vel 
meretur  tale  peccatum,  ut  Deus  non  conservet 
hujusmodi  habitus,  quos  semel  infudit,  nam 
iUa  conservatio,  supposita  productione  natu- 
raUter  debita  est,  quando  forma  contraria  non 
inducitur,  Unde  existimo  etiam  per  grave  pec- 
catum  non  amisisse  primum  hominem  hujus- 
modi  habitus  per  accidens  infusos  vohmtati, 
vel  appetitui;,  sicut  nec  scientias  amisit^  nam 


260 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTI.-E. 


hee  sunt  perfcctiones  de  se  ita  naturales,  ut  in 
homine  lapso,  et  iu  peccato  existente,  et  in 
puris  etiam  naturahbus  esse  possint:  Deus  au- 
tem  nou  privat  Ins  naturalibus  bouis  propter 
percata  secuudum  communem  legem.  Preeter 
ha^c  autem  fnerunt  in  illo  statu  aha  privilegia, 
ut  carentia  fomitis,  pra^servatio  ab  omni  er- 
rore,  et  donum  cujusdam  immortahlatis  et 
imj^assibihtatis  corporis,  ut  videbimus.  De  hu- 
jusmo(U  eigo  incertum  est,  an  propter  sohim 
veniale  peccatum,  si  fieret,  amittenda  esseut, 
quia  ex  vi  sohus  rationis  id  affirmare  non  pos- 
sumus,  qiiia  peccatum  veniale  de  se  non  habet 
repugnantiam  cum  iUis  bonis,  nec  videtur  ex 
se  ihorum  privationem  mereri.  Neque  etiam 
constat,  hujusmodi  legem  fuisse  a  Deo  statu- 
tam,  imo  probabihus  est,  non  fuisse :  quia  ita 
est  iUe  status  iustitutus,  ut  in  eo  non  essetiUa 
lex  necessaria,  vel  potius  ut  iUius  capax  non 
fnerit,  ut  in  uUimo  puncto  monstrabimus. 

\A.  Ad  rationes  in  n.  9,  quatemis  proxime 
dictis  ohstare  possent.  —  Atque  ita  est  facile 
rationes  in  contrarium  solvere,  nam  iUse  pro- 
cedunt  de  amissione  totius  doni,  quoad  omnes 
eflfectus  et  privilegia  ejus,  et  sic  fatemur,  non 
fuisse  amittendum  per  solum  veniale  pecca- 
tum,  quia  hoc  omnes  conUrmationes  ibi  factse 
sufficienter  ostendunt.  Niliilorninus  tamen  non 
probant  integritatem  et  rectitudinem  iUius 
status  ahqua  ex  parte  non  f  uisse  iramutandam, 
id  est,  vel  toUendam,  vel  minuendam,  veniah 
peccato  intercedente ,  quia  peccatum  ipsum 
veniale  et  per  se,  ac  formahter  iUum  rectum 
ordinem  inverteret,  ratione  suee  intrinsecse  in- 
ordiuationis :  vel  ahquam  etiam  poenam  iUi 
statni  repugnantem  mereretur.  Neque  obstat 
ratio  ibi  facta,  quia  si  maneret  justitia,  mane- 
ret  etiam  rectitudo  naturahs,  quia  accessorium 
sequitur  principale:  nam  contrarium  hujus 
ponitur  m  ipsa  hypothesi,  nimirum,  quod  ve- 
niale  peccatum  committatur  manente  justitia 
originaU,  saUem  quoad  rehqua.  Unde  tunc 
consequenter  diceudum  esset,  justitiam  iUa?- 
sam  perfectam  rectitudiaem  et  integram  con- 
tuhsse,  nihilominus  tamen  potuisse  ahqua  ex 
parte  diminui.  Atque  ita  hcet  potissima  pars 
iUius  justitiae  esset  iinio  cum  Deo,  nihilomums 
potuisset  ab  iUa  separari  ahquod  accessorium, 
seu  miims  principale,  quia  est  quid  postenus, 
et  separabile  perhumanam  libertatem. 

1 5 .  Dubium  insurgens  an potuerit Adam pec- 
care  venialiier  antequam  mortaliter.  —  Viden- 
dum  ergo  superest,  utrum  absohite  fuerit  pos- 
sibile  id,  quod  in  iUa  hypothesi  supponitur, 
vel  potius  aUquid  repuguans  in  iUa  hypothe- 


tica  queestione  involvatur:  id  est,  an  absolute 
loquenclo  homo  iu  dicto  statu  couditus,  aute- 
quam  peccatum  ahquod  committeret,  posset 
veniahter  peccare.  Flt  in  hoc  sensu  muUi  theo- 
logi  affirmantem  partcm  docuerunt,  sed  non 
eodem  modo.  Nam  dnplex  est  peccatum  ve- 
niale,  uuum  qnod  ex  surreptione  vocatur,  quia 
ex  imperfecta  dehberatione  per  motum  aUquem 
iUam  jiraivenientem  committitur,  quomodo 
etiam  in  materia  gravi  peccare  veniahter  con- 
tingit,  ahud,  quia  cum  perfecta  dehberatione 
fit,  et  ideo  solum  in  materia  levi  locum  habet. 
46.  Prima  opinio  affirmans  de  utroque  ge- 
nere  peccati.  —  Secunda  affirmans  de  peccato 
veniali  ex  defectu  materiw,  et  negans  de  xeniali 
ex  defeclu  deliherationis.  —  Tertia  communis 
negans  de  uiroquepeccato. — Prima  igitur  opinio 
est,  Adam  potuisse  utroque  modo  peccare  ve- 
niahter.  Ita  tenet  Scotus,  in  2,  d.  21,  et  sequi- 
tur  Gabriel  ibi,  d.  22,  q.  1,  art.  3,  dub.  1,  et 
Major,  ac  Bassohis,  in  d.  21.  Fundatur  preeci- 
pue  in  hoc,  quod  peccatum  vcniale  non  est 
contrapraeceptum,  sed  contra  consiUum:  potuit 
autem  Adam  non  violando  pra*cepta,  nec  de- 
serendo  uUimum  fmem  ahqua  facere,  quae  vel 
non  maxime  expedirent,  vel  ahquo  modo  a 
fine  retardarent,  quod  ad  peccandum  veniaU- 
ter  sufficit.  Item  poterat  hoc  facere  vel  plenaria 
hbertate  in  materia  levi,  ut  dicendo  verbum 
otiosum,  vel  leve  mendacium,  aut  in  materia 
gravi  per  surreptionem  insurgentem  saUem  in 
vohmtate,  ut,  verbi  gratia,  per  motum  didai- 
tationis  indehberatum  circa  materiam  fidei. 
Secuuda  sententia  admittit  in  iUo  statu  pecca- 
tum  veniale  in  materia  levi  cum  plena  deU- 
beratione,  quia  hoc  peccatum  non  supponit 
ahquem  motum  prEevenientem  contra  ratio- 
nem,  sed  servato  recto  ordine  in  motione  ex 
parte  objecti  et  inferiorum  potentiarum,  ex  vi 
sohus  hbertatis  potest  committi.  Et  ideo  in 
priori  parte  repugnat  rectitudini  iUius  status: 
posterior  vero  pars  ex  plena  Ubertate  sequitur, 
quse  in  iUo  etiam  statu  servanda  fuit.  Ita  teuuit 
AUissiodorensis,  hb.  2,  sum.  tract.  10,  cap.  3, 
q.  4,  principah,  et  Almainius,  tract.  3,  Moral., 
cap.  22.  Tertia  vero  opinio  utrumque  geuus 
peccati  negat  fuisse  possibile  in  iUo  statu.  Heec 
est  sententia  D.  Thomse,  1,  2,  q.  89,  a.  3,  ubi 
est  communis  omnium  scribeutium,  et  Tho- 
mistarum  in  ahis  locis,  Capreolus  et  Hispalen- 
sis  2,  d.  21,  Soto,  hb.  1,  de  Natm^a  et  Gratia, 
c.  6,  iu  fine.  Eamdem  tenuit  Albertus  2,  d.  21, 
q.  10,  Alensis,  2  part.,  q.  103,  memb.  6,  et 
Bonaveutura,  iu  2,  d.  21,  art.  3,  q.  I,  et  ibi 
Durandus^  queest.  4,  Richardus,  art.  3,  q.  i, 


CAP.  XIII.  AN  IN  STATU  IMOCENTLE,  POTUERINT  HOMINES,  ETC. 


261 


Marsilius,  in  2,  q.  14,  art.  1,  part.  \,  ^gidius, 
eademdist.  21,  qnff>st.  2,  art.  3,  et  Argentina, 
q.  1,  ait.  1,  et  ibi  fere  omnes.  Et  hanc  senten- 
tiam  veram  censemus,  eamque  per  duas  breves 
assertiones  confirmabimus. 

47.  Qiiarta  assertio  in  ordine.  —  Propria 
assertionis  ralio.  —  E ffugium  adversariorum. 
—  Dico  ergo  primo,  in  Adam  nullum  potuisse 
peccatum  veniale  ex  surreptione  ante  peccatum 
mortale  inveniri.  Ha3C  assertio  probari  potest 
rationibns  orani  peccato  veniali  communibus, 
quas  in  sequenti  assertione  afferemus.  Nunc 
ergo  probatur  ratione  propria,  quia  omnis 
surreptio  repngnat  perfectioni  et  rectitudini 
illius  status,  qualis  in  prtecedenti  capite  de- 
clarata  est  et  probata ,  et  traditur  ab  Angustino, 
lib.  14,  de  Civit.,cap.  10  et  sequentibus,  nsque 
ad  ?.6.  Respondent,  duplicem  esse  snrreptio- 
nem,  alteram  ex  prsevia  motione  sensnalitatis, 
seu  concnpiscentiseet  objectorum  sensibilinm. 
Et  de  hac  fatentur  repngnasse  illi  statni.  Et 
Major,  in  4  concl.,  statnit,  non  potuisse  in 
primum  hominem  cadere  peccatnm  veniale  ex 
snrreptione  sensnalitatis,  et  ita  exponit  Au- 
gustinns,  qnia  jnstitia  originalis  omnes  hos 
motus  cohibebat:  alia  vero  est  snrreptio  in 
ipsamet  vohmtate  ex  prgevia  et  repentina  re- 
prsesentatione  intellectns,  qnse  maxime  accidit 
circa  res  snperiores  spirituales,  vel  qua?  a  ma- 
teriahbus  olijectis  ahqno  modo  abstraliunt,  ut 
sunt  in  temporahbus  honor  et  fama,  in  seter- 
nis  vero,  quse  ad  Denm  et  animam  pertinent, 
et  prsecipue  si  supernaturaha  sint.  Ex  hujus- 
modi  ergo  snrreptione  dicunt,  potuisse  com- 
mitti  peccatum  veniale  in  eo  statu,  quia  justi- 
tia  originahs  hos  motus  non  frfenabat,  sed  eos 
tantum,  qui  in  potestate  sensitiva  insurgunt. 

18.  Refutatur  primo  ex  Augustino.  —  Se- 
mndn  refvtat.  r  ex  dctis  capHihus  prcecedenti- 
his. — Sed  hoc  imprimis  gratis  dicitur.  Primo 
quia  Augustinus  quistatnm  ihum  praecipue  de- 
claravit,  generaliter  loqnitur,  ut  patet  ex  hb.  44, 
de  Givit.,  cap.  40,  ibi.  Nec  aberat  quidquam , 
quod  hona  voluatas  adipisceretur ,  nec  inerat, 
guod  carnem,  animumve  hominis  feliciter  viven- 
tis  offenderet.  Notetur  verbum  animumve,  nam 
motus  surreptitius  inchnans  ad  mahim,  et 
prsesertim  peccaminosns  non  poterat  animum 
hominis  feliciter  viventis  non  oflfendere.  Ad- 
jungit  Angustinus:  Amor  erat  imperturhatus 
in  Devm.  At  certe  motus  infidehtatis  usquead 
venialem  culpam  non  poterat  amautis  animnm 
non  turbare.  Item  infra:  Erat  devitatio  tran- 
quilla  peccati,  qua  man<>nte ,  nullum  omnino 
aliunde  malum,  quod  contristaret,  irruelat.  Si 


nullum  om7iino,  multo  minus  motns  infidehta- 
tis,  vel  simi!is,  qnam  rehqni.  Secnndo,  qnia 
cwtera  omnia,  qnee  capite  prsecedenti  adduxi- 
mus,  non  minns  de  motibns  surreptitiis  vohm- 
tatis,  qnam  de  ceeteris  procednnt,  et  in  uni- 
versnm  probant,  fnisse  integram  et  perfectam 
rectitudinem  in  interioribus  potentiis,  et  in 
qnahbet  earnm  per  se  spectata,  ita  ut  quando 
vohmtas  adhgereret  Deo  per  dilectionem  et 
obedientiam,  nihil  inordinatum  per  se  pati 
posset,  nou  sohim  circa  inferiora,  sed  multo 
minns  circa  ipsum  Deum,  nam  heec  muUo  ma- 
jor  deordinatio  fuisset. 

19.  Tertio,  ex  repugnantia  ipsius  effugii. — 
Instant  adversarii.  —  Tertio  involvitur  repu- 
gnantia  in  ihis  dictis,  nam  in  vohmtate  animse 
conjunctse  corpori  non  insurgunt  motus  sur- 
reptitii  contra  rationem,  nisi  preecedant  simi- 
les  motus  in  sensu.  Nam  ante  motum  vohm- 
tatis  necessaria  est  apprehensio  intellectus, 
quse  ilhim  excitet,  iUa  vero  apprehensio  intel- 
lectus  natnrahter  non  potest  excitare  seipsum: 
ergo  ante  motum  surreptitinm  volnntatis,  prse- 
cedit  surreptio,  vel  in  appetitu  sensitivo,  vel 
saltem  in  phantasia:  ergo  e  contrario,  si  in 
parte  sensitiva  non  erant  motus  inordinati,  nec 
in  vohmtate  esse  poterant.  Sed  instant  ahqui, 
qnia  necessarium  fait  in  statu  innocentise,  ut 
cogitatio  intehectus  praecederet  motum  vohm- 
tatis,  et  rursus  natnrale  erat,  nt  cogitatio  in- 
teliectus  prius  esset  imperfecta,  qnam  plene 
deliberata :  ergo  etiam  potuit  m  vohmtate  in- 
surgere  motns  indeliberatus  ex  vi  imperfectee 
cogitationis,  et  ita  posset  in  illo  esse  veniale 
peccatnm. 

20.  Ad  primam,  partem  instantia.  —  Ad  se- 
cundam  partem. — Sed  respon(ietTir  idem  argu- 
mentum  fieri  posse  de  motibus  surreptitiis  circa 
sensibiles  delectationes,  quia  etiam  quando  de 
ilUs  liomo  cogitat,  necesse  est,  nt  aliqna  cogi- 
tatio  intellectus  prsecedat  vohmtatem,  et  ut 
cogitatio  impeifecla  deUberatiouem  perfectam 
antecedat.  Negatnr  ergo  prior  pars  iliationis, 
nam  vel  in  illo  statu  ita  e.«sent  res  ordiuatse, 
et  Deus  cnm  illis  et  cum  homine  ita  coucnrre- 
ret,  ut  vel  intellectus  ipse  nunquam  haberet 
cogitationem  aliqnam  in  ordine  ad  opus,  nisi 
cum  plena  advertentia,  vel  dehberatione,  vel 
certe  hcet  talis  cogitatio  imperfecta  esset  in 
intellectu ,  nihilominus  voluntas  nsque  ad  ple- 
num  judicium  non  moveretur.  Quod  certe,  et 
per  divinam  providentiam  et  adjutorium  facile 
fieri  posset :  et  natnrse  ac  rationi  esset  valde 
consentaneum,  supposito  aho  privilegio,  qno 
in  appetitu  sensitivo  prsevenientes  motus  in 


262  LIB.  III 

ordinati  non  insurgerent.  Quia  voluntas  non 
necessitatur,  aut  vehementer  ducitur  ad  lios 
motus  ex  sola  cogitatione  imperfecta  intellec- 
tus,  nisi  simul  ab  appetitu  et  importuna  ima- 
ginatione  trahatur.  Denique  negatur  etiam  al- 
tera  pars  illationis,  nam  hcet  aliquis  motus 
vohmtatis  excitari  posset  ante  plenam  delibe- 
rationem,  Dco  providente  et  gubernante  fieret, 
ut  nunquam  esset  de  objecto  turpi,  vel  rectte 
rationi  contrario.  Quia,  ut  dixi,  cogitatio  in- 
tellectus  etiam  deliberata  a  phantasia  semper 
ortum  haberet:  phantasia  autem  non  posset 
exc.'tare  intellectum  ad  cognitionem  de  se  ma- 
lam,  ahoqui  etiam  in  parte  sensitiva  non  esset 
rectus  ordo  sufiicienter  constitutus,  ut  suppo- 
nebatur :  non  possuiit  ergo  ha?c  duo  privilegia, 
seu  partes  unius  privilegii  inter  se  convenien- 
ter,  vel  consequenter  separari. 

21.  Asserlio  quinta  in  ordioie. —  Qua  ratione 
quidam  fvolcnL  assertionem. — Refdluntur  pri- 
mo  a  D.  Thoma.  —  Dico  secundo.  Non  potuit 
Adam  in  eo  statu  venialiter  peccare  ex  perfecta 
dehberatione,  nisi  prius  mortahter  peccando 
statum  amitteret.  Ahqui  ex  auctoribus,  qui 
nobiscum  in  hac  assertione  conveniunt,  illam 
probare  nituntur  ex  intrinseca  perfectione  et 
dignitate  hominis  in  iho  statu.  Nam  erat  in 
exceilenti  gradu  sanctitatis,  et  habebat  per- 
fectissimas  virtutes,  et  plenam  cognitionem  et 
dehberationem,  et  ideo  vel  non  poterat  male 
ehgere  in  materia  levi,  vel  respectu  ilhus  non 
esset  levis;  et  ideo  jam  peccaret  mortaliter. 
Sed  hoc  fundamentum  quomodocumque  spec- 
tetur,  conveniens  non  est,  meritoque  a  divo 
Thomarejicitur.  Quia  imprimis  non  possumus 
negare  liomini  in  illo  statu  intrinsecam  liber- 
tatem  ad  volendum,  seu  eligendum  iu  qua- 
cumque  materia  particulari,  etiam  de  se  levi, 
ut  est  verbum  otiosum  vel  mehdacium.  Quia 
nihil  erat,  quod  necessitaret  vohintatem  ho- 
minis,  sive  quoad  exercitium,  sive  quoad  spe- 
cificationem  in  tali  materia  magis,  quam  in 
alia.  Nec  sola  sanctitas,  aut  virtutes  habituales 
in  quovis  gradu  perfectffi  poterant  hanc  neces- 
sitatem  imponere  voluntati,  quia  habitibus 
utimur,  cum  volumus,  et  ex  parte  intellectus 
poterat  esse  inconsideratio,  vel  alius  similis 
defectus  non  minus  in  materia  levi,  quam  in 
gravi,  quantum  est  ex  naturah  modo  cognitio- 
nis  humanw,  etiam  supposita  perfecta  scientia 
habituali  illius  status:  ergo  impotentia  pec- 
canch  veniahter  dicto  modo  non  potuit  oriri 
ex  intrinseca  necessitate,  vel  carentia  liberta- 
tis. 

22.  Refelluntur  secundo.  —  Deinde  non  pos- 


DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTI^. 

sumus  chcere,  materiam  illam  respectu  homi- 
nis  in  illo  statu  fuisse  gravem  sohim  proptcr 
excellentiam  status ,  aut  virtutum ,  quia  taUs 
circumstantia  personse  non  transfert  peccatum 
veniale  in  mortale  ,  neque  mutat  in  speciem 
mahtiai,  quee  potest  esse  ex  suo  genere  venia- 
hs,  cum  qua  sola  peccatum  non  sit  mortale, 
nisi  ad  aham  speciem  transfcratur,  ut  patet  in 
verbo  otioso  et  mendacio.  Imo  etiam  pecca- 
tura  ex  genere  mortale ,  quod  fit  veniale  ex 
levitate  materite  tantum,  si  materia  ipsa  non 
augeatur,  nunquam  fit  mortale,  ex  sola  digni- 
tate,  vel  sanctitate  personse,  nisi  aha  circum- 
stantia  interveniat,  quse  speciem,  seu  modum 
gravitatis  mutet,  ut  tanquam  certum  suppono 
cx  materia  de  peccatis. 

23.  Aliorum  quoque  ratio  improlatur.  — 
Prffiterea  non  est  probabile,  quod  quidam  di- 
cunt,  peccatum  ilhid  in  eo  statu  ex  modo  pec- 
candi  futurum  fuisse  mortale,  quia  esset  ex 
coutemptu,  cum  non  esset  ex  passione,  vel 
ignorantia,  sed  ex  mera  hbertate.  Hoc,  iu- 
quam,  gratis,  et  sine  fundamento  dicitnr,  quia 
sine  ignorantia,  vel  passioue  potest  ahquis  li- 
bere  operari  propter  ahquam  delectationem, 
vcl  commoditatem  coutra  rationem,  et  sine 
fine  honesto,  de  quo  nunc  non  considerat,  vel 
non  satis  advertit,  quod  totum  fieri  potest  sine 
contcmptu  Dei,  aut  legis,  aut  alio  simili,  qui 
gravis  sit.  Ergo  non  est  vcrisimile  in  illo  sta- 
tu  necessarium  fuisse  ut  formalis  contemptus 
Dei  vel  legis  cum  peccato  ex  genere  suo,  vel 
ex  levitate  materiae  veniah,  semper  conjunge- 
retur.  Quin  potius  nec  peccando  mortahter, 
videntur  primi  homines  hunc  formalem  con- 
temptum  habuisse,  sed  tantum  virtute  propter 
rei  gravitatem  :  ergo  nec  peccando  in  materia 
levi,  erat  necessarius  ihe  formahs  contemptus. 
Unde  enim  esset  talis  necessitas,  cum  ucc  sit 
intrinseca  actioni,  aut  vohmtati,  neque  ex 
Deo  esse  posset  :  necjue  etiam  venialis  con- 
temptus  ibi  esset ,  quia  supponitur  objectum 
esse  grave.  Denique  non  minus  improbabile 
est,  quod  Albertus  ait,  omne  peccatum  futu- 
rum  fuisse  mortale  in  iUo  statu,  quia  tunc 
homo  nulhmi  liaberet  incitans  ad  peccandum 
in  levi  materia,  et  ideo  debuisset  tale  peccatum 
illi  ad  mortem  imputari.  Hajc  enim  illatio  nul- 
hun  fundameutura  habet,  quia  iUe  modus  pec- 
candi  ad  summum  auget  Ubertatem  iu  eo  ge- 
nere  peccati ,  non  vero  transfert  peccatum 
veniale  in  mortale,  et  deinde  licet  intrinsecum 
incitans  ibi  deesset,  objectum  ipsum  sub  aU- 
qua  ratione  boni  spectatum  incitare  posset,  ut 
voluntas  illud  Ubere  amaudo  sohim  ;iaberet 


CAP.  XIII.  AN  IN  STATU  INNOCENTL^,  POTUERINT  HOMINES,  ETG. 


263 


de  ordinationem  illi  objecto  proportionatam  , 
qnamvis  plene  liberam,  non  tamen  morte  di- 
gnam . 

24.  Veo^a  ratio  pro  assertione. — Verum  ergo 
fundamentum  assertionis  ex  divina  lege  in  illo 
statu  posita  sumendum  est.  Statuit  enim  Deus, 
ut  status  ille  integer  ,   et  illsesus  permaneret , 
quamdiu  homo  a  suo  ultimo  fine  non  averte- 
retur  quia  illam  voluit  esse  quasi  primam,  et 
essentialem  rectitudinem  illius  status,  ratione 
eujus  nullus  posset  esse  defectus  in  inferiori- 
bus  potentiis^  vel  actibus  quamdiu  duraret :  et 
ideo  consequenter  fuit  necessarium  ita  Deum 
homini  providere  in  eo  statu,  ut  nunquam  ve- 
niaUter  peccaret,  quamdiu  ipse  peccando  mor- 
taliter  non  se  privaret  tota  illius  status  felici- 
tate.  Hsec  est  ratio  D.  Thomse  ,  et  ad  eam  re- 
vocantur  omnes  aliffi,  quse  in  lioc  puncto  fieri 
solent.  Probari  autem  potest  fundamentum  il- 
hid  ex  Augustino  \^,  de  Civit.,  cap.  10,  cujus 
verba  supra  retuh.  Verumtamen  in  cap.  26, 
addit  aha ,  quae  pro  hoc  puncto  videntur  ex- 
pressa,  Vivebat,  inquit,  Jionio  in  Paradiso,  si- 
cut  volelat,  quamcliu  hoc  volehat,  guod  Deus 
jusscrat :  viveiat  fruens  Deo,  ex  quo  bono  erat 
bonus :  vivelat  sine  ulla  egestate.  Quod  verbum 
ultimum  ponderari  potest,  nam  pejus  est  pec- 
catum  veniale ,  quam  quselibet  egestas ,   imo 
ipsummet  veniale  peccatum  magna  est  mise- 
ria.  Addit  infra  :  Summa  in  carne  sanitas,  in 
animo  toia  tranquilUtas .  Quomodo  autem  ani- 
mus  sapiens ,  et  justus  cum  peccato  veniah 
posset  esse  tranquillus,  et  si  in  corpore  summa 
sanitas,  cur  non  magis  in  anima  ?  at  ubi  est 
peccatum  veniale,  non  est  summa  animse  sa- 
nitas.  Et  subjungit   inferius  ,   Nihil  omnino 
triste,  nihil  inaniter  lcetum.  Est  autem  inanis 
laetitia  quoddam  genus  veniahs  peccati :  ergo, 
sicut  hoc  ab  illo  statu  Augustinus  excludit,  ita 
censet  de  reUquis,  est  enim  eadem  ratio. 

25.  Fit  inductio  pro  ipsa  assertione. — Unde 
potest  fieri  quasi  inductio  quasdam  :  nara 
quamdiu  homo  esset  conversus  ad  Deum ,  ut 
ultimum  fmem,  ejnsque  prgeceptum  in  eo  sta- 
tu  servaret,  nunquam  moreretur,  ut  capite  se- 
quenti  videbimus,  et  Scotus  fatetur,  etiam  per 
peccatum  veniale  non  fuisse  amittendum  illud 
bonum.  Deinde  nullam  molestiam  corporis 
pateretur,  nam,  ut  Augustinus  supra  ait,  ne- 
que  esuriret,  neque  sitiret,  neque  in  cor^ore,  vel 
ex  Gorpore  ullas  molestias  iillis  ejus  sensibus, 
quidquam  ingereret.  Item  nullum  inordinatum 
motum  in  animo  sentiret,  ut  jam  ostensum 
est,  ergo  majori  ratione  debuit  ab  omni  pec- 
cato  Yeniali  prseservari ,  quia  est  in  se  majus 


malum,  et  secum  affert  rationem  tristitise,  et 
pcenK,  ut  jam  diximus.  Responderi  autem  po- 
test  esse  differentiam  inter  hoc  peccatum  ve- 
niale  ,  et  ceeteros  defectus :  nam  reliqui  sunt 
involuntarii,  et  non  est  in  hominis  morali  po- 
testate  illos  omnes  vitare  :  et  ideo  conveniens 
fuit  per  divinam  providentiam  homiuem  in 
illo  statu  ab  eis  praeservari.  Venialia  autem 
peccata  plene  libera  facillime  poterant  ab  ho- 
mine  in  illo  statu  vitari ,  et  ideo  expedire  po- 
tuit  relinquere  hominem  in  mami  consilii  sui 
quoad  hwc  peccata  venialia,  sicut  relictus  est 
quoad  mortalia. 

26.  Reftitatur.  —  Sed  hoc  discrimen  si  at- 
tente  consideretur  nullum  est.   Nam  caitera 
mala  licet  per  se  non  requirant  formalem  li- 
bertatem,  sicut  veniale  peccatum,  nihilominus 
non  vitabantur  ab  liomine  in  illo  statu  sine 
conveniente  usu  libertatis  suse,  ut  supra  cum 
D.  Thoma  diximus,  et  in  capite  sequenti  ma- 
gis  explicatur.   Ut  autem  infallibilis  esset  ta- 
lium  malorum  carentia,  seu   evitatio,  Deus 
sua  providentia  ita  dirigebat  hominis  volun- 
tatem,  ut  semper  convenienti  modo  omnem 
occasionem  talis  mali  eflfugeret.    Ergo  licet 
peccatum  veniale  libere  vitandum  esset,  potuit 
Deus  hominem  preeservare ,  ne  illud  commit- 
teret,  quamdiu  in  peccatum  mortale  non  inci- 
deret ;  ergo  supposita  institutione  illius  status, 
credendum  est  ita  factum  esse  :  tum  propter 
rationem  factam,  quia  magis  minueret,  et  per- 
turbaret  ordinem,  ac  perfectionem  ilhus  status 
peccatum  veniale,  quam  csetei-a  mala.  Tum 
quia  alias,  durante  illo  statu,  homines  possent 
acquirere  habitus  vitiosos,  et  per  venialia  pec- 
cata  disponi  ad  peccandum  mortaliter,  et  mul- 
tiplicatis  hominibus,  possent  hujusmodi  pec- 
cata  multiplicari  per  mendacia,  fraudes,  am- 
bitiones  honoris,  et  potestatis,  et  similia.  Quee 
omnia   non    possent   non    perturbare  aliquo 
modo  felicitatem  illius  status,  et  perfectionem 
ejus  minuere.  Tum  denique,  quia  si  homo  in 
illo  statu  venialiter,  peccaret,  non  posset  cum 
illo  ingredi  beatitudinem,  sed  prius  oporteret 
pro  illo  satisfacere.  Respondet  Scotus  per  ac- 
timi  dilectionis  potuisse  omnino  deleri  sine 
alio  dolore,  vel  satisfactione.  Sed  coutra  hoc 
obstat  ratio  justitise,  ut  quantum  quisque  in 
malo  delectatur,  tantum  poense  sustineat.  Et 
prseterea  ipsemet  Dei  amor  cum  conscientiae 
accusatione  quasi  naturalem  dolorem  aliquem, 
et  tristitiam  de  offensa  etiam  veniali  contra 
Deum  commissa  excitaret.  Est  ergo  hujusmo- 
di  malum,  tametsi  in  suo  genere  leve,  illi  sta- 
tui  contrarium. 


264 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTL^. 


27.  Concluditur  et  expllcatur  dicta  impoten- 
tia  peccandi  verdaliter  unde  proveniret.  —  Ex 
qiiibiis  constat,  qualis  fuerit  impotentia  pec- 
candi  venialiter  in  illo  statu,  nam  iraprimis 
censeo,  non  fuisse  ex  solis  liabitibus  intrinse- 
cis,  neque  ex  carentia  fomitis,  nam  licet  lifec 
faciliorem  multo  redderent  potentiam  vitandi 
omnia  peccata  venialia,  non  tamen  auferrent 
libertatem  ad  sic  peccandum  ;  tum  quia  babi- 
tibus  utimur,  cum  volumus,  tum  etiam,  quia 
sine  prsecedente  passione,  et  cum  quadam  ha- 
bituali  virtute  poterant  in  illo  statu  peccare 
mortaliter  :  ergo  quantum  erat  ex  parte  illo- 
rum  principiorum^  multo  magis  potuissent  ve- 
nialiter  peccare^  quia  et  habitus  magis  incU- 
nant  ad  vitandum  grave  mahim  sibi  contra- 
rium,  quam  leve,  et  ahoqui  motus  fomitis, 
neque  ad  leve,  neque  ad  grave  mahim  inch- 
narent  :  ergo  illa  principia  non  sufhciunt  ad 
impediendum  infanibihter  peccatum  veniale. 
Addenda  ergo  est  divina  protectio,  quae  ita 
regebat  mentemhominis^utinfahibihter  in  hu- 
jusmodi  peccatum  non  consentiret,  Quod  duo- 
bus  modis  fieri  potiut  a  Deo.  Primo  necessi- 
taiido  vohnitatem  primi  hominis  saUem  quoad 
specificationcm,  respectu  hujusmodi  actuiim, 
seu  negando  concursum  ad  hujusmodi  actus. 
Sed  hic  modus  minus  perfectus  est,  minusque 
morahs,  et  ideo  non  viiletur  asserendns.  AUer 
ergo  modus  esse  potuit  per  divina  auxiha  ex- 
citantia  congrua,  data  in  omni  occasione  pec- 
candi  venialiter,  ut  vohmtas  non  consentiret. 
Quod  quidem  ipsa  integra  hbertate,  et  infahi- 
bihter  faceret,  quia  iha  non  esset  necessitas 
simphciter,  sedcomposita,  supponens  congrui- 
tatem  auxihi  ex  praescientia  conilitionataboni 
usus  hberi  arbitrii  cum  tah  auxiho  futuri.  Et 
hic  modus  prajferendus  est,  quia  est  aptior  ad 
meritum,  et  ad  moralem  gubernationem  hu- 
mani3e  vohmtatis. 

28.  Ohjectio  Mmembris  pro  Scoto  contra 
proxime  dicta.  —  Sed  instant  ahqui  pro  Scoti 
opinione  pugnantes,  quia  hinc  sequitur,  Adam 
non  obstante  originah  justitia  potu^sse  peccare 
veniahter,  ac  proinde  non  fuisse  repugnan- 
tiam  inter  peccatum  veniale,et  justitiam  origi- 
nalem,  et  ita  conceditur  Scoto,  quidquid  ipse 
intendit.  Nam  quod  Deuspotuerit  non  obstante 
iha  potestate  peccandi  facere,  ut  homo  iha  non 
uteretur,  nemo  dubitare  potest,  et  an  facturus 
esset,  non  constat.  Imo,  quoi  gravuis  est,  ad- 
dit  quidam,  ex  effectibus  constare  Deum  id 
non  fecipse,  quia  de  fa''to  Eva,  et  Adam  ve- 
niahter  peccarunt,  priusquam  mortahter.  Eva 
quidem,  loquendo  cum  serpente,  et  exponeudo 


se  periculo  sahem  remoto  deceptionis,  et  gra- 
vioris  lapsus  :  at  vero  exponere  se  tah  periculo 
ahquod  peccatum  fuit,  et  nondum  erat  mor- 
tale:  ergo  saUem  veniale,  nam  tenebatur  statim 
vitare  cohoquium  cum  serpente,  vel  consu- 
lere  Adamum,  ut  vel  ipse  cum  serpente  dispu- 
taret,  vel  aho  modo  iham  a  periculo  custodiret. 
Adam  vero  priusquam  de  cibo  vetito  ederet, 
pecravit  nonreprehendendo  Evam,  vel  nimium 
amando  illam,  in  quo  potuit  sahem  veniahter 
peccare.  Imo  Augustinus  14,  de  Civit.  cap.  \\, 
dicit ,  Adamum  existimasse ,  veniale  futurum 
fuisse  peccatum ,  si  ad  conveniendum  uxori 
de  cibo  comederet. 

29.  Ad  primum  memhrum.  —  Ad  priorem 
partem  objectionis  respondeo,  iUam  procedere 
ex  falsa  existimatione.  quod  justitia  originahs 
sit  aliquis  particularis  habitus,  cui  non  repu- 
gnat  peccatum  veniale,  quod  nos  in  superiori- 
bus  reprobavimus.  Imo  in  sequentibus  osten- 
demus,  justitiam  originalem  non  addere  ali- 
quem  liabitum,  uUra  omnes  virtutes  per  se,  et 
per  accidens  infusas,  et  Spiritus  sancti  dona. 
Unde  sumendo  justitiam  originalcm  pro  aUquo 
habitn,  vel  habituum  cohectione  tantnm,  con- 
ceihtur  non  repugnare  peccatum  veniale  simul 
esse  cum  illis,  neque  in  hoc  sensu  tractatur  a 
nobis  qusestio  :  sed  uos  loquimur  de  justitia 
originali,  ut  inchidit  omncs  perfectiones  iUius 
statns,  prout  a  Deo  de  facto  institutus  est,  et 
sic  dicimus  inchidere  peculiarem  Dei  protec- 
tionem  ad  non  deficiendum,  neque  patiendum 
aliquod  mahim  non  sohim  poenee,  seu  natura- 
le,  sed  etiam  culpaj,  et  morale,  quamdiu  rec- 
titudo  justitiiB  ad  Deum  sine  aversione  ab  ipso 
conservai  etur.  Et  ita  non  admittimus  in  vo- 
luntate  primi  hominis  absohitam  impotentiam 
peccandi  veniahter,  sed  tantum  compositam 
cum  dono  justitise,  ut  iUam  protectionem  di- 
vinam  includente. 

30.  Secimdum  memhrum.  —  Unde  ad  alte- 
ram  partem  omnino  negamus  de  facto  peccasse 
homines  venialiter,  prhisquam  mortaliter.  Id 
enim  repugnat  fere  oranium  theologorum  opi- 
nioni,  nara  hcetahqui  potestatera  admittant,  de 
facto  non  ita  loqunntur  Nec  est  fundamentum 
ad  id  asserenkim:  nam  Augustinus  14,  de 
Civit.,  cap.  13,  expresse  docet  initiura  omnis 
peccati  in  primis  hominibus  fuisse  superbiam, 
juxta  iilud  Tobise  4  :  Superhiam  nunquam  iti 
tm  sensu,  nec  in  tuo  verho  dominari  patiaris , 
in  ipsa  enim  initium  sumpsit  omnis  perditio. 
Et  Eccles. :  Initium  nmnis  peccati  est  s"perbia. 
Et  aperte  constat,  iUam  superbiam  fuisse  pec- 
catum  mortale,  nam  fuit  de  gravi  objecto,  et 


CAP.  XIV.  AN  HOMO  CREATUS  FUERIT  ALTQUO  MODO  IMMORTALIS,  ETC. 


265 


plene  deliberata ;  ergo  ex  sententia  Angustmi 
pnmnm  peccatum  liominis  mortale  fuit.  Unde 
quffi  in  contrariura  ponderantur  nnllius  sunt 
momenti.  Nam  quautum  ad  Evam,  illa  certe 
audiendo  serpentem  non  peccavit,  quia  actus 
ille  de  se  indifFerens  erat^  imo  in  potestate  il- 
lius  non  fuit,  non  audire  loquentem,  et  quam- 
vis  potuisset  non  respondere  ,  nec  responsum 
postea  expectare,  ad  hoc  non  tenebatur,  quia 
nulla  ratio  pericTdi  tunc  occurrebat :  vide  in- 
ferius  libro  quarto,  capite  secundo,  in  capite 
vero  tertio,  ad  alteram  partem  de  peccato  Adse 
respondebimus. 

GAPUT  XIV. 

UTRUM  HOMO    CREATUS   FUERTT   ALIQUO   MODO 
liVIMOKTALIS    ET   IM1'ASSIBILIS. 

1.  Error  Pelagii  in  prfpsenfi.  —  F'erfectio- 
nes,  quas  hactenus  explicuimus,  ad  solam  ani- 
mam,  et  ejus  potentias  pertinent :  ha?c  autem, 
quam  nunc  declarare  ag^gredimur,  totius  est 
compositi;,  ideo  post  perfectiones,  quas  in  cor- 
pore,  etanimo  sigillatim  consideravimus,  de  in- 
dissohibili  utriusque  nexu  dicendum  sequitur  , 
proesertim,  quia  lisec  indissohibihtas,  partim 
ex  pprfectione  corporis,  partim  ex  vigore  ani- 
mi  proveniebat,  ut  videbimus.  Primum  ergo 
cavendus  est  error  Pelagii ,  qui  dixit  iion  mi- 
niis  fiiisse  mortalem,  et  moriturnm  Adamum 
ante  peccatum  si  non  peccasset,  quam  peccan- 
do  fuit.  Ita  refert  Augustinus,  ep.  106,  circa 
finem  ,  dicens  in  Synodo  Pala^stinae  inter  aha 
objectum  esse  Pelagio,  etcm  dicere,  quia  Adam 
sive  peccaret,  slve  non  peccaret,  m.oriturus  esset, 
et  mortem  non  esse  in  gemcs  Jmmammi  intro- 
ductam ,  per  prcevaricationem-  Adre.  Et  cum 
aliis,  etiam  hnnc  errorem  Pelagium  retrac- 
tasse,  quamvis  fide  non  satis  sincera.  Et  ita 
lib.  de  Hseres.,  in  88,  hunc  eumdem  errorem 
Pelagio  tribuit.  Cujus  fundamentum  quantum 
ad  ipsum  Adamum  aUud  esse  non  potuit,  nisi 
quia  mortahtas  naturalis  est  corpori  humano 
secundum  ejus  naturam  spectato  :  corpus  au- 
tem  Adse  naturale  fuit.  Quantum  vero  ad  fihos 
Ailse  fundabatur,  quia  putabat  peccatum  Adae 
nihil  posteris  ejus  nocuisse.  Sed  litec  est  alia 
hteresis,  cujus  impugnatio  ad  materiam  de 
peccato  originaU  spectat :  nunc  contra  priorem 
breviter  agendum  est. 

2.  Prima  assertio  de  fide.  —  Prolatur 
frimo  ex  Scriptura.  —  ExpHcatm'  Cfregorius 
et  Eucherius. —  Primo  ergo  dicimus,  Adamum 
fuisse  aliquo  modo  immortalem,  id  est,  po- 
tuisse  nuuquam  mori,  si  vellet,  seu  nunquam 


fuisse  moriturum ,  si  non  peccasset.  Hoc  de 
fide  tenendum  est.  Probatur  primo  ex  Scrip. 
Gen.  2,  In  qnocumque  die  comederis  ex  eo,  m.orte 
morieris.  Quem  locum  de  morte  animse  Pela- 
gius  interpretatus  est,  quia  Adam  in  die,  in 
qua  peccavit,  non  statim  secundum  corpus 
mortuus  est,  sed  tantum  secundum  animam. 
Ad  quam  sententiam  videtur  accedere  Grego- 
rivis,  lib.  5,  Epist.,   ep.  14,  aUas  cap.  \\k,  et 
lib.  6,  ep.  31,  c.  195,  et  Eucherius,  in  Gen.  3. 
Nihilominus  certa  fide  tenendum  est,  commi- 
nationem  iUam  fuisse  de  morte  corporis,  ut 
Pauhis  statim  citandus  iUam  interpretatur,  ut 
ex  Gen.  3,  colUgi  potest  in  iUis  verbis  :  In  $u- 
dore  vultus  tui  vesceris  pane  tuo,  dunec  reverta- 
ris  in  terram,  de  qua  suvptus  es,  quia  pulvis 
es,  et  in  pulverem  reverteris.  Et  infra  :  Nunc 
ergo  ne  forte  mittat  manum  stiam,  et  sumat  de 
ligno  vitce,  et  comedat,  et  vivat  in  ceternum, 
emisit  eum  Dominus  Dms  de  Puradiso,  etc. 
Per  quge  ostenditur  quasi  executio  iUius  pcense. 
Nam  propter  peccatum  privatus  est  homo  Pa- 
radiso,  et  remediis,  quibus  ad  vitandam  mor- 
tem  uti  poterat,  et  quasi  morti  traditus  est.  ut 
per  commiuiem  ciborura  usum  vitam  conser- 
varet,  donec  in  terram  rtwerteretur.  Uude  ta- 
cite  etiam  expUcatur,  quo  sensudictum  fuerat, 
In  quocumque  die  comed.eris,  morte  morieris,  id 
est,  morti  obnoxius  eris,  seu  mortalis  efficieris, 
seu  mori  incipies.  Nec  Gregoiins  vel  Euclierius' 
huic  veritati  contradicere  voUienmt,  seil  de- 
clararunt,  etiam  morteni  aniraa?  ibi  significa- 
tam  fuisse,  et  lianc  statim  incursam  fuisse , 
illam  vero  in  reatu,  ac  debito,  ut  expressius 
declaravit  AU:>inus,  seu  Alcuinus  in  quaest.  in 
Genes.,  et  hanc  poenam  mortalitatis  signifi 
casse  Deum  in  eodem  Gen.  3,  cum  fecit  Adse 
et  Eva3  tunicas  peUiceas,  et  induit  eos,  docent 
Epiphanius,  in  Anchor.  et  Hseres.  74-,  et  Orige- 
nes,  homil.   6.  in  Levit.,  non  louge  a  prin- 
cipio. 

3.  Co^pta  ratio  pro  assertione  alsolvitur. — 
Ex  liac  ergo  poena  optime  a  contrario  coUigi- 
tur,  Adam  si  non  peccasset,  non  fuisse  mori- 
turum,  quia  si  moriturus  esset,  non  fuisset 
mors  poena  peccati.  Item  quia  ante  peccatum 
non  incepit  mori,  quia  dictura  est,  in  qua  die 
comederis,  morte  morieris  :  ergo  non  antea 
moriebatur,  etiam  iuchoative,  ut  sic  dicam, 
neque  erat  mortalis,  neque  morti  obnoxius. 
Et  hac  ratione  dicitur  Sapient.  i.  Q.uoniam 
Deus  mortem  non  fecit,  quia  non  fuit  ex  prima 
institutione  Dei,  nec  lcetatur  in  perditione  vi- 
vormn,  ut  ibidem  subditur  :  et  ideo  creando 
non  instituit  hominem  mortalem  :  sed  judi- 


266 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTI^. 


cando,  punit  peccatorem,  iit  dixit  Prospenis, 
in  lib.  senteutiar.  Augustini  in  303.  Clarius 
hoc  confirmat  idem  Sapiens,  cap.  2,  dicens ; 
Deus  creavit  hominem  inexterminaMlem,,  invi- 
dia  autem  cUaloli  mors  introivit  in  orlem  ter- 
rarwn.  Denique  expresse  id  testatur  Apostol. 
ad  Rom.  5,  dicens  :  Per  unum  hominem  pecca- 
tum  introivitin mundiim,  etper peccatum  mors: 
ubi  aperte  explicat  comminationem  Genesis  de 
morte  corporali,  quoe  sine  peccato  in  mundum 
non  intrasset.  Etideo  cap.  6,  addit :  Stipendia 
peccati  mors;  gratia  autem  Dei  vita  ceterna. 
Sicut  ergo  sine  gratia  comparari  non  potest 
vita  seterna,  ita  nec  mors  intraret,  si  peccatum 
non  fuisset,  et  sic  addit  in  cap.  8  :  Corpus  qui- 
dem  mortuum  est  propter  peccatum,  spiritus 
vero  vivit  propter  justificationem. ,  et  1 ,  ad 
Corinth.  15.  Per  liominem  mors,  et  per  liomi- 
nem  rcsurrectio,  et  siciit  iti  Adam  omnes  mo- 
riuntur,  etc. 

4.  Proljatur  primo  ex  Concilio  Milevitano. — 
Accedunt  Patres. — Prceterea  definita  est  veritas 
contra  Pelagium  in  Concilio  Milevitano,  cap.  \, 
his  verbis :  Qui  dixerit  Adam  primum  hominem 
mortalem  factum,  ita  ut  sive  peccaret,  sive  non 
peccaret,  moreretur  in  corpore,  hoc  est,  de  corpo- 
re  exiret,  nonpeccati  merito,  sed  necessitate  na- 
turcp.  (2^^(2///ma^z7.IdemtraditGoncilium  Arau- 
sicanum  II,  can.  1  et2,  et  ConeiHum  Tridenti 
num,  sess.  5,  c.  \,  ([\cQns:  Adani  peccando  in- 
cuo-risse  mortem,  qttam,  antea  illi  comminatus 
fuerat  Beus.  Augustinus  etiam  variis  in  locis 
hanc  docuit  veritatem,  prsesertim  1.  6,  Gen.  ad 
lit.,  c.  22,  et  seq.,  et  1.  \,  de  Peccat.  merit., 
c.  2,  etseq.,  et  1.  deNupt.,  c.  5,  et  1.  6,  cont. 
Juhan.,  c.  4,  et  I.  13.  de  Civit.,  c.  3  et  23,  et 
lib.  14,  c.  26,  ct  Prosperus,  1.  1,  dc  Promiss.  et 
preedest.,  c.  2  ethb.  2,  de  Vita  contemplativa, 
c.  19,  et  ahbi  ssepe  contra  Pelagium,  Fulgen- 
tius,  hb,  de  fide  ad  Petrum,  c.  \  5,  et  de  Incarn. 
et  grat.,  c.  12  et  14,  et  Petrus  Diaconus, 
de  Incarnat.  et  grat.,  cap.  6,  et  Cyrilhis 
Alexandrinus,  lib.  1,  in  Joan.,  cap.  15,  Chry- 
sostomus,  homiL  17,  inGeues.  secundo  et  ter- 
tio,  et  super  citata  loca  Pauh. 

5.  Ratione  quatenus  proletur  assertio.  — 
Ratione  non  possumus  j)robare  veritatem 
hanc,  nisi  ex  institutione  divina  nobis  suffi- 
cienter  revelata.  Nam  si  puram  hominis  ua- 
turam  consideremus,  non  est  dubium,  quin 
ex  intriuseca  conditione  sua  mortahs  sit,  et 
suis  viribus,  et  conditioui  rehctum  fuisse  dis- 
cursu  temporis  moriturum.  Deus  autem,  sicut 
supra  diximus^  creare  voluit  hominem  in  statu 
g,hiori,  quam  ex  vi  natura^  ilh  deberetur,  et 


legem  statuit ,  illum  in  perfecta  rectitudine 
conservandi,  quamdiu  ipse  homo  libertate  sua 
Dei  preeceptum  non  transgrederetur.  Ad  iUam 
autem  rectitudinem  pertinuit,  ut  corpus  ani- 
mam  non  aggravaret,  nec  molestias,  vel  defec- 
tus  mortalitatis  sentiret,  quamdiu  in  sua  inno- 
centia  permansisset.  Et  hoc  probant  testi- 
monia  adducta;  est  autem  per  se  notum, 
potuisse  Deum  hanc  prserogativam,  et  privile- 
gium  homini  conferre,  si  a  peccato  abstineret. 
Sohim  ergo  superest  explicandum  quahs  fuerit 
hominis  immortalitas  in  illo  statu. 

6.  Argtiititr  non  videri  posse  ostencli  cujits- 
mocli   fuerit   immortalitas   Adami.  —  Ratio 
autem  dubitandi  esse  potest,  quia  Adam  ex 
eadem  materia  corpus  habuit,  ex  qua  sunt 
nostra,  et  ex  eisdem  qualitatibus,  et  tempera- 
mento  corpus  ejus  erat  dispositum,  quo  nostra 
sunt  corpora,  eodem,  inquam,  secundum  spe- 
ciem,  et  secundum  earumdem  qualitatum  va- 
riam  mixtionem  pro  diversitate  membrorum, 
et   humorum.    Sed  homo  nunc  non  aliunde 
habet,  quod  sit  mortalis,  nisi  ex  eo^,  quod  tali 
materia  sic  disposita  constat :  ergo  eadem  ra- 
tione  Adam  fuit  mortalis.  Quia  existente  ea- 
dem  causa  formali,  vel  materiali  intrinseca 
non  potest  non  sequi  idem  effectus.  Secundo 
corpus  Adce  erat  alterabile,  et  passibile  actione 
physica  et  materiali,  quse   per  se   potest  in- 
ducere  corruptionem  :  ergo    habebat    corpus 
corruptibile.  Consequeutia  videturper  se  nota, 
et   antecedens  probatur  ,  quia  homo  in  illo 
statu  indigeret  cibo,  et  potu  ad  conservandam 
vitam  :  ergo  signum  est  fuisse  subjectum  ac- 
tioni,  et  alterationi  caloris  uaturalis.   Unde 
consequenter  fit,   ut  convertendo   cibum  in 
suam  substantiam  per  ejusreactionem  aliquid 
etiam  proprise  substantife  resolveretur,  et  amit- 
teretur  :   ergo  corpvis  illud  erat  corruptibile 
secundum  partes:  ergo  etiam  secundum  totum, 
quia  partes  ejusdem  naturee  sunt  cum  toto. 
Tertio,  quia  si  Adam  applicaret  manum  igni, 
et  multo  tempore  ita  perseveraret,   combu- 
reretur :  ergo  erat  corruptibilis.  Quarto,  quia 
secundum  Aristotelem  omne  generabile,  est 
corruptibile,  sed  homines  in  statu  innocentise 
essent  generabiles,  imo  per  veram  generatio- 
nem  humanam  procrearentur  :  ergo   etiam 
essent  corruptibiles. 

7.  Quommidam  scholasticorum  et  Patrum 
dicta,  qui  proxime  factis  argumentis  consentire 
videntur. — Propter  ha?c,  et  similia  argumenta 
aliqui  dixerunt,  homines  in  statu  iuuocentice, 
et  Adam  ante  peccatum  fuisse  mortalem,  licet 
non  esset  moriturus,  si  non  peccaret.  Ita  Sco- 


CAP.  XIV.  AN  HOMO  CREATUS  FUERIT  ALIQUO  MODO  IMMORTALIS,  ETC. 


267 


tus,  Gabriel^  et  alii  in  2,  d.  49.  Idqne  expro- 
fesso  contendit  Moses  Barcepha,  opusc.  de 
parad.,  part.  i,  cap.  5^  et  in  eam  sententiam 
refert  Chrysostomum,  Athanasium  et  Cyrinum 
et  Philoxenum ,  refert  item  alios  dicentes, 
Adam  mortalem,  et  immortalem  fuisse,  cum 
ipsius  libero  arbitrio  permitteretur  a  Deo,  ut 
vel  observata  lege  immortalis  esset,  vel  fracta 
moreretur.  Quod  aliis  verbis  scripsisse  videtur 
Augustinus  1,  Genes.  litter.,  cap.  25,  dicens  : 
Corpns  Adami  mortale  erat,  qiiia poterat  mori, 
et  ionmortale,  quia  poterat  non  mori.  Sic  etiam 
Nemesius,  lib  de  Natura  hominis,  c.  1,  et  ex 
illo  Anastasius  Nyssenus,  in  Quffistion.  Scrip- 
turge,  qusest.  24,  dixerunt,  hominem  ab  initio 
neque  plane  mortalem,  neque  plane  immorta- 
lem  genitum  esse,  sed  veluti  in  confinio  utrius- 
que  naturse,  ut  si  corporeas  affectiones  seque- 
retur,  sub  corporis  mutatione  subjiceretur,  sin 
animi  bona  anteponeret,  ad  immortalitatem 
traduceretur.  Simili  modo  Anastasius  Sy- 
naita,  lib.  41,  Exaemeron,  non  longe  a  fine, 
ex  professo  probat  ex  Methodio  contra  Orige- 
nem  primos  homines  ante  peccatum  fuissc 
mortales. 

8.  Secimda  assertio  per  quani  explicantur  in 
lono  sensu  citati  Doctores.  —  Verumtamen 
omnes  hi  Patres  in  sensu  catholico  locuti  sunt : 
nam  solum  docere  intendunt,  hominem  non 
habuisse  ante  peccatum  naturalem,  ut  ita  di- 
cam,  immortalitatem,  neque  gratuitam  illam, 
quee  corporibus  gloriosis  tribueretur,  sed  po- 
tius  ex  vi  sufe  intrinsecte  compositionis,  et  dis- 
positionis  fuisse  mortalem,  licet  ex  dono  Dei 
futurus  fuisset  expers  mortis,  ac  subinde  ali- 
quo  modo  immortalis,  si  non  peccasset.  Sic 
dixit  Augustinus  supra  :  Aliud  est  non  posse 
mori,  sicut  quasdam  naturas  immortales  crea- 
vit  Deus,  aliud  est  autem  posse  non  mori,  se- 
cundmt  quem  modum  primus  liomo  creatus  est 
immorialis.  Et  infra  concludit  :  Mortalis  ergo 
erat  conditione  corporis  animalis  :  immortalis 
autem  heneficio  conditoris.  Dicit  autem  corporis 
animalis,  ut  immortalitatem  corporis  gloriosi 
excludat.  Et  ideo  infra  adjungit,  non  fuisse  ita 
immortalem,  ut  mori  non  posset,  sed  ut  posset 
non  mori :  Neque  enim,  ait,  immortale,  quod 
mori  omnino  nonpossit,  nisi  corpus  spirituale, 
quod  nobis  futurum  in  resurrectione  promitti- 
tur.  Et  in  eodem  sensu  cseteri  Patres,  quos 
allegavi,  suam  sententiam  declarant.  Divus 
autem  Thomas,  4  part.,  q.  97,  art.  4,  tres 
immortalitates  distinguit,  naturalem,  qualis 
est  in  Angelis,  et  coelis,  gloriosam,  qualis  erit 
in  beatis  hominibus,  ct  mediam  (ut  ita  dicam) 


quae  dici  potest  originalis,  seu  innocentise,  et 
concludit,  Adam  nec  primam,  nec  secundam 
habuisse,  sed  hanc  tertiam,  quge  intrinsecam 
capacitatem  mortis  non  excludit,  sed  solum 
confert,  ut  illa  potentia  in  actum  non  reduca- 
tur.  Quia  vero  hoc  erat  infallibile  ex  promis- 
sione  divina,  ideo  theologice  loqu.endo  illa  po- 
testas  non  moriendi  immortalitas  qusedam 
vocari  potest,  et  e  contrario  Adam  dicitur  fac- 
tus  mortalis  peccando,  quia  illud  privilegium 
propter  peccatum  amisit.  Et  in  Iioc  sensu  lo- 
quuntur  Patres  in  priori  puncto  citati  in  n.  4. 
Nec  co]itra  hanc  immortalitatem  procedunt  ra- 
tiones  dubitandi  supra  propositai  in  n.  6,  sed 
naturalem  et  intrinsecam  potestatem  moriendi 
ostendunt. 

9.  Quomodo  primi  parentes  vitarent  mortem 
sive  violentam  sive  naturalem. — Dubitant  au- 
tem  theologi  quale  fuerit  illud  immortalitatis 
donum,  seu  quomodo  conservari  semper  pos- 
sent  homines  ne  ad  mortem  pervenirent,  si 
a  peccato  abstinerent.  Et  ut  melius  rem  totam 
explicemus,  suppono,  duobus  modis  mortem 
homini  evenire,  scilicet  ab  extrinseca  causa, 
ut  per  ignem,  aquam,  ensem,  etc,  qute  dici- 
tur  mors  violenta,  vel  ab  intrinseco  per  actio- 
nem  interni  calidi  in  humidum  :  qu£e  dicitur 
mors  naturalis.  Ab  utroque  igitur  modo  inte- 
ritus  seu  mortis  immunis  esset  homo  in  illo 
statu,  quamdiu  non  peccaret :  causa  vero  illius 
prseservationis,  seu  immortalitatis  diverso 
modo  tradenda,  et  explicanda  est,  et  ideo  de 
illa  duplici  morte  sigillatim  dicemus. 

4  0.  Circa  vitandam,  m.ortem  violentam  opinio 
Molincp. — Circa  priorem  interrogari  potest, 
an  corpus  Adee  ita  fuerit  a  Deo  intrinsece  dis- 
positum,  et  quasi  solidatum  per  qualitatem 
aliquam  illi  inditam  ut  a  nulla  extrinseca 
causa,  etiam  illi  sufficienter  applicata  posset 
corrumpi.  In  quo  puncto  P.  Molina,  tract.  de 
oper.  sex  dierum,  disp.  28,  3  et  4,  concl.  sen- 
tire  videtur  corpus  hominis  fuisse  immortale, 
et  impassibile  per  donum  habituale  illi  coUa- 
tum,  quod  erat  qualitas  qufedam  corporea  per 
totum  corpus  difl^usa  et  extensa.  Movetur  pri- 
mo,  quia  illa  immortalitas  non  erat  miracu- 
losa,  aut  transiens,  seubrevi  tempore  duratura, 
sed  erat  donum  et  propria  conditio  illi  statui 
quodammodo  debita.  Deus  autem  non  con- 
suevit  hujusmodi  dona  permanentia  tribuere 
immediate  per  seipsum,  sed  per  aliquam  fa- 
cultatem  intrinsecam ,  et  inharentem  :  ergo 
credendum  est  ita  donum  illud  contulisse.  Se- 
cundo  argumentatur  ,  quia  existimat  simili 
modo  frsenasse  Dcum  appetitum  primi  liominis 


268 


LIB    III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTI.-E. 


ab  omni  concupiseeiitiae  motu  per  habituale 
donum  :  ergo  eoflem  modo  credendum  est  tri- 
buisse  immortalitatem.  Tertio,  quia  Deus  po- 
tuit  hoc  modo  illa  corpora   prseservare  per 
qualitatem  cousentaneam  corpori  animali,  in 
quo  actio  caUdi  in  iiumidum  esse  potest.  Nam 
corpus  gloriosum  immortale  fit  per  qualitatem 
intrinsecam  illi  statui  accommodatam  :  et  cor- 
pora  damnatorum  fient  immorlalia  per  qnah- 
tatem^  hcet  non  futura  sint  impassibiha  ab 
igne  corporeo  :  cur  ergo  non  poterit  cogitari^ 
et  fieri  quahtas,  qufe  alio  modo  statui  inno- 
centia;  accommodato    corpus  hominis  faceret 
immortale?  Si  autem  hoc  pos.sibile  fuit,  id  certe 
est  magis  consentaneum  ordinarise  providen- 
tiee  Dei,  qui  eflfectus  or<hnarios  (ut  sic  dicam) 
ahcujus  status  per  secundas  causas  facere  so- 
let.   Quarto  argumentatur,  qnia  foeminaj  in 
iho  statu  parerent  siue  dolore,  ratione  alicu- 
jus  quahtatis  ad  lioc  bene  disponentis  earum 
corpora:  ergo  idem  in  proposito  dicendum  est. 
11    AliiT/ii/    /■pimo.  —  Ahi   voro   dixerunt 
etiam  illum  effectum  per  intrinsecam  quahta- 
tem  factum  fuisse,  non  tamen  corpori,  sed  ani- 
mse  inhffisisse,   ac  subinde  non  corporalem, 
sed  spiritualpm  fuisse.  Qnam  opinionem  inrh- 
care  videtur  S.   Augustinus,  in  lib.  qua^stio- 
num  novi,  et  vet.  Testam.,  q.  19.  Ahqui  etiam 
tribuunt  D.  Tliomee,  dicta  q    97,  art.  i,  quia 
dicit,  corpus  Adte  non  fuisse  indissolubile  per 
ahquem  immortahtatis  vigorem  in  eo  exi.steD- 
tem,  sed  quia  inerat  animae  vis  qutedam  su- 
pernaturahter  divinitus  data  per  quam  poterat 
corpus  ab  omni  corriqttione  pra^servare.  Et  in- 
fra  reddit  rationem  his  verbis :  Quia  aninia 
rationalis  excedit  proportinnem  corporalis  n/a- 
tericp,  convcniens  fuit,  ut  in  princijno  ei  rirtics 
daretur ,  per  quam  corpus  conservare  posset, 
etc.,  et  in  sohit.  ad  3,  ait,  quod  vis  iha  prae- 
servanih  corpus  a  corruptione  non  erat  animee 
humanae  naturahs,  scd  per  donum  gratiee.  Et 
tandem  senteutiam  indicat  D.  Thomas,  in  2, 
d.  19,  q.  1,  art.  4  et  q.  5,  de  Malo,  art.  5.  Et 
ita  etiam  intehexit  D.  Tliomam,  Scotus  in  2, 
disp.  19,  q.  1,  et  ideo  Cajetanus,  in  art.  1  et  A, 
idem  sentiens  non  repreliendit  Scotum  quod 
male  D.  Tliomam  intehexerit,  sed  quod  illum 
impugnaverit.  Idem  tenet  Valenhus,  1  tom., 
disp.  1,  q.  3,  punct.  2,  ubi  ait,  ihum  vigorem 
fuisse  quahtatem  supernaturalem  animee  in- 
fusam,  quam  Deus  potuit  talem  facere,  ut  na- 
tura  sua  actionem  contrarise  agentis  impedi- 
ret.  Ac  denique  aliqui  Tliomistse  existimant, 
quahtatem  iham  fuisse  gratiam  ipsam,  quee  est, 
in  essentia  animse,  quse  tunc  ihum  vigorem 


habebat,  et  solet  ahegari  Scotus,  libro  1,  de 
Natur.  et  Grat. ,  cap.  5,  ubi  non  satis  clare, 
nec  determinate  loquitur. 

12.  Tertia  assertio  communior. — Mihi  ta- 
men  probabilius  est,  immortahtatem,  seu  im- 
passibihtatem  qnoad  hanc  partem  non  fnisse 
datam  homini  in  statu  inuocentise  per  intriu- 
secam  (juahtatem,  Hsec  est  communis  senten- 
tia  theol^gorum  in  2,  d.  19,  ubi  Durandus, 
q.  1,  et  Scotus,  q.  unic,  et  in  d.  29,  §  Pntest 
dici,  in  fine,  et  Gabriel,  d.  19,  q.  1,  et  ibi 
aliorum.   Item  speciahter  D.  Thomas,  dicto 
art.  A,  in  fine,  loquens  de  modo  corruptionis 
per  violentiam  ab  extrinseco  agente,  vel  per 
incisionem  gladii,  vel  adustionem  ignis,  vel 
liujusmodi,  dicit :  Ab  lioc  modo  corruptionis 
conserrahat  hominnn   iliresvm    divina  provi- 
dentia.  Et  m  dicta  q.   97,  art.  1,  jjrius  dirit, 
Adam  non  fnisse  incorruptibilem  per  intrinse- 
cam  dispositionem  :  postea  vero  in  art.  2  et  4, 
magis  explicat,  quod  in  2,  dixerat,   addens, 
potuisse  Adam  conservare  corpus  ihsesum  ab 
extrinseco  agente,  partim  per  propriam  ratio- 
nev/,  fer  quan/  poterat  nocira  vitare,  partim 
per  divinani  providentiaon,  qure  sic  ipsU'//  tue- 
hatur,  ut  nil/il  ei  occurreret  ex  improvi-so,  a 
quo  Uederet/ir.  Eadem  est  sententia  D.  Augns- 
tiui,  hb.  1,  de  Peccat.  merit.  et  remi.ss.,  c.  3, 
ubi  sicinquit:  Si  Deus  Israelitarum  vesiijnen- 
tis,  et  calceamentis  prcestitit,  quodper  tnt  annos 
non  snnt  ohtrita,  q/iid  mirum,  si  obed'enti  ho- 
mhii  ejvsde/npotentia  prcestaretur,  ut  animale, 
acmortale  ha'e/is  corpus,  haheret  in  eo  quem- 
dao/  statum,  quo  sine dofectu  esset  annostini,  etc. 
Et  postea  comparat  status  innocentise  immor- 
talifatem  ihi  quam  Elias,  et  Enoch  nunc  ha- 
bent,  et  usque  ad  dies  propinquos  judicio  fi- 
nali  habituri  sunt.  Verisimile  autem  est,  vestes, 
et  calceamenta  Hebraeorum  non  per  intrinse- 
cas  quahtates,  sed  per  Dei  providentiam  sine 
diminutione  conservata  fuisse,    idemque    de 
Eha,  et  Enoch  est  verisimilius  :  idem  ergo  de 
primis  hommibus  Augustinus  intehexit. 

13.  Suadetur  assertio  ratione.  —  Prseterea 
licet  illa  qualitas  fortasse  non  sit  impossibilis, 
de  quo  modo  disputare  nolumus,  nihilominus 
nimis  esset  miraculosa,  et  nuhum  liabet  fun- 
damentum  iu  his  quse  de  immortalitate  pri- 
morum  hominum  saucti,  vel  Scriptura  docent. 
Nam  potius  indicant  illum  modum  incorrup- 
tibilitatis  esse  proprium  corporis  gioriosi.  Nec 
ad  convenientem  providentiee  ordiuem  erat 
ahus  necessarius,  nam  per  prndentem  ipsius 
hominis  diligentiam,  adjuncta  pecuhari  DEI 
providentia,  et  custodia  per  se,  vel  per  Ange- 


CAP.  XIV.  AN  HOMO  CREATUS  FUERIT  ALIftUO  MODO  IMMORTALIS,  ETC. 


los^  siifficienter,  satisque  ronvenienter  poterat 
homo  ab  his  extriusecis  incommodis  pra?ser- 
vari.  Nam,  verbi  gratia^  ut  homo  non  posset 
ab  igne  combnri,  vel  nmiium  calefieri,  quid 
necesse  erat  esse  taU  qualitate  afFectum  ,  ut 
quamvis  in  ignem  mgrederetur,  ab  illo  pati 
noii  posset,  cum  multo  facilius  esset  vitare  ni- 
miam  ad  ignera  propinquitatem?  AHoqui  etiam 
dicendimi  es.s('t,  hominem  fuisse  per  intrinse- 
cam  (jualitatem  ita  affectum ,  ut  hcet  ambn- 
laret  snper  aquas,  non  mergeretur,  vel  Ucet 
mergeretur,  non  suffocaretur.  At  hsec,  et  simi- 
Ua  incredibilia  sunt :  multo  ergo  verius  et  fa- 
ciUus  dicitur,  htec  omnia  incommoda  per 
prudentem  providentiam  prsecaveri  potuisse^ 
et  consequenter  etiam  vitanda  fuisse. 

14.  Ratio  aUera.  —  Denique  est  optima  ra- 
tio,  quia  si  in  corpore  hominis,  et  ia  omnibus 
partibus  ejus  esset  quaUtas  resistens  naturaU- 
ter  omni  extrinseco  corrumpcnti,  eadem  ra- 
tione  eadem  quaUtas  resisteret,  ne  una  pars 
corporis  ab  aUa  dissimili  pateretur,  seu  ne  cali- 
dum  ageret  iu  humidum  :  ergo  per  iUam  qua- 
Utatem  etiam  fieret  homo  incorrnptibilis  ab 
intrinseco^  et  consequenter  non  indigeret 
cibo,  et  potu  ad  vitam  conservandam,  quse 
sunt  aperte  falsa,  et  contra  Scripturam^  ut  sta- 
tim  dicemus.  Prima  vero  sequela  probatur, 
quia  actio  calidi  in  humidum,  seu  aUeratio 
inter  partes  dissimilares  corporis  organici  in- 
ter  se,  ejusdem  rationis  est  cum  aUeratione 
proveniente  ab  extrinseco  agente,  quia  ad 
eumdem  proximum  terminum  caloris,  vel  fri- 
goris  tendet,  et  ab  eodem  principio,  et  eodem 
naturaU  modo  progreditur ;  ergo  quaUtas,  quse 
resisteretextrinseco  calefacienti,  verbi  gratia, 
resisteret  etiam  extrinseco  calori,  vel  propin- 
quse  parti  calidiori  :  et  ita  omnis  intrinseca 
alteratio  inter  membra  corporis  impedire- 
tur. 

\h.  Ad primum  onotivum  MolincB  in  n.  40. 
— Atque  hsec  pars  magis  explicabitui^,  et  con- 
firmabitur  respondendo  ad  motiva  aliarum 
opinionum.  Ad  primum  enim  pro  qualitate 
corporea  concedimus,  iUud  donum  fuisse  per- 
manens  et  durabile  in  illo  statu,  quia  modus 
ille  providentise  etiam  esset  stabilis  et  certa 
lege  promissus.  Cum  autem  dicitur,  quod  non 
esset  miraculosus,  eatenus  concedi  potest,  qua- 
tenus  sine  ullo  proprio  miracnlo  illa  praiser- 
vatio  fieri  poterat.  Hinc  autem  potius  nos  in- 
ferimus,  id  non  esse  factum  per  qualitatem 
intrinsecam,  nam  perpetnum  miraculum  fuis- 
set,  corpus  animale  esse  tali  cjualitate  disposi- 
tum,  ej;  speciale  miraeulum  esset^  corpus  per 


qualitatem  illam  fieri  impassibile  respectu  ex- 
trinsecorum  agentium,  et  non  ab  intrinseco. 
Nihilominus  tamen  necessaria  fnisset  provi- 
dentia  non  debita  natura;  hominis,  ac  proinde 
sub  ea  ratione  supernaturalis ,  quamvis  iUi 
statui  esset  connaturalis. 

16.  Progreditur  responsio  ad  idem  mntivnm. 
—  Cum  vero  iustatur,  quod  Deus  coufert  lifec 
dona  permanentia  per  liabitus :  respondemus, 
duo  posse  in  efiectibus  horum  doaorum  dis- 
tinguij  unum  est  effectio  alicujus  boni,  aliud 
ablatio  impedimentorum,  vel  causarum  ex- 
trinsecarum,  qua3  posseat  aliquid  incommodi 
afferre.  Et  de  primo  verum  est  ad  operationes 
ordinariasalicujus  status  permanentis,  quando 
naturam  superant,  infundere  Deum  habitus, 
qui  talium  operum  sint  accoramodata  princi- 
pia.  De  secundo  autem  non  semper  est  verum 
conferri  per  intrinsecos  habitus,  nam  ssepe  ne- 
cessaria  est  extrinseca  Dei  custodia.  Et  sic  vi- 
deaius,  Deum  dare  ju.stis  ordiaaria  et  iatrinseca 
principia  operandi:  quando  autem  justum  do- 
no  perseverantiae  diuturnse,  vel  confirmationis 
in  gratia  stabilire  vult,  non  id  facere  per  solos 
habitus,  sed  per  peculiarem  providentiam 
suara,  qua3  hominis  cooperationem  conjunctam 
habeat.  Sic  ergo  in  prsesenti  ad  immortalitatem 
diu  conservandam  dedit  qiudem  Deus  homini 
in  corpore  temperamentum  aptissimum  ad  re- 
sistendum  contrariis,  quantum  naturalis  capa- 
citas  huraani  corporis  patiebatur:  in  anirao 
vero  dedit  prudentiam  et  scieatiam,  ac  vigi- 
lantem  rationem,  qua  posset  pericula  et  ageu- 
tia  contraria  evitare.  Quia  vero  hsec  non  suffi- 
ciebant,  adjunxit  ex  parte  inferiorum  causa- 
rum  locum  temperatum  et  salubrem,  qui  non 
posset  ordinarie  et  in  communi  cursu  vitae 
corpori  nocere,  et  ex  parte  superiorum  cau- 
sarum,  scilicet,  ccelestium,  etiam  constituit 
hominem  sub  climate  optimo  et  temperatis- 
simo.  Et  quia  in  liis  omaibus  poterat  defectus 
inveniri,  suam  peculiarem  providentiam  ad- 
juaxit,  tum  ad  excitandum  hominera  ia  occa- 
sioaibus  opportuais^  tuai  etiam  ad  removenda 
extrinseca  impedimenta,  quee  homo  etiam  vi- 
gilaas  prsecavere  non  posset. 

\1.  Ad  secundu)ii  'iiiotivum  ihidem.  —  Ad 
quartum  motivum. — Atque  ita  patet  responsio 
ad  exemplum  de  extinctioue  fomilis.  Negamus 
enim  id  factum  esse  per  alios  habitus,  nam 
licet  aliqui  infunderentur  bene  disponentes 
appetitum  ad  illum  effectum :  soli  sine  peculiari 
protectione  Dei  non  sufficerent,  ut  supra  dixi- 
mus.  Imo  fortasse  probabilius  etiam  est,  nul- 
lum  habitum  ad  illum  eiiectum  datum  esse. 


27©  LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE 

quia  ad  virtntes  natnrales  non  pertineret^  cle 
quo  infra  dicturi  sumus.  Unde  facile  nos  pos- 
sumus  argumentum  illud  in  contrarium  retor- 
quere,  Ad  tertiam  vero  probationem  jam  res- 
ponsum  est^  licet  demus  illam  qualitatem  esse 
possibilem,  nihilominus  usum  ejus  (ut  sic  di- 
cam)  nec  necessarium,  nec  illi  statui  conve- 
nientem  fuisse.  Nec  sunt  similia,  quse  de  cor- 
poribus  gloriosis,  vel  damnatorum  afferuntur, 
nam  priora  non  sunt  corpora  animalia,  sed 
quodammodo  spiritualia :  posteriora  vero  etiam 
sunt  extra  statum  corporum  animalium^  qua- 
tenus  nec  cibo,  nec  potu  indigent,  et  quoad 
hoc  forte  disponuntur  per  aliquam  intrinsecam 
qualitatem,  licet  relincjuantur  passibilia  ab 
igne  et  aliis  divinis  instrumentis.  Quanquam 
perpetua  conservatio  sub  actione  illa  et  pas- 
sione  tam  gravi,  sine  pecuUari  actione  provi- 
dentise  Dei  fieri  posse  non  videatar,  de  quo 
ahas.  At  vero  in  corpore  animah  quahtas  illa 
necessaria  non  erat,  neque  dispositioni  corpo- 
ris  ad  actiones  illius  status  erat  accommodata. 
Ad  ultimura  vero  exemplum  de  partu  foemina- 
rum  sine  dolore,  infra  ex  professo  responde- 
bimus,  nunc  consequenter  etiam  dicimus,  etiam 
in  illo  effectu  pecidiarem  Dei  providentiam 
fuisse  interventuram. 

18.  Impugnatur  altera  opinio  in  n.  W. — Ad 
alteram  sententiam  de  spirituali  quahtate  ani- 
mai  indita  respondemus  imprimis,  nuUum  pro 
illa  sententia  ferri  rationis  fundamentum  :  nos 
autem  ostendimus  nuUam  omnino  quahtatem 
necessariam  fuisse.  Et  profecto  si  aliqua  ne- 
cessaria  esset,  potius  corpori^  quam  animee 
infundenda  esset,  in  quo  magis  probo  senten- 
tiam  MoUnse,  quia  major  proportio  est  in  qua- 
htate  corporea  ad  resistendum  formahter  a- 
genti  corporeo,  quam  in  quahtate  spirituali, 
nam  vix  inteUigitur,  quomodo  spiritualis  qua- 
htas  inhserendo  animae  per  se  resistere  valeret, 
ne  quahtas  materiahs  induceretur  in  corpus, 
uisi  prius  ab  iUa  quahtate  spirituah,  ahqua 
proportionata  dispositio  in  corpus  redundaret : 
et  tunc  frustra  multiphcarentur  tot  quahtates, 
nam  materiahs  sufiiceret.  Quod  si  dicatur  qua- 
htatem  iUam  spiritualem  non  resistere  forma- 
hter,  sed  efFective,  tunc  difiicile  est  ad  exph- 
candum,  quid  anima  hominis  per  iUam  quah- 
tatem  efficeret  in  agente  extrinseco  corporah, 
quo  ejus  actionem  impediret.  Et  presterea  ur- 
get  hic  etiam  ratio  supra  facta  in  num.  11, 
quod  talis  cjuahtas  etiam  actionem  calidi  in 
humidum,  et  inter  partes  ipsas  corporis  hu- 
mani  impediret. 

19.  Respondeinr  oA  locum  Augustini  citatum 


AC  STATU  INNOCENTI^. 

pro  nunc  impugnata  opinione. —  Nec  etiam  iUe 
modus  dicendi  auctoritate  fundatur,  nam  Au- 
gustinus  qui  citatur  in  lib.  Qusestion.  novi  et 
veteris  Testamenti,  q.  19,  imprimis  liber  ille 
incerti  auctoris,  et  non  multte  auctoritatis  est : 
et  deinde  nuUum  verbum  in  iUa  qusestione 
invenio,  quo  taUs  sententia  significetur,  ut  in 
sequentibus  declarabo.  De  divo  Thoma  etiam 
opinor,  non  fuisse  de  tali  quaUtate  locutum, 
sed  vigorem  anima  appellasse  vim  rationis,  id 
est,  scientiee,  discretionis  et  prudentiee,  ac  rec- 
tse  voluntatis,  per  quam  poterat  homo  in  illo 
statu  illa  extrinseca  damna  vitare.  Quod  mihi 
persuadeo,  primo  ex  testimonio,  quod  sub  no- 
mine  Augustini  citat,  in  dicta  queest.  19,  eujus 
verba  sunt :  Deus  hominem  fecit,  qui  quarncliu 
non  peccaret,  immortalitate  vigeret,  ut  ipse  sihi 
auctor  esset  acl  vitmn,  aut  ad  mortem.  In  quibus 
evidenter  loquitur  de  potestate  vitandi  mortem 
per  rationem  et  electionem  rectam:  ergo  in 
eodem  sensu  locutus  est  D.  Thomas .  Secundo, 
quia  D.  Tliomas  ait,  lioc  modo  fuisse  hominem 
incorruptibilem  ex  parte  causee  efficientis, 
quod  nou  potest  inteUigi  de  efficientia  physica 
animee  in  proprium  corpus,  vel  intrinsecum 
agens :  ergo  iuteUigitur  de  virtute  efficiente 
intellectus,  et  vohmtatis  ad  prceservandum 
corpus  a  corruptione  morahter,  utique  obe- 
ditndo  Deo,  et  prudenter  vitando  et  removeudo 
corrumpentia.  Tertio,  quia  ita  videtur  expo- 
nere  ipse  D.  Thomas,  art.  2,  ad  1,  et  eviden- 
tius  in  ahis  locis  supra  citatis, 

20.  Circa  mtandam  mortem  naturalem  quar- 
ta  assertio. — Superest  dicendum  de  aho  modo 
corruptionis  ab  intrinseco,  de  quo  certum  \i- 
detur  ex  dictis  non  fuisse  per  intrinsecam  qua- 
htatem  impedientem  internam  actionem  et 
passionem,  ahoqui  non  inchgeret  homo  ah- 
mentis.  Quod  manifeste  falsum  est,  ut  con- 
stat  exiUo  Gen.  2:  Prcecepitque  ei,  dicens:  Ex 
ligno  Paradisi  comede,  de  ligno  autem  scientice 
loni  et  mali  ne  comedas.  lu  quibus  verbis  ex- 
pUcatur  necessitas  comedendi,  qute  in  illo  statu 
fuisset  ad  conservandam  vitam,  et  ideo  graves 
theologi  notant,  non  sohim  prsecepisse  Deum 
primo  homini  ut  non  comederet  de  hgno  scien- 
tise,  sed  etiam  preecepisse  ut  de  aliis  comede- 
ret,  quia  lioc  erat  iUi  necessarium  ad  vitam. 
Quod  sentit  divus  Thomas,  1  part.,  qucest.  97, 
a.  3,  et  Magister,  in  2,  d.  19,  et  ibi  Durandus, 
q.  2.  Quanquam  Abulensis,  Gen.  13,  q.  206  et 
209,  contendat,  iUud  prseceptumtantum  fuisse 
negativum  prohibens  esum  hgni  scientis,  nam 
quoad  alteram  partem  magis  videtur  esse  per- 
missio,  aut  concessio,  quam  obhgatio,  Unde 


CAP.  XIV.  AN  HOMO  CREATUS  FUERIT  ALIQUO  MODO  IMMORTALIS,  ETC. 


271 


D.  Aiigustimis,  lib.  1-4,  de  Civit.,  c.  15,  dixit, 
unicum  tantum  prseceptum  Deum  imposuisse 
Adoe.  Et  ipse  etiam  Deus  solum  comminatus 
est  mortem  propter  transgressionem  illius  prse- 
cepti.  Sed  quamvis  hoc  posterius  verum  sit  quo 
ad  prseceptum  speciale  positivum,  niliilominus 
recte  dicitur  per  illa  verba  etiam  cxplicatum 
esse  prseceptum  naturale  comedendi  quantum 
ad  conservandam  vitam  necessarium  esset. 
Unde  cum  dicitur,  Ex  omni  ligno  Paraclisi  co- 
mede,  non  est  putandum  (ut  quidam  objiciunt) 
fuisse  praeceptum  comedendi  de  omnibus  fruc- 
tibus  collective,  seu  distributive  et  copulative, 
sed  disjunctim,  seu  de  quolibet,  ut  placeret. 
Specialiter  vero  (ut  Magister  notat)  certum  est 
ibi  prfficeptum  comedendi  de  ligno  vitse  ali- 
quando,  quia  ad  vitse  perpetuitatem  illud  ne- 
cessarium  erat ,  ideoque  supposita  quabtate 
illius  cibi  etiam  illud  speciale  comprehen- 
debatur  sub  naturah  prsecepto  conservandi  vi- 
tam. 

21.  Corollarkim  ex  cUctis  corpus  Adce  fuisse 
transmulahile  quoad  aliquas  farticulas.  —  Ne- 
gat  iamen  Cajetanus. — Unde  colhgitur  corpus 
Adse  de  se,  ac  intrinsece  passibile  naturaUter 
fuisse,  et  alterabile  etiam  usque  ad  aliquam 
partialem  transmutationem  secundum  ahquas 
corporis  particulas.  Sic  enim  D.  Thomas,  dicta 
q.  97,  art.  3,  ad  1,  docet  per  actionem  caloris 
ahquid  dehumido  corporis  Adai  perdi  potuisse. 
Et  in  sohit.  ad  2,  et  in  art.  -4,  indicat,  etiam 
potuisse  pati  a  cibis,  quamvis  illa  passio  nun- 
quam  posset  corpus  ab  statu  connaturali  ex- 
trahere.  Et  idem  docent  Scotus,  Durandus  et 
ahi  in  2,  d.  19,  et  ratio  est,  quia  liic  effectus 
extrinsece  sequitur  ex  actione  cahdi  et  humidi, 
et  continua  nutritione,  tum  quia  naturahter 
coujuncta  est  conversio  alimenti  in  substantiam 
aliti,  cum  aliqua  resohitione,  et  depositione 
substantise  ipsius  aliti:  tum  etiam  quoniam 
naturale  agens  agendo  repatitur,  ex  quo  se- 
quebatur ,  ut  corpus  hominis  in  illo  statu  agen- 
do  in  cibum,  ut  ihum  in  suam  substantiam 
converteret,  ahquid  etiam  ab  ipso  pateretur. 
Quamvis  Cajetanus,  dicta  q.  97,  art.  3  et  4, 
hanc  repassionem  neget  in  illo  futuram  fuisse, 
quia  anima  (inquit)  hahehat  vim  quamclam  su- 
'pernaturalem  propter  quam  corpus  agenclo  in 
mitrimentum,  non  repatiehatur  ah  eo.  Etpotest 
hoc  confirmari,  quia  ahas  corpus  in  iho  statu 
esset  simphciter  passibile,  etiam  passione  prse- 
ternaturah  et  corruptiva,  atque  ita  esset  sim- 
pliciter  mortale. 

22.  Expugnatur  Cajetanus.  —  Qua  ratione 
verificetur  Aclamum  potuisse  non  mori,  et  non 


potuisse  mmi. — Sed  non  video  quomodo  virtus 
animse  poterat  reddere  corpus  ihud  impassi- 
bile  ab  alimentis,  magis,  quam  ab  actione  ca- 
hdi  in  hxmiidum,  vel  ab  actione  et  passione 
partium  dissimilarium  inter  se.  [tem  non  video, 
cur  magis  obstet  immortahtati  ihius  status  re- 
passio  ab  ahmentis,  quam  passio  humidi  a  ca- 
hdo,  quia  per  utramque  alterationem  potest 
extrahi  corpus  a  naturali  dispositione,  si  alte- 
ratio  nimia  sit^  et  a  neutra  extrahetur  si  sit 
moderata.  Et  ideo  D.  Tliomas,  in  art.  3,  ad  2, 
cum  in  prima  responsione  illam  doctrinam  in- 
sinuasset,  in  iha  uon  persistit,  sed  addit  se- 
cundam,  dicens,  quod  taUs  passio  esset  ad 
perfectionem  natura3.  NuHum  ergo  est  iucon- 
veuiens  admittere  ahquam  alterationem  fieri 
potuisse  in  iho  statu  in  corpore  hominis  per 
reactionem  ciborum.  An  vero  propter  has  al- 
terationes  dicendum  sit,  ihud  corpus  fuisse 
passibile  simpliciter,  tantum  est  queestio  de 
modo  loquendi,  sicut  supra  dicebamus  de  quses- 
tione,  an  esset  mortale  vel  immortale.  Idemque 
est,  an  sit  dicendum  potuisse  tunc  hominem 
non  mori,  ut  Scotus  et  Gabriel  loquuntur,  et 
sentit  Magister,  d.  d.  19,  cum  Augustino,  1.  7, 
Gen.  ad  lit.,  c.  25,  vel  etiam  non  potuisse  mori, 
ut  Bonaventura  et  Durandus  contendunt.  U- 
trumque  enim  est  verum  in  diverso  sensu,  po- 
tuit  enim  non  mori,  quia  potuitnon  peccare,  et 
non  interveniente  peccato,  non  poterat  mori, 
nonquidem  ex  intrinsecaimpotentia,seudispo- 
sitione  corporis,  nec  ex  physica  virtute  animae 
ad  resistendum  extrinsecis  agentibus,  sed  ex 
ahis  causis  et  remediis  a  Deo  prteparatis,  qui- 
bus  infahibihter,  durante  iho  statu,  mors  vi- 
taretur.  Et  simihter  erat  passibile,  quoad  ah- 
quam  aherationem,  non  tamen  quoad  tantam 
alterationem,  quse  a  naturah  dispositione  cor- 
pus  removeret. 

23.  Mors  ah  intrinseco  ex  cluohus  clefectihus 
potest  ohvenire.  —  Quo  pacto  uni  defectui  suh- 
ventum  fuerit  in  statu  innocentice. — Explicatur 
hoc  ex  doctrina  Augustini,  hb.  14-,  de  Civit., 
cap.  26,  et  lib.  1,  de  Peccat.  merit.,  cap.  3,  et 
sub  ejus  nomine  dicta  q.  19,  novi  et  veteris 
Testamenti,  et  D.  Thoma;,  dicta  q.  97,  art.  4, 
nam  duo  defectus  sunt  in  corpore  humano  in 
sua  pura  natura  considerato,  ex  quibus,  nisi 
remedium  adhibeatur,  mors  ab  intrinseco  eve- 
niet,  unus  est  deperditio  humidi  per  actionem 
caloris  naturahs:  ahus  estdiminutio  continua, 
quse  fit  vel  in  ipso  calore  naturah  per  reactio- 
nem  ahmenti,  vel  in  ipso  humido,  quod  minus 
perfectum  ex  ahmento  extrinseco  reparatur. 
Primo  ergo  defe/^tui  subventum  est  per  fructus 


272 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTI.fl. 


lignornm  commnninm  Paradisi.  Nam  ex  illo 
defectn  preecise  spcctato  non  seqnitnr  mors, 
nisi  cibns,  et  potus  omnino  deficiant,  Et  eadem 
ratione  non  seqnitnr  fames,  ant  sitis,  nec  prse- 
ternatnralis  alteratio,  si  opportnno  tempore 
natnrali  necessitate  subveniatnr.  Et  ideo  dicit 
Angustinus  supra  :  Cibus  aderat  ne  esuriret, 
potus  ne  sitiret.  Dices,  hinc  solum  seqnitnr, 
potuisse  non  esurire,  aut  fanem  non  seutire, 
niliilominus  tamen  potnisse  hominem  pro  sna 
libertate,  vel  omnino,  vel  saltem  plns  jnsto 
abstinere  a  cibis,  et  ita  vel  mori,  vel  etiam 
usque  ad  passionem  famis  preeternaturaliter 
alterari.  Respondeo  imprimis,  quod  si  omniiio 
abstineret  a  cibis,  eo  ipso  graviter  peccaret,  et 
ab  statu  caderet,  atqne  ita  Ucet  moreretur, 
non  contingeret  mors  in  statn  innocentiaj,  sed 
peccati.  Deinde  non  posset  etiam  prseter  ratio- 
nem  rectam,  et  ilH  statui  convenientem  absti- 
nere  a  cibis,  quin  saltem  veniaUter  peccaret. 
Dictum  est  antera  snbventum  esse  homini  in 
iUo  statn,  nt  nnnqnam  veniaUter  peccaret, 
quamdin  mortale  peccatnm  non  prsecedoret: 
ergo  ex  vi  ejusdem  providentise,  et  protectioais 
Dei  nnnqnam  reUnqneretur  abstinere  a  cibis 
indebito  modo,  nec  cum  aUquo  nocumento  iUi 
statni  repngnanle. 

2-4.  Quo  pmicto  sudventum  fuerit  alteri  de- 
fedui.  —  Contra  secundnm  defectum  maxime 
snbventum  est  per  aUa  remedia,  maxime  vero 
per  Ugnnm  vitee.  Nam  imprimis  in  ipso  corpore 
data  est  perfecta  dispositio,  et  hnmornm  con- 
temperatio,  ita  ut  inter  se  habere  non  possent 
veliementem  actionem,  quaj  segritudinem  vel 
aUquam  similem  dispositionem  omnino  prai- 
ternaturalem  ab  intrinseco  possent  inducere. 
Deinde  per  justitife  donum  datum  est,  ut  non 
possent  humores  nimium  aUerari,  aut  ex  fer- 
venti  passione,  aut  ex  nimio  labore,  quia  in 
hoc  statu  in  his  omnibus  esset  maxima  mode- 
ratio,  et  sic  ait  Augustinus  supra:  NiJiil  cor- 
riiptioms  in  corpore,  vel  ex  eorpore  ullas  moles- 
lias  ullis  ejus  sensibus  ingerebat,  nullus  intrinse- 
cus  morbus,  nullus  icttis  metuehatur  extrinsecus, 
sumwa  in  carne  sanitas.  Prasterea  etiam  ex 
parte  iUorum  frnctuum,  sen  aUmeutorum,  qui- 
bus  priori  defectui  subveniebatur,  provisum 
est,  ut  optimai  qnaUtatis  essent,  ita  ut  ex  ma- 
gna  faciUtate,  et  cum  minima  alteratione  par- 
tium  corporis  liomiuis  possent  in  ilUns  sub- 
stantiam  converti,  et  ad  hoc  etiam  juvabat 
optima  et  sahibris  loci  dispositio,  et  hoc  est, 
quod  Augustinus,  citato  loco  de  Civitate  Dei, 
dixit:  Sicut  in  Paradiso  nullus  a^stus,  aut  fri- 
gus,  sic  m  ejus  habitatore,  nuUa  ex  cupiditate, 


vel  timore  offensio,  nihil  omnino  triste,  non 
lassitudo  fatigabat  otiosum,  non  somnus  pre- 
mebat  invitum.  etc. 

25.  Non  tamen  illo  modo  sulveniretur  orn- 
nino.  —  Sed  ligno  vitce  supplebatur.  —  Verum- 
tamen  quamvis  hsec  omnia  possent  snfficere, 
ut  pro  aliquo  tempore  corpns  hominis  in  na- 
turaU  dispositione,  non  obstante  actione  caUdi 
in  humidum,  et  reactione  cibornm  conserva- 
retnr,  nilnlominus  [irogressu  temporis  debiU- 
taretur,  et  marcesceret,  nisi  aUud  remedium 
quo  ab  illo  malo  praeservaretur,  Deus  iUi  pro- 
vidisset.  Hoc  autem  remedium  fuit  Ugnum 
vitce,  nam  fructus  ejus  virtutem  liabuit  con- 
fortandi  et  reparandi  calorem  naturalem,  vel 
potius  preeservandi  ne  infra  connaturalem  dis- 
positionem  minueretur.  Quod  liis  verbis  Au- 
gnstinus  supra  docuit:  Lignum  vitcp  aderat,ne 
liominem  senecta  dissoheret.  Et  iterum :  Quam- 
diu  i/i  creatoris  lege  duravit,  dignus  fuit  edere 
de  arhore  xitce,  ut  mori  non  posset.  Neque  enim 
corpujS  tale  erat,  ut  dissolvi  esset  impossibile, 
sed  fructus  arboris  vitce  corrui)tionem  corporis 
inhibebat. 

26.  Declaratur  quo  modo  per  lignum  mtoe 
non  solum  mors  sed  passio  omnis  corruptiva 
mtaretur. — Quomodo  autem  hoc  modo  no  so- 
Uim  mors,  sed  etiam  passio  corruptiva  vitare- 
tnr,  intelligi  poterit  advertendo  temperamen- 
tum  unicuique  homini  conveniens,  et  conna- 
turale  non  consistere  in  indivisibiU,sed  habere 
aliquam  latitudinem  intra  quam  variari  potest 
secundum  aUquam  intensionem  primarnm 
quaUtatum  sine  proprio  defectu,  vel  laesione 
corporis.  Imo  aUquando  cum  perfectione,  et 
augmento  :  aUquando  vero  cum  consistentia 
in  statu  naturaU.  Circa  hauc  ergo  latitndinem 
poterat  per  continuam  nntritionem  alteratio 
aliqua,  et  mutatio  crescere  uUra  terminos  il- 
Uus  latitudinis,  sed  priusquam  ad  iUum  ter- 
minum  corporis  dispositio  perveniret,  adhi- 
bendus  erat  fructus  Ugni  vitse,  quo  iUa  dispo- 
sitio  corporis  ad  optimum  statum  intra  iUam 
latitudinem  reduceretur,  vel  (ut  bene  Cajeta- 
nus  notavit)  ne  unquam  ad  preeteruaturalem 
statum  perveniret,  prseservaretur.  Quod  his 
verbis  docnisse  mihi  videtur  Augustinus,  1.  1 3, 
de  Civit.,  cap.  23,  dicens  :  Primus  homo  de 
terra  terrenus  iii  animam  viventem  factus  est, 
non  in  spiritum  viviflcantem,  quod  ei  per  obe- 
dientice  meritum  servabatur.  Ideo  corpus  ejus, 
quod  cibo,  ct  potu  egelat,  ne  fame  afficeretur, 
ac  siti,  et  non  immortalitate  illa  absoluta,  at- 
que  indissoluMli,  sed  ligno  vitce  a  mortis  ne- 
cessitate  p'ohibebatur,  atque  Juventutis  flore 


CAP.  XV.  DE  LIGNO  VIT.^,  ET  QUOMODO,  QUANTAQUE  EFFICACIA,  ETG. 


273 


tenebahir,  non  spiHLtiale,  sed  animale  fuisse, 
non  duhium  est. 

CAPUT  XV. 

DE  LIGNO  VITiEj  ET  QUOMODO^  QUANTAQUE  EFFICA- 
CIA  HOMINI IMMORTALITATEM  LARGIRETUR. 

1.  Prima  asseriio  de  quidditate  ligni  vit(e 
certa  ex  fide. — Tria  in  titulo  iusinuantiir^  quid 
fuerit  lignum  illud^  qualisque   et  quanta  efii- 
cacia  ejus  fnerit.  Primo  ergo  dico,  lignum  il- 
lud  fuisse  veram  arborem  sensibilem  fructum 
ad  comedendum  aptum  naturaliter  producen- 
tem.  Quod  censeo  de  fide  certum,  oppositum- 
que  ad  errorem  Origenis,  qui  historiam  de  Pa- 
radiso    ad    metaplioras    traduxit,   pertinere. 
Probaturque  manifeste  ex  contextu  Gen.  2  : 
Produxitque  Dominus  Deus  de  Jmmo  omne  li- 
gnum  pulchrum  visu,  et  ad  vescendum  suave, 
lignumque  vitce  in  medio  Paradisi,  et  lignum 
scientice  boni  et  mali.  Sicut  ergo  csetera  ligna, 
et  lignum  etiam  scientiae  arbores  fuerunt  sen- 
sibileSj ita  et  lignum  vitjB.  Et  verbum  produxit, 
quod  in  omnia  cadit^  ostendit  ex  eadem  terra, 
et  ex  eodem  genere  creationis  fuisse  lignum 
vitoB  cum  ceeteris  factum.  Unde  consequenter 
manifestum  est^  fructus  illius  arboris  fuisse 
quemdam  corporalem  cibum^,  sicut  fuit  etiam 
fructus  ligni  scientiae,  ut  constat  ex  Gen.  3. 
Unde  cum  sancti  dicunt,  sapientiam,  aut  Eu- 
charistiam  esse  lignum  vitiae,  id  intelhgeudum 
est  in  sensu  spirituali,  seu  per  quamdam  signi- 
ficationem,  sicutProv.  3,  de  sapientia  dicitur : 
Lignum  vitce  est  his,  qui  apprehenderint  eam. 
Quod  ita  exponit  Augustinus  2,  de  Peccat. 
merit.,  cap.   21^  dicens,  cibum  iHiiis  arboris 
fuisse  figuram  sapientise,  cjuia  sicut  illa  arbor 
erat  in  corporah  Paradiso,  ita  sapientia  est  in 
spirituaU^  et  sicut  hsec  arbor  sensibihs  exte- 
rioris  hominis^  ita  sapientia  interioris  homi- 
nis  sensibus  preebet  vigorem.  Quod  in  ahis 
lociSj  prsesertim  super  Genesim  ssepe  repetit. 
Cujus  autem  speciei  illa  fuerit,  ignotum  nobis 
est. 

2.  Secunda  assertio  de  efficacia  connaiurali 
illius  fructus  ad  reparandum  vitam. — Deinde 
dicimus  fructum  iUius  arboris  per  propriam 
efficaciam  sibi  connaturalem  coutuhsse  ho- 
mini  vigorem  ihum,  seu  renovationem.  Ita- 
que  valde  errant,  qui  dicunt^  illam  arborem 
seu  fructum  ejus  tantum  fuisse  figuram  ilhus 
eflfectus^  et  incorruptionis,  cjuam  Deus  daturus 
esset  homini,  si  non  peccasset^  quod  sensit 
Eugubius^  in  cap.  i,  Gen..  refellitur  autem 
suflicienter  ex  iUis  verbis  Geu.  3.  Ne  forie 
III. 


mittat  manum  suam,  et  sumat  etiam  de  ligno 
vitce,  et  comedat,  et  vivat  in  ceternim.  Et  emi- 
sit  eum  Dominus  Deus  de  Paradiso.  Si  enim 
fructus  ille  non  conferret  hunc  effectum,  sed 
Deus  ad  prEesentiam  ejus^  non  oporteret  Ada- 
mum  ejicere  de  Paradiso,  ne  comedendo  de 
illo  cibo  particeps  fieret  immortalitatis.  Quia 
Deus  non  promiserat  illum  effectum,  nisi  ho- 
mini   in  sua  obedientia  perseveranti^  et  ita 
post  transgressionem  non  tenebatur  legem  il- 
lam,  vel  pactum  aut  significationem  servare. 
Atque  eadem  verba  isto  modo  inducta  etiam 
probant,  illam  efiicaciam  fuisse  per  virtutem 
connaturalem  illi   arbori^  et  fructui  ejus,  et 
non  tantum    per   supernaturalem  virtutem^ 
aut  elevationem  Dei^  ut  Bonaventura  et  Ga- 
briel  existimarunt.   Et  indicant  Gen.  2.  Eu- 
cherius  et  Beda.  Imo  etiam  Augustinus^  lib.  8, 
Gen.  ad  lit.  eamdem  sententiam  indicat,  dum 
ait,  cibum   illum  contulisse  talem  effectum 
nonnulla  inspiratione  saluhritatis  occulice.  Et 
quia  statim  inter  miracuIaDei  computat^  quod 
cibus  ille  immortalitatem  efBceret.   Sed  pie 
exponi  potest  eodem  modo,  quo  aliqua  sin- 
gularia  opera  dici  solent^  quasi  miracula  na- 
turee.   Absolute  tamen  loquendo  verisimilius 
est  virtutem  illam  fuisse  naturalem.  Nam  si 
virtus  erat  supernaturalis^   cum  solum  esset 
data  velpromissa  prohominibus  prseceptoDei 
obtemperantibus,  quamvis  post  peccatum  de 
iUa  arbore  comederent^  fructum  immortalita- 
tis  non  acciperent.  Sicut  nunc^  licet  Eucharis- 
tia  virtutem  supernaturalem  habeat  ad  sanc- 
tificandos  recipientes^  non  omnes,  qui  illam 
sumunt^  fructum  illum  recipiunt,  si  bene  dis- 
positi  non  sint,  quia  non  est  data  illa  virtus 
pro  omnibus  simpliciter,  sed  tantum  pro  di- 
gne  sumentibus.    Ergo  e  contrario  si  Adam 
post  peccatum,  comedendo  de  ligno  vitaj  im- 
mortalitatem  consequeretur,  ut  verbis  iUis  do- 
cetur^  profecto  non  erat  supernaturalis  talis 
virtus,  sed  ex  naturali,  et  intrinseca  facultate 
illius  fructus  procedebat.  Et  hoc  sentiunt  D. 
Thomas^  Scotus,  et  alii  auctores  statim  alle- 
gandi. 

3.  Enucleatur  amplius  assertio,  notando  du- 
pliciier  poiuisse  cihum  iihmi  conservare  corpus . 
— Dicimus  autem,  illum  efiectum  fuisse  a  vir- 
tute  activa,  et  per  propriam  efiicaciam  illius 
cibi  in  corpus  hominis,  quia  sola  dispositio^ 
vel  quasi  materialis  causalitas^  non  poterat  ad 
effectum  illum  esse  sufliciens.  Duobus  enim 
modis  potest  intelligi  cibum  aliquem  esse  cor- 
pori  humano  naturaliter  convenientem  ad 
conservandum,  vel  confortaudum  illud.  Pri- 

i% 


274 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTL^E. 


mo^  quasi  materialiter  tantum^  videlicet;,  quia 
talis  cibus  ratione  sui  temperamenti,  et  quali- 
tatum^    quibus  disponitur^    facile  convertitur 
in  substantiam  corporis  humani,  et  postquam 
conversus  est,  illsemet  qualitates,  c|uae  in  ipso 
erant,  in  homine  manent  (sive  sint  eaedem  nu- 
mero,  sive  specie,  parum  enim  hoc  in  prse- 
senti  refert)  et  illud  commode  afficiunt^  et  suo 
modo  formaliter  ihud  confortant,  et  protegunt. 
AHo  modo  potest  cibus  confortare  corpus  effi- 
cienter,  nimirum  vel  per  novas  quahtates  ip- 
sum    temperamentum     connaturale    corpori 
perficiendo,  ac  reparando,  si  quid  in  iho  dimi- 
nutum  fuerat,  vel  intendendo  nativas  quahta- 
tes,  et  alias  remittendo.  Priorergo  modus  non 
sohmi  possibihs  est,  sed  etiam  frequens,  non 
tamen  fuisset  sufficiens  ad  conferendam  ho- 
mini  vitte  perpetuitatem  in  corpore  animah, 
quia  per  sohmi  ilhim  modum  non  reparatur 
diminutio  naturahs  caloris,  a  quo  pendet  cor- 
poris  conservatio.  Necessaria  ergo  fuit  virtus 
activa  in  iho  fructu  ut  posset  temperamentum 
hominis,  a  quo  vita  pendet,  perfecte  restau- 
rare.  Nec  est,   cur    impossibile   existimetur, 
fructum  unius  arboris  habuisse  hanc  virtutem 
connaturalem,  quia  ille  eflfectus  de  se  uatura- 
hs  ordinis  est,  et  finitse  perfectionis,  imo  non 
excederet  grachim  formarum  accidentaUum  : 
ergo  non  repugnat  virtutem  activam  ejus  con- 
naturalem  esse  ahcui  arbori,  seu  fructui  ejus. 
Et  ita  sentit  de  virtute  ilhus  fructus  Rupertus, 
1.  3,  in  Gen.,  c.  3,  et  Hugo  de  S.  Victore,  iu 
Anuotat.  Gen.,  cap.   1,  et  Glossa  orchnaria, 
Gen.  2,  ubi  Lipomanus  ahos  refert,  et  D.  Tho- 
mas,  dicta  q.  97,  a.  4,  et  ibi  Cajetanus,  Duran- 
chis,  Scotus  et  Gabriel  in2,  dist.  19. 

4.  Assertio  tertia  de  virtute  ejusdem  cihi  ad 
conservandam  mtam  qimntumlihet  longam.  — 
Ex  quo  ulterius  addimus,  cibum  illum  ha- 
buisse  virtutem  conservandi  vitam,  non  tan- 
tum  ad  longum  tempus,  sed  perpetuo,  seu 
pro  quacumque  temporis  diuturnitate,  non 
tamen  semeltantum  sumplus,  sedsaepiustem- 
poribus  opportunis.  Ita  exphcat  satis  dilucide 
huno  effectum  D.  Tliomas,  dicta  q.  97,  a.  4, 
et  est  consentaneum  Augustino  3,  de  Givit., 
cap.  20,  ubi  inter  aha  dicit  :  De  ligno  vitce 
frofterea  gustahant,  ne  viors  undecumque  su- 
ireperet,  vel  senectute  confecti,  decursis  tem-po- 
rum  spatiis,  interirent,  et  cap.  23,  postquam 
dixerat,  qiwd  ligno  vitce  corpus  a  mortis  neces- 
sitate  'proMbebatur,  atque  in  juventutis  flore 
tenebatur  addit  de  homiue  post  peccatum  :  et 
alimentis  extra  Paradisum  non  negatis,  a  ligno 
tamen  vitce  'prohibitus  traditus  est  vetustate 


finiendus  in  ea  duntaxat  vita,  cjuam  posset  in 
Paradiso,  nisi  peccasset  Jiabereperpetuam.  Et 
idem  sentit,  lib.  11,  Gen.,  ad  ht,,  cap.  40,  et 
libr.  \,  de  Peccat.  merit.,  cap.  3,  Habebat 
Adamde  lignorum  fructibus  refectionem  contra 
defectionem,  et  de  ligno  vitce  stalilitatem  con- 
tra  vetustatem  :  et  Clirysostomus,  homiL  18, 
in  Genes.  ut»i  ait,  potuisse  Adam,  si  voluisset, 
de  ligno  vitse  vesci,  quod  perpetuam  ilh  con- 
tuhsset  vitam,  eumque  immortalem  fecisset. 
Et  infra  exponens  dicta  verba  Gen.  dicit :  Ne 
nunc  et  lignum,  quod  vitam  prcebet  continuam, 
attingere  audeat,  etc.  Idem  sentit  Magister, 
dist.  19,  ubi  Gabriel,  a.  3,  dub.  1,  et  Dm-an- 
dus,  q.  2,  quamvis  in  1,  dubius  videatur. 

5.  Ratio  pro  assertione. —  Qicoties  gustan- 
dum  de  fructu  ttt  vitam  tneretur,  ignotum. — 
Ratio  autem  est,  quia  fructus  ligni  vitae  non 
tantum  alebat  corpus  per  modum  cibi,  sed 
etiam  reficiebat,  et  confortabat,  seu  reparabat 
per  modum  medicinse,  ut  ait  auctor  illius 
queestionis  19,  uovi,  et  veteris  Testamenti. 
Unde  infert,  Bic  erat  homini  cjuasi  inexpugna- 
bilis  murus,  utique  cibus  ihe  contra  mortem, 
ciuia  corporis  corruptionem  inhibebat,  ut  prius 
dixerat.  Probatur  autem  hsec  iUatio,  quia  iUe 
fructus  semel  sumptus  post  annum,  verbi  gra- 
tia,  restituebat  temperamentum  cahdi,  et  hu 
midi  ad  iUum  statum,  iu  quo  in  princij)io  iUius 
anni  fuerat  :  ergo  iterum  sumptus  post  aUum 
anuum  ad  eumdem  statum  corpus  reduceret,  et 
sic  per  singulos  annos  :  ergo  pro  quocumque 
annorum  numero  posset  eodem  modo  corpus 
immortale  conservare.  Loquor  de  annis  solum 
gratia  exempU,  nam  idem  erit  de  quocumque 
breviori  tempore,  multiplicando  cum  propor- 
tione  sumptiones  ejusdem  fructus  :  sohim  ergo 
oportet,  ut  ahquod  certum  tempus  determi- 
netur  virtuti  fructus  proportionatum.  Quod 
sanetempus  quantum  esset,  noscjuidem  igno- 
ramus,  tamen  in  statu  innocentiee  hominibus 
notum  esset,  ut  convenientibus  temporibus  Ulo 
remedio  uti  possent. 

6.  Ruperti  sententia  unicam  sumptionem 
suffecisse  ad  vivendum. — Contra  hanc  vero 
sententiam  duse  occurrunt  inter  se  extreme 
oppositse.  Prima  est  Ruperti,  lib.  3.  Gen.,  ad 
lit.,  cap.  30,  ubi  dicii  nou  fuisse  necessarium 
frequentari  illum  cibum  ad  vitee.  perpetuita- 
tem,  sed  semel  tantum  sumptum  iUam  datu- 
rum  fuisse.  Probat  ex  verbis  illis,  ne  forte 
mittat  manum  suam,  et  siimat  etiam  de  ligno 
vitce :  et  comedat,  et  vivat  iti  ceternmn.  Nam 
Deus  non  dixit,  et  ssepius  sumat,  sed  tautum, 
et  sumat :  ergo  una  assumptio  ad  iUum  eflec- 


CAP.  XV.   DE  LIGNO  VIT.^,  ET  QUOMODO,  QUANTAQUE  EFFICACIA,  ETC. 


275 


tum  sufficeret.  Et  specialiter  ponderat  parti- 
culam  forte  et  ex  ea  coUigit,  Adam  nescivisse 
virtutem  ligni  vitse,  et  ideo  non  potuisse  post 
lapsum  ex  certa  scientia,  et  intentione  come- 
dere  de  illo  ligno  contra  mortem,  potuisse  ta- 
men  casu,  et  ideo  dictum  esse  %e  forte.  Et  inde 
concludit  non  fuisse  necessarium  frequentem 
usum,  nam  ea,  quse  casu  fuint,  non  frequen- 
tantur,  ac  proinde  unum  actum  casu  contin- 
gentem,  sufficientem  fuisse.  Et  ad  lioc  confir- 
mandum  adducit  exempla  herbarum  medici- 
nalium,  quse  mirabiles  liabent  virtutes  ad 
fovenda,  et  conservanda  humana  corpora. 

7.  Refellitur  frimo  ex  ratione  D.  Tliomce. 
— Refellitur  secundo.  —  Sed  hsec  sententia  ve- 
risimiUs  non  est,  et  optime  refellitur  ratione 
D.  Thomse,  quia  virtus  ilUus  fructus  finita  erat. 
Addo  etiam,  fuisse  corruptibilem,  nam  et  ar- 
bor  corruptibihs  erat,  ut  fructus  ipse  in  sub- 
stantiam  manducantis  iilum  converteretur. 
Ergo  etiam  etfectus  ejus,  quem  semel  sumptus 
faceret  in  corpore  humano,  esset  fmitus,  et 
diminutioni,  ac  corruptioni  obnoxius,  quia 
non  redderet  corpus  inalterabile  et  intrinsece, 
ita  impassibile,  ut  post  unam  sumptionem  il- 
hus  fructus,  amphus  cibi,  et  potus  indigens 
non  esset  :  ergo  effectus  ille  posset  postea  ite- 
rum  perdi  post  continuam  nutritionem  :  ergo 
si  non  amphus  remedium  ejusdem  fructus  ap- 
phcaretur,  profecto  corpus  diuturnitate  tem- 
poris  senesceret^  ac  tandem  deficeret.  Et  de- 
claratur  argumento  facto,ponamus  enimAdam 
creatum  in  optimo  statu  vitee,  et  complexionis 
suse  per  annum,  vel  quodhbet  ahud  designa- 
tum  tempus  vixisse,  cibum  sumendo  ex  ahis 
hgnis  Paradisi,  et  postea  semel  comedere  de 
hgno  vitse.  Tunc  certe  per  iham  sumptionem 
ad  summum  reducetur  ad  ihum  optimum  sta- 
tum,  in  quo  creatus  fuit,  quia  velnon  poterat 
esse  mehor,  vel  si  mehor  hngitur,  non  esset 
naturahs,  nec  corpori  humano  accommodatus. 
Ergo  post  primam  sumptionem  utendo  iterum 
ahis  cibis,  ihe  optimus  status  iterum  minue- 
retur  :  ergo  ne  tandem  corrumperetur,  neces- 
sarium  iUi  fuisset  iterum  sumi  de  hgno  vitae. 

8.  Ad  locum  Genesis  et  alia  pro  Ruperto  in 
num.  6.  —  Nec  verba  Genesis  quaj  expendit 
Rupertus,  ahquid  urgent.  Nam  verbum  ne  su- 
mat,  indefniite  positum  nec  unicam,  nec  repe- 
titam  sumptionem  indicat,  sed  abstracte,  seu 
indefmite  ponitur,  ne  sumat,  utique  quantum 
necessarium  fuerit  ad  vivendum  in  seternum. 
Nec  etiam  est  verisimile,  Adam  ignorasse  h- 
gnum  vitse,  et  propriam  rationem,  ac  virtutem 
ejus.  Quia  iUa  cognitio  erat  in  statii  maxime 


necessaria,  Adam  autem  habuit  iUum  statum 
undique  perfectum.  Item  quia  habebat  scien- 
tiam  aharum  arborum,  etfructuum:  curergo 
iUam  ignorasset  ?  Item  particula  forte  non  hoc 
signihcat,  et  sine  fundamento  ita  inducitur, 
quia,  ut  Ulo  modo  Deus  loqueretur,  satis  erat 
non  necessarium,  sed  tantum  contingens  fuis- 
se,  ut  Adam  manens  iu  Paradiso  sumeret  de 
hgno  vitse.  Imo  etiam  erat  contingens,  quod 
sumendo  de  hgno  vitee  post  peccatum  in  seter- 
num  viveret,  ut  statim  declarabimus.Denique 
in  contrarium  nos  expendere  possumus  par- 
ticulam  etiam ,  cum  Deus  dicit ,  et  sumat 
etiam  de  Ugno  vitce.  Nam  per  iUam  fit  relatio 
ad  sumptionem  de  Ugno  scientise,  id  est,  ut 
sicut  de  iUo  sumpsit,  ita  de  hoc  sumat.  Ergo 
sicut  de  priori  sumpsit  ex  certa  scientia,  et 
contra  Dei  institutionem,  ita  significavit  Deus, 
vohhsse  pra^cavere,  ne  Adam  ex  certa  scientia, 
et  contra  Dei  vohmtatem,  qui  poenam  mortis 
fuerat  comminatus  ad  impediendam  iUius 
poense  executionem,  de  ligno  vitte  sumere  ten- 
taret.  AUaj  vero  conjecturffi,  quas  adducit  Ru- 
pertus  sunt  optimae  ad  suadendum,  potuisse 
iUam  arborem  habuisse  virtutem  naturalem  ad 
ihum  effectum  pro  ahquo  tempore  durabilem 
efficieudum  non  vero  perpetuum,  et  incon- 
sumptibilem. 

9.  Scoti  serdentia  dictum  fructum  non  con- 
servare  vitam  seinfer,  sed  diu  etiam  frequenter 
sumiitum. — Nihilominus  est  aha  opinio  extre- 
me  contraria  quaj  negat  potuisse  iUum  fruc- 
tum,  etiam  seepius  sumptum  conservare  cor- 
pus  immortale  per  quodhbet  tempus  in  infi- 
nitum,  sed  sohun  pro  ahquo  diuturno,  et 
longsevo  tempore,  Ita  sentit  Scotus,  in  2, 
dist.  16,  dicens,  homines  in  statu  innocentise 
nunquam  fuisse  morituros,  non  quia  in  illo 
statu  manentes  potuissent  perpetuo  vivere  ex 
vi  fructus  ligni  vitse,  cum  aliis  privilegiis  il- 
lius  status  :  sed  quia  diuturno  tempore  pos- 
sent  ex  vi  ihius  status  conservari,  et  ante- 
quam  iUud  tempus  fmiretur,  si  in  innocentia 
perseverarent,  ad  vitam  beatitudinis  simplici- 
ter  immortalem  transferrentur.  Fundamen- 
tum  Scoti  est,  quia  fructus  hgni  vitse  nun- 
quam  integre  restitueret,  corpus  hominis  ad 
priorem  statum,  nec  posset  etficere,  quin  in 
die  debilius  redderetur.  Quod  probat,  quia 
natura  debilitata  frequenti,  et  continua  ac- 
tione,  et  repassione  nutritionis  non  posset  con- 
fortari  ligao  vitte,  nisi  convertendo  fructum 
ejus  in  substantiam  suam,  sed  iUud  conver' 
sum  non  esset  nobiUus,  quam  convertens  : 
ergo  propter  nutrimentum  UUus  fructus  nun- 


276 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTL€. 


quam  posset  corpus  liominis  acl  priorem  sta- 
tum  redirc.  Imo  convertendo  in  se  fructum 
illius  arboris  magis  debilitaretur,  propter  re- 
passionem  ab  illo,  sicut  ab  aliis  fructibus. 

40.  Cajetani  senteniia  partim  assentiens 
Scoto,  'partem  dissenticns. — Et  Imic  sententise 
ex  parte  assentit  Cajetanus  et  ex  parte  dissen- 
tit,  Putat  enim  ille,  hominem  in  statu  inno- 
centise  liabuisse  vim  resistendi  actioni  con- 
traria3  agentis  per  qualitatem  supernaturalem 
et  spiritualem  animte  inditam,  et  ideo  dicit^ 
durante  innocentia^  potuisse  hominem  perpe- 
tuo  conservari  per  fructum  arboris  vitse,  quia 
convertendo  illum  in  se_,  confortaretur  et  ro- 
boraretur  ab  eo^  et  ab  illo  non  repateretur 
propter  dictam  ex  parte  animse  resistentiam. 
In  hoc  igitur  ab  Scoto  dissentit.  Addit  vero 
sublata  illa  resistentia  non  potuisse  fructum 
arboris  vitse  restituere  ad  pristinum  statum 
naturalem  calorem  debihtatum^  quia  reactio- 
ne  sua  aliqua  ex  parte  illum  debihtaret,  et 
ideo  si  post  peccatum  homo  sumeret  de  ligno 
vitee,  non  tantum  semel^  sed  etiam  seepius,  non 
fuisse  perpetuo  victurum^  secl  tantum  ad  lon- 
gum  tempus .  In  quo  sensu  putat  dixisse  Deum  de 
homiue  jam  lapso  :  Ncfortesumat  de  ligno  vitce, 
et  vivat  in  ceternum,  id  est,  tempore  diuturuo. 

11.  Uefutatur  Scottis.  —  Sed  ueutra  sen- 
tentia  placet,  nam  imprimis  si  fundamentum 
Scoti  ahquid  valeret^  non  solum  probaret  fruc- 
tum  ligni  vitae  non  potuisse  integre  separare 
diminutionem  caloris  factam,  sed  etiam  pa- 
rum  aut  nihil  naturam  debilitatam  confortare 
potuisse  :  tjuia,  ut  ipse  ait,  conversiom  non  po- 
tuit  esse  noHlius,  qiiam  convertens :  imo  per 
ilhid  natura  debihtata  amphus  debihtaretur. 
Si  autem  hoc  verum  esset^  non  solum  non  da- 
ret  fructus  ille  vitse  perpetuitatem ,  verum- 
etiam  nec  diuturnitatem.  Secundo  ac  prseci- 
pue  deficit  Scotus  quia  tantum  considerare 
vohiit  fructum  ihum  ut  cibum,  et  non  ut  me- 
dicinam,  seu  pharmacum,  habens  virtutem 
agench,  et  confortandi  calorem  naturalem, 
priusquam  in  substantiam  ahti  converteretur^ 
cum  tamen  fructus  ihe^  ut  supra  diximus, 
utramque  rationem,  et  virtutem  haberet.  Unde 
tantum  abest^  ut  per  reactionem  illius  cibi 
amplius  uatura  hominis  debilitaretur^  ut  potius 
coufortaretur.  Ex  quo  etiam  fit^  ut  eo  tempore 
quo  fructus  ihe  converteretur  in  substantiam 
ahtij  jam  convertens  esset  confortatum^  et  ideo 
posset  etiam  conversum  esse  perfectius  chspo- 
situm^  quam  esset  ipsum  convertens  in  prin- 
cipio^  quando  fructum  sumpsit^  quia  iha  con- 
versio  in  ahquo  tempore  facta  est^  et  in  illo 


tempore  potuit  homo  ab  eodem  fructu  con- 
fortari^  ut  ipsummet  fructum  mehus  posset  in 
se  convertere.  Et  confirmatur^  quia  alias  diu- 
turnitate  temporis  homines  in  statu  innocen- 
tiee  debihtarentur,  et  quodammodo  senesce- 
rent,  nec  possent  in  statu  cousistentiee  conser- 
vari^  nedum  ad  statum  juventutis  restitui^  cpiia 
est  contra  Augustinum  citato  loco  et  contra 
communem  sententiam,  et  ilhus  status  existi- 
mationem. 

12.  Refutatur  etiam  Caj etanus multipliciter. 
—  Exfonitur  D.  Thomas.  — Et  hinc  facile  re- 
jicitur  ahera  sententia  Cajetani.  Nam  imprimis 
illa  resistentia  per  quahtatem  intrinsecam  falso 
asseritur^  ut  jam  chxi  capite  prsecedenti  n.  5it2. 
Deinde  si  iUa  daretur^  non  minus  resisteret 
aliis  cibis,  quam  fructui  ligni  vitse  :  ac  proinde 
fructus  ille  non  esset  necessarius,  quia  ex  ahis 
cibis  nuUa  debilitatio  secuta  fuisset.  Tertio 
iha  resistentia  respectu  hgni  vitae  potius  obes- 
set,  quam  prodesset  ad  immortahtatem,  quia 
actio  hgni  vitse  non  destructiva,  sed  conser- 
vativa  vitse  esset.  Qua  propter  etiam  videtur 
defecisse  Cajetanus  non  consideraiiclo  fructum 
illum;,  ut  sahitarem  causam  efficientem^  sed 
tantum  ut  nutritionis  materiam,  seu  alimen- 
tum;  et  ideo  dixit  hgnum  vitas  non  fuisse 
habiturum  sequalem  eflectum  in  homine  post 
lapsum,  ac  haberet  in  statu  innocentise,  quia 
post  lapsum  deesset  qualitas  resistens  ex  parte 
hominis,  et  ideo  etiam  ex  reactione  ihius  cibi 
aliquam  diminutionem  caloris  naturahs  pate- 
retur,  quam  antea  propter  resistentiam  non 
patiebatur.  Nos  vero  chcimus  ex  parte  fructus 
non  fuisse  futurum  minorem  effectum^  tum 
quia  etiam  in  statu  innocentise  nulla  erat  re- 
sistentia  ab  intrinseco^  ut  dixi  :  tum  etiam 
quia  actio  ihius  fructus^  quatenus  medicamen- 
tum  erat^  non  diminuebat,  sed  confortabat 
potius  calorem  naturalem,  atque  ita  resisten- 
tia  illa  potius  poterat  obesse^  quam  prodesse 
ad  vitam  conservandam.  Dixi  autem^  quantum 
est  ex  parte  sua,  quia  aliunde  posset  efiectus 
illius  cibi  magis  impediri  in  statu  naturai  lap- 
sse^  quam  in  statu  innocentise,  quia  in  iho 
statu  muho  temperantius  viveret  homo^  et  le- 
vioribus  cibis,  minusque  naturalem  calorem 
minuentibus  uteretur^  quam  in  statu  natur^ 
lapsffi^  et  e  contrario  in  hoc  statu  sunt  phires 
ahee  causse  extrinsecee^  quse  possunt  humo- 
res  corrumpere,  et  naturalem  calorem^,  vel 
nimium  miuuere^  vel  augere^  qua?.  causee  non 
possunt  hujusmoch  passiones  in  homine  effice- 
re,  si  in  innocentia  perseveraret.  Ob  has  ergo 
causas  non  posset  fi'uctus  hgni  vitee  tam  inte- 


CAP.  XV.  DE  LIGNO  VIT^,  ET  QUOMODO,  QUANTAQUE  EFFIOACIA,  ETC. 


277 


gre  reparare^  et  qiiasi  renovare  corpus  corrup- 
tibile  post  peccatum,  sicut  antea  potuisset. 
Erat  enim  virtutis  fmitse,  et  ideo  non  poterat 
sequaliter  majorem  resistentiam  yincere  :  et 
similiter  habebat  determinatum  effectum^ 
ideoque  non  posset  omnem  morbum  depellere^ 
neque  omnibus  contrariis  obsistere,  et  in  hoc 
sensu  intelligendum  est,  quod  D.  Thomas  ^, 
%  q.  464^  art.  2,  ad  6_,  dicit :  Quod  Jiomo  si 
'post  peccatum  de  ligno  vitce  comedisset ,  non 
propter  lioc  immortalitatem  recuperasset ,  sed 
leneficio  illius  cibi  potuisset  vitam  magis  pro- 
longare.  Quod  etiam  docet  Lyranus,  Lipoma- 
nu3  et  ahi  in  Genes.  Qui  consequenter  expo- 
nunt  verba  illa^  et  vivat  in  ceternum,  id  est^  in 
longeevum  tempus,  sicut  dixit  Cajetanus.  Est 
enim  hoc  verum  consideratis  aUis  causis  mor- 
tis^  qu8B  in  statu  peccati  suam  vim  exercent, 
et  possunt  resistere  efficacitati  Ugni  vita?^  quia 
cibus  iUe  non  erat  sufiiciens  causa  immortali- 
tatis,  sed  solum  subveniebat  cuidam  defectui. 
Nihilominus  tamen  quantum  est  ex  se,  eumdem 
effectum  haberet  in  statu  naturaa  lapsaB,,  et  ita 
etiam  ex  parte  sua  posset  illam  perpetuo  con- 
servare,  si  alise  causse  mortis  non  interveni- 
rent.  Et  ita  sentit  auctor  dictarum  qusestio- 
num  novi,  et  veteris  Testamenti,  dicta  q.  19, 
et  sequuntur  Dm^audus,  Molina  et  aUi. 

13.  Quarta  assertio  hipartita  deimmortali- 
tate  in  statu  innocentice.  — Ex  quibus  tandem 
facile  resolvitur  aUa  quKstio,  quam  scholastici 
in  2,  d.  19,  de  immortaUtate  innocentias  trac- 
tant,  an  esset  naturaUs,  vel  supernaturalis. 
Nam  cum  duobus  modis  contingat  aUquid  esse 
supernaturale,  sciUcet  quoad  substantiam,  et 
quoad  modum,  manifestum  est,  immortaUta- 
tem  illam  quoad  substantiam  fuisse  naturalem, 
quoad  modnm  vero  supernaturalem.  Prior 
pars  manifesta  est,  quia  vita,  quee  eo  modo 
conservaretur,  semper  esset  vita  naturaUs,  et 
cum  proprietatibus  connaturaUbus  corpori, 
quamdiu  sciUcet  in  eo  tantum  statu  conserva- 
retur.  Nam  si  transferretur  ad  statum  glorise, 
jam  tunc  aUud  domim  immortaUtatis  accipe- 
ret,  quale  nunc  est  in  corporibus  gloriosis,  de 
quo  aUa  ratio,  et  disputatio  est,  quai  videri 
potest  in  2,  tom.  3,  p.  disp.  48,  sect.  2.  Altera 
pars  probatur,  quia  imprimis  aUa  immortaU- 
tas  non  erat  debita  corpori  humano,  cum  na- 
tura  sua  corruptibile  sit.  Deinde,  quia  iUa 
pecuUaris  providentia,  et  protectio  Dei  erat 
futura  modo  extraordinario,  et  prseter  ordina- 
rium  cursum  causarum  naturaUum,  quas  seepe 
impedire,  vel  avertere  extraordinario,  et  su- 
pernaturaU  modo,  necessarium  foret. 


14.  Qmrumdam,  opinio  contra  proximam  as- 
sertionem  et  ejus  fundamentim . — Refellitur  et 
satisfii  fundamento.  —  Aliqui  vero  suadere 
conantur,  immortaUtatem  iUam  simpUciter 
fuisse  naturalem,  vel  ex  parte  animoe,  quaj  na- 
turaliter  immortaUs  est,  et  ideo  ex  natura  rei 
petit  corpus  aliquo  modo  immortale,  vel  ex 
parte  fructus  ligni  vitse,  quia  virtute,  et  modo 
naturaU,  immortalitatem  conferret.  Sed  hgec 
sententia  sine  dubio  falsa  est,  ut  probant  ra- 
tiones  factse :  et  quia  alias  nec  mors  esset  na- 
turaUs,  nec  iUa  immortaUtas  amissa  fuisset 
propter  peccatum,  quia  naturaUa  non  amit- 
tuntur  propter  peccatum.  Nec  immortaUtas 
anima?  suificit,  quia  ex  natura  sua  postulat 
corpus  talis  materise,  et  temperamenti  :  ad 
quod  per  accidens  sequitur  corruptio,  cui  ani- 
ma  ipsa  naturali  virtute  obsistere,  aut  subve- 
nire  non  potest,  ut  latius  dixitD.  Tliomas,  1  p., 
q.  76,  a.  5  et  2,  2,  dicta  q.  165,  a.  1.  De  fructu 
autem  ligni  vitse  imprimis  dicitur,  quod  Ucet 
ex  eo  capite  preeservatio  a  morte  non  fieret 
supernaturali  modo,  niliilominus  non  erat  iUa 
causa  ada?.quata  immortalitatis,  sed  necessaria 
fuisset  singularis  Dei  providentia,  in  qua  mo- 
dusaUquis  supernaturalis  incUideretur.  Deinde 
dicitur  beneficium  iUius  ligni  non  fuisse  debi- 
tum  humana3  uaturffi,  sed  pecuUari  ratione 
concessum  quasi  in  praemium  obedientise,  si 
in  ea  perseveraretur,  et  non  aUo  modo,  ideo 
que  etiam  ex  ea  parte  immortalitatem  iUam 
quoad  modum  supernaturalem  fuisse. 

CAPUT  XVL 

UTRUM  HOMO  IN  STATU  INNOCENTI^  PECULIARE 
DOMINIUM,  TANQUAM  PROPRIUM  ILLIUS  STATUS 
DONUM,  AG  BENEFICIUM  ACCEPERIT. 

1.  Tractandw  qtuestionis  occasio  ex  verlis 
Genesis. — Hactemis  explicuimus  bona  veUiti 
intrinseca,  quae  homini  in  statu  innocentiee 
concessa  sunt:  nimc  deextrinsecisaUquid  adji- 
ciendum  est,  propter  verba  Gen.  1 :  Faciamus 
hominem  ad  imaginem,  et  similitudine^n  nos- 
tram.,  et  prwsit  piscihus  maris,  et  volatilibus 
cceli,  et  bestiis  ujiiversceque  terrce ;  omnique  rep- 
tili,  quodmovetur  in  terra.  Et  infra  :  Benedixit- 
que  illis  Deus,  et  ait :  Crescite,  et  multiptica- 
mini,  et  replete  terram,  et  subjicite  eam,  et  do- 
minamini  piscilus  maris,  et  volatilibus  cosli,  et 
miversis  animalihus,  quce  moventur  super  ter- 
ram.  Ex  quibus  verbis  manifestum  est,  Deum 
in  principio  mundi  dominium  ca?terorum  ani- 
mantium  primis  hominibus   tribuisse;  nam 


278 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTIyE. 


verba  ejus  tanquam  supremi  Domini  efiicacia 
sunt,  et  per  illa  concessionem^  et  translatio- 
nem  liujus  dominii  aperte  significavit.  Du- 
bium  vero  est,  an  dominium  illud  fuerit  tan- 
quam  aliquid  naturaliter  consequens  ex  sola 
hominis  natura^  secundum  se  spectata,  an 
vero  fuerit  aliquod  speciale  heneficium,  pro 
illo  statu  innocentiffi  pecuhariter  a  Deo  colla- 
tum. 

2.  ArgtdtuT  primo  pro  parte  negante. 
—  Argiiitur  secundo.  —  Effiigium.  —  Ratio 
duhitandi^  quse  priorem  partem  suadet^  impri- 
mis  sumi  potest  ex  verhis  iliis  :  Faciamus  ho- 
minem  ad  imaginem,  et  prccsit,  etc^  uhi  illa 
duo  ita  connectuntur^  ut  secundum  ex  primo 
consequi  significetur.  Sed  esse  ad  imaginem 
non  est.  aliquid  pecuhare  status  innocentise, 
sed  ad  puram  essentiam^  et  naturam  liommis 
pertinet :  ergo  etiam  praelatio  illa,  et  domi- 
nium  horaini  in  sua  creatione  datum^  fuit 
aliquid  mere  naturale^  puram  hominis  natu- 
ram  consequens.  Secundo,  quia  hona  propria 
status  innocentise  per  peccatum  amissa  sunt, 
et  e  contrario  illa,  quse  post  peccatum  perman- 
seruntj  naturam  Immanam  secundum  se  spec- 
tatam  consequuntur.  Sed  dominium  externa- 
rum  rerum,  tam  animantium,  quam  non  ani- 
mantium  in  homine  post  peccatum  mansit, 
ut  ipso  usu,  et  ratione  constat :  ergo  nou  fuit 
lUquid  peculiare  pro  statu  innocentise  datum, 
oed  mere  naturale.  Dicetur  fortasse,  hoc  esse 
verum  de  communi  quodam;,  et  generali  do- 
minio  :  aliud  vero  peculiare^  et  majus  pro 
statu  innocentise  datum  esse. 

3,  Prcecluditur  etarguitur  tertio. — Quorum- 
dam-  responsio  instatur.  —  Sed  contra  hoc  ar- 
gumqntqr  tertio,  quia  non  apparet^,  in  quo 
fuerit  hic  excessus,  vel  specialis  pra^roga- 
tiva  dominii  in  statu  innocentise,  magis  quam 
nipic  sit.  Declaratur^  quia  Gen.  9^  dixit  Iiomi- 
nihus,  Deus  :  Terror  vester,  ac  tremor  sit  stiper 
cu^cia,anipialiaterr(e,et  sicper.omnes  volucres 
C.Geli,  cmi,^niv.ersis,  quw  pioventur  super  ter- 
ram,,  omnes  pisces  maris  manui  vestrce  traditi 
sunt.  Hoc  autem  dictum  est  hominihus  jam 
lap^isj  ergo  nullum  majusdominium  innocen- 
tes  hahere  potuerunt.  Proljatur  consequentia^ 
quia  vel  hic  excessus  est  in  amphtudine  mate- 
ria;  :  et  hoc  non,  quia  omnia  animalia  sine 
e^ceptione  etiani  homlni  lapso  subjiciuntur.^ 
llnde  _in  Ps.  8,  dicitur  :  Omnia  suhjecisti  sub 
pedihus  ejus,  etc^  vel  excessus  est  in  modo 
potestatis ,  et  htec  etiam  non  videtur  fuisse 
rnajor  in  statu  innocentiffiy  quam  illis  vcrbis 
descrihatpr .  Nani  gisdem  fere  yerbis  ex  Gen.  9^, 


utitur  Sapiens  loquens  de  primo  Iiomine, 
Eccl.  17  :  Dedit  illi  potestatem  eorum,  qua;  sunt 
super  terram,  posuit  timorem  illius  super  om- 
nem  carnem,  et  dominatus  est  lestiarum  et  vo- 
latilium.  Quod  si  quis  dicat,  ita  fuisse  anima- 
lia  subjecta  primo  homini:  ut  ad  nutum  ei  pa- 
rerent.  Hoc  certene  que  ullo  testimonio  Scrip- 
turee  probari  potest,  nec  sine  miraculo  fieri 
poterat.  Sicut  nuncinter  sanctorum  Martyrum, 
et  aliquorum  confessorum,  ac  Prophetarum 
miracula  computantur,  quod  iuterdum  anima- 
lia  etiam  ferocia  dicto  modo  eis  ohedirent,  vel 
mansueta,  vel  subjecta  se  illis  ostenderent : 
dicere  autem  hoc  miraculum  futurum  fuisse 
perpetuo  in  statu  innocentice,  diflicile  creditu 
est,  cum  in  Scriptura  non  sit  revelatum. 

4.  Instaiur  amplius.  —  Quin  potius  domi- 
nium,  quod  homo  uunc  habet  in  hoc  statu,  in 
duobus  videtur  excederc.  Primo  in  materia, 
quia  in  principio  solum  est  datum  dominium 
in  animalia  bruta  :  nunc  autem  etiam  ad  ho- 
mines  extenditirr.  Secundo  in  usu,  quia  prius 
non  poterant  homiues  uti  animalihus  in  ci- 
hum,  aut  operimentum,  nec  ad  alia  laboriosa 
opera,  ad  quae  omnia  nunc  illis  utuntur.  Nam^ 
in  dicto  cap.  9  Gen.,  specialiter  addit  Deus^  e^ 
omne,  quod  movetur,  et  vivit,  erit  vobis  in  ci- 
hwi ,  quasi  olera  virentia  dedi  vohis  omnia. 
Primis  autem  hominihus  solum  dictum  fuerat : 
Fcce  dedi  vobis  omnem  herham  afferentem  se- 
men  super  terram,  et  miiversa  ligna,  etc,  tit 
sint  vohis  in  escam.  Unde  vix  apparet,  quem 
usum  habere  potuerit  in  brutaanimalia  domi- 
nium  illud  hominibus  datHm.,,si.staJ,_us  inng- 
centiee  duraret.  .^nrs  j'j';xiioy  -'iin-iJiii^ij-fjiTf^ 
5.  Distingtmntur  pro  resolutione  tria,  scili- 
cet  capacitas,potestas,usics. —Tria.  possumus 
in  hoc  (lominio  di&tinguere  scilicet^  capacita- 
tem,  potestatem,  et  usum,  seu  statum  domi- 
nandi.  Hajc  enim  tria  adeo  distincta  sunt^  ut 
sint  etiam  separabilia,  non  quidem  mutuo, 
quia  pqsteriora  necessario  supponunt  priora^ 
tamen  e  contrario  priora  pqssunt  a  posteriori- 
bus  sejungi.  Homo  enim  capax  est  regni  ^ 
quamvis  neque  potestatem,  neque  actum  im- 
peraiidi  habeat  :  et.reXjiqui  per  tyrannidem 
privatus  est  regno,  non  solum  eapacitatem, 
sed  etiam  dominiurn  habet,  quamvis  imperandi 
usu  careat,  qiii  autem  et  dominus  est,  et  rem 
suam.possidet,,  usvini  illius  habet,  ^si  yuh.  Hcec 
igitur  j;ri a:,in;  pgsesenji  ^ gipUeanda  sunt^iet  pifi 
f acile  res  ipsa  i n telligetur ,  et  difficultates  pro- 
posita;  solventur.  Sciendum  tamen  est,  ex  illis 
tribus,  doniiuiumpropriecousistereinsecundp. 
Quia  domiiiium  juxta  cqmmunemj  et  receptum 


CAP.  XVI.  AN  HOMO  IN  STATU  INNOCENTI^  PECULIARE  DOMINIUM,  ETC. 


279 


morem  iion  dicit  actum  secimdiim,  sed  pri- 
mum,  unde  usus,  qui  est  veluti  actus  secundus, 
a  dominio  procedit,  et  e  couverso  defmiri  solet 
dominium,  quod  sit  jus  utendi,  etc,  est  ergo 
dominium  actus  primus  per  modum  principii 
activi,  et  ideo  proprie  non  consistit  in  sola 
capacitate  remota,  quse  respectu  dominii  so- 
lum  est  per  modum  potentia;  passivee,  sed  in 
potestate,  quse  est  veluti  principium  actus  im- 
perandi,  vel  utendi. 

6.  Prima  assertio  de  cafacitaU  dominaiuli. 
—  Prohatur  primo  respedu  irrationalium. — 

Primo  igitur  dicimus ,  capacitatem  dominii 
convenire  homini  naturaliter  ex  eo  quod  ad 
imaginem  Dei  factus  est.  Hoc  per  se  manifes- 
tum  est,  nam  homo  propter  rationem,  et  liber- 
tatem  est  ad  imaginem  Dei,  et  propter  easdem 
proprietates  est  capax  dominii,  et  ideo  reliqua 
animantia  capacia  dominii  non  sunt,  quia  ra- 
tionis  usum  non  habent,  neque  libertatem. 
Atque  hoc  imprimis  indicatur  in  verbis  ilhs 
Genes.  1.  Faciamus  liomtnem.  ad  imaginem,  et 
frwsit ,  id  est,  et  possit  prteesse ,  particula 
enim  pnesit ,  vel  potestative  potest  exponi, 
vel  certe  capacitatem  dominandi  imprimis  sup- 
ponit ;  et  ita  Augustinus  ssepe  dicit,  per  illa 
verba,  et  prcesit,  etc,  significatum  esse,  ho- 
minem  factum  esse  ad  imaginem  Dei  secundum 
rationem,  nam  animaha  omnia  subjecta  sunt 
homini,  quia  habet  intellectum,  quem  illa  non 
habent,  ut  ait  Ub.  4,  Genes.,  contra  Manich., 
cap.  48  et  20,  et  Hb.  3,  Genes.  ad  lit,,  cap.  20. 
Unde  quantum  ad  hanc  capacitatem  mansit 
hoc  dominium  in  hominibus  lapsis  :  nam  sicut 
in  eis  integra  mansit  imago  Dei  quoad  sub- 
stantiam  ejus,  ut  supra  ostendimus,  ita  etiam 
dominandi  capacitas  conservata  est. 

7.  Prohatur  deinde  respectu  rationatimn.  — 
Addere  etiam  possumus,  hominem,  ut  est  ad 
ad  imaginem  Dei,  non  solum  habere  capacita- 
tem  dominandi  brutis  animalibus,  sed  etiam 
rationahbus,  id  est,  hominibus.  Quia  per  ra- 
tionem  non  sokim  potest  homo  discernere, 
ordinarej  ac  disponere  ea,  quse  pertinent  ad 
animalia  bruta,  sed  etiam  quse  ad  homines 
spectant,  et  multo  faciUus,  ac  proprius  potest 
ilUs  imperare.  Imo  addo,  etiam  esse  hominem 
capaceni  dominii  in  Angelos,  nam  si  homo 
potest  judicare  Angelos,  teste  Paulo,  cur  non 
poterat  etiam  illis  domiuari?  Item  Ghristus 
Dominus  etiam  ut  homo  vere  est  Dominus 
Angelorum,  eisque  potest  praecipere,  et  impe- 
rare,  ut  docet  Paulus  ad  Hebr.  2,  ubi  de 
Christo  speciahter  exponit  illud  Psalm.  8  : 
Constituisti  eumsuper  opera  manuum  tuarum: 


omnia  suhjecisfi  sul)  pedilms  ejus,  et  addit :  In 
eo  enim,  quod  omnia  ci  suhjecit,  nihil  dimisit, 
non  suhjecPum  ei,  volens  concludere  etiam  An- 
gelos  esse  subjectos  ei.  De  quo  ahbi  dictum 
est,  nam  hic  sokmi  ab  effectu  ostendimus,  esse 
in  liumana  natura  capacitatem  ad  dominan- 
dum  Angelis.  Potest  autem  notari  discrimen, 
nam  ad  dominandum  aliis  rebus  infra  Ange- 
los,  habet  homo  naturalem  capacitatem,  ut 
coustat :  ad  dominandum  vero  Angelis  sohmi 
liabet  obedientialem.  Quia  ex  natura  rei  An- 
geh  sunt  excellentiores  homine,  et  altioris  or- 
dinis,  et  ideo  non  potest  homini  naturaliter 
competere  dominium  in  Angelos ,  ideoque 
etiam  in  statu  innocentia^  tale  dominium  uon 
habuissct,  ut  notat  D.  Thomas,  4  p.,  q.  96, 
art.  2.  Per  gratiam  vero  potuit  homo  elevari 
ad  statum,  in  quo  esset  simphciter  dignior,  et 
excellentior  Angehs,  et  ideo  dicimus  habuisse 
capacitatem  saltem  obedientialem  dominandi 
Angehs. 

8.  Assertio  secunda  depotestafe  dominii  tri- 
onemhris. —  TJndeprohentur  duopriora  memhra. 
—  Pro  tertio  memhro  prohando  notantur  duo  in 
dominio  inclusa.  —  Primum  est  potentia  veluti 
executiva  et  pJiysica. —  Secundo  dicendum  est, 
hominem  ex  vi  creationis,  et  naturffi  suae  ha- 
bere  potestatem  et  dominium  inferiorum  aui- 
mahum,  et  lianc  etiam  post  peccatum  reti- 
nuisse,  quamvis  in  statu  innocentise  altiori 
modo  illam  haberet.  Duas  priores  partes  hujus 
assertiouis  probant  duee  primee  rationes  dubi- 
tandi  in  principio  positffiin  num.  2.  Ut  autem 
tertiam  partem  probemus,  simulque  tertiae  ra- 
tioni  dubitandi  respondeamus,  advertere  opor- 
tet,  hoc  dominium,  quatenus  naturale  est  circa 
animaha  bruta,  duo  includere,  unum  est  (ut 
ita  dicam)  phj^sicum  et  naturale,  ahud  morale. 
Primum  consistit  in  naturali  potestate  quam 
liomo  habet  ad  subjicienda  sibi  bruta  anima- 
Ha,  et  utendum  ilhs,  vel  eis  imperandum, 
quantum  capacia  sunt,  vel  ea  cogendo,  vel 
etiam  interficiendo,  si  opus  sit,  et  quanquam 
hffic  omnia  non  eadem  facihtate  et  modo  possit 
Iiomo  exequi  in  omnia  animalia,  quia  multa 
sunt  viribus  fortiora  et  naturahter  ferocia,  et 
quse  non  solum  resistunt  homini,  sed  etiam 
illum  aggrediuntur  et  vincunt :  nihilominus 
ratione,  arte  et  inchistria  homo  vincit  omnia 
tam  terrestria,  quam  aquatilia  et  volatilia,  et 
qutedam  mitigat:  alia  quodammodo  instruit, 
juxta  eoriim  capacitatem,  vel  ad  suam  utilita- 
tem,  vel  ad  jucunditatem:  aha  vero  occidit, 
vel  ad  suos  usus,  vel  ne  aliis  noceant,  et  sic 
dixit  Jacobus  in  sua  Canouic,  cap.  3 :  Omnem 


580 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTL^. 


naturam  lestiarum  volucrum,  et  serpentum  cce- 
terorumque  clomari,  et  clomitam  esse  a  natura 
humana,  et  explicat  eleganter  Basilius,  liomilia 
deeiraa  in  Genesim^  et  Gregorius  Nissenus_, 
Orat.  in  verba  illa :  Faciamus  Jiominem  ad 
imaginem  et  similituclinem,  eXc,  et  libro  de 
Opificio  mundi,  capite  septimo^  et  attigit  Au- 
gustinus^  lib.  9^  Genes.  ad  litter.^  cap.  14,  et 
lib.  83;,  Quaist.  queest.  13.  Igitur  lianc  totam 
potestatem  vocamus  pliysicam,  quia  non  con- 
sistit  in  peculiari  jure  dominandi,  aut  utendi, 
quod  statim  explicabimus,  sed  in  naturali  in- 
dustria  et  efficacia,  quam  homo  tum  per  vires 
corporiS;,  tum  maxime  per  discursum  et  ratio- 
nem  exercere  potest.  Unde  etiam  dici  potest 
hffic  potentia  executiva,  quse  ad  proprium  do- 
minium  non  sufficit^  nam  Angelus  similem 
potestatem  et  majorem  habet  in  homines,  et 
non  propterea  naturale  dominium  in  illos  ha- 
bet,  imo  etiam  unus  homo  in  aUum  similem 
potestatem  exercere  valet,  etiamsi  dominus 
ejus  non  sit,  cpiando  non  jure^,  sed  facto  tan- 
tum  id  potest. 

9.  Secunclmn  est  jus  seu  potestas  moralis. 
—  Unde  secundo  requiritur  ad  dominium  jus 
utendi  dicta  potestate,  quod  jus  potestatem 
moralem  merito  appellamus,  quia  non  addit 
homini  aliquam  entitatem,  vel  qualitatem,  sed 
solam  moralem  facultatem,  ut  hcite  et  sine 
alterius  injuria  possit  uti  rebus  illis^  quarum 
est  dominus.  Hoc  ergo  jus  habuit  etiam  homo 
ex  vi  suse  creationis,  estque  illi  naturale  res- 
pectu  inferiorum  animalium,  quia  et  naturaU- 
ter  sunt  propter  hominem,  et  illis  nulla  injnria 
fiei-i  potest  in  quocumque  illorum  usu,  et  ideo, 
pura  hominis  iuspectanatura^hcitum  ei  est  uti 
his  animalibus  in  quemcumque  honestum  u- 
sum.  Dices,  hsec  animaha  principahter  sunt 
sub  dominio  Dei :  ergo  non  potest  homo  ex  vi 
suai  natura3  liabere  proprium  jus  uteudi  ihis 
suo  arbitrio  nisi  pecuhari  Dei  beneficio  ilh  do- 
netur.  Respondemus,  verum  quidem  esse  lioc 
dominium  ex  dono  Dei  homini  competere :  ni- 
hilominus  tamen  naturale  dici,  quia  naturam 
ipsam  consequitur,  estque  ei  quodammodo  de- 
bitum,  et  usus  ejus  naturahter  hcitus  est,  nisi 
speciahter  proliibeatur.  Sicut  fuisset  hcitum 
Adamo  edere  de  hgno  scientise  boni  et  mali, 
nisi  ei  fuisset  specialiter  prohibitum.  Unde 
etiam  Aristoteles  i,  Politicor.,  c.  5^,  dixit,  na- 
turam  omnia  inferiora,  hominum  gratia,  fe- 
cisse,  et  ideo  venationem,  piscationem,  et  om- 
nem  aham  similem  rerum  acquisitionem  ex 
natura  rei  justam  esse.  Quod  optime  ex  ipso 
uaturse  ordine  et  convenienti  Dei  providentia;, 


naturah  perfectioue  hominis  supposita,  expU- 
cat  D.  Thomas,  dicta  q.  96,  art.  1 . 

10.  Prolatur  jam  tertium  memlrum  asser- 
tionis  ratione  D.  Thomce. — Tertio  probandum 
superest,  aliquod  majus  dominium  habuisse 
Adamum  in  sfcatu  innocentise,  quam  post  pec- 
catum  habeat.  Ratio  autem  est,  quia,  ut  ait 
D.  Thomas,  dicto  art.  \,  ad  quartum  in  ultimis 
verbis,  omnia  animantia  timc  per  seipsa  ho- 
mini  obedivissent,  sicut  nunc  qusedam  dome!3- 
tica  ei  obediunt.  Sicut  ergo  ex  parte  anima- 
Uum  major  esset  subjectio,  quasi  divinitus  in- 
dita,  etiam  ex  partehominismajor  essetpotestas 
et  faciUtas  dominandi.  Quod  autem  tunc  ani- 
maUa  pecuUari  modo,  et  instinctu  perfecte  ho- 
mini  obedirent,  indicatum  imprimis  est  Genes. 
2,  quando  Deus  adduxit  omnia  animaUa  ad 
Adam,  ut  singuUs  nomina  imponeret,  quasi 
tradens  ihi  possessionem  eorum,  quorum  do- 
miuium  jam  dederat,  ipsisque  animantibus 
quodammodo  prcebens  pecuUarem  sui  domini 
cognitionem,  cui  ad  nutum  obedire  oportebat, 
ut  eleganter  expendit  Chrysostomus,  hom.  44, 
in  Genes.  Secundo,  erat  hoc  maxime  consen- 
taneum  perfectioni  illius  status,  iu  quo  ita  erant 
omnia  recte  ordinata,  ut  inferiora  perfecte  su- 
perioribus  obedirent,  quamdiu  homo  in  divina 
obedientia  persisteret:  et  ideo  sicut  inferior 
appetitus  in  ipsomet  homine  perfecte  subjectus 
erat  rationi,  ita  etiam  perfecte  essent  homini 
subjecta.  Tertio  etiam  erat  hoc  ahquo  modo 
necessarium,  ut  homo  sine  difficultate  et  labore 
posset  hauc  potestatem  et  dominium  exercere. 
INIaxime  vero  necessarium  erat,  ut  omnia  ani- 
malia  etiam  qute  ferocia  sunt,  quse  nunc  ab 
hominibus  timentur,  quia  ab  eis  Isedi  et  inter- 
fici  possunt;  in  iUo  statu  esseut  homini  man- 
sueta.  Nam,  ut  ait  Augustinus  14,  de  Civit., 
cap.  10:  In  illo  statu,  et  in  tanta  affluentia 
lonorum  nihil  timere  poterant  homines,  tel  do- 
lere,  uM  nec  mors  metuehatur,  nec  ulla  corporis 
onala  valetndo,  nec  alerat  quidquam^  quod  hona 
vohmtas  adipisceretur,  nec  inerat,  quod  carnem 
animumve  hominis  feliciter  viventis  offenderet. 
Unde  perfecta  heec  animalium  obedientia  ad 
donum  immortaUtatis  iUius  status  ex  parte 
pertinebat,  ut  homines  seciu-i,  et  sine  uUo  ti- 
more,  aut  soUicitudine  vivere  possint,  et  for- 
tasse  hoc  in  causa  fuit,  ut  Eva,  cum  ei  serpens 
loqueretur,  nihil  timuerit,  ut  inferius  latius 
dicemus. 

11.  Satisfit  tertio  argumento  posito  in  n.  3. 
Et  ita  responsum  est  tertife  difficidtati  in  prin- 
cipio  positee.  Jam  euim  exphcatum  est,  quo- 
modo  hcec  perfectio  dominii  ex  Scriptura  et 


CAP.  XVI.  AN  HOMO  IN  STATU  INNOCENTLfl  PECULIARE  DOMINIUM,  ETC. 


281 


Patribus^  aliisqne  ejus  expositoribus^  et  quo- 
modo  ex  natura  illius  statns  colligatur.  Qna- 
propter  licet  verba  cap.  9  Genesis,  et  Eccle- 
siast.  11,  magna  ex  parte  similia  videantnr^ 
nihilominns  cnm  proportione  utrinsqne  statns 
intelligenda  sunt.  Nam,  nt  bene  notavit  Caje- 
tanns^  subjectio  animalium  in  utroque  statu 
naturalis  est^  tamen  in  execntione,  seu  in  mo- 
do  obedientise  aliquid  supernaturale  erat  in 
statn  innocentiae,  quia  nunc  est  cnm  aliqna 
contradictione  et  repngnantia,  tunc  autem 
nihil  homini  repugnaret,  quod  ei  naturahter 
debet  esse  snbjectnm,  ut  divus  Thomas  dixit, 
et  hoc  significatum  est  per  verba  illa  Sapien- 
tise :  Posuit  terrorem  illms  sufer  omnem>  car- 
nem,  quia  pecnhari  modo  fecit,  ut  omnia  ani- 
mantia  revererentur,  ac  timerent  hominem 
tanqnam  snum  praisidentem  et  dominum. 

12.  Aclinstantiam  contra  responsionem  idi- 
dem  factam.  —  Cnm  antem  instatnr,  quia  hoc 
fuisset  perpetuum  quoddam  miracnhim :  res- 
pondemus,  si  miracnhim  dicatnr,  qnidquid  est 
quoad  modum  supernaturale,  vernm  qnidem 
esse,  privilegium  ihud  supernatnrale  fnisse, 
tanqnam  naturae  non  debitum.,  nec  conseqnens 
puram  natnram  ipsornm  animahum.  Nihilo- 
minns  tamen  tnnc  non  potnisset  vocari  mira- 
cnhim,  qnia  non  esset  rarnm.,  nec  prseter  com- 
mnnem  et  consnetam  legem  ihius  statns.  Nunc 
antem  postquam  ihud  pecuhare  donnm  per 
peccatnm  amissnm  est,  quando  per  specialem 
gratiam  ahqna  ejus  participatio  conceditur^ 
inter  miracula  computatur.  Modum  autem  in- 
sinuat  D.  Thomas,  art.  1  et  h,  quia  animaha 
bruta,  qnamvis  rationem  non  habeant;  ahquam 
habent  a;stimationem  natnralem ,  quatenns 
cum  homine  in  sensitivis  facuUatibus  conve- 
ninnt.  Unde  qntedam  ihorum  quemdam  natu- 
ralem  instinctum,  vimbram  prndentise,  vel  artis 
pree  se  ferentem  habent,  ut  grues,  et  apes,  et 
simiha,  aUa  vero  usu  et  consuetudine,  vel  ah- 
qnah  instrnctione  mitigantur,  et  quodammodo 
famiharia  et  obsequentia  homini  fiunt.  Qnid- 
quid  ergo  potest  in  his  animalibus  consnetu- 
dine  acquiri  vel  perfici,  potnit  Deus  pecuhari 
instinctu  (nt  ita  dicam)  quasi  per  accidens  in- 
fuso,  eis  tribuere.  Non  qnidem  per  mhceren- 
tem  habitnm^  nt  probabihus  videtur,  sed  per 
providentiam  pecuharem  inducendo  phanta- 
siam  bruti  ad  eam  apprehensionem,  et  appeti- 
tnm  ejus  ad  eam  inclinationem ,  qnse  ad  pa- 
rendnm  homini  sine  contrarietate,  vel  repu- 
gnantia  magis  esset  accommodata. 

13.  Circa  froximam  assertionem  diiMmn 
primum. — An  dominium  hominis  extendatur  ad 


omnia  animantia. —  NonnnUa  vero  dubia  circa 
hanc  partem  interrogari  possunt.  Primum  est, 
an  hsec  assertio  generahter  posita  de  anima- 
hnm  snbjectione  ahqnam  patiatnr  hmitatio- 
nem.  Qnod  dubium  movetur  propter  Theodo- 
retum,  qni  in  qneestione  vigesima  in  Genes. 
dixit,  non  universa  animaha  propter  hominem 
creata  esse,  excipitque  cete  illa  grandia  et  feras 
terrestres,  et  conseqnenter  dicit,  in  hsec  non 
esse  datam  homini  potestatem.  Alioqui  enim 
ait,  eorum  quoque  nomina  addita  fnissent. 
Hanc  vero  sententiam  merito  refelht  Pererins, 
hb.  A,  in  Genes.  Et  improbatur  primo  ex  ver- 
bis  Scriptur»,  quce  valde  generalia  sunt,  Ge- 
nes.  1  et  9,  et  Eccles.  17,  et  Psalm.  8,  qnornm 
locorum  verba  supra  adducta  sunt,  et  Jacobns 
in  sua  Epistola,  c.  3,  generatim  dicit:  Omnis 
natura  lestiarum,  et  volucrum,  et  serfentum, 
et  cceterorum  domantur,  et  domita  sunt  a  natura 
Jmmmia.  Secundo,  qnia  Scriptnra  in  ahis  locis 
docet  omnia  esse  creata  propter  hominem  e- 
tiam  coelum  ipsnm  et  terram,  uti  Moyses  ait, 
Deuter.  4,  et  Paulus  \,  ad  Corinth.  3,  dixit, 
Omnia  vestra  sunt,  sive  mundus,  etc.  Tertio, 
quia  homo  omnibns  ihis  animahbus  domina- 
tur,  quee  potest  capere,  et  domare,  vel  mau- 
snefacere,  vel  interficere,  sed  hoc  potest  liomo 
facere  et  pliysice,  sen  cum  etfectn,  et  morah- 
ter,  seu  licite  etiam  circa  feras  terrge,  et  circa 
cete  grandia,  sen  balenas  maris :  ergo  omuibus 
sine  exceptione  dominatur.  Argnmentum  snm- 
ptum  est  ex  Angustino,  dicto  hb.  9,  Gen.  ad 
lit.,  c.  14,  diccnte,  datnm  esse  homini  uon  so- 
Inm  pecora  et  jnmenta,  sed  etiam  scevas  feras, 
et  mansuetas  facere,  et  eis  mirabihter  impe- 
rare,  potentia  rationis,  et  non  corporis  valeat, 
ubi  cnm  potestate  dominandi  feras,  potestatem 
etiam  imperandi  conjnngit,  et  satis  significat, 
potestatem  esse  universalem.  Quam  expressius 
docnit  Basihus,  hom.  10,  in  Exaem.,  ubi  etiam 
cetorum,  seu  balenarum,  ac  leonum  specialem 
mentionem  facit.  Denique  experimento  etiam 
hoc  comprobatnr,  quapropter  sine  nllo  fnnda- 
mento  exceptio  iha  facta  est.  Nec  ratio  insi- 
nuata  a  Theodoreto  est  ahcujns  momenti,  quia 
Dens  in  verbis  snis  nuUnm  animal  in  specie 
nominavit,  sed  usus  est  verbis  indefinitis,  vel 
distribntis,  dominamini  inscihts  maris,  inter 
quos  balenae  continentur,  et  ^miversis  animan- 
tidus,  quce  moventur  super  terram,  in  quibus 
etiam  ferse  comprelienduntur. 

14.  Dubium  secundum  an  dictum  dominium 
extendatur  ad  alia  praHer  InUa.  —  Resolutio 
quoad  res  infra  Iruta.  —  Secundo  interrogari 
potest,  an  hoc  dominium  hmitandum  sit  ad 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTI.^. 


282 

animalia.  Videtnr  enim  hoc  significari-,  cum 
specialiter  dicitur^  dominamini  piscihcs  maris, 
etc,  nam  cum  hoc  dominium  sit  ex  dono  Dei 
solum,  videtur  cadere  in  res  illas,  quas  ipse 
expressit.  Respondeo,  ex  rehus  a  brutis  ani- 
malibus  distinctis^  qusedam  sunt  imperfectio- 
res  illis,  ut  plantse,  et  aha  mixta  inanimata, 
vel  elementia :  ahEe  sunt  perfectiores,  ut  ho- 
mines  vel  Angeh.  De  prioribus  certum  est, 
comprehendi  sub  dominio  non  sohim  speciali- 
ter  pertinente  ad  statum  innocentise,  sed  etiam 
communi  et  connaturah  humanse  naturee,  ita 
docet  D.  Thomas,  d.  art.  2.  Quod  probat  primo 
ex  verbis  Gen.  1 :  Ji^t  prcesit  universce  creatu- 
rce.  Qua3  verba  nunc  in  vulgata  legunturj^rr^- 
sit  universce  terra^ :  et  iterum,  Replete  terram  et 
suhjicite  eam.  Unde  Gregorius  Nissenus,  hb,  de 
Opific.  homin.,  cap.  3,  dicit^  homini  claium.  esse 
imperitmi,  cum  in  onaris  pisces,  tum  in  terrce 
helluas,  aerisque  volucres,  in  jumenta,  in  ter- 
ram  denique  universam .  Si  ergo  terra  hominis 
dominio  tradita  est,  etiam  omnia,  quse  ex  illa 
generantur.  Deinde  hsec  omnia  sunt  facta  prop- 
ter  hominem,  et  ad  ilhus  usum,  vel  immediate 
data  sunt,  vel  mediate,  quia  plantfe  datse  sunt 
cunctis  animantibus  terrse,  ut  habeant  ad  ves- 
cendura :  ergo  si  animantia  sunt  sub  hominis 
potestate,  muho  magis  plantte,  eademque  ratio 
est  de  cseteris  rebus  inferioribus.  Notat  autem 
D.  Thomas  aliter  exercere  hominem  dominium 
eirca  animaha,  quam  circa  inferiora,  nam  ani- 
mahbus  dominatur  aliquo  modo  imperando, 
quia  cum  illa  sint  capacia  cognitionis  et  me- 
moria3,  ac  experientia^,  possunt  signis  et  nuti- 
bus  excitari  et  assuefieri,  ut  obediant,  atque  ita 
potest  homo  ahquo  modo  ihis  imperare.  Circa 
ahas  vero  res  homo  exercet  dominium  tantum 
ihis  utendo,  et  executione  potius,  quam  impe- 
ria.  Etfortasse  propter  lianc  causamexpressius 
fuit  declaratum  dominium  in  animantia,  quam 
in  ceeteras  res  inferiores,  vel  etiam  quia  domi- 
nium  circa  animantia  erat  in  iho  statu  ahquo 
modo  supernaturale:  circa  res- vero  inferiores 
naturale  suflQciebat.  -'  oiJqyix;.  ;.,:,.;;._ 

■  13.  Resolutio  quoad  res  supra  liominem,  id 
est,  Angelos.  —  De  rebus  autem  superioribus, 
ut  sunt  Angeh,  nulla  est  qu«stio,  n-am  certum 
est,  neque  humanum  dominium  ex  natura  rei 
ad  Angelos  extendi,  cum  ihi  sint  ahioris  ordi- 
nis  et  naturee,  neque  etiam  speciali  privilegio 
primo  homini  concessurn  esse.  Quia  neque  hoc 
alicubi  legitur,  neque  est  divinse  providentise 
consentaneum,  quia  Deus  servat  convenientis- 
simum  ordinem  providentise  sua?,  inferiora 
per  superiora.  gubernandoy  Unde  hcet  in  statu 


innocentioe  muUa  facerent  Angeh  in  subsidium 
hominum,  in  iis  potius  Deo,  quam  hominibus 
ministrabant,  vel  etiam  ut  superiores,  inferio- 
res  juvabant,  sicut  etiam  nunc  faciunt. 

d6.  Qij.oad  res  cequales  homini  videtur  eiiam 
datiim  dominium.  —  Resolutionis  pars  una.  -- 
De  sequahbus  vero,  id  est,  de  hominibus  inter 
se,  an  homini  datum  sit  dominium  in  ahos 
homines,  dubitari  potest,  tum  quia  iUud  fun- 
damentum  dominii,  quod  est,  factum  esse  ho- 
minem  ad  imaginem  Dei,  ad  dominium  supra 
homines  extenditur,  tum  etiam,  quia  tale  do- 
minium  est  hTimana^  naturte  consentaneum,  et 
potuit  esse  in  statu  innocentise  necessarium 
ad  hominis  indemnitatem,  ut  neque  ab  ahis 
hominibus  detrimentum  ahquod  pati  posset, 
sicut  de  feris  dicebamus.  Sed  quia  hoc  domi- 
nium  de  facto  non  fuit  in  usu  in  illo  statu, 
ideo  quffistio  hsec  mehus  et  plenius  infra  trac- 
tabitur,  exphcando,  quahs  futurus  esset  ihe 
status  si  Adam  non  peccasset ;  pendet  enim  ex 
ahis,  quae  prius  dicenda  sunt,  et  ideo  nimc 
breviter  dicimus,  nuUum  pecuhare  dominium 
in  ahos  homines  datum  esse  Adamo  in  iUo 
statu,  pra^ter  ihud,  quod  naturale  est,  vel  qua- 
tenus  ahquo  modo  tale  esse  potest,  quia  nihil 
ahud  cum  fundamento  affirmari  potest,  cum 
scriptum,  aut  revelatum  non  sit,  neque  ex 
ahis  conditionibus  status  innocentias  necessa- 
rio  sequatur.  Accepit  igitur  capacitatem  hujus 
dominii,  nam  hsec  naturahs  est,  et  iha  tantum 
probatur,  ex  verbis,  ad  imagiiiem  et  similitu- 
dinem  nostram. 

17.  Pars  altera. — Deiude  accepit  potestatem 
superioris  in  uxorem,  quse  potestas  ahquod 
genus  dominii  est,  et  est  suo  modo  naturale 
jus,  quoniam  vir  caput  est  mulieris,  ut  ait 
Pauhis  ad  Ephes.  5,  et  ideo  monet,  ut  muher 
subdita  sit  viro,  ad  Colos.  3,  et  idem  habetur 
1,  Petrus  3,  quod  jus  sine  dubio  naturale  est, 
unde  etiam  in  statu  innocentiffi  servatum  est. 
Neque  contra  hoc  obstat,  quod  post  peccatum 
dictum  est  mulieri,  suh  viri  ■potestate  eris: 
quasi  iha  fuerit  poena  peccati,  et  non  ex  pri- 
maria  institutione  naturae;  respondet  enim 
Augustinus,  hb.  1 1 ,  Gen.  ad  ht.,  c.  37,  signifi- 
eatam  ibi  esse.  ser^itutem  quamdam,  quffi  est 
Gujusdam  conditionis,  potins  quam  dilectionis, 
et  in  hoc  sensu  ait,  maritum  habere  dommium 
in  mulierem,  quod  own  meruit  natiira,  sed 
culpa,  et  Rupertus,  hb.  3,  in  Gen.,  cap.  21^ 
ponderat,  non  solum  dixisse  Deum,  sid)  viri 
potestate  eris,  sed  etiam  addidisse,  ipse  clomi- 
nahiiur  tui ,  quod  ahquid  amplius  indicat, 
uempe  necessitatem  quamdam  pareudi.  Quod 


CAP.  XVII.  AN  PRIMUS  HOMO  IN  STATU  GRATI^  CREATUS  FUERIT,  ETC. 


283 


nos  scliolastico  more  cxplicare  possumns,  qnod 
in  statu  innocentice  fuit  mulier  sub  potestate 
directiva  viri,  propter  peccatum  vero  facta  est 
sub  potestate  coerciva^  et  fortasse  non  solum 
vohiit  Deus  declarare  legitimam  potestatem 
viri  in  uxorem,  sed  etiam  preedicere^  cjnam 
molesta  et  incommoda  saepe  futura  erat  mulie- 
ribns  illa  snbjectio  in  natura  lapsa.  Nam  per- 
missio  hnjns  mali  poena  peccati  esse  potuit. 
Quod  potest  a  simili  explicari  ex  1,  Regum  8, 
ubi  Samuel  jus  regis  exphcuit^  nou  tantum 
potestatem,  sed  etiam  abusus  ejus  indicando. 
18.  Assertio  tertia  hipartita  jier  qiiam  satis- 
fit  oppositis  in  mm.  4.— Tertio  dicendum  est^, 
dominium  hominis  super  animantia  quantum 
ad  usum  aliquo  modo  majus  esse  post  pecca- 
tum^  quam  antea^  quamvis  prius  fuisset  nobi- 
hus  et  perfectius.  Exphcatur^  quia  in  slatn 
innocentise  non  indigeret  homo  usu  anima- 
hum  ad  sustentationem  vitse^,  quia  ex  fruc- 
tibus  terrae  sufficienter,  et  sine  solhcitu- 
dine,  ac  labore  sustentaretur.  Item  non  ute- 
retnr  homo  lana^  ant  pelhbus  animahum  ad 
corporis  tegnmentum,  quia  in  eo  statu  vesti- 
bns  non  indigeret.  Item  neque  uteretur  ani- 
mahbus  ad  vehicuhim^  ut  ait  D.  Thomas, 
dicta  qusest.  91^  propter  corporis  robur^  et 
qnia  fortasse  non  muUnm  peregrinaretur^  ne- 
que  cum  labore^  et  defatigatione  corporis  ni- 
mium  ambularet.  In  his  ergo  usibns  excecht 
nunc  usus  liujus  dominii  in  hominibus  lapsis. 
At  vero  altera  pars  declaratnr,  quia  homines 
uterentnr  his  animahbus  vel  ad  usum  scientise,^ 
vel  ad  elevandam  mentem  in  Denm,  et  lan- 
dandum  ihnm  ex  ihorum  cognitione,  et  con- 
sideratione,  vel  ad  honestam  animi  recreatio- 
nem  et  jncunditatem,  ut  D.  Thomas  eodem 
loco  docet.  Hic  autem  usus  ex  suo  genere  no- 
bihor  est,  et  in  illo  statn  ahiori  modo  exerce- 
retnr.  Quod  intehigendum  est  ex  vi  status,  et 
communiter,  seu  regnlariter  loqnendo  :  nam 
per  auxiha  divina^  gratiee  fortasse  datum  est 
ahquibus  liominibns  inhocstatu  natnrse  lapsce, 
ut  in  hoc  usu  creatnrarnm  mnhos  etiam  ho- 
mines  status  innoceutise  excesseriut.  Ex  his 
vero  oriebatur  queestio,  an  in  statu  innocen- 
tice  futnrus  fuisset  usus  carnium.  Item  an  fu- 
tura  essent  particularia  dominia,  et  rernm 
divisio.  Sed  hsec  tractabuntur  melius  infra 
lib.  5,  exphcando  totum  illuni  permanentem 
statum  sub.illa  hypotliesi,  si  primi  homines 
non^  peccarent,  nunc  enim,  ut  dixi,  sohim  de 
statn  piimorum  hominnm  agimus. 


CAPUT  XYII. 


UTRUM  PllIMUS  HOMO   IN    STATU  GRATIjE    CREATUS 
FUERIT. 

1 .  Introductio  sequentiiim  qucsstiommi.  — 
Hactenus  solum  explicuimus  naturales  perfec- 
tiones,  quas  homines  in  creatione  sua  accepe- 
runt,  et  quEedam  dona,  seu  beneficia  Dei  illis 
super  addita  ad  supplendos,  vel  cavendos  ah- 
qnos  defectns,  homini  in  pura  natura  spec- 
tato  connaturales ,  qute  dona  homini  dari 
posseut,  ilhsqne  indigeret,  etiamsi  ad  super- 
natnralem  finem  et  gradum  non  elevare- 
tur.  Imo  etiam  de  facto  aliqni  theologi  pu- 
tant,  ita  fuisse  hominem  creatum  in  statu, 
quem  vocant  integritatis,  et  innocentiee  natu- 
rse,  sine  intrinseca  elevatione  ad  statum  gra- 
tiee,  quamvis  negent  ex  divina  intentione,  seu 
ordinatione  Dei  extrinseca  ad  supernaturalem 
finem  fuisse  creatum.  Qnia  veroad  ihnm  finem 
non  pervenit  homo,  nec  pervenire  potest 
sine  habitibns,  et  actibus  gi^atiee  :  ideo  viden- 
dum  snperest,  an  etiam  hsec  snpernatnralia 
dona  primo  homini  collata  fuerint,  et  quando 
iha  receperit. 

2.  Suppositio  acl  prcesentis  capitis  resolzotio- 
nem  certa  ex  fide. — Stahilitur  exConcilioAratc- 
sicano. — Ex  Tridentino.  —  Ex  Patrihus. — 
In  quo  puncto  imprimis  supponimns  tanquam 
de  fide  certum,  Adam  ante  lapsum,  gratiam 
sauctificantem  habuisse,  ita  videtura  perte 
docere  Concilinm  Aransicanum  II,  chcens  in 
can.  '19  '.NaUira  Jmmana  etiam  si  in  illa  inte- 
gritate,  in  qua  est  condita  permaneret,  nullo 
modo  seipsam  creatore  suo  non  adjuvante,  ser^-^- 
varet:  Unde-  cum.  sine  gratia  Dei  salutem 
non  possit  custodire ,  quam  accepit,  quomodo- 
sine  Dei  gratia  pnterit  reparare,  quodperdidit. 
Igitur  ante  lapsum  liabuit  natura  hnmana  in 
primo  patenre  sahitem  gratiffi.  Idem  definire 
videtur  Concihum  Tridentiiium,  sessione  qnin- 
ta,  can.  1,  ubi  sic  incjnit  :  Siquis  non  confi- 
tetur  priwum  homincm  Adam  cummandatum 
Dei  ioi  Par'adisi  fiuisset  transgressus  siatvn 
sanctitatcm  et  §ustitiam,-in~qua-conslitusfwe-^ 
rat,  amisisse,  etc,  anathema  sit.  Ubi  particida 
constilutus,  in  rigore  non  significat  idem  quod 
conditus,  sen  creatus,  sed  solnm  indefinite, 
qnod  ante  peccatumjamesset  gratiam  adeptus. 
Sicut  in  can.  2,  subjungit  Adam  acceptam..a 
Deo  sanctitatem  et  justitiam,  perdidisse,  et 
sess.  6,  c.  7,  dicit  homines  in  justificatione 
accipere  veram  ,  et  Christianam  justitiam, 
^uam  Adam  sua  inohedientia  sihi ;  et  nohis  per~ 


284 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTI^, 


didit,  et  lisec  fiiit  antiqua,  et  communis  Pa- 
trum  traditio,  ut  constat  ex  Augustino,  1.  6, 
Gen.  ad  litt.,  c.  2-4^  ubi  ait,  nos  renovari  per 
Cliristum,  quia  recipimus,  quod  perdidit  pri- 
mus  homo  :  et  infra  :  Renotiamur  ergo  spiritu 
mentis  nostrce  secundum  imaginem  ejus,  qui 
creavit  nos,  quam  peccando  Adam  perdidit,  id 
est,  deform.avit  gratiam  amittendo .  Unde  addit 
c.  26 :  Vide  ergo  quid  sequatur  ;  Induite  novum 
hominem.,  qui  secundum  Deum  creatus  est  in 
justitia  et  sanctitate  veritatis  :  ecce  quodper- 
didit Adamper peccatum.  Etl.  14,  deCiv.,  c.  10, 
describens  statum  primi  hominis  ante  pecca- 
tum  dicit,  in  eo  fuisse  amorem  imperturlatum 
in  Beum,  et  devitationem  tranquillam  peccati, 
ac  denique  habuisse  cujusdam  felicitatis  sta- 
tum  :  et  Ub.  de  Correp.  et  Grat.,  c.  11.  Quid 
ergo  :  Adam  non  Jiahuit  gratiam  :  imo  vero  ha- 
luit  magnam,  etUb.  11,  Gen.  ad  litt.,  c.  13, 
post  peccatum  intrinsecus  gratiam  deserente, 
et  idem  1.  4,  contr.  Jul.,  c.  16,  et  aUa  loca  in 
sequenti  puncto  referemus. 

3.  Sic  etiam  Ambrosius,  1. 6,  Exaemer.,  c.  7, 
Illa  (inquit)  anima  a  Deo  pingitur,  quw  haTiet 
in  sevirtutum.  gratiam  remtentem,sple)idorem.- 
que  pietatis.  Illa  anima  hme  picta  est,  in  qua 
est  splendor  glorvB,  et  paternce  imago  substan- 
tice.  Secundum  hanc  iinaginetn,  qua;  refulget, 
pictura  pretiosa  est  Adam  ante  peccatum,  et 
1.  4,  Epist.,  ep.  30,  ad  '$)Qh\n\\m.,  Adam  (inquit) 
ante  peccatum  nudus  erat,  sed  fmdum  se  ncscie- 
hat,  quia  erat  indutus  virtutihus,  et  Epist.  11, 
ad  eumdem.  Solus  erat  Adam,  et  non  est  prcB- 
varicatus,  quia  mens  ejus  adlicerelat  Deo,  et 
Hb.  de  Parad.,  c,  13,  de  primis  hominibus  ait, 
Ante  peccattmi  nudi  erant,  sed  non  sine  virtu- 
tum.  integumentis ,  ethb.  de  Noe  et  Ai^c,  c.  30, 
Aclam  (inquit)  reus,  amictu  sapientioe  et  justi- 
tice  mandatorum.  ccelestium  prwvaricatione  mc- 
datus,  nudum  se  vidit,eic.,  et  1.  2,  Ep.,ep.  13, 
ad  Marcel.  de  Adamo  inquit  :  Agnoscis  esse  te 
nuduin,  quia  lona  indumenta  fidei  perdidisti, 
et  infra  dicit  amisisse  peccaudo  incolatum  Pa- 
radisi,  gratiam.  Christi,  et  simiUa  habet  lib. 
dc  EHa  et  Jejunio,  c.  4,  1.  7,  in  Luc,  c.  10, 
expUcando  parabolam  de  homine,  qui  incidit 
in  latrones,  qui  despoliaverunt  eum  semivivo 
relicto.  Quamexphcat  deAdamo,  quiinoffensa 
leatitudine  fruehatur,  priusquani  incideret  in 
latrones,  id  est,  ut  exponit,  Angelos  teneira- 
rum.  qtti  despoliant,  quw  accepinms  indumenta 
gratice  spiritualis,  et  adjungit,  Cave  ergo  ne 
ante  nuderis,  sicut  Adam  nudatus  est.  Item 
Cyprianus,  1.  de  Bon.  patient.,  dicit  :  consum- 
mari  nos  ccelesti  nativitate  reparatos  si  simili- 


tudo  divina,  quam  peccato  Aclam  perdiderat, 
onanifestetuT ,  et  luceatin  nolis,  ubipersimiU- 
tudinem  divinam  gratiam  intelUgit,  sicut  multi 
aUi  Patres  exponunt  verba  iUa,  Faciamus  ho- 
minem  adimaginem  et  similitudinem  nostram, 
sciUcet,  ad  imaginem  per  naturam,  et  simiU- 
tudinem  per  gratiam.  Unde  inferius  circa  fi- 
nem  Ubri  iterum  inquit  :  Adarn  contra  cceleste 
prccceptum  cili  lethalis  impatiens  in  mortem 
cecidit,  nec  acceptam  divinitus  gratiam  patie?i- 
tia  custode  servavit.  Idem  sentit  TertuUianus, 
Ub.  de  Patient.,  c.  5,  dicens  de  Adamo,  Inno- 
censerat,  etDeo  deproximo  amicus,  et  Paradisi 
colonus.  Preeterea  Irenaeus ,  lib.  3  ,  contra 
hseres.,  cap.  10,  in  eodem  seusu  dixit  Christum 
sahitem  nobis  praestitisse,  nt  quod  perdidera- 
mus  in  Adam,  id  est,  secundum  imaginem,  et 
simiUtudinem  esse  Dei,  Uoc  in  Cliristo  Jesu  re- 
ciperemus,  etc.37,  clariusdicitamisisse  Adam 
per  inobedientiam  quam  habuit  ab  Spiritu 
sanctitatis  stolam.  Quod  prius  significavit  Dio- 
nysius,  c  3,  de  Eccl.  hierarch.,  in  tertia  ejus 
parte  versus  finem,  et  sic  etiam  dixit  BasiUus, 
Ub.  de  Spiritu  sanct.,  c  15,  quod  per  Spiritum 
sanctum.  datur  in  Paradisum  restitutio.  Et 
prius  dixerat,  Christum  venisse,  ut  homo  vete- 
rem  illam.  adoptionem,  qua  injus  filiorum  asci- 
tus  fuerat,  recipiat.  Ubi  sine  dubio  veterem 
adop)tionem  vocat  eam,  quee  in  Adamo  primi- 
tus  factaest.  Et  sic  etiam  dicit  CyriUus,  1.  1,  in 
Joan.,  cap.  15.  Adam  propter  transgressionem 
gratia  fuisse  nudatum,  et  Anastasius  Synaita, 
1.  10,  in  Exaemer.,  dicit,  Adam  ante  transgres- 
sionem  fuisse  tottim  lucidum,  Deiformem,  et 
imaginem  quamdam  Deo  similem.  Quas  perfec- 
tiones  uon  nisi  gratia  sanctificans  animse  prse- 
bet,  et  Moyses  Barcepha,  1.  de  Parad.,  p.  1, 
c.  uU.,  non  longea  principio  quatuordecim  be- 
neficia,  ques  Deus  Adamo  in  Paradiso  contuUt, 
numerat,  ex  quibus  nonnuUa  donum  gratiee 
indicaut,  nam  in  6,  ait :  Admisit  ipsum  veluii 
in  suam  familiaritatem,  ut  ea  sese  pro  arlitrio 
ollectaret,  meditationihus ,  co7ite7nplationihusque 
divinisvacans  etindulgens,  et  iu  8,  quod  maxi- 
ma  ipsimisapieoitiaioiduit.Etin  9  quodprophe- 
tiw  dona  in  ipsiim  contulit.  Nam  Ucet  hgec  dona 
interdum  separentur  a  gratia,  tamen  quando  ex 
pecuUari  favore,  et  benevoleutia  conferuntur, 
statum  gratise  supponunt  :  et  simile  est,  quod 
12,  loco  ponit,  dicens  :  Ita  ipsum  Adamum 
comparavit,  ut  animo,  et  ioitelUgentia  sua,  An- 
gelis  esset  familiaris.  Unde  Chrysostomus , 
homil.  16,  in  Gen.,  dicit,  hominem  in  Para- 
diso  habuisse  angelicum  quamclam  statum,  et 
mira  gloria  fuisse  amictum,  et  hi  summo  fuisse 


GAP.  XVII.  AN  PRIMUS  HOMO  IN  STATU  GRATI^  CREATUS  FUERIT. 


285 


honore,  et  nihil  minus  prope  modum  Angelis 
ipsis  hahuisse.  Unde  et  Angehmi  terrestrem 
vocat^  quem  maliis  Angclus  invidit^  et  ideo 
magna  usus  est  machinatione,  ut  ipsum  gratia 
Dei  privaret  :  et  seepius  ibidem  repetit^  pro- 
pter  peceatum  fuisse  honore  onaximo  privatum, 
a  gratia  Dei  atalienatum,  et  supernce  gratice 
amictu  nudatum.  Et  in  sequenti  assertione 
plura  alia  referemus  non  soium  ex  Patribus^ 
sed  etiam  ex  Scriptura,  quse  hanc  partem  a 
fortiori  confirmant. 

4,  Stahilitur  denique  dicta  suppositio  ratio- 
ne  sumt,pta  ex  divince  provideniice  congnientiis. 
—  Ratione  solum  potest  hsec  veritas  ostendi 
ex  convenienti  ordine  divinse  providentise,  et 
imprimis  sumi  potest  argumentum  a  simih  ex 
providentia  circa  Angelos,  etiam  malos,  quos 
Deus  prius  in  gratia  constituit^  quam  pecca- 
rent^  ut  superiori  tractatu  1.  5,  c.  4^,  ostensum 
est  :  ergo  idem  credendum  est  fecisse  cum 
humana  natura.  Probatur,  consequentia^  tum 
quia  illam  ajquavit  angelicse  in  termino^  seu 
in  statu  patrise  quoad  substantiam  beatitudi- 
nis  :  ergo  debuit  etiam  aquare  in  vise  statu^ 
quoad  substantiam  gratise  :  tum  etiam  quia 
Hcet  natura  angelica  sit  excelleutior  natura 
humana^  est  magis  indigens,  et  ex  hac  parte 
debuit  magis  in  via  sanctificari ;  tum  denique 
quia  voluit  Deus  creare  hominem  in  quodam 
beatifico  statu^  quantum  viaa  ratio  patiebatur, 
sicut  etiam  Angelos  creavit^  ut  late  discurrit 
Augustinus,  in  hb.  11,  de  Giv.,  et  hb.  11,  de 
Gen.  ad  lit.,  quod  etiam  significavit  Glu^ysos- 
tomus  primum  hominem  appellando  Angelum 
terrestrem,  sicut  etiam  Nazianzenus  loco  sta- 
tim  citando,  alium  angelum  vocat.  Secunda 
congruentia  sumi  potest  ex  Augustino,  lib.  de 
Corrept.  et  Grat.,  cap.  lOetll,  ubi  ait.  Deum 
sic  ordinasse  Angelorum,  et  liominum  vitam, 
ut  in  ea  prius  ostenderet^  quid  eorum  hberum 
arbitrium,  deinde  quid  posset  suce  gratice  le- 
neficium.  Quod  necessarium  intelhgendum  est 
de  hbero  arbitrio  suBQcienter  per  gratiam 
instructo  et  adjuto,  ut  supra  dixi,  quia  sine 
gratia  nihil  potest  hberum  arbitrium  in  ordine 
ad  supernaturalem  finem.  Unde  in  initio  c.  11_, 
addit  :  Quid  ergo,  Adam  non  haluit  Dei  gra- 
tiam  ?  Imo  vero  hahuit  magnam.  Ut  ergo  jus- 
tum  et  sequum  esset  experimentum  debuit 
hbero  arbitrio  adjungi  gratia  in  ipso  certa- 
mine,  seu  in  statu  viee.  Unde  consequenter  ait 
Augustinus  :  Islam  gratiam  non  haluit  homo 
primus,  qua  nunquam  velletessemalus,  sedsane 
haluit,  in  qua  si  permanere  vellet,  nunquam 
malus  esset,  et  sine  qua  etiam  cum  lihero  arbi- 


trio  lonus  esse  non  posset,  et  infra  :  ISfec  ipsum 
ergo  Deus  sine  siia  gratia  esse  voluit,  quam  re- 
liquit  in  ejus  lihero  arhitrio,  ciuoniam  liherum 
arhitrium  ad  malum  sufficit,  ad  honum  autem 
nihil  est,  nisi  acljuvetur  ah  omnipotenti  hono. 
Et  hancrationem  indicavit  Tertnllianus,  1.  2, 
contra  Marcio.  cap.  5,  dicens  :  Hunc  statim 
(scilicet  primi  hominis)  confirmavit  etiam  ipsa 
lex  tunc  a  Deo  posita,  non  enim  poneretur  lex 
ei,  qui  non  haheret  ohsequiuon  dehitum  legi  in 
sua  potestate.  Unde  licet  prsecipue  intendat 
probare  potestatem  liberi  arbitrii,  quia  vcro 
liberum  arbitrium  sine  gratia  non  sufficit, 
idem  consequenter  de  gratia,  ratio  probat.  Pos- 
set  autem  quis  dicere,  rationem  hanc  recte 
probare  de  auxiliante  gratia,  non  vero  de  Iia- 
bituali  et  sanctificante.  Respondetur  auxilian- 
tem  gratiam  non  dari  connaturali  modo,  nisi 
ratione  habitualis,  et  sanctificantis  gratise 
praeexistentis,  et  consequenter  non  dari  per  se 
loquendo,  nisi  ratione  illius,  licet  aliquando 
ex  accidenti  detur  in  ordhie  ad  illam,  et  ideo 
in  prima  institutione  non  debuit  gratia  auxi- 
lians  a  sanctificante  separari. 

5.  Discutiturjam  pro  titulo  capitis  an  gratia 
fuerit  collata  Adamo  inprimo  instanti  creatio- 
nis.  Negant  Alensis  primo.  — Hoc  ergo  certo 
fundamento  supposito,  superest  dubium,  an 
hsec  gratia  fuerit  data  Adamo  a  primo  instanti 
creationis  ejus.  Potuit  euim  non  dari  in  primo 
instanti,  et  nihilominus  dari  ante  peccatum, 
quia  sufiiciens  tempus  intercessit.  In  hoc  ergo 
sensu  dixerunt  aliqui  theologi,  Adam  non 
fuisse  creatumin  gratia.  Ita  Alensis,  2,  p.  q.  91, 
membr.  1,  a.  1,  quamvis  membr.  2,  a.  1,  fa- 
teatur,  habuisse  gratiam  ante  lapsum.  Idem 
tenet  Magister,  in  2,  d.  24,  Bonaventura  in  2, 
d.  29,  a.  2,  q.  2,  cuminprima  dixisset,  fuisse 
in  gratia,  priusquam  peccaret,  et  idem  sentit 
ibi  Scotus,  q.  unica,  et  Marsilius  in  2,  q.  16, 
art.  6,  et  Richardus,  d.  21,  art.  1,  et  idem 
sentiunt  quasi  a  fortiori,  qui  negant,  Angelos 
fuisse  in  gratia  creatos.  Specialiter  JEgidius, 
in  2,  d.  4,  q.  1,  a.  4,  et  ibidem  Argentina,  q.  \, 
a.  2.  Citatur  etiam  Hugo  de  Sancto  Victore, 
lib.  1,  de  Sacr.,  p.  6.  Verumtamen  ille  in  c.  17, 
in  fin.  Nihil  temere  (ait)  definire  voUmus.  Lo- 
quiturque  non  solum  de  primo  instanti,  sed 
absolute  de  toto  tempore  illius  status,  de  quo 
minime  dubitare  debuit,  quamvis  de  primo 
instanti  res   dubia  sit. 

6,  Faverevidetur  Cyprianus. — Videturque 
huic  sententise  favere  Cyprianus,  ep.  74,  ad 
Pompei.  ubi  cum  dixisset,  hominem  uasci  per 
Baptismum,  et  in  manuum  impositioue  Spiri- 


286 


LIB.  111.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTI^. 


tum  sanctum  accipere-,  adclit:  Utspirihmijmi 
natus  accijnat  sicut  in  primo  homine  Adam  fac- 
ttm  est.Anteenim  Deus  eum  plasmavit,  ettunc 
insufflavit  in  faciem  ejus  ftatum  vitce,  neque 
enim  fotest  acctfi  spiritus,  nisi  prius  fuerit, 
qui  accipiat.  In  cjuibus  verbis  videtur  peculiari 
modo  exponere  verba  illa  Gen.  2.  Formavit 
igitur  Deus  hominem  cle  limo  terrce,  et  inspi- 
ravit  in  faciem  ejus  spiraculum  vitce,  et  factus 
est  homo  in  animam  viventem.  Nam  prima  ver- 
ba  intelligere  videtur  de  formatione  totius  bo- 
minis  integri^  et  capacis  Spiritus  saucti,  quod 
non  est^  nisi  homo  jam  constans  ex  rationali 
anima,  et  ita  in  secunda  verborum  parte  per 
spiritum  vitce,  gratiam  Spiritus  sancti  intelli- 
gere  videtur,  et  consequenter  necesse  est,  ut 
ultimam  partem  intelligat,  non  de  vita  cor- 
poris  animali,  sed  de  vita  spirituali  animai ;  et 
quod  ad  rem  prsesentem  facit^  necessarium 
putat;,  ut  prius  homo  extiterit;,  quam  Spiritum 
sanctum  reciperet :  ergo  sentit  non  accepisse 
primum  hominem  gratiam  in  eodem  instanti^ 
in  quo  creatus  est. 

7.  Favere  item  Augustinus. — At  vero  D.  Au- 
gustinus  13,  de  Civit.,  cap.  24_,  cpiamvis  illam 
non  probet  expositionem,  namspiracukim  vitae 
de  anima  rationaU,  et  de  vita  animali  rectis- 
sime  interpretatur,  niliilominus  in  hoc  con- 
cordare  videtur,  quod  in  illo  crcatiouis  instanti 
non  recepit  homo  spiritum  gratise,  sed  sohim 
spiritum  anima^  rationaUs,  et  inducit  illud 
Pauli  \,  ad  Gorinth.  IS.  Factus  est  primus 
homo  Aclam  in  animam  viventem,  novissimus 
Aclam  iti  spiritum  viviflcantem,  sed  non  prius 
quod  spirituale  est,  sed  quod  animale.  Et  cla- 
rius,  hb.  2,  de  Genes.,  contra  Manich.  cap.  8, 
ubi  eamdem  tradens  expositionem  de  infusione 
animae,  per  quam  homo  naturaliter  vivit,  ad- 
jungit:  JSJondum  tamen  spiritualeyn  hominem 
debemus  intelligere,  qui  fadus  est  in  animam 
viventem,  sedadhuc  animalem.  Tunc  enim  spi- 
ritualis  e/fectus  est,  cum  in  Paradiso,  hoc  est, 
in  leata  vita  constitutus ,  prceceptum  etiam  per- 
fectionis  accepit,  ut  verbo  Dei  consummaretur. 
Per  quee  verba  indicat,  Adamum  non  fuisse 
justificatum,  donec  in  Paradisum  translatus 
est,  prseterea  idem  Augustinus,  1.  11,  deCiv., 
c.  ii,  dicit.,  quantum  ad  spem  futurse  vitai 
justos  in  natura  lapsa  beatiores  esse,  quam 
fuerit  honio  in  statu  innocentiee,  quod  non  es- 
set  verum,  si  homo  in  statu  innocentias,  simul 
cum  ceeteris  donis  propriis  ilhus  status  gratiam 
etiam  habuisset. 

8.  F aciunt etiam  pro  eadem  parte  conjecturce. 
— Et  ex  his  testimoniis  possunt  conjecturaj. 


seu  congruentiffi  sumi.  Prima,  quia  oportuit 
opus  naturee  distingui  ab  opere  gratiai^  et  ideo 
prius  tempore  liominem  creari,  quam  justifi- 
cari.  Secunda,  cjuia  verisimile  est,  non  fuisse 
Adam  justificatum,  nisi  in  Paradiso,  quamvis 
extra  Paradisum  fuerit  creatus.  Tertia,  quia 
homo  adultus  non  justificatur  sine  propriisac- 
tibus  :  non  potuit  autem  Adam,  propter  im- 
pedimentum  corporis  animaiis,  statim  in  pri- 
mo  instanti  habere  simul  omnes  actus  ad  jus- 
tificationem  necessarios  j  ergo. 

9.  Assertio  affirmans  prolaMlior.  —  Prola- 
tur  primo  ex  locis  Scripturce.  —  Niliilominus 
probabilius  credimus,  Adam  fuisse  justificatum 
in  eodem  instanti_,  in  quo  fuit  creatus.  Hsec  est 
sententia  D.  Thomse,  1  part.,  qusest.  95,  art.  1, 
quam  omnes  Thomistse  sequuntur,  et  Albertus 
Magnus,  in  2,  d.  2-4,  art.  \,  et  ahi  ibidem,  et 
dist.  29,  idem  censent  in  hoc  puncto  in  primo 
homine,  quod  in  Angelis,  quos  supra  condi- 
tos  in  gratia  fuisse  ostendimus,  et  probatur 
primo  ex  verbis  illis  :  Faciamus  hominem  ad 
imaginem  et  similitudinem  nostram,  juxta  ex- 
positionem  Patrum,  qui  per  imaginem  intel- 
lectualem  naturam,  per  similitudinem  vero 
sanctificationem  gratia^  interpretantur,  quos 
in  superioribus  allegavimus  et  alios  statim  re- 
feremus,  nec  dici  cum  fundameuto  potest,  ho- 
minem  in  primo  instanti  factum  esse  ad  ima- 
giuem  in  actu  (ut  sic  dieam)  ad  similitudinem 
autem,  non  actu,  sed  aptitudine.  Hoc  enim 
gratis  fingitur  et  distinguitur,  cum  Deussequa- 
Hter  de  utraque  fuerit  locutus.  Item  frustra 
adderetur  ad  similitudinem,  propter  solam  ca- 
pacitatem^  quia  hsec  in  imagine  intrinsece 
continetur.  Ac  denique  cum  hoc  testimonium 
maxime  fundetur  in  expositione  Patrum,  illi 
certe  a^qualiter  docent,  hominem  simul  acce- 
pisse  imaginem  et  similitudinem. 

40.  Secundo  ad  hoc  probandum  utitm^  di- 
vus  Thomas  illo  Ecclesiast.  7  :  Deus  fecit  ho- 
minem  rectum,  ut  videre  Hcet  dicta  quasst.  95 
et  'lOO,  et  habet  magnum  fundamentum  in 
Scriptura,  in  qua  non  dicuntur  simpliciterrecti, 
nisi  justi,  et  Deum  in  toto  corde  diligentes, 
juxta  illud  Canticor.  1  :  Recti  diligunt  te,  et 
Job  4  :  Quando  recti  deleti  siint  et  Psalm^  7  : 
Salvos  fecit  rectos  corde ,  et  Psalm.  32  :  Fxul- 
tate  justi  in  Domino,  rectos  decet  coUaudatio , 
ubi  in  secunda  sententia  prioris  ratio  redditur 
et  ita  eosdem  vocat  rectos,  quos  justos  vocave- 
rat.  Atque  hoc  sensit  Augustinus  14,  de  Civit.^ 
cap.  11  et  17,  et  de  Corrept.  et  grat.,  cap.  10, 
cum  exponit,  creasse  hominem  rectum,  id  est, 
bouee  voiuutatis.  Nam  secuudum  Augustiuum 


CAP.  XVII.  AN  PRIMUS  HOMO  IN 
non  fecit  voluntatem  bonam,  nisi  charitas, 
imo  neque  aliquid  simpliciter  bouum  fit  sine 
gratia  :  et  in  idem  redit,  quod  Hieronymus  ibi 
et  libr.  1,  contra  Jovini.,  expouit^  hominem 
rectum,  id  est,,  bonum^  quia  etiam  non  est 
homo  simpliciter  bonus,  nisi  sit  justus.  Et  ita 
etiam  intellexit  illum  locum  Rupertus,  lib.  2^ 
iu  Gen.,  cap,  3. 

11.  Prseterea  non  parum  favent,  quee  de 
perfectione,  quam  Deus  primo  homini  coutu- 
lit^  dicuntur  Ecclesiast.  17  :  Deus  cfeavit  lio- 
mineni,  et  secundum  se  vestivit  ilhm  virtute, 
id  est,  fortitudine^  et  robore,  utique  animi, 
quod  maxime  preestat  gratia^,  et  infra  :  Disci- 
plina  intellectits  im^tlevit  illos ,  creavit  illis 
scientiam  spiritus,  etc,  usque  ad  ilkid,  addi- 
dit  illis  disciplinam,  et  legem  vitce  luereditavit 
illos,  testamentum  (dternuni  constituit  cum  illis, 
et  justitiam,  et  judicia  stca  ostendit  illis.  Per 
quse  verba  non  sohim  status  gratise  sed  etiam 
valde  perfectus^  indicatur.  Verum  est  tamen 
inde  non  satis  colhgi  iha  omnia  in  instanti 
creationis  fuisse  homini  coUata^  aUqua  enim 
ex  ilhs  potuerunt  iu  Paradiso,  et  ante  pecca- 
tum  tribui.  Addi  vero  potest,  quod  dicitur 
Sapient.  2,  in  fine  :  De^is  fecit  Jiominem  inex- 
terminalilem ,  et  ad  imaginem  similitiulitiis 
suce :  nam  ibi  satis  significatur;,  perfectionem 
iham  a  principio  habuisse.  SimiHtudo  autem 
addita  imagini  perfectionem  gratise  indicat^  ut 
dixi^  juxta  muhorum  Patrum  expositiouem,  et 
prseterea  in  eo,  quod  dicitur  inexterminahilis, 
status  integritatis,  et  immortahtatis  indicatur, 
quia  in  gratia  fundatus  erat_,  ut  statim  dicam. 
Maxime  vero  hoc  videtur  confirmare  Paulus 
ad  Eplies.  4,  dicens  :  Renovamini  spiritu  men- 
tis  vestrce,  et  induite  novum  hominem,  qid  se- 
cundimi  Deum  creatus  est  in  justitia,  et  scmcti- 
tate  veritatis.  Ubi  Paulus  iubet,  nos  renovari 
induendo  sanctitatem,  quam  Ghristus  novus 
homo  nobis  attulit,  et  istam  sanctificationem 
reuovationem  vocat,  quia  per  illam  reducimur 
secundum  spiritum  ad  illam  primam  novita- 
tem,  quam  in  Adam  habuimus,  et  amisimus  : 
ergo  prfficessit  lisec  sanctitas  in  primo  homine. 
Et,  ut  inteliigamus,  hanc  sanctitatem  fuisse 
in  Adamo  a  principio  creationis_,  addit  Paulus 
ad  Golos.  3  :  Expotiantes  nos  veterem  liominem. 
et  induentes  novum  eum,  qui  renovatur  in  agni- 
tionem  secundum  imaginem  ejus,  qid  creavit 
illum. 

12.  Secundo  prohatitr  eadem  assertio  ex  Pa- 
tribtis.  —  Q/iomodo  afferri  possunt  quce  alla- 
ta  sunt,  num.  'i  et  3.  —  Secundo  probatur  as- 
sertio  ex  Patribus.  Et  imprimis  aliqui  addu- 


STATU  GRATI.-E  CREATUS  FUERIT.  287 

cunt  pro  liac  assertione  Goncilia,  et  testimo- 
nia  in  priBcedenti  adducta,  nullum  discrimen 
inter  eas  constituentes.  Sed  sine  dubio  est  maxi- 
mum,  nam  prior  certa  est  et  de  fide,  quia  est 
aperte  defmita :  litec  posterior  non  est  ita  certa, 
quia  nec  satis  expresse  in  Scriptura  continetur, 
nec  definita  invenitur.  Possunt  niliilominus 
induei  Gonciliorum,  et  Patrum  testimonia  in 
priori  puncto  allegata,  quia  dum  docent,  pri- 
mum  hominem  ante  peccatum  fuisse  justum, 
indefmite;,  et  sine  limitatione  loquuntur  :  ergo 
indicaut  in  toto  illo  priori  tempore  fuisse  jus- 
tum^  uec  nos  possumus  cum  fuudamento  dis- 
tinguere  diversos  status  in  illo  priori  tempore, 
nec  Patrum  locutiones  limitare.  Sed  pra^terea 
conclusionem  hanc  speciahter  confirmat  Au- 
gustinus,  hb.  14,  de  Civit.,  cap.  11,  dicens  : 
Bona  voluntas  opus  est  Dei,  cum  illa  quippe 
ab  ilto  factus  est  liomo.  Non  autem  bona  volun- 
tas  apud  Augustinum  sine  cliaritate;  uude  in- 
ferius  subdit :  Vivebat  itaque  liomo  secundum 
Deum  in  Paradiso,  et  corporali,  et  spirituati, 
nec  enim  erat  Paradisus  corporalis  propter 
lona  corporis,  et propter  mentis  non  erat  spiri- 
tualis.  Deinde  in  aliis  locis  ssepe  indicat  Augus- 
tinus  totam  rectitudinem,  quam  primi  homi- 
nes  habuerunt  in  appetitu,  et  pacem  iham  in- 
ter  corpus,  et  spiritum,  fundatam  in  gratia 
fuisse.  Unde  lib.  13,  de  Givit.,  cap.  13,  ait : 
Postquam  prcecepti  facta  transgressio  est,  con- 
festim  gratia  deserente  divina  de  corporum  s2io- 
rum  nuditate  confusi  sunt.  Quod  etiam  repetit 
hb.  11,  Genes.  ad  litt.,  cap.  31,  in  fm.  At  vero 
certum  est  hominem  a  principio  cum  illa  inte- 
gritate  fuisse  creatum  :  ergo  secundum  Augus- 
tinum  etiam  fuit  iu  gratia  creatus.  Denique 
ahbi  in  hoc  sequiparat  primum  liominem,  et 
Angelos,  prsesertim  hb.  de  Gorrept.  et  grat., 
cap.  10  et  11 .  Atque  de  Angehs  dicit  idem  Au- 
gustiuus,  lib.  12,  de  Givit.,  cap.  9  :  Quod  Deus 
simul  erat  in  illis  condens  naturam  et  largiens 
gratiam,  ut  in  preecedenti  tractat.  lib.  5,  in 
principio  latius  diximus :  idem  ergo  de  primo 
homine  Augustiuus  sensit.  Unde  m  Enchiridio, 
cap.  104,  dicit  :  Qu^od  Deus  primum  hominem 
in  ea  salute,  incqua  conditus  erat,  custodire  vo- 
luisset  :  nomiue  autem  salutis  clarum  est,  si- 
gnificari  sauctificationem  gratise  :  ergo  fuit  ho- 
mo  conditus  iu  gratia,  secundum  Augustinum. 
13.  Stat  Damascenus.  —  VY?e,ievQ-d.\^ot md.i- 
cant  alii  Patres,  Damascenus,  lib.  2,  de  Fide, 
cap.  12,  prius  enim  dicit  :  Hominem  ex  visi- 
bili  et  indivisibili  natura  Deus  manibus  suis 
ad  imaginem  et  similitudinem  suam-  condLctit, 
et  inferius  addit  :  Ilis  verbis  ad  imaginem  vis 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTI^. 


intelligendi,  arlntriique  libertas  significatur. 
His  autem  ad  similitudinem,  virtutis  quoad 
ejus  fieri  potest,  expressa  similitudo,  ubi  pon- 
derandum  est  verbum  quoad  ejus  fieri  potest, 
quia  non  potest  naturalis  imago  melius  perfici, 
ad  similitudinem  Dei  in  statu  vise;,  quam  per 
gratiam ,  de  qua  intelligitur ,  quod  subdit  : 
Creavit  itaque  Deus  hom,inem  innocentem,  rec- 
tum,  prohum,  omni  virtutum  genere  coronatum, 
Angelum  alterum,  adoratorem  mixtum,  et  infra: 
Spiritum  simul  et  carnem,  spirititm  videlicet 
ob  gratiam,  etc,  idem  sentit  Basilius,  Psal.  48^ 
circa  iUa  verba  :  Homo  ciim  in  lionore  esset, 
non  intellexit,  dicens  :  Hominibus  vis  inest, 
qua  creatorem  suum,  et  opifice^n  agnoscere  pos- 
sint  et  intelligere,  insuffiavit  enim  in  faciem, 
Jioc  est,  partem,  aliquam  proprice  gratice  appo- 
suit  homioii,  ut  per  hanc  sibi  impressam  simi- 
litudinem ,  eum ,  cui  similis  est,  agnosceret. 
Idem  significat  Nazianzenus^  Orat.  42^  quse 
est  2,  in  Pascha^  nam  describendo  creationem 
hominis,  perfectionem  gratiaj  sequivalentibus 
verbis  describit.  Nam  ab  illo  multa  verba  mu- 
tavit  Damascenus  ait  enim  :  Creasse  Deum 
hominem  velut  Angelum  alium  mixtum  adora- 
torem,  terrenum  et  ccelestem  spiritum,  et  car- 
nem,  spiritum  propter  gratiam,  carnem  oh  ela- 
tionem,  et  quod  mysterii  extremum  est,  animi 
ad  Deum  nutu  ,  et  propensione  divinitatem 
consequens. 

44.  Idem  significat  Cyrillus^  lib.  \,  de  Ador. 
in  spiritu^  dicens  :  Posteaquamo  pro])ricB  natu- 
rce  rationibus  hoc  ajiimal  {scilicet  homo)  abso- 
lutum  fuit  opifice  Deo,  statim  illius  similitu- 
dine  prceditum  est.  Impressa  enim  in  illo  est 
divince  imago  natitra^  inspirato  Sjnritu  sancto. 
Et  1.  2^  in  Joan.^  c.  3,  ad  medium^  adimagi- 
nem  (inquit)  et  similitudinem  Dei  factus  homo 
a  Moyse  dicitur.  Ah  eodem  etiam  dicimus  spi- 
ritu  ad  imaginem  divinam  sigillatum  hominem 
fuisse.  Simul  enim  et  vitam  creaturce  spiritus 
immisit,  et  characterem  suum,  ut  Deum  decet, 
impressit,  et  sic  fuit  in  Paradiso  quousque  gra- 
tiam  crmtoris  Spiritu  sancto  inhabitante  ser- 
vavit,  et  lib.  li,  cap.  25,  dicit  in  verbis  illis  : 
Inspiravit  in  faciem  ejus  spiraculum  vitce,  si- 
gnificasse  Moysem  non  absque  sanctificatione 
spiritus  animam  homini  datam,  nec  a  divina 
natura  penitus  destitutam,  quod  etiam  repetit, 
lib.  42,  cap.  56.  Sic  etiam  Chrysostomus,  lio- 
mil.  9,  in  Gen.,  dicit  hominem  factum  ad  si- 
mihtudinem,  quia  virtutihus  Deo  similis  efec- 
tus  est,  et  hom.  46,  ait :  dcemonem  invidia 
motum  esse,  quoniam  videhat  hominem  forma- 
imi  in  sumrno  esse  honore,  et  aha  quee  supra 


retuh.  Denique  idem  significat  Prosperus,  in 
respons.  ad  8,  objection.  Gallorum ,  circa 
finem,  dicens  :  Neque  hcecdona  (sciUcet  3u.sti- 
tiee  et  gratise)  ita  ex  Deo  esse  opinemur,  ut 
quia  ipse  naturce  nostrce  auctor  est  per  condi- 
tionem,jamhc£c  contulisse  videatur.  Quia  dedit 
quidem  ab  initio  hanc  homini  facultatem  sed 
omnes  eam  in  illo  amisimus,  in  quo  omnes  pec- 
cavimus.  Videri  etiam  potest,  lib.  2,  de  Vita 
contemplat.,  cap.  48,  et  Leo  papa,  serm.  4,  de 
Nativ.,  cap.  2,  et  Anselmus,  lib.  de  Conceptu 
Virg.,  cap.  40,  ubi  inter  aUa  dicit,  rationa- 
lem  VLdi\\xra.va.justam  esse  creatam.MuUa  etiam 
de  lioc  habet,  Bernardus,  serm.  4,  de  Anuunt. 
et  serm.  de  Coena  Domiui,  et  Rupertus,  lib.  2, 
de  victor.  Verbi,  cap.  6. 

45.  Probatur  denique  rationilus. — Ratione 
suaderi  potest  haec  sententia.  Primo  ex  con- 
gruentia  divinee  providentise ;  namDeus  crea- 
turas  produxit  in  statu  perfecto  ad  ferendum 
fructum  uniuscujusque  fiui  consentaneum,  ut 
supra  de  creaturis  etiam  homine  inferioribus 
diximus  :  ergo  multo  magis  credendum  est, 
creasse  hominem  perfectum  ad  fructificandum 
in  ordine  ad  supernaturalem  fmem,  propter 
quem  illum  creabat.  Secundo  probari  potest  a 
simili,  quia  Deus  creavit  Angelos  in  gratia  : 
ergo  et  hominem.  Nam  sicut  utramque  natu- 
ram  sequalitatem  quamdam  in  gloriai  statu 
habere  voluit,  ita  in  statu  vitse  verisimile  est, 
utramque  eequaliter  in  gratia  creasse.  Quam 
a^quiparationem  multi  ex  citatis  Patribus  fa- 
ciunt,  et  superius  in  numero  quarto  latius  ex- 
plicata  est.  Tertio  est  optima  conjectura,  quia 
si  Adam  perseverasset  in  statu  justitise,  fiUi 
ejus  nascerentur  in  gratia  :  ergo  multo  magis 
dicendum  est  primum  eorum  parentem  fuisse 
in  gratia  creatum.  Consequentia  secundum 
prudentem  rationem  videturper  se  nota  :  ante- 
cedens  vero  infra  tractandum  est.  Nuuc  vero 
declaratur  a  posteriori,  quia  nunc  infantes  ab 
instanti  conceptionis  incipiunt  esse  in  peccato, 
quia  carent  gratia,  quam  habere  deberent  : 
ergo  e  converso,  si  radix  non  fuerit  infecta, 
statim  gratiam  reciperent,  quam  habere  de- 
buissent.  Denique  conjectura  etiam  supratacta 
non  est  contemnenda,  quia  est  certum,  primos 
homines  habuisse  gratiam,  antequam  pecca- 
rent,  et  non  potest  cum  fundamento,  post  pri- 
mum  instans,  tempus  certum  justificationis 
eorum  designari,  neque  in  primo  iustanti  est 
pecuUaris  ratio  repugnantiffi,  aut  diflicultatis, 
ut  ex  sohitionibus  argiunentorum  patebit : 
ergo  longe  credibiUus  est,  in  primo  iustauti 
fuisse  justificatos. 


CAP.  XYII.  AN  PRIMUS  HOMO  IN 

16.  Ad  locum  ex  Cypriano  in  num.  6.  — J)u- 
plex  sensus  terloriim  Cyprlani.  —  Superest, 
ut  acl  argumcnta  in  principio  posita  respon- 
deamus.  Primum  sumebatur  ex  testimonio 
Cypriani^  in  quo  etiam  insiuuatur  ratio^  qua 
Alensis,  Bonaventura  et  alii  utuntur :  quia  esse 
gratiffi  supponit  esse  naturse,  et  ideo  prius  de- 
buit  homo  creari  in  esse  naturali^  quam  gra- 
tiam  reciperet.  Ad  quam  rationem,  ut  liinc 
initium  sumamus,  facilis  est  responsio^  quia 
satis  est,  quod  creatio  hominis  in  esse  naturaj 
ordine  natiu^se  prsecesserit  sanctificationem 
ejus,  nec  fuit  necessarium;,  ut  etiam  ordinetem- 
poris  antecederet.  Quce  responsio  quantum  ad 
vim  rationis  pertinet,  sufEcientissima  est.  In- 
stari  autem  potest  exemplo  a  Gypriano  induc- 
to,  ejusque  auctoritate.  Quia  sanctificatio  per 
Baptismum  tempore  antecedere  debet  pleni- 
tudinem  Spiritus  sancti;,  qua3  in  confirmatione 
datur  :  ueque  ibi  ordo  natura^  sufiicit.  Respon- 
detur  tamen^  non  esse  similem  rationem^  quia 
sanctificationes  Baptismi ,  et  confirmationis 
dantur  per  modum  generationis^  et  perfecti 
augmenti,  inter  quse  solet  esse  non  tantum 
ordo  naturse^  sed  etiam  temporis.  Item  dan- 
tur  per  duo  sacramenta  distincta,  inter  quse 
tempus  necessario  mterponitur,  quia  utrum- 
que  successive  fit.  At  vero  creatio^  et  productio 
gratise  fiunt  in  instanti  et  per  modum  crea- 
tiouis  et  concreationis,  et  ideo  sufiicit  inter 
eas  ordo  naturee.  Sed  additur  tandem  auctori- 
tas  Cypriani^  quia  comparat  sanctificationem 
Adse  respectu  creationis  ejus^  sanctificationi 
per  confirmationem  respectu  generationis  per 
Baptismum.  Respondeo  a^quivoca  esse  verba 
Gypriani  :  sic  enim  ait  :  l^on  per  manus  im- 
2)ositionem  quis  nascitur,  quanclo  acci^nt  Spi- 
ritum  sanctum,  sed  in  Baptismo,  ut  spiritum 
jam  natus  accipiat  sicut  inprimo  liomine  Adam 
factum  est.  Ante  enim  DeVjS  eum  plasmaxit,  et 
timc  insufflamt  in  faciem  ejus  staium  vitce; 
neque  enim  potest  accipi  spiritus,  nisi  prius 
fuerit,  qui  accipiat.  Quse  comparatio  potest 
duobus  modis  intelligi.  Primo  ut  non  loqua- 
tur  de  sauctificatione  Adse^  sed  de  animatione 
per  iufusionem  animse  rationahs  de  qua  ad 
litteram  est  sermo  in  testimonio  Geuesis,  quod 
adducit,  et  ita  exemplum  erit  cum  proportione 
sumendum  :  quod  sicut  Deus  prius  formavit 
corpus^  ut  possit  accipere  animam,  quam  pos- 
tea  insufilavit  in  ipsum  :  ita  prius  homo  gene- 
ratur  in  Ghristo^  quam  ei  Spiritus  sanctus  sin- 
gulariter  conferatur,  vel  secuudo  si  totum 
Adam  intelligit,  cum  dicit  prius  fuisse  plas- 
matum,  scilicet^  ex  corpore,  et  anima  constan- 
III. 


STATU  GRATL^  CREATUS  FUERIT.  289 

tem,  et  postea  iUi  esse  insufflatum  spiriiiim 
id  est^  gratiam  :  dicendum  est^  nou  facere  vim 
in  ordine  temporis.  uec  ad  hoc  exemphim  ad- 
ducere^  sed  solum  ad  declaraudum  ordinem 
prffisuppositionis,  seu  distinctiouis  inter  actio- 
nes,  quarum  una  suppouit  efifectum  alteriuS;, 
sive  ille  ordo  sit  temporis,  sive  naturee,  lioc 
euim  nil  ad  causam  referebat. 

17.  Ad  loca  ex  Augustino  in  num.  '^ll. — Ad 
secuudum  argumeutum  sumptum  cx  testimo- 
niis  Augustini  quod  attiuet  ad  primum  ex 
hb.  13_,  de  Givit.,  cap.  24^  responderi  potest^ 
Augustinum  uou  ibi  tractare^  utrum  Adam 
fuerit  creatus  cum  gratia^,  uecue,  sed  quid  per 
verba  illa  siguificetur  :  Inspiravit  in  faciem 
ejus  spiraculum  vitce.  In  lioc  ergo  sensu  dicit, 
per  illa  verba  non  significari  inspirationem 
gratise;  ac  proiude  ex  vi  actiouis  siguificatse 
per  iha  verba,  uon  fuisse  Adam  factum  homi- 
uem  vivum  et  ualuralem,  seu  animalem^  ut 
declarant  iUa  verba  :  Et  factus  est  homo  in  ani- 
mam  viventem.  An  vero  cum  illa  actioue  con- 
juncta  fuerit  aha,  qua  homo  jam  factus  in  ani- 
mam  viveutem  fuerit  etiam  factus  iu  spiritum 
vivificantem,  ibi  Augustinus  nec  afiQrmat^  nec 
uegat^  quia  illud  uon  tractat.  DiflTiciiior  est 
alter  locus^  ex  lib.  2.  Gen.,  coutra  Mauich.^ 
cap.  8,  quia  in  eo  videtur  dicere,  primum  ho- 
minem  uon  fuisse  spiritualem  eflfectum,  clonec 
in  Paradiso,  Jioc  est,  in  heata  vita  constitutus 
pceceptum  perfectionis  accepit.  Sed  fortasse  ibi 
per  homiuem  spiritualem  uon  intelligit  liomi- 
nem  utcumque  in  gratia  constitutum,  sed  ha- 
bentem  jam  iutegram  perfectionem  illius  sta- 
tus,  quam  usque  ad  Paradisum  uon  obtinuit. 
Quse  expositio  acceptauda  videtur^  quia  iu 
aliis  locis  magis  declaravit  meutem  suam, 
uisi  velimus  dicere  in  aliis  locis  postea  addi- 
disse,  quod  prius  non  satis  declaraverat,  vel 
fortasse  assecutus  uon  fuerat.  Aliud  vero  tes- 
timouium  ex  II,  de  Givit.,  cap.  12^  difliculta- 
tem  non  habet,  quia  Augustiuus  uou  dicit 
homiues  iu  statu  innocentise  nou  fuisse  seque 
beatos  in  spe,  sicut  sunt  homiues  lapsi,  ordi- 
uarie  loqueudo,  ueque  hauc  absolutam  com- 
parationem  facit,  alias  illo  testimouio  probare- 
tur,  sensisse  Augustimim,  homiuem  in  statu 
innocentise  non  fuisse  justum,  quod  improba- 
bile  est.  Gomparat  ergo  hominem  iu  statu  iu- 
uocentise^  revelatiouem  perseverantise  uou  ha- 
bentem,  cum  liomine  justo  in  statu  naturse 
lapsai  habeute  talem  revelationem,  et  huuc  di- 
cit  esse  beatiorem,  uon  ratione  justitise,  sed 
ratione  certitudiuis  asterucB  salutis^  quod  cla- 
rum  est. 

49 


290 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  1NN0CENTI.E. 


18.  .4^  congmentias  in  num.  8.  —  Ad  con- 
gruentias  respondetur^  ad  primam^  negando 
consequentiam,  quia  opus  naturai  et  gratise, 
etiamsi  simul  tempore  fiant,  satis  ex  suis  ter- 
niinis  distinguuntur,  et  homo,  qiii  utrumque 
beneficium  simul  recipit,  per  fidem  optime 
cognovit  beneficium  gratise  fuisse  distinctum 
adono  creationiS;,  et  Deum  erga  se  eo  libera- 
liorem,  quo  utrumque  donum  simul  sibi  dona- 
vit,  ex  quo  ad  majorem  erga  Deum  benevo- 
lentiam,  et  gratitudinem  permoveri  potuit.  Ad 
secundam  congruentiam  respondeo,  non  esse 
verisiraile,  Adam  non  fuisse  justificatum  prius, 
quam  in  Paradisum  translatus  fuerit,  quia  illa 
tanta  dilatio  nec  ratione^  nec  auctoritate  fun- 
dari  potest  :  divina  autem  gratia  tarda  moli- 
mina  nescit^  nec  tunc  erant  necessaria^  vel 
opportuna.  Item  quia  a  principio  fuit  homo 
cum  integritate  naturee  conditus,  et  sine  re- 
belhone  appetitus  :  cur  ergo  non  fuisset  etiam 
sanctificatus  ante  translationem  in  Paradisum  ? 
Denique  maxime  decuit  ut  in  ipsum  Paradisum 
jam  sanctusingrederetur,  ibique  perficeretur. 
Ad  tertiam  conjecturam  de  sanctificatione  per 
propriam  dispositionem  post  caput  sequens 
dicam. 

GAPUT  XVIIl. 

QUAM   PERFEGTAM    RERUM    SUPERNATURALIUM    CO- 
GNITIONEM   HOMO   ANTE   PEGGATUM   OBTINUERIT. 

1.  Quce  gratiam  consequuntur  necessario  lia- 
huit  Aclam  in primo  instanti.  —  Prima  asser- 
tio  prceamhula  ■  Sensus  unus  assertionis  proha- 
tur. — Ex  dictis  in  prfficedenti  capite  manifeste 
coUigitur  habuisse  Adam  in  statu  innocentise 
charitatem,  et  alias  virtutes  per  se  infusas  mo- 
rales,  et  dona  Spiritus  saucti^  saltem  quoad 
habitum  :  quia  hsec,  ut  supponimus ,  conse- 
quuntur  gratiam  gratum  facientem  in  omni 
ejus  statu,  ideoque  de  his  habitibus  nihil  aliud 
in  particulari  dicendum  superest.  De  actibus 
vero  eorum  nonnihil  in  capite  sequenti  adde- 
mus.  Ut  autem  etiain  constet,  quid  de  fide,  et 
spe  sentiendum  sit ,  supponendum  ulterius  est 
Adam  ante  peccatum  illam  perfectissimam 
cognitionem  non  habuisse,  quse  est  visio  beata. 
Ita  docent  D.  Thomas,  1.  par.,  q.  ^^,  art,  i, 
et  Alexander  Alensis,  2  par.,  q.  92,  memb, 
2,  art.  i,  et  rehqui  theologi  in  2,  d.  23.  Potest- 
que  conclusio  duobus  modis  intelligi.  Prior 
est  indefmitus,  nimirum  Adam  non  toto  tem- 
pore  ante  peccatum  vidisse  Deum  clare,  seu 
pro  aliquo  tempore  caruisse  visione  Dei,  et  in 
lioc  sensu  conclusio  est  certissima,  quia  Adam 


potuit  peccare,  et  peccavit  in  Paradiso,  ut  est 
de  fide  certum  :  ergo  eo  tempore  non  videbat 
Deum ,  quia  visio  Dei  saltem  quamdiu  durat , 
reddit  hominem  impeccabilem.  Item  certum 
est  Adam  in  Paradiso  fuisse  viatorem,  et  ia 
statu  merendi,  et  ad  hoc  habuisse  a  Deo  prse- 
ceptum,  ut  per  ejus  obedientiam  posset  de 
Deo  bene  mereri ,  sed  hsec  repugnant  cum 
statu  comprehensoris  :  ergo,  Nec  refert  quod 
Augustinus  interdum  dicat ,  hominem  in  Pa- 
radiso  fuisse  beatum,  ut  lib,  11,  de  Civit., 
c.  12,  et  1,  14,  cap.  10,  nam  loquitur  de  beati- 
tudine  inchoatse  viae,  Unde  in  1.  11.  Gen.  ad 
litt,,  c.  18,  ait,  hominem  in  Paradiso  fuisse 
beatum,  non  simpliciter,  sed  secundum  quem- 
dam  modum,  et  ideo  ibidem,  et  aliis  locis  ait, 
hominem  si  in  Dei  obedientia  perseverasset 
sine  morte  ad  statum  comprehensorum  trans- 
ferendum  fuisse  :  et  eodem  modo  loquitur  Da- 
mascenus,  1.  2,  c,  11,  in  princ,  juncto  c,  12, 
De  hoc  ergo  sensu  nulla  est  dubitatio  ,  sed 
certa  fides, 

2,  Prohatur  etiam  sensus  alter.  —  Posterior 
sensus  est  universahs,  scihcet  nuUo  tempore, 
vel  momento  Adam  vidisse  Deum  in  sua  crea- 
tione,  vel  in  Paradiso,  Et  hic  seusus  licet  tam 
certus  non  sit,  nihilominus  est  omnino  verus, 
et  oppositiim  nullam  habet  probabilitatem. 
Ratio  est,  quia  generalis  regula  Scripturee  est, 
Deim  nemo  vidit  unqwam,  utique  iu  vita  mor- 
tali,  vel  animali,  juxta  id,  quod  alibi  Deus  di- 
cit :  Non  mdehit  me  Jiomo,  et  vivet,  utique  ani- 
mali  vita,  Ab  hac  autem  regula  generali  non 
Kcet  quemquam  excipere  sine  sufficientis  auc- 
toritatis  fundamento,  Quia  talis  exceptio  non 
potest  ratione  ostendi  etiam  in  primo  homine, 
quia  illud  privilegium  non  erat  debitum  iUi 
statui :  imo  nec  est  secundum  se  consentaneum 
statui  viatoris,  et  alioqui  pendet  ex  liberali 
Dei  voluntate  :  ergo  nisi  de  hac  voluntate  per 
revelationem ,  seu  auctoritatem  constet,  non 
solum  gratis,  sed  etiam  temere  quispiam  affir- 
mare  audebit,  privilegium  hoc  Adae  in  Para- 
diso,  aut  tempore  viee  fuisse  concessum.  Quod 
autem  id  milla  auctoritate  fundetur,  probatur, 
quia  neque  in  Scriptura  revelatum  est,  ueque 
a  Patribus,  vel  Ecclesia  traditum,  Aliqui  vero 
dixerunt,  soporem  illum,  quem  Deus  immisit 
inAdamo  ad  formandam  Evam,  fuisse  eleva- 
tionem  mentis  ejus  ad  visionem  Dei  claram,  ut 
sic  omnino  a  sensibus  abstractus  avulsionem 
costse  non  sentiret ;  quam  opinionem  refert 
D,  Thomas,  dicta  q,  94,  art,  1,  et  nihil  de  ea 
dicit,  Re  tamen  vera  nuUum  fuudamentum  in 
verbis  Scripturce  habet,  quia  nomen  soporis 


CAP.  XVIII.  QUAM  PERFECTAM  RERUM  SUPERNATURALIUM,  ETC. 


291 


valde  generale  est,  et  gratis  determinatur  ad 
extasim  visionis  beata3,  quia  potuit  esse  sopor 
ille  per  cognitionem  abstractivam  in  altissima 
contemplatione,  vel  proplietica  revelatione,  ut 
in  superioribus  diximus  cum  Augustino,  1.  2, 
de  Genes.  contraManich.,  capit.  12,  necprop- 
ter  solam  abstractionem  a  sensibuS;,  aut  prop- 
ter  indolentiam  ex  ablatione  costse  visio  beata 
necessaria  erat,  quia  per  plura  alia  media  facil- 
lime  potuit  Deus  utrumque  prfestare,  ut  per 
se  satis  estnotum,  et  supraetiam  explicatum. 
3.  Primum  coroUarium  ex  dictis  cujusmodi 
gratiam  haluerit  Adam.  —  Secundum  corolla- 
ritm  cujusmodi  spem. — ■Tertium  corollarium 
cujtismodi  cognitionem  generatim  haduerit, 
nempe  supernaturalem.  —  Duo  puncta  trac- 
tanda  circa  tertium  corollarium.  —  Ex  lioc 
ergo  fundamento  colligimus  non  liabuisse 
Adamum  in  statu  innocenti;©  gratiam  con- 
summatamj  quia  non  consummatur  nisi 
in  statu  beatitudinis ,  seu  per  visionem  bea- 
tam.  Unde  fit,  gratiam  Adae  fuisse  gra- 
tiam  viatoris,  quia  inter  viam^  et  terminum 
non  est  medium.  Secundo  sequitur  habuisse 
Adani  simul  cum  gratia,  et  charitate  spem 
futurse  beatitudinisj  quia  sicut  is,  qui  videt^ 
jam  non  sperat,  eteconverso,  quinonvidet^  ut 
justificari  possit :  et  in  beatitudiuem  tendere, 
necesse  est^  ut  speret^  et  ideo  nunc  ad  justifi- 
cationem  necessaria  est  spes,  ut  Goncilium 
Tridentinum,  sess.  Q,  clocet^  in  quo  eadem  est 
ratio  de  homine  in  statu  innocentiaa,  quod  at- 
tinet  ad  spem  beatitudinis ;  nam  spes  remis- 
sionis  peccatorum  tunc  non  erat  necessaria^ 
nondum  existente  peccato.  Potuit  autem,  et 
debuit  separari  auxilium  bene  operandi,  et 
perseverandi,  quia  propositum  obediendi  Deo, 
et  perseverandi  in  ejus  obedientia  tunc  etiam 
necessarium  erat.  Nec  homo  tunc  prcescius 
erat  sui  casus,  ideoque  ad  perseverandum  co- 
nari  poterat^  et  debebat,  quod  sine  spe  divini 
auxilii  facere  non  poterat,  cum  sine  Dei  gratia 
perseverare  non  posset :  fuit  ergo  spes  simul 
gratia  hominis  infusa.  Tertio  conchiditur  ex 
dictis,  etiam  fuisse  primo  homini  ante  pecca- 
tum  infusam  notitiam  ahquam  supernaturalem 
mysteriorum  supernaturalium^  earum  rerum 
quaj  supernaturahter  amandse,  vel  sperandae 
erant.  Hoc  etiam  est  omnino  certum;  tum 
quia  non  minus  est  necessaria  in  viatore,  co- 
gnitio  termini^  in  quem  tendit^  quam  intentio, 
et  voluntas  tendendi  in  ilhim  :  est  autem  ter- 
minus  beatitudo  supernaturahs  ,  quse  sine 
revelatione  supernaturali  cognosci  non  po- 
test ;  tum  etiam,  quia  sicut  voluntas  supponit 


inteilectum,  ita  supernaturales  virtutes  vohni- 
tatis  supponxnit  supernaturalem  cognitionem 
in  intellectu ;  qua3  quidem  rationes  de  toto  illo 
tempore,  et  de  primo  instanti  creationis  saUem 
de  liabituah  cognitione  conchidunt.  Quid  vero 
de  actuali  dicendum  sit  quoad  primum  instans, 
in  cap.  sequenti  dicam.  Nunc  vero  circa  dictam 
cognitionem  duo  supersunt  declaranda.  Pri- 
mum  est,  materia  ejus,  id  est,  quorum  super- 
naturahum  mysteriorum  fuerit  illa  cognitio. 
Secundum  est  forma.  seu  species  ihius  cogni- 
tionis^  id  est,  quantae  perfectionis  essentialis 
fuerit  et  consequenter  sub  qua  ratione  formaU 
de  rebus  sibi  revelatis  homo  tuncjudicaret. 

-4.  Circa  primum  punctum  ponitur  secmida 
assertio  formaliter  pertinens  adtitulum  myste- 
ria  diviiiitatis  contineri  in  objectio  dictce  co- 
gnitionis.  —  Girca  primum  supponenda  est 
communis  partitio  materiae  fidei  in  mysteria^ 
pertinentia  ad  divinitatem  ,  et  ad  Incarnatio- 
nem  Dei  spectantia.  Nam  de  prioribus  certum 
est,  fuisse  revelata  primo  homini  in  statu  in- 
nocentia3.  Nam  imprimis  c[uod  Paulus  ait : 
Accedentem  ad  Deicm  oportet  credere,  quia  est, 
et  inquirentihus  se  remunerator  sit,  etiam  pri- 
mo  liomini  fuit  necessarium,  Gognovit  ergo 
Deum  esse,  non  sohim  ut  ratione  naturali  ma- 
nifestatur,  sed  etiam  ut  est  objectum  superna- 
turahs  beatitudinis,  et  ut  est  principium  sa- 
hitis  jastitise  et  sanctitatis,  et  ut  est  renume- 
rator,  qui  redditurus  est  prsemium  divini  et 
supernaturalis  ordinis.  In  quibus  inchiditur 
cognitio  Dei,  prout  in  se  unus  est,  ut  prout 
est  Salvator  et  glorificator^  ac  subinde  ut  est 
ultimus  fmis  per  ipsius  gratiam  et  justitiam 
obtinendus.  Haic  enim  omnia  sunt  per  se  pri- 
mo  (ut  sic  dicam)  necessaria  ad  vitse  sanctita- 
tem,  et  ad  quffirendum  Deum  cum  vera  fidu- 
cia  et  dilectione  perfecta^  quse  cuicumque  via- 
tori  in  quocumque  statu  est  per  se  loquendo 
ad  salutem  necessaria. 

5.  Deinde  valde  credibile ,  et  probabilissi- 
mum  est  etiam  mysterium  Trinitatis  fuisse 
Adamo  revelatum  antequam  peccaret.  Ita  su- 
mitur  ex  D.  Thoma  in  locis  statim  citandis, 
et  expresse  tradidit  Epiphanius,  coritra  hseres., 
in  Praefat.  totius  operis_,  dicens  :  Adam  proto^ 
plastus  formatus  est,  non  circumcisus,  sed  carne 
prwputium  lialens.  Non  autem  erat  idololatra, 
et  novit  Patrem  Deum,  et  Filiwn,  et  Spiritum 
sanctum,  Proplieta  enim  erat.  Quod  infra  pro- 
bat :  Cluia  novit,  quod  Pater  dixit  fllio  facia- 
mus  liominem  ad  imaginem,  et  similitudinem 
nostram.  Gum  enini  haec  verba  referantur,  a 
Patre  dicta  ante  creationem  Adse,  non  potuit 


292 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AG  STATU  INNOCENTIiE, 


Adam  nisi  per  revelationem  notitiam  illorum 
habere,  quas  ad  proplietiam  pertinent.  Unde 
per  eamdem  revelationem  intellexit  Adam  (ut 
Epiphanius  tradit)  illa  fuisse  verba  Patris  ad 
fihum  dicta^  atque  ita  mysterium  Trinitatis 
cognovit. 

6.  Sustinetur  locus  Epiphanii  pro  institiUo. 
—  Verum  est  tamen  Epiphanium  ibi  non  lo- 
qui  de  Adam  in  solo  statu  innocentise^  sed  de 
toto  tempore  vitoe  ipsius^,  ait  enim,  ipsum  non 
fuisse  Judffium,  nec  simulacra  adorasse;,  nec 
idololatram  fuisse,  sed  Ghristianismi  formam 
osiendisse.  Unde  cum  dicit,  Adam  cognovisse 
Trinitatem  :  non  satis  declarat  utrum  ante 
pcccatum^  vel  post  illud  illam  cognitionem 
habuerit.  Nihilominus  cum  de  Adamo  abso- 
hite  loquatur,  de  toto  tempore  vitse  ejus  loqui 
videtur^  et  quidem  si  post  peccatum  Adam 
habuit  Trinitatis  cognitionem^  multo  magis 
ante  peccatum  iUam  habuisse  credendum  est, 
nam  cognitio  Trinitatis  perfectio  est  simphci- 
ter,  non  requirens  statum  peccati^  nec  illum 
supponens,  sed  per  se  ad  beatitudinem  confe- 
rens,  quia  Trinitas  ad  objectum  essentiahs 
beatitudinis  intrinsece  pertinet,  unde  et  An- 
gehs  in  via  revelata  est.  Denique  ex  dicendis 
statim  de  mysterio  hicarnationis  idem  cohigi 
potest^  quia  fides  Incarnationis  fidem  Trinita- 
tis  supponit-,  ut  recte  docet  divus  Thomas  2, 
2^  qusest.  2,  art.  8.  Qui  propterea  pro  hac 
assertione  allegari  potest  cum  cseteris  Patribus_, 
et  theologis^  qui  de  mysterio  hicarnationis 
idem  senserunt^  ut  jam  dicemus,  et  haec  de 
articuhs  ad  divinitatem  pertinentibus. 

7.  Mysteria  humanitatis  non  videri  com- 
prehendi  in  oijecto  dictce  scientice.  —  Circa 
mysteria  vero  humanitatis  imprimis  dubitari 
solet  an  hicarnatio  Verbi  Dei  fuerit  Adce  ante 
peccatum  revelata,  ahqui  enim  ex  his,  qui 
existimant,  Adam  fuisse  praedestinatum  ante 
Ghristum  Dominum^  putant  habuisse  fideni 
Ghristi  antequam  peccaret.  Quia  per  idem  de- 
cretum,  quo  Deus  prseordinavit,  creare  Ada- 
mum  ut  caputtotius  generis  humani^  a  cujus 
arbitriOj  vel  justitia,  vel  culpa  totius  posteri- 
tatis  penderet,  per  idem  (inquam)  decretum 
prseordinavit  justitiam  et  gratiam^  et  conse- 
quenter  etiam  fidem  conferendam  Adamo  pro 
statu  innocentise  :  ergo  non  potuit  sub  iha 
fide  comprehendi  Incarnationis  mysterium_, 
quia  nondum  praeordinatum  erat.  Item  quia 
si  Adam  non  peccasset,  eamdem  fidem 
retinuisset  integram,  et  tamen  tunc  non  esset 
de  mysterio  Incarnationis^  quia  futurum  non 
fuisset,  non  existente  peccato  :  ergo  uec  de 


facto  fides  Adse  de  mysterio  Incarnationis  fuit. 
Denique  propter  lianc  rationem  gratia^  quam 
in  statu  innocentise  Adam  habuit,  non  potuit 
esse  ex  meritis  Ghristi :  ergo  nec  fuit  ex  fide 
Ghristi :  ergo  non  est  cur  Adse  in  iho  statu  data 
fuerit  fides^  seu  cognitio  Ghristi. 

8.  Tertia  assertio  affirwians. — Nihilominus 
communis,  et  vera  sententia  est,  Adam  ante 
peccatum  revelationem  de  Christo ,  seu  de 
Verbi  Incarnatione  habuisse.  Ita  docuit  divus 
Thomas  2,  2^  queest.  2,  art.  7  et  3  part.,  q.  \, 
art.  3^  ad  5;,  ubi  plures  Patres  in  hujus  verita- 
tis  confirmationem  adduxit,  et  eamdem  seu- 
tentiam  tenet  Bonaventura  in  2,  d.  23,  circa 
litt.  Magi.stri,  et  Gatherinus,  super  Genes., 
cap.  2,  et  ibi  Pereira,  libr.  5,  in  Genes.,  disput. 
de  scientia  Adse,  q.  k,  et  Valentia,  4  tom., 
disput,  8;,  queest.  2,  memb.  \,  et  Vasquez, 
3  part.,  disp.  12,  cap.  3.  Quod  preecipue  colli- 
gunt  ex  verbis  ejusdem  Adam :  Hoc  nunc  os 
ex  ossiius  rneis,  et  caro  de  carne  rnea,  propter 
hanc  relinquet  homo  patreni  et  matrem.  De 
quibus  verbis  ait  Paulus  ad  Ephes.  5  :  Sacra- 
mentum  hoc  magnum  est,  ego  autem  dico  in 
Christo  et  Ecclesia.  Quod  qiiidem  sacramen- 
tum  non  ignoravit  Adam,  propter  quod  Ghry- 
sostomus,  homil.  16,  in  Gen.,  dicit,  illum  ac- 
cepisse  graliam  prophetise,  et  simihter  illum 
Prophetam  vocant  Epiphanius,  heeres.  48,  et 
Augustinus,  1.  9,  Gen.  ad  litt.,  c.  19,  et  Hie- 
ronymus,  ad  Eph.  5,  dicit,  fuisse  primum  de 
Christo  vatem,  et  Philonus  Gapathiorum  Epis- 
copus,  Cant.  5,  in  fiu.,  cum  dixisset  :  Talem 
factam  esse  unionem  Dei,  et  humanitatis,  ut 
jure  dicatur  Deus  homo,  et  homo  Deus,  addit : 
quod  Adam  primus  omnium  parens  futurum 
divinitus  prcevidit,  cum  exclamavit,  hoc  nunc 
os  ex  ossibus  meis,  prceviderat  enim  Deum  ali- 
quando  ex  homine  nasciturum,  cui  homines  tan- 
dcm  adhcesurl  erant  per  ftdeni,  spem  et  chari- 
tatem.  Et  Prosper,  in  1  cap.,  totius  operis  de 
Prsedestinat.  et  Promiss.  Dei,  dicit  :  Sacra- 
mentum  magnum  Christi,  et  Eccleslce  fuisse 
promissum  Adce,  quocl promissum,  inquit,  ipse 
speravit.  Si  autem  speravit,  profecto  co- 
gnovit  et  credidit. 

9.  Ratio pro  assertione.  — Ad  suasiones  in 
num.  7.  —  Ratio  autem  ob  quam  Deus  voluit 
Adee  revelare  mysterium  incarnatiouis  aute 
peccatum,  esse  potuit,  vel  quia  pertinuit  adho- 
norem  Ghristi ,  ut  semper,  et  in  omni  statu 
fuerit  ab  homiuibus  recoguitus  tanquam  ca- 
put ,  et  auctor  salutis ,  et  quia  fides  Ghristi, 
ut  semper ,  et  in  omni  statu  fuit  ad  sahitem 
necessaria.  Unde  louge  probabilius  apparet^ 


CAP.  XVIII.  QUAM  PERFECTAM  RERUM  SUPERNATURALIUM,  ETC. 


293 


sperasse  Adam  gloriam  per  Cliristum.  Quod 
etiam  significavit  D,  Tliomas^  dicto  art.  1,  di- 
cens  habuisse  hominem  ante  peccatum  expli- 
citam  fidem  de  Christi  IncarnationC;,  secundum 
quod  ordinabatur  ad  consummationem  glorise, 
licet  non  secundum  quod  ordinabatur  ad  libe- 
rationem  a  peccato.  Cognovit  ergo  Adam 
Christum  ,  ut  auctorem  glorise ,  et  propter 
ipsum  illam  speravit.  Unde  fit  etiam  verisimi- 
lius  hoc  donum  cognoscendi  iUum,  et  conse- 
quenter  etiam  gratiam,  qnam  tunc  recipiebat, 
ab  ipso,  et  per  ipsum  acceptam  recognovisse. 
Unde  nihil  nobis  obstat  ratio  dubitandi  in 
contrarium  posita,  quia  probabilius  credimus, 
Christum  ut  Deum  hominem  fuisse  primum 
prffidestinatum,  et  in  ipso^,  ac  propter  ipsum 
fuisse  gratiam,  et  justitiam  Adae  collatam.  An 
vero  cum  opposita  sententia,  quee  dicit,  quod 
si  homo  non  peccasset,  Deus  homo  non  fieret, 
possit  recte  subsistere,  quod  Adam  cognoverit 
hoc  mysterium  in  statu  innocentise,  alterius 
considerationis  est,  in  qua  nunc  immorari  non 
oportet. 

10.  Quarta  assertio  Mpartita.  —  Ulterius 
vero  interrogari  potest,  quid  de  hoc  mysterio 
revelatum  fuerit  Adamo.  Sed  breviter  dicen- 
dum  est,  ei  ostensum  esse  mysterium  Incar- 
nationis  quoad  substantiam  unionis  naturse 
humanse  cum  divino  verbo,  et  consequenter 
propositum  fuisse  Christum  ut  credendum,  et 
adorandum  tanquam  verum  Dei  filium  ,  et 
tanquam  spirituale  caput  totius  humani  gene- 
ris,  et  consequenter  ut  auctorem  gratise  et 
glorise.  Nam  hsec  omnia  peccatum  inhumana 
natura  non  suppommt,  et  sunt  valde  conjuncta 
cum  substantia  ipsius  mysterii,  praesertim  jam 
cogniti,  ac  revelati,  et  ad  hominis  justificatio- 
nem  conducunt.  Alia  vero  mysteria ,  quse  ad 
redemptionem  pertinent,  quia  peccatum  sup- 
ponunt,  non  fuerunt  tunc  revelata  Ada^,  quia 
non  oportuit  esse  praescium  sui  lapsus,  ut  recte 
Thomas  cum  Augustino  docet ,  et  quamvis 
Prosper,  et  nonnulli  alii  Patres  oppositum  in- 
dicent,  pie  explicandi  sunt,  ut  in  citato  loco, 
3.  p.,  latius  tractavi.  Quando  vero  fuerit  hoc 
mysterium  revelatum  Adse^  in  capite  sequenti 
dicam, 

11.  Circa  secunchim  pwictum  indicatum  in 
fine  n.  3. — Assertio  quartade  supernaturaUtate 
cognitionis  Adce.  —  Circa  secundum  punctum 
dubium  est,  qualis  fuerit  cognitio,  quam  de 
his  mysteriis  Adam  habuit.  In  quo  tanquam 
certum  supponimus  fuisse  illam  cognitionem 
supernaturalem  non  solum  ex  parte  revela- 
tionis,  et  rei  revelatee ,  sed  etiam  ex  .parte 


ipsius  assensus  et  judicii,  quo  Adam  vera  esse 
judicabat,  c[U8e  sibi  revelabantur.  Hoc  certum 
est,  nam  justitia  apud  Deum  sine  supernatu- 
rali  ejus  cognitione  esse  non  potest,  ut  nunc  ex 
materia  de  Gratia  suppono,  et  supra  de  Ange- 
lis  dictum  est :  quia  cum  cognitio  Dei  sit  fun- 
damentum  justitise,  non  potest  esse  inferioris 
ordinis  quam  ipsa  justitia.  Unde  omnes  etiam 
pro  certo  habent,  cognitionem  Adge  in  illo  sta- 
tu  non  fuisse  inferiorem  nostra  fide,  in  sub- 
stantia,  et  specie  sua,  quia  et  gratia  Adse  fuit 
ejusdem  speciei  cum  nostra ,  et  status  ejus 
fuit  aliquo  modo  excellentior  ,  et  felicior 
nostro  ;  cum  ergo  sit  de  fide  certum,  nostram 
fidem  esse  supernaturalem  ex  parte  ipsius  as- 
sensus,  et  ex  parte  auxilii  ad  illum  necessarii, 
idem  de  cognitione  Adse  citra  dubium  tenen- 
dum. 

12.  Fuisse  illam  cognitionem  mediam  inter 
fidem  et  msionem  videtur  sentire  Hugo.  —  Dif- 
ficultas  ergo  superest,  an  fuerit  vera  fides,  vel 
aliquid  altius  illa  :  aliqui  enim  ex  antiquis,  et 
gravioribus  theologis  dixerunt  non  fuisse  fi- 
dem :  sed  aliquid  perfectius,  et  medium  quod- 
dam  inter  fidem  et  visionem  Dei.  Hsec  opinio 
tribui  solet  Hugoui  de  Sancto  Victore,  lib.  \, 
de  Sacram.,  part.  6,  cap.  14,  cujus  verba  sunt: 
Cognovit  Tiomo  creatorem  sumn  non  ea  cogni- 
tione,  quce  foris  soltm  et  auditu  percipitur,  sed 
ea,  quce  potius  intus  per  spirationem  ministra- 
tur.  No7i  ea  quidem,  qua  Deus  modo  a  creden- 
tiius  al)sens  fide  qua^ritur,  sed  ea,  quce  tunc  per 
prcesentiam  contemplationis  scienti  manifestnis 
cernebatur.  Et  infra  addit,  cognitionem  illam 
fuisse  majorem,  et  certiorem  fide  nostra,  infe- 
riorem  autem  visione  beata.  Unde  concludit, 
difficile  esse  modum  illius  cognitionis  expli- 
care,  hoc  tantum  excepto,  quod  Adam  per 
internam  inspirationem  edoctus,  nullatenus  de 
ipso  creatore  suo  dubitare  potuit. 

13.  Tenet  item  Alensis,  et  alii.  —  Et  Iianc 
opinionem  sequitur  Alensis,  2  part.,  qusest.  91, 
art.  2,  memb.  2,  §  1,  nam  licet  in  principio 
dicat :  Quod  primtcs  Jiomo  ante  lapsum  liabuit 
fidem,  postea  distinguit,  duplicem  fidem,  unam 
eenigmaticam,  qualis  est  nostra,  aliam  luci- 
dam,  qualis  (inquit)  fuit  illa,  quam  lialuit 
Christus,  et  hanc  fidem  dicit,  habuisse  Ada- 
mum,  et  esse  mediam  inter  nostram  fidem,  et 
visionem  Patriae.  Idem  fere  habet,  3  part , 
queest.  64,  memb.  8,  et  sequitur  Bonaventura, 
in  1,  distinct.  23,  art.  2,  qusest.  2,  et  ibidem 
Gabriel,  art.  3,  dub,  2.  Fundamentum  est, 
quia  obscuritas  fidei  videtur  esse  imperfectio 
repugnans  perfectioni  status  innocentite.  Et 


294 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTI.-E. 


probatur^  quia  ficles  in  hominibus  est  ex  audi- 
tu^  juxta  Paulum  ad  Rom.  10^  primus  autem 
homo  non  habuit  a  quo  per  auditum  fidem 
susciperet.  Dices  etiam  posse  fidem  per  inte- 
riorem  revelationem  obtineri.  Sed  contra,  quia 
tahs  revelatio  Adee  facta  immediate  a  Deo  sal- 
tem  fuit  ilH  evidens,  quoad  Dei  testificationem  : 
ergo  eo  ipso  non  fuit  fides.  Adde  Gregorium, 
hb.  A,  Dialog.,  cap.  l,  dicentem  :  Homo  in 
Paradiso  assueverat  Dei  verbis  ferfrui,  Ange- 
lorum,  teatorum.  spi7'itibus  in  corclis  mundHia, 
et  celsitudine  visionis  interesse. 

14.  Assertio  quinta  frcedictam  cognitionem 
fuisse  fidem.  —  Nihilominus  dicendum  est, 
Adam  per  fidem  supernaturalem,  et  divinam 
cognovisse  supernaturaha  mysteria,  quse  ante 
peccatum  ilh  revelata  fuerunt.  Hsec  est  sen- 
tentia  D.  Thomse,  \  part.,  qusest.  95,  art.  3,  et 
2,  2,  qnfest.  2,  art.  1,  et  qusest.  5,  art.  \,  et 
quffist.  48,  de  Verit.,  art.  3,  qnem  reUqui  pos- 
teriores  theologi  communiter  sequuntur.  Et 
sumitur  ex  Augustino  14,  de  Civitat.,  cap.  26, 
ubi  dicit:  Habnisse  hominem.  in  stalu  innocen- 
the  gaudium  verum,  quod  perpetuabatur  ex 
Beo,  in  qtiem  flagralat  cJiaritas  de  corde  puro, 
consclentia  bona,  et  fide  non  ficta.  Idem  sumi- 
tur  ex  Ambrosio,  hb.  7,  in  Luc,  circa  cap.  10, 
in  parabola  dehomine,  qui  incidit  in  latrones, 
ubi  ait :  Adam  nudatus  est  mandati  ccelestis 
custodia  destitutus,  et  exutus  fidei  vestimento 
letliale  vnJnus  accepit.  Quem  locum  inter  aha 
commendat  Augustinus,  hb.  l,contra  Juhan., 
cap.  3.  Idem  sentiunt  Chrysostomus,  et  ahi 
qui  dicunt,  Adam  propheticam  cognitionem 
habuisse,  nam  prophetica  cognitio  etiam  est 
eenigmatica,  et  ordinarie  non  distinguitur  es- 
sentiahter  a  fide,  ut  nuuc  suppono.  Imo  Anas- 
tasius  Synaita,  lib.  4,  Exaem.,  circa  princi- 
pium  dixit:  Qnodin  principio,  etinprijim  crea- 
tione  dedit  Deus  Adamo  exilem,  et  evanidam 
lucem  cognitionis,  ubi  cum  exilem  vocat,  satis 
indicat  non  excessisse  perfectionem  fidei,  eva- 
n''dam  autem  appehat,  quia  parum  erat  du- 
ratura. 

15.  Suadetur  assertio  ex  ScripturcB  regulis. 
—  Suadetur  etiam  ratione.  —  Et  suadetur  haec 
sententia  ex  generahbus  reguhs  Scriptnrae, 
quod  justus  ex  fide  vivit,  Abacuc.  2,  ad  Hebr. 
10,  et  quod  sine  fide  impossibile  est  placere  Deo, 
ad  Hebr.  11,  et  quod  dtmi  sumus  in  corpore,  et 
peregrinamur  a  Domino,  per  fidem.  ambulamtis, 
2,  ad  Corinth.  5,  et  quod  fides  est  substantia 
rerum  speraudartm,  ad  Heb.  11.  NamAdam  in 
statu  innocentise  justus  fuit,  ut  diximus,  ae 
subinde  placuit  Deo,  et  cum  esset  in  corpore 


animah,  peregrinabatur  a  Domino,  et  viator 
erat :  ergo  per  fidem  ambulabat,  et  placebat 
Deo,  et  mehorem  vitam  sperabat.  Tandem  ra- 
tione  probatur,  quia  illa  cognitio  Adaj  erat  su- 
pernaturahs,  et  non  erat  visio  Trinitatis,  verbi 
gratia,  in  seipsa,  ut  jam  supposuimus,  nec 
etiam  erat  evidens  cognitio  abstractiva,  quia 
heec  vel  possibilis  non  est,  preesertim  de  mys- 
terio  Trinitatis  et  incarnationis,  vel  si  aliquo 
modo  est  possibilis,  secundum  legem  ordina- 
riam  non  datur  viatoribus,  ut  supra  de  Ange- 
lis  dictum  est.  Neque  potest  aliud  de  Adamo 
cum  fundamento  dici,  ut  respondendo  ad  fun- 
damentum  contrarise  sententise  magis  decla- 
rabitur. 

16.  Ad  motivum  in  contrarium  in  n.  13. — 
Ad  repUcam  ibld.  sohtt.  1 . — Ad  motivum  ergo 
priori  sententise  respondetD.  Thomas,  negando 
assumptum.  Imo  inde  probat,  hdem  fuisse  in 
Adamo,  quia  imperfectio  ejus  non  erat  contra 
perfectionem  primi  status.  Nam  eo  ipso,  quod 
ille  non  erat  status  comprehensorum,  sed  erat 
status  non  videntium  Deum,  erat  capax  im- 
perfectionis  spei  et  fidei,  quse  est  sperare  et 
credere  non  visa.  Ad  probationem  autem  recte 
responsum  est,  non  esse  de  ratione  fidei,  ut  per 
exteriorem  locutionem  fiat,  nam  per  interiorem 
inspirationem,  quae  etiam  est  locutio  qucedam, 
fieri  potest.  Imo  imprimis  credentibus  ita  fieri 
solet,  ut  D.  Thomas  supra  dicit,  adducens  illud 
Psalm.  84:  Audiam  qvid  loquaturin  me  Dorni- 
nus,  et  ad  Adam  iUud  accommodans,  et  ad  re- 
phcam  ad  evidentia  testificantis.  Respondemus 
impiimis  non  esse  necessarium  Adaraum  ha- 
buisse  evidentiam  testificantis,  seu  revelantis 
Dei :  tum  quia  necessarium  non  fuit,  fidem  illi 
proponi  immediate  a  Deo,  potuit  enim  proponi 
mediantibus  Angelis.  Item  quia  Adam  uon  vi- 
debat  personam  sibi  loquentem  clare,  et  in  se- 
ipsa  substantiam  ejus  intuendo,  neque  ex  lo- 
cutione  ipsa,  vel  ex  ahis  signis,  seu  conjecturis 
poterat  evidenter  cohigere,  an  esset  persona 
creata  vel  increata,  quee  loquebatur:  et  quam- 
vis  sciret  esse  Angelum,  non  posset  evidenter 
scire,  an  proprio  vel  divino  spiritu  loqueretur. 
Denique  sicut  per  externam  locutionem,  ita 
etiam  per  internam  possunt  res  fidei  sufficien- 
ter  proponi,  ut  evidenter  credibiles,  hcet  non 
fiat  evidens  esse  dictas  a  Deo :  ergo  ita  potuit 
Adse  fides  proponi  sive  a  Deo  immediate,  sive 
mediantibus  Angelis  sine  evidentia  Dei  testifi- 
cantis. 

17.  Bolutioprima. — Secundo  respondemus, 
etiamsi  aliqua  evidentia  testificantis  in  Adamo 
admittatur,  illam  non  fuisse  talem,  quee  fidem 


CAP.  XIX.  AN  ADAM  IN  STATU  INN0CENTL4]:  PER  PROPRIOS  ACTUS,  ETC. 


295 


excluderet^  quia  non  esset  evidentia  superna- 
turalis  per  scientiam  per  se  infusam,  sed  ad 
summum  per  aliquem  naturalem  discursum, 
vel  conjecturas^  quae  simul  esse  potest  cum  {ide, 
ut  supra  in  simili  puncto  de  Angelis  diximus. 
Ideoque  non  recte  Alensis  in  hoc  comparat 
Adamum  cum  Ghristo  Domino^  quia  in  Cliristo 
non  fuit  vera  fides,  sed  scientia  infusa.  Et 
quamvis  fortasse  per  iilam  aliqua  cognoverit 
cum  evidentia  testificantis,  ipsamet  scientia 
illam  prsestabat,  quod  Adamo  tribuendum  non 
est.  Quamvis  Hugo  de  Sancto  Victore  opposi- 
tum  sentire  videatur,  quem  explicare  conatur 
D.  Thomas  '2,  3,  qugest.  5,  a.  i,  ut  de  quadam 
majori  perfectione  accidentali  contemplationis 
Adee  loquatur.  Verba  autem  Gregorii  niliil  ob- 
stant,  nam  imprimis  verbis  Dei  perfruuntur, 
qui  per  fidem  Deum  contemplantur.  Et  simih- 
ter  propter  magnam  perfectionem  fidei  et  con- 
templationis  dici  potest  ahquis  celsitudine  vi- 
sionis  Angelorum  ccetibus  interesse.  Et  ita  ex- 
ponit  illa  ultima  verba  divi  Thomae,  1  part., 
queest.  QA,  art.  2,  et  fortasse  Gregorius  etiam 
de  frequentibus  Angelorum  apparitionibus  lo- 
cutus  est. 

CAPUT  XIX. 

UTRUM  ADAM  IN  STATU  INNOGENTI^  PER  PROPRIOS 
ACTUS  SANCTIFIGATUS  FUERIT^  ET  GONSEQUENTER 
MERITUM  GLORm  HABUERIT. 

1.  An  in  primo  instanti  halmerit  Adam  ac- 
tiim  spei,  vel  aonoris  Bei.  —  Diximus  de  fide 
Adami^  nunc  breviter  dicendum  est  de  recti- 
tudine  vohmtatis  quoad  ejus  actus  supernatu- 
rales,  nam  de  habitibus  jam  dictum  est.  Pos- 
sumus  autera  loqui  de  voluntate  Adae,  vel  prae- 
cise  spectando  illam  secundum  dispositionem, 
quam  in  primo  instanti  creationis  habuit^  vel 
pro  reUquo  tempore,  quo  in  Paradiso  sine  pec- 
cato  perseveravit.  Et  circa  primum  instans 
nonnuUa  interrogari  possunt.  Primum  an  in 
illo  instanti  habuerit  actum  spei,  vel  dilectio- 
nis  in  Deum,  nam  de  ahis  virtutibus,  quoe  non 
versantur  circa  Deum,  etiamsi  supponamus 
illas  esse  per  se  infusas  non  oportet  movere 
qusestionem,  quia  et  earum  actus  minus  ne- 
cessarii  sunt,  et  per  se  multo  credibihus  est, 
Adamum  in  primo  instanti  susb  creationis  non 
habuisse  actus  illarum,  quianec  necessarii  tunc 
erant,  quia  Adamus  si  in  eo  instanti  contem- 
platus  est  Deum,  et  in  amore  ejus  fuit  occupa- 
tuSj  fortasse  non  poterat  simul  ad  alia  objecta 
attendere,  nisi  forte  in  generaU  quatenus  om- 


nia  ad  Dei  cultum  et  honorem  referre  poterat, 
qu83  omnia  sub  amore  Dei,  et  spei  in  ipsum 
compreliendimus. 

2.  Negat  Scotus.  —  Ejiis  fundamentum.  — 
Altera  ratio. — Tertia  ratio. —  Qiiarta  ratio  ai 
exemplo. — Quinta  ratio.  —  In  hoc  ergo  puncto 
Sotus  I,  de  Natur.  et  Grat.,  cap.  5,  sentit  Adam 
in  primo  instanti  accepisse  gratiam  et  justi- 
tiam  sine  proprio  motu  voluntatis  in  Deum, 
atque  ita  sentit  non  fuisse  creatum  Adam  in 
actuali  sanctitate  ( ut  sic  dicam ) ,  seu  non  ha- 
buisse  actus  gratise  in  primo  instanti.  Funda- 
mentum  ejiis  est,  quia  Deus  tunc  erat  simul 
condens  naturam  et  largiens  gratiam.  Ergo 
concreavit  gratiam  per  modum  naturse :  ergo 
non  mediante  actu  liberi  arbitrii.  Secundam 
rationem  insinuat,  quia  gratia  data  est  Adse, 
non  tanquam  beneficium  personale^  sed  pro 
tota  natura :  ergo  non  est  data  per  proprium 
actum  et  dispositiouem  hberam,  quia  illa,  quse 
dantur  quasi  per  modum  naturse,  non  dantur 
dependenter  a  dispositione  Ubera.  Unde  tertiam 
argumentationem  insinuat,  quia  alias,  si  Adam 
non  peccaret,  gratia  non  infunderetur  posteris 
ejus,  nisi  per  proprium  actum,  quia  non  ma- 
jori  hberahtate  filiis  quam  eorum  parenti  col- 
lata  fuisset.  Quarto  inducit  exemplum  de  Bea- 
tissima  Virgine,  nam  qui  tenent  (ait)  illam 
fuisse  conceptam  in  gratia,  dicturi  sunt  conse- 
quenter  datam  ilh  esse  sine  proprio  actu :  ergo 
idem  de  Adamo  a  fortiori  dicendum  est.  Tan- 
dem  in  toto  illo  discursu  insinuat^  non  posse 
esse  sanctificationem  in  primo  instanti  crea- 
tionis  hominis,  et  esse  per  proprium  actum, 
preesertim  hberum.  Et  suaderi  hoc  potest,  quia 
non  potest  homo  naturaliter  subito,  et  in  pri- 
mo  instanti  sufficienter  attendere,  ut  Ubere 
possit  in  ultimum  finem  statim  converti,  neque 
aUquid  miraculosum  sine  sufficienti  funda- 
mento  asserere  debemus.  Unde  non  immerito, 
imo  a  fortiori  pro  hac  sententia  citari  possunt, 
qui  negant  hujusmodi  actus,  et  motus  gratise 
Angehs  in  primo  instanti  creationis,  ut  sunt 
Alensis,  Henricus,  Capreolus  et  aUi,  quos  supra 
aUegavi,  similem  qusestionem  de  AngeUs  trac- 
tando,  Ub.  5,  cap.  8,  num.  3. 

3.  Prima  dssertio  contraria  et  vera.  —  Pro- 
latur  ratione. — Nihilominus  contrarium  verum 
censeo.  Dico  ergo  Adamum  in  primo  instanti 
fuisse  sanctificatum  non  tantum  per  habitus, 
sed  etiam  per  proprios  actus.  Hsec  est  expressa 
sententia  D.  Thomse,  4  part.,  qusest.  95,  a.  1, 
ad  5,  quod  erat,  quia  ad  recipiendam  gratiam 
requiritur  consensus  ex  parte  recipientis  uti- 
que  proprius,  quando  persona  ratione  utitur. 


296 


LIB.  III.  DE  IIOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTI.E. 


etpotest  illum  praebere.  Respondetautem,  cum 
motus  voluntatis  fiat  in  instanti,  potuisse  pri- 
mumliominem  in  eodem  instanti^  inquo  crea- 
tus  est^  per  propriummotumgratiseconsentire. 
Ex  quo  testimonio  ratio  etiam  conclusionis 
desumitur,  quia  justificatio  cum  proprio  actu, 
vel  per  proprium  actum  perfectiori  modo  fit, 
quam  per  solum  habitum.  Unde  idem  D.  Tho- 
mas^  3  part.,  qusest.  34,  art.  3.  Sicut  actus 
(inquit)  est  perfectior,  quam  habitus,  et  quod 
est  per  se,  eo  quod  est  per  aliud,  ita  justificatio 
secundum  proprium  actum  perfectior  est.  Et 
ideo  addit  hanc  esse  sanctificationem  adulto- 
rum,  aUam  vero,  quse  fit  sine  actu,  esse  pue- 
rorum.  Sed  Adam  sanctificatus  fuit  perfecto 
modo,  et  ut  adultus,  et  non  ut  infans:  ergo 
sanctificatus  est  actu  operans  sanctificationem : 
quod  est  sanctificari  secundum  proprium  ac- 
tum.  Minor  quoad  priorem  partem  probatur, 
quia  opera  Dei  perfecta  sunt,  sed  sanctificatio 
Adee  fuit  proprium  Dei  opus :  ergo  debuit  per- 
fecto  modo  fieri  cum  ex  parte  recipientis  ca- 
pacitas  non  deesset.  Unde  probatur  altera  pars, 
quia  Adam  in  adulta  aatate  creatus  fuit,  et  suf- 
ficienter  dispositus  ad  utendum  ratione:  ergo 
ut  adultus  sanctificari  debuit,  et  non  ut  infans. 
4.  TJnda  amplms  confirmatur  ratio  facta. — 
Et  ha3c  ratio  magis  ex  responsionc  ad  argu- 
menta  confirmabitur,  Et  locupletari  etiam  po- 
test  ex  his,  qute  in  simili  qusestione,  in  Hb.  5, 
preecedentis  tractatus  de  Angehs  diximus.  Con- 
firmari  etiam  potest  ex  Patribus  dicentibus 
hominem  fuisse  creatum  in  quodam  beatitudi- 
nis  statu,  ut  capite  ante  praicedente  retuli.  Et 
videri  etiam  potest  Anselmus,  lib.  de  Concord. 
grat.  et  liberi  arbitrii,  ubi  in  hoc  primum  ho- 
minem  cum  Angelis  sequiparat.  Liemque  liabet 
Bernardus,  in  serm.  de  Coena  Domini,  dicens, 
fuisse  primum  parentem  factum  domesticum 
Domini,  ejusque  amore  et  cognitione  ditatitm., 
et  Angelonm  consorfem.  Hoc  etiam  videtur 
sensisse  Atlianasius,  Orat.  contra  Idola,  circa 
principium  ait  non  creasse  Deum  hominem, 
trilmendo  ei  su(e  ceternitatis  intellectum  et  cog- 
iiitionem.  Et  infra  inquit:  Cum  corforalUms 
commerciis  non  immiscetiir  mens  Immana,  nec 
ullam  ex  rel)us  extraneis  admixtam.  traliit  cu- 
piditatem,  sed  sibi  tota  adest,  'ut  a  principio 
condita  fuit,  tunc  in  sublime  evolat,  etc.  Et  sic 
etiam  dixit  Anselmus,  in  cap.  3,  Epist.  ad  Co- 
lossenses,  circa  illa  verba,  Spoliantes  vos  vete- 
rem  Iiominem,  sicut  hoono  post  lapsum  in  agni- 
tione  Dei  renovatur,  ita  in  ipsa  agnitione  crea- 
tus  est,  etc.  Denique  favent  alii  sancti,  qui 
docent,  hominem  a  principio  fuisse  sanctifica- 


tum  inspiratione  Spiritus  sancti,  quia  non  de 
habituaU  tantum,  sed  etiam  dc  actuaU  inteUi- 
gere  videntur,  prsesertim  Cyrillus,  Ub.  1,  in 
Joan.,  cap.  9,  et  libro  de  Adorat.  in  spiritu, 
non  longe  a  principio. 

_5.  Ad  fundamentum  in  num.  2. — Nec  contra 
hoc  obstant  motiva  inducta  pro  priori  senten- 
tia.  Ad  primum  enim  negatur  consequentia, 
quia  non  solum  habitus,  sed  etiam  actus  po- 
tuerunt  cum  natura  hominis  concreari,  id  est, 
simul  creari,  nam  illa  concreatio  non  excludit 
omnem  efiicientiam  creaturae  circa  proprieta- 
tem,  vel  perfectionem,  qufe  cum  illa  concreari 
dicitur,  nam  etiam  inteUectus  ipse,  et  voluntas 
cum  essentia  concreantur,  a  qua  nibilominus 
manant.  Et  Augustinus,  Ub.  12,  deCivit.,  c.  9, 
dicit,  Deum  creasse  Angelos  simul  conferendo 
illis  castum  amorem  sui,  quem  in  iUis  fecit,  seu 
concreavit,  ipsis  nihilominus  simul  facienti- 
bus  et  cooperantibus.  Unde  Ucet  gratia  dica- 
tur  in  principio  data  homini  per  modum  na- 
turffi,  eo  modo,  quo  natura  significat  nativi- 
tatem,  seu  primam  originem,  nihilominus  non 
oportet,  ut  gratia  fuerit  data  per  modum  na- 
turae,  si  naturalis  modus  sumatur,  ut  moralem 
excludit.  Prima  enim  natura,  seu  substantia, 
vel  naturalis  potentia  non  potest  aliquam 
operationem  supponere,  et  ideo  tantum  natu- 
rali  modo .  et  non  morali  recipi  potest :  at  vero 
gratia  quamvis  a  principio  cum  natura  infun- 
datur,  supponit  personam  aptam  ad  operan- 
dum,  et  ideo  non  tantum  per  modum  naturae, 
sed  etiam  morali  modo  infundi  potest. 

6.  Ad  alteram  raiionemin  eodem  num,  2. — 
Ad  tertiam  ratiofiem.  —  Ad  quartam  ab  exem- 
plo. —  Neque  etiam  contra  hoc  obstat  secunda 
ratio,  quia  licet  gratia  fuerit  data  Adoe  pro  tota 
natura,  etiam  est  data  ipsi  ut  particulari  per- 
sona3,  et  ideo  dari  debuit  perfecto  modo  juxta 
capacitatem,  et  statum  talis  personee.  Eo  vel 
niaxime  quod  etiam  in  operatione  libera  potuit 
Adam  se  gerere,  ut  caput  totius  naturae.  Nam 
si  peccando  ita  se  gessit,  cur  non  etiam  recte 
se  convertendo  in  Deum  in  primo  instanti  ? 
Igitur  non  repugnat,  gratiam  in  primo  instanti 
datam  esse  Adce  ut  proprietatem  totius  uatu- 
rae,  et  nihilominus  cum  libera  operatione  fuisse 
iuditam.  Neque  inde  sequitur,  quod  in  tertia 
ratione  inferebatur,  non  peccante  Adamo  pos- 
teris  ejus  non  fuisse  dandam  gratiam  habitua- 
lem  sine  actu,  quia  illi  procreareutur  in  eetate 
infantili,  in  qua  non  essent  capaces  propriorum 
actuum,  nec  sanctificationis  adultorum.  Et  in 
hoc  etiam  non  est  simile  exemplum,  quod  de 
beatissima  Virgine  in  quarto  argumento  ad- 


CAP.  XIX.  AN  ADAM  IN  STATU  TNNOCENTI.E  PER  PROPRIOS  ACTUS,  ETC. 


297 


ducitiir.  Et  niliilominus  etiam  in  illo  exemplo 
non  est  verum  antecedens^  quod  sumitur^  nam 
beatissima  Virgo  per  proprium  actum  sancti- 
ficata  fuit,  ut  in  2  tom.,  3  p.,  disp.  A,  sect.  7 
et  8;,  ostendi,  imo  etiam  de  sanctificatione 
Joannis  Baptistee  idem  docui.  Illud  tamen  fuit 
singulare  gratiee  privilegium,  quod  non  fuisset 
in  statu  innocentife  (si  duraret)  omnibus  in- 
fantibus  concessum,  quia  ille  modus  utendi 
ratione  in  infantibus  miraculosus  est,  quod 
miraculum  non  possumus  cum  fundamento 
dicere  fuisse  futurum  generale  in  tota  natura 
humana,  durante  illo  statu.  Longe  autem  alia 
ratio  est  de  primis  hominibus  creatis  in  setate 
adulta,  in  qua  connaturah  modo,  et  ratione 
uti,  et  proprise  voluntatis  actus  a  principio 
exercere  potuerunt. 

5.  Ad  quintam  o^ationem.  —  Et  ita  etiam 
patet  responsum  ad  ultimam  rationem.  Dico 
autem  horainem  adultum,  et  in  suis  potentiis, 
ac  sensibus  internis  optime  dispositum  potuis- 
se  sine  novo  miraculo  in  instanti  suscipere  re- 
velationem  fidei,  cum  suflicienti  proportione, 
ut  statim  in  momento  posset  ilK  assentire,  et 
in  objectum  sic  cognitum  et  sic  creditum  per 
Hberam  voluntatem  moveri.  Nam  licet  illa  co- 
gnitio  penderet  a  phantasmatibus,  nihilomi- 
nus  etiam  illa  phantasia  potuit  in  eodem  in- 
stanti  intellectui  cooperari,  tum  per  pliantas- 
mata,  quse  jam  liabebat  infusa,  tum  per  speciale 
auxiUum  gratias,  non  miraculosum,  sed  con- 
sentaneum  ordini  gratise  quamvis  esset  supra 
ordinem  naturse.  Neque  etiam  obstare  potuit 
necessitas  discursus,  qui  successionem  requirit, 
quia  imprimis  assensus  fidei  per  se,  et  intrin- 
sece  non  postulat  discursum,  sed  fit  per  sim- 
phcem  assensum  supposita  sufiicienti  proposi- 
tione  objecti,  ad  eum  modum,  quo  principiis 
primis  assentimur,  supposita  suflicienti  cogni- 
tione  terminorurn,  quanquam  in  claritate,  et 
ohscuritate  sit  diversitas.  Sicut  autem  in  assen- 
su  primorum  principiorum,  hcet  ad  prseco- 
gnoscendos  terminos  successio  aliqua,  et  dis- 
cursus  necessarius  sit,  naturah,  et  ordinario 
modo  procedendo,  per  divinam  autem  revela- 
tionem  facile  fieri  potest,  ut  subito,  et  in  mo- 
mento  concipiantur,  ita  etiam  in  cognitione 
per  fidem,  licet  ordinario,  et  naturah  modo, 
sufiiciens  propositio  objecti  fidei,  et  credibili- 
tas  ejus  non  fiat,  nec  cognoscatur  ab  homine 
sine  successione  et  discursu  :  niliilominus  per 
divinam  revelationem,  et  illuminationem  illa 
sufficiens  propositio  subito,  et  in  momento  po- 
test  sic  fieri,  ut  ab  homine  percipiatur,  et  in 
eodem  momento  sufficiens  judicetur.  Ita  ergo 


fieri  potuit  in  Adamo,  et  factum  esse  creden- 
dum  est,  quia  non  est  res  proprie  miraculosa, 
nec  nimium  extraordinaria,  sed  est  queedam 
revelatio  quasi  prophetica,  quse  propter  con- 
gruentes  causas  secundum  ordinariam  provi- 
dentiam  supernaturalem  muUis  datur,  tempo- 
rihus  opportunis.  Quae  omnia  in  creatione  Ad^ 
concurrunt,  ut  satis  explicatum  est. 

8.  Resolvitur  ex  dictis  dubium.  — Sectmd.um 
duhitm. —  Tertium  duhium. —  Atque  ex  his  fa- 
cile  responderi  potest  ad  aUas  interrogationes, 
quee  hie  fieri  possunt.  Prima  est ,  utrum 
Adam  per  illum  actum,  quem  in  primo  instan- 
ti  habuit,  se  ad  gratiam  habitualem  recipien- 
dam  disposuerit.  Ad  quam  affirmative  respon- 
dendum  est,  quia  fieri  potuit,  et  est  ordo  per- 
fectior.  Secunda  interrogatio  est,  an  ille  actus 
charitatis,  seu  conversionis  in  Deum  fuerit  eli- 
citus  ab  habitu,  vel  totum  ab  auxilio.  Ad  quam 
respondendum  est,  non  fuisse  elicitum  ab  ha- 
bitu,  quia  repugnat  effectum  esse  causam  ve- 
ram,  et  realem  in  quocumque  genere  sui  effi- 
cientis  principii.  Unde  fit  fuisse  talem  actum 
elicitum  a  voluntate  mota,  et  adjuta  divinis 
auxiliis  operante  et  cooperante,  seu  excitante, 
et  adjuvante  :  nam  sicut  hajc  auxilia  semper 
necessaria  sunt,  ita  interdum,  et  prsesertim  ad 
primos  actus  sufficiunt.  Tertia  interrogatio  est, 
an  per  iUum  actum  Adam  in  primo  instanti 
aUquid  meruerit  apud  Deum.  Ad  quam  affir- 
mative  respondendum  est,  nam  meruit  de 
congruo  primam  habitualem  gratiam,  et  de 
condigno  primam  gloriam,  quia  omnes  condi- 
tiones  ad  illum  meritum  necessarise  in  perso- 
na  Adse,  et  in  actibus  ejus  concurrebant.  Qute 
omnia  eodem  modo  resolvimus  de  Angelis  in 
superiori  tractat.,  lib.  5,  et  sequentibus,  ubi 
illa  latius  declaravimus  et  probavimus,  et  ideo 
in  prtesenti  non  plura  dicimus,  quia,  ut  ssepe 
cum  Augustino  diximus,  et  omnes  fatentur, 
in  hujusmodi  rehus  eadem  ratio,  et  proportio 
in  primo  homine,  et  in  Angelis  invenitur.  Imo 
etiam  in  justificatione  hominis  lapsi  illa  omnia 
eodem  fere  modo  verum  hahent,  ut  latius  in 
materia  de  gratia  dicimus. 

9.  Difficultas  juxta  doctrinam  auctoris.  — 
Una  vero  nobis  superest  difficultas,  quia  pro- 
babilius  credimus,  primam  sanctificationem 
Adeefuisse  ex  Christi  merito,  ut  jam  insinuavi, 
et  latius  dixi,  in  1  tom.,  3  part.,  in  com- 
ment.,  art.  3,  qusest.  1,  et  dist.  41,  sect.  1. 
in  fin.  Ex  quo  fundamento  recte  colligi  vi- 
detur  Adam  fuisse  justificatum  per  gratiam 
Christi.  Imo  in  dictis  locis  ex  eo,  quod  fidem 
Christi  habuit ,  intuUmus,  a  Christo  hahuisse 


298 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTI.-E. 


justitiam,  et  ipsammet  fidem.  Sed  Adam  non 
habnit  fidem  Christi  in  primo  instanti  :  ergo 
vel  omnino  non  fuit  sanctificatns  in  primo  in- 
stanti,  vel  non  per  proprinm  actum.  Minor 
probatnr,  quia  mysterium  Incarnationis  fuit 
revelatum  Adte  in  sopore,  quem  multo  post  crea- 
tionem  Deus  in  ilhim  immisit,  ut  omnes  Patres 
supra  citati  docent :  ergo  antea  non  habuit 
Adam  fidem  Christi,  utper  eum  sanctificaretur. 
10.  Solutio  prior.  —  Non  omnino  placet. — 
Ad  hanc  difficuUatem  duobus  modis  respon- 
dere  possumus.  Prior  est,  negando  illam  pro- 
positionem  subsumptam,  scihcet,  non  habuisse 
Adam  in  primo  instanti  ahquam  fidem  exph- 
citam  Christi.  Et  ad  probationem  ex  Patribus 
respondemus,  quod  hcet  Patres  dicant  Adamum 
in  sopore  habuisse  pecuharem  revelationem 
propheticam  de  futuris  Christi  mysteriis,  et 
speciahter  de  spirituah  unione  ipsius  cum  Ec- 
clesia,  non  tamen  dicunt,  Adamum  usque  ad 
ihud  tempus  nuham  de  Christo  cognitionem 
habuisse.  Fieri  autem  potuit,  ut  revelaretur 
prius  Adamo  mysterium,  quantura  ad  substan- 
tiam  ejus,  ut  in  Christum  crederet,  et  ipsum 
veneraretnr,  postea  vero  in  sopore  majorem 
notitiamChristi,  et  futurse  Ecclesiae  ei  daretur, 
semper  a  mysterio  redemptionis  in  particulari 
abstrahendo,  Quge  quidem  responsio  facile  de- 
fendi  potest,  non  autem  ita  potest  probari,  aut 
persuaderi :  et  ideo  mihi  non  omnino  placet ; 
tum  quia  sine  auctoritate,  vel  sufficienti  pro- 
batione  affirmat,  Adam  habuisse  exphcitam 
revelationem  Christi  ante  soporem :  tum  etiam, 
quia  difficile  est  cum  fundamento  exphcare, 
quid  iUi  revelatum  fuerit  de  Christo  in  primo 
instanti,  et  quid  postea  fuerit  additum  nondum 
revelato  mysterio  redemptionis,  tnm  denique, 
quia  difficile  creditu  e.st,  simul  potuisse  Ada- 
mum  in  primo  instanti  cognoscere  Trinitatis 
mysterium  et  hicarnationem,  et  aha  mysteria, 
quse  ad  sanctificationem  hominis  pertinebant, 
quod  etiam  in  Angehs  difficile  in  superiori 
tractatu  judicavimus,  nedum  in  homine. 

1 1 .  Solutio  posterior. — Secundo  responderi 
potest.  quod  hcet  Adam  in  primo  instanti  non 
habuit  exphcitam  fidem  Christi,  jam  habebat 
imphcitam,  quae  satis  erat,  ut  per  merita  ejus 
posset  justificari,  sicut  ahi  muhi  justificati 
sunt.  Quod  autem  ita  factum  fuerit,  recte  de- 
claratur  ex  fide  exphcita  Christi,  quse  paulo 
post  iUi  data  est.  Nam  per  iham  fidem,  quam 
m  sopore  habuit,  et  per  alios  actus  postea  sub- 
sequentes  secnndam  sanctificationem  seu  aug- 
mentum  justitioe  accepit,  ut  paulo  post  decla- 
rabimus.  lUud  autem  augmentum  justitiai  per 


fidem  exphcitam  Christi  accepit,  atque  adeo 
per  meritum  ejus,nam  per  iUam  fidem  factum 
est  membrum  Christi,  eumque  ut  caput  suum, 
et  ut  auctorem  sahitis  suse  recognovit.  Quo- 
modo    enim    ahter   potuissent    convenienter 
Christo  uniri  per  fidem,  iUumque  amare,  et 
venerari?  Ergo  per  eamdem  fidem  in  Christo, 
et  perChristum  est  assecutus  iUud  ju.5titi8e  aug- 
mentum:  ergo  signum  est,  etiamprimamjus- 
tificationem  fuisse  datam  ex  meritis  Christi,  et 
hoc  ipsum  recognovisse  Adami  im  in  revelatione 
sibi  in  sopore  facta.  Quia  sanctificatio   per 
Cln-istum  non  potuit  esse  dimidiata  (ut  sic  di- 
cam)   quamvis  modus  apphcationis  ejus   ex 
parte  hominis  fuerit  diversus  in  principio,  et 
in  progressu,  propter  hmitatam  capacitatem 
hominis,  quem  paulatim  ab  imperfecto  ad  per- 
fectum  procedere  oportebat.  Unde  Ambrosius, 
lib.  2,  Epistol.  in  13,  ahas  14^,  vel  potius  15, 
ad  MarceUi.  soror.,  ait:  Adam  reliquisse  gra- 
tiam  Christi  propter  unam  mulierem.  Et  Psal. 
39,  circa  iUa  verba  :  In  capite  libri  scriptum 
est  de  me,  de  Adamo  ait :  No7i  mansit  in  Clirlsto, 
quia  non  in  ejus  sermone  permansit,  nam  de 
Jiis,  qui  manent  in  Christo,  ipse  dixit :  Si  man- 
seritis  in  me,  et  verla  mea  in  vohis  manserint, 
etc.  Ergo   ex  sententia  Ambrosii  Adam  ante 
peccatum  jam  erat  in  Christo  tanquam  vivum 
membrum   ejus,    et   gratia  ejus   erat   gratia 
Clnristi,  quo  nomine  solent  Patres,  et  Concilia 
vocare  gratiam,  quse  per  Christum  datur,  sive 
per  fidem  impUcitam  Christi,  sive  per  exph- 
citam  comparetur,  vel  cum  priori  incipiat,  et 
cum  posteriori  perficiatur  et  consummetur. 

12.  Assertio  secimda  hipartita. — Prima  pars 
unde  constet.  —  Et  a  Patribus  supponitur.  — 
Unde  tandem  addendum  est,  Adam  toto  tem- 
pore  ante  peccatum  potuisse  per  proprios  actus 
in  gratia  crescere,  ejusque  augmentum,  et  glo- 
riam  de  condigno  mereri,  et  credibile  esse  sffi- 
pius  id  fecisse.  Prior  pars  certissima  est,  nam 
sequitur  evidenter  ex  principiis  certis.  Qaia 
Adam  toto  iUo  tempore  viator  fuit,  et  justus, 
et  libertatem  bene  operandi  habuit,  ordinatus- 
que  erat  ad  vitam  aeternam  :  ergo  habuit  om- 
nes  conditiones  necessarias  ad  ejus  meritum, 
et  augmentum  gratiee :  ergo  potestatem  habuit 
crescendi  in  gratia,  et  in  jure  ad  gloriam.  De- 
nique  si  potestatem  habuit  peccandi  per  solum 
suum  arbitrium,  multo  magis  potestatem  ha- 
buit  merendi  per  hberum  arbitrium  cum  gra- 
tia  Dei.  A^el  certe  si  in  primo  instauti  mereri 
potuU  gloriam,  id  potuit  muUo  magis  in  reli- 
quo  tempore  vise,  quamdiu  gratiam  non  per- 
didit.  Hac  tamen  servata  diiferentia,  quod  in 


CAP.  XX.  AN  PR^^TER  OMNIA  DONA  NATUR.^E,  ET  GRATL^,  ETC. 


299 


primo  instanti  non  potuit  mereri  gratiam  de 
condigno  ,  quia  supponebatur  ad  meritum , 
postea  vero  potuit  per  gratiam^  quam  jam  gra- 
tis  acceperatj  tam  gratice^  quam  glorise  aug- 
mentum  de  condigno  mereri.  Et  hanc  partem 
supponunt  omnes  Patres,  qui  de  illo  statu  lo- 
quuntur  :  et  praisertim  videri  possunt  Augus- 
tinus,  lib.  de  Corrept.  et  Grat.,  cap.  10,  11  et 
12,  et  lib.  13,  de  Givitat.,  cap.  \,  U,  15,  19 
et  sequentibus,  et  Gregorius,  lib.  4-,  Moral., 
c.  26,  alias  27,  et  Damascenus,  lib.  2,  de  Fide, 
cap.  12,  dicens,  Deum  creasse  Adamum  libe- 
rum,  ^it  cum  divince  gratice  acljumento  novos 
suMncle  in  virtute  progressus  facere,  et  rursics 
oh  libertatem,  a  virtute  recedere  posset. 

13.  Secunda  pars  suadetur.  —  Alia  pars, 
quee  est  de  facto,  quamvis  non  sit  revelata, 
nihilominus  supposita  potestate  per  se  satis 
credibihs  est.  Nam  Adam  non  fuit  otiosus  toto 
illo  tempore,  quo  in  Paradiso  vixit,  quia  nec 
hoc  hnmanum  est,  vel  morale,  prsesertim  in 
homine  sapiente,  et  perfectis  virtutibus  pree- 
dito,  nec  sine  aUquo  peccato  fieri  posset.  At 
vero  quamdiu  mortahter  non  peccavit  Adam, 
veniahter  peccare  non  potuit,  ut  supra  osten- 
dimus  :  ergo  operatus  est  recte  et  honeste  : 
ergo  meniit,  et  in  gratia  crevit.  Preeterea,  quia 
per  fidem  muha  operatus  est,  prcesertim  in 
sopore,  in  quo  verisimile  non  est  fuisse  priva- 
tum  libertate  ad  meritum  necessaria,  et  post 
soporem,  cumex  fide  conceptadixit:.Sroc?z/mc 
os  ex  ossihus  meis,  etc,  meritorium  opus  exer- 
cuit.  Item  quando  recepit  a  Deo  prseceptum 
non  comedendi  de  Ugno  scientise  boni  et  maU, 
credendum  est  vohuitarie  ihud  acceptasse,  et 
propositum  habuisse  implendi  ihud,  quod  sine 
dubio  meritorium  fuit.  Quod  etiam  de  illo 
narratur,  imposuisse  nomina  omnibus  anima- 
libus,  meritorium  in  ipso  fuit :  tura  quia  ex 
divina  ordinatione  id  fecit,  tum  etiam,  quia 
fuit  valde  rationi  consentaneum,  et  ad  cora- 
moditatem  humanigeneris  necessarium.  Adcht 
prseterea  Gregorius,  hb.  4,  Dialog.,  cap.  1, 
quod  Adam  ante  peccatura  ccelestis  patriae  gau- 
dia  contemplabatur  :  In  Paradiso  quippe  (in- 
quit)  assueverat  homo  verhis  Dei  perfrui,  hea- 
torum  Angelorum  spiritihus,  cordis  ommditia 
ct  celsitudine  visionis  interesse.  Sed  postquam 
Jmc  cecidit  ah  illo,  quo  implehatur,  mentis  lu- 
mine  recessit.  Ergo  in  illo  genere  vitee,  quod 
Gregorius  describit,  non  potuit  Adam  non 
multum  crescere  in  gratia,  et  donisDei,  quibus, 
ut  idem  Gregorius,  ait,  mentis  himine  iraple- 
retur.  Et  Moyses  Barcepha,  hb.  de  Parad.,  p.  1, 
cap.  28,  inter  ahas  preerogativas,  quas  Deus 


Adoe  contuht,  inquit :  A  dmisit  ipsum  veluti  in 
suam  familiaritatem ,  ut  ea  sese  pro  arhitrio 
ohlectaret ,  meditationihus ,  contemplationihus 
divinis  vacans,  atque  indulgens.  Et  infra  dicit: 
Ita  fuisse  Adam  comparatum,  ut  animo,  atque 
intelligentia  sua  Angelis  esset  familiaris.  Hu- 
jusmodi  ergo  vitam  ducturus  erat  Adam  in 
Paradiso,  eamdemque  inchoavit,  prius  quam 
peccaret :  non  potuit  ergo  in  eo  tempore  non 
bene  mereri  apud  Deum  et  in  gratia,  et  sanc- 
titate  crescere. 

CAPUT  XX. 

UTRUM  PR^TER  OMNIA  DONA  NATURJE,  ET  GRATI.E 
HABUERIT  HOMO  IN  STATU  INNOCENTIiE  0RI6INA- 
LEM  JUSTITIAM,  QVM  FUERIT  DONWM  AB  OMNIBUS 
SUPRADIGTIS  DISTINCTUM. 

1 .  Quid  ipsa  originalis  jtistitia  sit  quceritur. 
—  ExpUcuimus  hactenus  sigillatira  perfectio- 
nes  omnes,  quas  Deus  primis  parentibus  in 
creatione,  et  Paradiso  contuht,  ex  quibus  om- 
nibus  siraul  collectis  justitia  originaUs  consur- 
git,  ut  dicemus,  verumtamen  sub  hoc  noraine 
originahs  justitise  niliil  hactenus  de  iUa  dixi- 
mus,  quamvis  in  prologomeno  4,  de  Gratia,  a 
cap.  3,  usque  ad  5,  nonnihil  scripserimus  :  et 
ideo  in  prwsenti  capite  necessarium  visura  est, 
quid  iha  sit,  vel  potius,  quid  nomen  iUud  si- 
gnificet,  expUcare.  Supponimus  enim,  Adam 
fuisse  conditum  in  originaU  justitia,  vel  saltem 
in  Paradiso  statum  originaUs  justitiee  habuisse, 
hoc  enim  tanquam  dogma  certum,  et  cathoU- 
cum  omnes  theologi  recipiunt,  cujus  probatio 
ex  eflfectibus  taUs  justitige  sumenda  est,  ac 
proinde  ex  significatione  iUius  vocis,  et  intel- 
Ugentia  rei  per  ipsara  significatee  maxirae 
pendet.  Est  igitur  principaUs  queestio,  an  jus- 
titia  originaUs  fuerit  aUqua  simplex  forma,  seii 
unus  pecuUaris  habitus  distinctus  ab  omnibus, 
quos  hactenus  exphcuimus,  et  Adarao  in  sua 
creatioue  coUatos  esse  dixiraus,  vel  fuerit  po- 
tius  unus  ex  iUis  particularis,  et  siraplex,  vel 
fuerit  solum  coUectio  iUorum,  vel  non  tantura 
iUorura,  sed  etiam  aUorum  beneficiorum,  vel 
privilegiorum  homini  in  iUo  statu  concesso- 
rum.  Nomine  autera  habitus  in  hoc  puncto  in- 
teUigimus  oranes  quaUtates  perraanentes,  quse 
per  raodum  actus  primi  datte  sunt  horaini  in 
iUo  statu  ad  perficiendum  iUum,  sive  in  anima, 
sive  in  corpore,  et  sive  in  substantia,  sive  in 
poteutiis  receptse  fuerint  Per  aUa  vero  privi- 
legia,  vel  beneficia  inteUigimus  omnes  res,  vel 
causas  extrinsecas  juvantes  hominem  in  eo 


300 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AG  STATU  INNOCENTI^. 


statu  ad  feliciter  vivendum;,  et  prsesertim  pe- 
culiarem  Dei  providentiam,  qua  Deus  homi- 
nem  protegebat^  et  ab  omuibus  incommodis 
tuebatur. 

2.  Prima  sententia  Scoti,  esse  unum  Tiali- 
tum  voluntatis  distinctum  a  gratia.  —  His  po- 
sitis  est  prima  sententia  dicens,  justitiam  ori- 
ginalem  fuisse  specialem  quemdam  habitum 
distinctum  a  gratia,  et  voluntati  inheerentem, 
cujus  officium  erat  facere^  ut  voluntas  adheere- 
ret  Deo  suo  fmi  naturali,  non  sokim  faciliter, 
et  delectabiliter,  sed  etiam  cum  majori  inteii- 
sione  et  delectatione,  quam  appetitus  sensiti- 
vus  adhaireat  suo  objecto  delectabili.  Hanc  sen- 
tentiam  tenet  Scotus,  in  2,  distin.  29,  queest. 
unic.  §.  potest  dici,  et  in  sokit.  ad  \,  quam 
ita  explicat  late  Herrera,  in  2,  disput,  21, 
quaest.  3,  ubi  de  hoe  habitu  dicit,  fuisse  dis- 
tinctum  ab  habitu  gratise,  et  charitatis,  et  ni- 
hilominus  fuisse  supernaturalem,  quia  dabat 
vohmtati  delectationem  quam  voluntas  ex  na- 
tura  sua  habere  non  posset.  Et  inde  prsecipue 
colhgit  necessitatem  hujus  habitus,  quia  status 
justitiee  originahs  non  sokim  erat  faciktatis  et 
tranquikitatis,  sedetiam  delectationis  in  adhae- 
rendo  Deo  fmi  naturak,  et  secundum  rectam 
rationem  operando,  et  compescendo  appetitum 
sensitivum,  ne  suum  delectabile  objectum  pro- 
sequeretur.  Nec  sokim  (ait)  poterat  vokmtas 
hoc  prompte  facere,  sed  etiam  cum  majori  de- 
lectatione,  quam  posset  esse  in  appetitu  exe- 
queudo  propriam  operationem  circa  suum  ob- 
jectum  maxime  delectabile.  At  vero  tanta 
delectatio  vokmtatis  non  est  connaturaks  vo- 
luntati,  nec  in  puris  naturalibus  posset  ikam 
habere  :  ergo  necessarius  erat  akquis  kabitus 
infusus  a  quo  proveniret.  Sed  iUe  liabitus  non 
erat  charitas,  quia  nunc  in  komiuibus  justis 
est  charitas,  et  ikam  delectationem  non  causat : 
ergo  erat  speciaks  kabitus  ad  kunc  fmem  indi- 
tus.  Quod  autem  taks  delectatio  in  statu  ori- 
ginaks  justitiseinveniretur,  solum  probat  auc- 
toritate  Augustini  1 4,  de  Civitat.,  cap.  26,  ubi 
dicit,  quod  in  iUo  statu  nihil  inaniter  lcetnm 
erat,  sed  gaudiwn  perpetuahatur  ex  Deo.  UUe- 
rius  vero  inquirit  Scotus  an  justitia  originaks 
inckideret  etiam  speciales  kabitus  appetitus 
sensitivi,  et  utramque  partem  probabilem  cre- 
dit,  in  affirmantem  vero  magis  incknat.  Quia 
etiam  oportebat  appetitum  sensitivum  obedire 
rationi  et  vokmtati,  retrakendo  iUum  a  pro- 
priis  delectationibus  sensibikbus  cum  majori 
delectatione,  quam  ex  suis  propriis  objectis 
capere  posset  :  koc  autem  non  erat  iUi  natu- 


turakter  inditus,  qui  kunc  efifectum  preestaret : 
et  signiUcat  Scotus  duos  fuisse  kos  kabitus, 
unum  concupiscibiks,  et  alterum  irascibiks. 

3.  Secunda  sententia  Henrici  esse  pronita- 
tem  voluntatis  ad  suhjiciendum  appetitum  prce- 
ter  rectitudinem  gratia.  —  Secunda  sententia 
fuit  Henrici  quodkb.  6,  qusest.  11,  ubi  dicit 
justitiam  originalem  praeter  omnem  rectitudi- 
nem  gratiae,  et  virtutum  infusarum,  si  qua 
fuit,  addidisse  quamdam  rectitudinem  natura- 
lem,  quee  separabiks  fuit  a  vokmtate,  et  de 
facto  per  peccatum  separata,  et  amissa  fuit. 
Consistebat  autem  iUa  rectitudo  in  potestate, 
et  pronitate  voluntatis  ad  dominandum  appe- 
titui,  et  iUum  sibi  obedientem  reddendum.  Et 
kuic  rectitudini  oppositam  esse  dicit  pronita- 
tem  ad  makim,  quse  est  veluti  curvitas  quse- 
dam  vokmtatis  inflicta  iUi  propter  peccatum. 
Probat  Henricus  suam  sententiam,  quia  homo 
peccando  non  solum  privatus  est  gratuitis,  sed 
etiam  est  vulneratus  in  naturakbus  :  ergo  non 
sokim  est  privatus  donis  gratiae,  sed  etiam 
rectitudine  naturak.  Si  enim  ablatis  gratise 
donis,  rectitudo  naturaks  integra  permansis- 
set ,  nuUum  posset  inteUigi  vulnus  inflictum 
komini  iu  naturakbus,  quoad  facukatem  recte 
operandi  secundum  rationem  naturalem.  Con- 
firmat  koc,  quia  akas  non  esset  nunc  natura 
lapsa  magis  obkqua,  seu  curva  iu  naturakbus, 
quam  esset  in  homine  condito  a  Deo  sine  donis 
gratuitis,  quod  censet  inconveniens,  quia  akas 
uterque  iUorum  kominum  esset  vel  sequakter 
innocens,  vel  a^quakter  damnabiks,  et  punien- 
dus.  Unde  indicat  rationem  akam :  quia  vo- 
kmtas  cum  kbera  sit,  potest  seipsum  obliqua- 
re  :  ergo  potest  corrupta  priori  justitia,  vitio- 
sam  injustitiam  inducere.  Heec  autem  injusti- 
tia  in  hoc  tantum  consistere  videtur,  quod 
homo  non  conservat  rectitudinem  naturalem, 
quam  accepit,  et  custodire  deberet :  ergo  homo 
creatus  sine  donis  gratiae  non  haberet  hanc  in- 
justitiam,  seu  obkquitatem  naturse,  sed  po- 
tius  rectitudinem  naturalem  contrariam :  ergo 
kanc  amisit  komo  peccando,  et  iu  ika  consis- 
tebat  justitia  originaks,  prout  a  gratuita  dis- 
tincta  est. 

-4.  Tertia  sententia  Scoti  non  distingiiens 
justitiam  originaleni  a  gratia.  — Aiit  certe  con- 
jungens  inscparahiliter .  —  Tertia  sententia  ex- 
treme  contraria  est,  justitiam  originalem  non 
fuisse  akquid  distinctum  a  gratia  gratum  fa- 
ciente,  ksec  enim  sola  apud  Deum  est  vera 
justitia,  juxta  Paukim  ad  Rom.  4,  et  origina- 
ks  tunc  fuit,  tum  quia  in  ipsa  origine  con- 


rale,  et  ideo  necessarius  fuit  kabitus  superna-    creata  est,  tum  etiam,  quiapost  originempos- 


CAP.  XX.  AN  PR^TER  OMNIA  DONA  NATUR.E  ET  GRATI^,  ETC 


301 


terorum  in  eos  erat  transfundenda,  si  non 
fuisset  amissa.  Et  alioqui  gratia  in  illo  statu 
potuit  esse  majoris  excellentiee^  quam  nunc 
sit,  quia  non  tantum  poterat  hominem  gratum 
Deo  reddere,  sed  etiam  sensualitatem  com- 
pescere;,  et  corpus  roborare  in  obsequium  ra- 
tionis,  ut  tranquilla  voluutas  subderetur  Deo. 
Hanc  opinionem  tenuit  Soto,  lib.  l,  de  Natur. 
et  Grat.-,  cap.  5,  quamvis  explicando  illam 
tandem  dicat  se  non  multum  contendere,  an 
gratia  et  justitia  originalis  sint  habitus  dis- 
tincti,  dummodo  inseparabiles  censeantur,  ita 
ut,  quia  homo  fuit  creatus  in  gratia,  fuerit 
etiam  creatus  in  justitia,  et  quia  peccando 
amisit  gratiam,  amiserit  etiam  justitiam. 
Propter  hanc  autem  inseparabilitatem,  videtur 
ipse  in  eam  partem  inclinare,  quod  fuerint 
idem,  seu  quod  gratia  sola  omnes  effectus  jus- 
titiee  contulerit,  et  hoc  sequitur  Zumel,  1  p., 
q.  95,  art.  i,  q.  2,  in  i,  dubio  ilh  annexo, 
et  consentit  Valentia,  1  tom.,  disp.  1,  q.  2, 
punct.  2,  §  Quoad  secimclam.  Qui  hanc  exis- 
timant  esse  senteutiam  D.  Thomse,  1  part., 
qusest.  95,  art.  1 ,  ubi  dicit  rectitudinem 
primi  status,  in  quo  ita  erant  omnia  in  lio- 
mine  ordinata,  ut  et  ratio  subderetur  Deo,  et 
vires  inferiores  animse  rationi  subderentur,  et 
corpus  animse,  secundum  supernaturale  do- 
num  gratise.  Loquiturque  de  gratia  gratum 
faciente,  nam  inde  probat  hominem  fuisse 
creatum  in  gratia,  quia  in  illa  rectitudine  crea- 
tus  fiut :  et  e  contrario,  amissa  gratia,  illam 
rectitudinem  amisit,  juxta  Augustinum  quem 
allegat  lib.  13,  de  Civit.,  cap.  13,  dicentem  : 
Postqicam  prcecepti  facta  transgressio  est,  sta- 
tim,  gratia  deserente  divina,  de  corporum  suo- 
rumnuditate  confusi  sunt.  Item  q.  97,  art.  1, 
ad  3,  ait  D.  Thomas,  vim  pra^servandi  corpus 
a  corruptione  in  illo  statu  fuisse  per  donum 
gratise  :  ubi  etiam  loquitur  de  gratia  sanctifi- 
cante,  nam  subdit,  nunc  recuperari  gratiam 
ad  remissionem  culpse,  et  meritum  glorise, 
non  vero  ad  illum  immortalitatis  effectum. 

5.  Simili  modo  4,  cont.  Gent,,  cap.  52,  dicit, 
hominem  fuisse  institutum  cum  rectitudine 
superius  dicta  :  Deo  sua  gratia  supplente,  qtiod 
ad  hoc  perficiendum  natura  minus  hahedat. 
Preeterea  idem  D.  Thomas,  i,  2,  qusest.  82. 
art.  1,  ad  3,  et  art.  2,  docet,  peccatum  origi- 
nale  primario  esse  in  essentia  animae,  unde 
ibid.  ad  2  consequenter  ait,  quod  originalis 
justitia  primordialiter  pertinebat  ad  essentiam 
animcv.  Et  iu  articulo  tertio  consequenter  di- 
cit,  justitiam  originalem  post  animse  cssentiam 


potentias.  Sed  hunc  eumdem  ordinem  ponit 
D.  Thomas  in  gratia  sanctificante,  nec  in  ani- 
ma3  essentia  potest  aliud  donum  supernaturale 
inteUigi,  prseter  gratiam  sanctificantem  :  ergo 
intellexit  D.  Tliomas  justitiam  originalem 
fuisse  gratiam  ipsam.  Unde  in  2,  distin.  31, 
queest.  2,  art.  1,  eamdem  doctrinam  repetit, 
quod  peccatum  originale  primarie  estin  essen- 
tiaanimse,  et  consequenter  in  distin.  32,  q.  i, 
art.  1,  in  corpore,  junctis  solutionibus  ad  1 
et  2,  significat,  justitiam  originalem,  quoad 
formale  fuisse  in  essentia  animee  :  ergo  sentit 
idem  esse  cum  gratia.  Ratio  vero  hujus  sen- 
tentiffi  solum  est,  quia  cum  gratia  sufficeret 
ad  hujusmodi  elfectum,  superfluum  est,  alia 
dona,  vel  habitus  multiplicare. 

6.  Quarta  sententia  Mpartita  distingtci  jus- 
titiam  originalem  a  gratia,  sed  tamen  in  illa 
radicari. — Quarta  sententia  est,  justitiam  ori- 
ginalem  fuisse  donum  distinctum  a  gratia  gra- 
tum  faciente,  in  illa  tamen  fundatum  et  radi- 
catum.  Ita  tenet  Durandus,  in  2,  distinct.  20, 
queest.  5,  et  Cajetanus,  dict.  qusest.  95,  artic.  1, 
putatque  esse  sententiamD.  Thomse,  in  eodem 
articulo  ubi  significat,  justitiam  originalem 
fuisse  effectumgratise,  ac  proinde  fuisse  ahquid 
distinctum  ab  illa,  ubi  in  queest.  100,  art.  1, 
ad  2,  dicit,  gratiam  esse  radicem  originalis 
justitiae  :  ergo  sentit  fuisse  distinctas.  Deinde 
D.  Thomas,  1.  2,  quasst.  109,  fere  in  omnibus 
articuHs  distinguit  inter  naturse  integritatem 
et  gratiam  :  ergo  supponit  etiam  D.  Thomas 
distinctionem  inter  illa  duo.  Et  probari  potest 
hsec  opinio  quoad  lianc  partem,  quia  effectus 
originalis  justitiae  sunt  louge  diversi  ab  effec- 
tibus  gratige  :  ergo  et  formse  sunt  diversee. 
Antecedens  patet,  quia  justitia  originalis  so- 
lum  reformabat  defectus  naturales  humause 
naturse,  et  ita  solum  illum  perficiebat  in  or- 
dine  ad  finem  naturalem  :  ergo  solum  prajs- 
tabat  rectitudinem  naturalem,  et  omnes  effec- 
tus  ejus  naturalem  ordinem  non  transcende- 
bant.  At  vero  gratia  ordinat,  et  perficit 
hominem  in  ordine  ad  finem  supernaturalem. 
Altera  vero  pars,  quod  justitia  fundaretur  in 
gratia,  inde  probatur  a  D.  Thoma,  quia  su- 
l)ordinatio  corporis  ad  animam,  et  inferioris 
partis  ad  superiorem  fundabatur  in  perfecta 
subjectione  superioris  partis  hominis  adDeum, 
quam  subjectionem  efficit  gratia. 

7.  In  cfuo  videantur  Cajetanus  et  Durandus 
discrepare. — Non  explicat  autem  Cajetanus 
quale  fuerit  donum  justitia3,  quod  a  gratia 
distinguebatur ;    referendo  autem  opinionem 


per  prius  perficere  volimtatem,  quam  aliasi  Scoti  non  videtur  inhac  parte  abScotodissen- 


302  LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE 

tire,  sed  solum  in  altera  parte,  qiiam  retuli, 
quod  justitia  fundata,  et  radicata  fuit  in  gra- 
tia,  et  ideo  ab  illa  separata  non  fuit,  neque  a 
principio  sine  illa  fuit  infusa.  Quamquam  in 
hoc  non  omnino  consentiat  Cajetanus  nam 
statim  dicit,  amissa  gratia,  permansisse  aliquo 
modo,  et  pro  aliquo  tempore,  originalem  jus- 
titiam  in  Eva,  quod  jam  in  superioribus  nota- 
vimus  et  rejecimus.  Durandus  vero  in  2,  dis- 
tinct.  31,  qusest.  3,  sentit  justitiam  originalem 
fuisse  in  viribus  sensitivis  tanquam  in  sub- 
jecta,  et  non  in  voluntate,  in  quo  differt  ab 
Scoto.  Tamen  etiam  ipse  non  declarat,  an 
esset  aliquis  habitus  :  verum  cum  ahbi  doceat 
hominem  in  statu  justitise  originalis  non  indi- 
guisse  virtutibus  appetitus  sensitivi,  satis  in- 
dicat,  justitiam  fuisse  aliquem  pecuHarem  ha- 
bitum,  vel  quahtatem  appetitus  sensitivi  ab 
omnibus  virtutibus  distinctam. 

8.  Quinia  sententia  distinguit  justitiam  ori- 
ginalem  a  gralia,  sed  non  in  ea  radicat.  —  Ad- 
dere  prseterea  possumus  quintam  opinionem 
parum  a  superiori  distinctam,  convenit  enim 
cum  prsecedenti  in  hoc,  quod  justitiam  origi- 
nalem  a  gratia,  distinguit  :  differt  autem, 
quia  etiam  negat  fuisse  radicatam,  seu  fun- 
datam  in  gratia.  Hanc  tenent  omnes,  qui  con- 
cedunt,  Adam  fuisse  creatum  in  justitia  ori- 
ginaU,  et  negant  fuisse  creatum  in  gratia.Nam 
ex  illa  separatione  manifeste  colhgitur  distinc- 
tio,  et  ex  antecessione  justitife  ad  gratiam 
recte  infertur,  gratiam  non  fuisse  fundamen- 
tum,  aut  radicem  justitise,  et  ita  hanc  senten- 
tiam  tenent  Alexander  Alensis,  in  2  part., 
queest.  91,  ahas  90,  memb.  1  et  2,  et  Bona- 
ventura,  in  2,  distin.  29,  art.  2,  qugest.  2,  et 
Marsihus,  in  2,  qusest.  16,  artic.  6,  et  ahi^ 
quos  supra  retuh,  de  prima  sanetitate  Adee 
tractando.  NuUus  enim  eorum,  qui  negarunt 
hominem  fuisse  conditum  in  gratia,  ausus  est 
negare,  hominem  fuisse  creatum  in  justitia 
originah,propter  verbum  Sapient.Ecclesiast.  7. 
Deus  fecit  hominem  rectum,  cum  ahis,  quee  de 
integritate  et  perfectione,  in  qua  homo  con- 
ditus  est,  a  nobis  sunt  dicta. 

9.  Assertio  quinque  partes  continens. — Pri- 
ma. — Secunda. — Tertia. — Quarta.  —  Quinta. 
—  Uhima  vero  sententia,  quam  verissimam 
judico,  docet  imprimis,  justitiam  originalem 
absolute,  et  simphciter  dictam  non  esse  unum 
pecuharem  habitum,  vel  donum,  sed  esse  col- 
lectionem  phirium  habituum,  et  beneficiorum 
Dei.  Deinde,  docet  haec  sententia,  justitiam 
originalem  in  iha  donorum  cohectioue  inchi- 
dere  gratiam,  virtutes,  et  dona,  quae  per  se  ip- 


AC  STATU  INNOCENTL^. 


sam  gratiam  comitantur,  et  virtutes  etiam 
morales,  vel  etiam  intehectuales,  qnae  per  ac- 
tus  humanos  naturahter  aequiri  possunt,  et 
tunc  per  accidens  infusaB  sunt  saltem  Adamo. 
Unde  addit  tertio,  non  solos  habitus,  sed  etiam 
actuaha  Dei  auxiha,  et  phira  extrinseca  bene- 
ficia  Dei  in  originah  justitia,  seu  in  iha  col- 
lectione  bonorum,  quam  requirebat,  compre- 
hensa  fuisse.  Et  hinc  quarto  adjungit  rectissime 
dici,gratiam  fuisse  fundamentum  et  radicem, 
rehquorum  donorum,  quae  ad  complementum 
tahs  justitiae  requirebantur.  Ex  quibus  tan- 
dem  concludit  justitiam  originalem,  ut  hoc 
nomine  significatur,  non  inchidere  novum 
ahquod  donum,  aut  beneficium  gratiee,  vel 
naturee  distinctum,  vel  super  additum  iis,  quse 
hactenus  a  nobis  exphcata  sunt.  Hanc  sen- 
tentiam  parum  ahter  exphcatam  tenet  MoUna, 
in  tractatu  de  opere  sex  Dierum,  disput.  27, 
quamvis  aliquid  addat,  quod  nobis  non  pro- 
batur,  ut  statim  dicemus.  Magna  etiam  ex 
parte  concordat  Pereira,  hbr.  5,  in  Genes., 
disput.  de  tertia  exceUentia  status  innocentise, 
Eamdemque  esse  opinor  D.  Thomse  senten- 
tiam,  ut  ex  dicendis  patebit. 

10.  Prolatur  prima  pars  asserfionis. — Pro- 
batur  ergo  per  singulas  partes,  et  primam 
quidem,  scihcet  hanc  justitiam  inchidere  col- 
lectionem  phirium  donorum.  Probatur  impri- 
mis  ex  ipso  nomine  justitise,  quod  in  praesenti 
non  significat  particularem  justitiam  commu- 
tativam,  vel  distributivam,  aut  aham  similem, 
ut  est  in  confesso  apud  omnes,  et  quasi  per  se 
notum,  quia  significat  rectitudinem  quamdam 
totius  hominis  tam  secundum  animam,  quam 
secundum  corpus,  de  qua  loquitm'  Sapiens 
cum  dicit,  creasse  Deum  hominem  rectum  : 
est  ergo  hsec  justitia  universahs,  et  plures  ef- 
fectus  inchidens.  Et  ideo  Concihum  Tridenti- 
num,  sess.  5,  can.  1,  dixit,  Adam  amittendo 
sanctitatem  et  justitiam,  secundum  corpus,  et 
animam  in  deterius  commutatum  fuisse.  In 
quo  significat  iUam  justitiam  corpus,  et  ani- 
mam  perfecisse,  ac  rectificasse.  Justitia  autem 
universaUset  tot  habens  efiectus  non  potest  esse 
una  simplex  quaUtas,  vel  forma :  est  ergo  plu- 
rium  coUectio.  Minor  declaratur,  quia,  ut  D. 
Tliomas  docet  dicta  qugest.  9o,  artic.  1,  recti- 
tudo  iUius  justitise  in  tribus  preecipue  consis- 
tebat,  videUcet  in  debita  subordinatione  animse 
ad  Deum,  quae  est  per  inteUectum,  et  volun- 
tatem,  et  consequenter  per  dona,  vel  habitus 
iUas  potentias  recte  disponentes  in  ordine  ad 
Deum.  Item  in  debita  subordinatione  inferio- 
ris  partis,  ad  superiorem,  id  est,  phantasiae  ad 


CAP.  XX.  AN  PR^TER  OMNIA  DONA  NATUR.^,  ET  GRATL^,  ETC. 


303 


intellectum^  et  appetitiis  sensitivi  ad  volunta- 
tem^  per  quam  fiebat,  ut  in  his  mferioribus 
potentiis  nulla  motio  disconveniens  esse  pos- 
set_,  quamdiu  ratio  in  perfecta  subjectione  ad 
Deum  perseveraret.  Item  in  debita  subordina- 
tione  corporis  ad  animam  quoad  indolentiam, 
impassibilitatem  et  immortalitatem.  Sed  hfec 
omnia  manifeste  includunt  pkirium  donorum 
collectionem  :  ergo  justitia  originalis  in  hujus- 
modi  collectione  posita  erat.  Et  hoc  amplius 
ex  probatione  aharum  partium  declarabitur, 
et  confirmabitur. 

11.  Removetur  ceqidvocatio  ut  prodetur  se- 
cimda  pars. — Secundo  ergo  probatur  justitiam 
illam  simpHciter  dictam^,  gratiam,  et  dona  per 
se  infusa  inckisisse.  In  quo  potest  esse  disputa- 
tatio  fundata  solum  in  aequivocatione  vocis^ 
nam,  ut  Henricus,  Alensis  et  ahi  distinguunt, 
justitia  dupliciter  accipi  potest  :  primo  ut  in- 
chidit  perfectum  ordinem,  et  subjectionem  ad 
Deum^  non  solum  per  naturaj  dona^,  sed  etiam 
per  supernaturalia  dona  infusa  :  secundo  rec- 
titudo  naturalis  includens  tres  illas  quasi  par- 
tes  supra  numeratas  solum  in  ordine  ad  Deum 
ut  finem  naturalem^  si  daretur  sine  donis  in- 
fusis^  ut  de  absoluta  Dei  potentia  fieri  posset 
(id  enim^  quod  multi  dixerunt  factum  esse, 
sine  dubio  non  fuit  impossibile)  non  immerito 
dici  posset  qusedam  justitia  naturalis.  Quia  in- 
tra  suum  ordinem  constitueret  in  omnibus 
quamdam  a?quitatem;,  et  inasqualitatem  exclu- 
deret.  Ablata  ergo  hac  nominis  sequivocatione, 
sensus  nostrse  assertionis  est^  de  facto  rectitu- 
dinem  Adae  collatam  in  origine  sua  pro  se^  et 
sua  posteritate  si  perseveraret^,  non  tantum 
inclusisse  naturalem  rectitudinem,  sed  etiam 
per  se  infusam^  et  supernaturalem,  et  ideo 
justitiam  originalem  juxta  propriam,  et  theo- 
logicam  significationem  ilius  vocis,  etiam  gra- 
tiam^  et  supernaturalia  dona  includere. 

12.  Probatur  tam  secunda  pars  assertionis 
quoad  dona  per  se  infusa.  —  Hoc  probatur  pri- 
mo,  quia  de  facto  talis  justitia  collata  est  Adse 
in  sua  creatione^  ut  supra  probatum  est,  et  eo- 
dem  modo  erat  transfundenda  in  posteroS;,  ut 
infra  videbimus  :  ergo  illa  est,  quaa  proprie 
justitia  originalis  vocatur.  Secundo,  quia  apud 
Deum  non  est  justitia  simpliciter;,  nisi  quse 
gratiam,  et  charitatem  includit;,  ut  supra  pro- 
batum  est  ex  Paulo  ad  Rom.  4,  et  idem  pro- 
bari  potest  ex  1,  ad  Coriuth.  13^  et  aliis  simi- 
hbus  locis.  Tertio  probatur  ex  Concilio  Triden- 
tino,  sess.  1>,  can,  i,  dicente;,  Adam  in 
principio  sanctitatem,  etjustitiam  habuisse. 
Sed  dicet  fortasse  aliquis,  potius  iu  his  verbis 


videri  Concilium  distinguere  justitiam  a  sanc- 
titate,  ac  subinde  cum  sanctitas  consistat  in 
gratia,  et  bonis  ejus,  videtur  nomine  justitise 
intelligere  solam  rectitudinem,  seu  integrita- 
tem  naturalem.  Sed  longe  alia  est  mens  Con- 
cilii^  non  enim  conjungit  illas  duas  voces,  ut 
formas  condistinctas  per  illas  significaret,  sed 
ut  modum,  et  efftictum  illius  sanctitatis  magis 
declaret.  Unde  inferius  in  sess.  6;,  cap,  1,  di- 
cit :  Justificationcm  esse  sanctificationem  per 
susceptionem  gratiw,  et  donorum,  unde  homo  ex 
injusto  fit  justus.  Et  in  fine  capitis  dicit : 
Christianam  justitiam  esse  illam,  quam  Adam 
sua  inobedientia  sild,  et  noUs  perdidit.  Ergo 
eamdem  gratiam  vocat  justitiam  et  sanctita- 
tem,  quia  utraque  voce  significari  solet,  quia 
ct  gratis  datur,  et  hominem  gratum,  piirum 
et  rectum  facit,  Unde  est  illud  i,  Corinth,  1  : 
Qui  factus  est  noiis  justitia,  sanctificatio ,  etc. 
Quamquam  per  nomen  sanctitatis,  animse  gra- 
tia^  per  nomen  vero  justitiee,  magis  virtutes 
potentiarum  significari  videantur,  ex  eodem 
Concilio,  in  eodem  cap.  7.  Ultimo  probatur  ex 
D.  Thoma.  Nam  testimonia,  quse  adduximusin 
tertia  sententia,  optime  probant,  sensisse 
D.  Thomam,  justitiam  originalem  includere 
gratiam  gratum  facientem,  imo  esse  funda- 
mentum,  et  radicem  aliorum  donorum,  quse 
justitia  originalis  includebat  :  prout  in  alia 
parte  asserimus,  cujus  rationem  infra  redde- 
mus,  per  quam  etiam  Iisec  pars  confirmabitur, 
et  ratione  ostendetur. 

13,  Deinde  prolatur  eadem  secunda  pars 
quoaddona  infusa  per  acddens. —  Quod  autem 
non  solum  gratiam,  et  habitus  infusos  per  se, 
sed  etiam  infusos  per  accidens  justitia  origina- 
lis  includat,  probatur  primo,  quia  justitia  ori- 
ginalis  non  solum  supernaturalem,  sed  etiam 
naturalem  rectitudinem  perficiebat,  atque 
prsestabat,  quantum  ad  naturee  integritatem, 
et  facilitatem  bene  operandi,  et  cavendi  defec- 
tus  naturse  contrarios  necessarium,  et  conve- 
niens  erat.  Scd  ad  hujusraodi  rectitudinem  ex 
ea  parte,  quse  ad  naturalem  rectitudinem  per- 
tinebat,  necessarii  erant  habitus  ordinis  natu- 
ralis  studiosi  ethonesti,  acper  accidens  infusi : 
ergo  justitia  originalis  hos  habitus  includebat. 
Major,  et  minor  ex  toto  discursu  praeceden- 
tium  capitum  manifestaa  sunt,  nam  ostensum 
est,  totam  illam  rectitudinem  illi  statui  fuisse 
concessam,  et  sine  illis  habitibus  non  potuisse 
connaturali  modo  fieri.  Consequentia  vero 
manifesta  est,  tum  ex  communi  theologorum 
consensu,  nam  omnes  tribuunt  hunc  effectum 
justitiee  originali,  licet  in  modo  differaut,  nam 


304  LIB.  III 

quidain  volunt  esse  imicum;,  alii  esse  princi- 
palem.  alii  esse  secundarium^  quse  differentia 
ad  nostra3  rationis  efTicaciam  nunc  non  refert : 
tum  etiam  idem  patet  ex  significatione  nomi- 
las  jitstitia  originalis  supra  declarata :  signi- 
ficat  enim  illam  formam,  quse  illam  rectitudi- 
nem  formaliter  conferebat. 

\k.Ex  proxime  dictis  impugnatur  sententia 
Soti  num.  ^,  relata. — Quid  respondeat  ad  hanc 
impugnationem  Valentia. — Atque  hinc  constat 
falsam  esse  tertiam  sententiam  Soti,  si  in 
sensu  huic  parti  contrario  accipiatur;,  vel  sano 
modo  expositam  a  nostra  non  differre.  Nam 
sive  per  gratiam  intelligat  solam  qualitatem 
essentiee  animse  inhserentem^  sive  cum  illa 
comprehendat  omnes  habitus  per  se  infusos 
virtutum  et  donorum,  non  potuit  sola  gratia 
sufficere  ad  omnes  eflfectus  justitise  originahs 
formaliter  praestandos.  Nam  sola  gratia  solum 
confert  efiectus,  et  actus  ordinis  supernatura- 
Hs,  justitia  autem  originalis  habet  etiam  effec- 
tus  ordinis  naturalis,  et  in  naturaUbus  actibus 
rectitudinem  constituebat ,  ergo  sola  gratia 
per  se  infusa  cum  suis  habitibus  non  potuit 
esse  integra  (ut  sic  dicam)  originalis  justitia. 
Ad  hanc  vero  rationem  videtur  respondere 
Valentia,  dum  ait,  cum  animee  essentia  sit 
radix  omnium  potentiarum,  a  gratia^,  quae  est 
in  animse  essentia;,  posse  vim  accipere  poten- 
tias  ejus  ad  omnes  effectus  originalis  justitite. 
Sicut  ab  eodemjustitiee  dono  existente  inani- 
ma  corpus  etiam  immortahtatem  reciperet. 

4  5.  Refellitur  responsio.  —  At  vero  hajc  res- 
ponsio  si  de  propria^  et  formah  causa,  de  qua 
loquimur,  intelligatur,  facile  refutari  potest. 
Nam  hcet  eadem  anima  sit  origo  potentiarum^ 
nihilominus  potentiee  (ut  supponimus)  sunt  res 
ab  anima  distinctse ;  et  ideo  perfectio  existens 
in  essentia  animee  non  potest  formaliter  perfi- 
cere  potentias,  nec  dare  illis  vim  proximam  ad 
suos  actus  necessariam.  AUas  eadem  ratione 
probaretur,  justitiaminfusam  esseunicam  sim- 
pHcem  formam,  scilicet,  gratiam  existentem  in 
essentia  animse,  nullam^ue  formam,  seu  habi- 
tum  in  potentiis  ponere,  quod  omuino  falsum 
est;,  et  Couciho  Tridentino  contrarium.  Si  ergo 
forma,  quse  inest  proprie  in  essentia  animse 
per  seipsam  non  dat  vim  potentiis  ad  actus  sui 
ordinis  :  multo  minus  dare  potuit  ad  actus  al- 
teriuSj  seu  inferioris  ordinis.  Quiu  potius  nec 
virtus  per  se  infusa  potentiee  dat  formaliter 
vim  ad  actus  inferioris,  et  naturalis  ordinis, 
quia  nec  ad  illos  inclinat,  nec  per  se  facilita- 
tem  in  illis  exercendis  confert,  sed  facuUatem 
ad  actus  superioris  ordinis  eUciendos  preebet. 


DE  HOMINIS  CREATIONE,  AG  STATU  INNOCENTI^. 

Imo  ad  hoc  etiam  in  una  potentia  una  sim- 
plex  supernaturaUs  forma  non  sufficit^  sed  se- 
cundum  varietatem  actuum,  et  objectorum 
seepe  multiplicantur  liabitus  per  se  infusi  in 
eadem  potentia,  et  prseter  eos  requiruntur 
habitus  boni  acquisiti^  ut  potentia  sit  in  omni- 
bus  bene,  et  complete  disposita.  * 

16.  Quid  rursus  respondeat  Sotus  et  Valen- 
tia.  —  Improlantur  primo.  — Fortasse  respon- 
debitur,  licet  nunc  sola  gratia  existens  in  es- 
sentia  animee  non  possit  totam  hanc  vim  for- 
maliter  conferre  potentiis,  nihilominus  instatu 
innocentise  aUiori  modo  datam,  et  elevatam 
fuisse,  ut  ad  omnes  iUos  effectus  solasuflQceret. 
Hoc  enim  significat  Soto,  cum  dicit,  gratiam 
Adee  in  hac  parte  fuisse  majoris  dignitatis, 
quam  sit  gratia  nostra,  quia  non  tantum  fa- 
ciebat  hominem  gratum  Deo,  sed  etiam  sen- 
sualitatem  compescelat,  et  corpus  roloraiat  in 
oisequium  rationis.  EtidemsignificatValentiaj 
dicens,  unum  et  idem  donum  reaUter  habuisse 
omnes  eflfectus  justitise  et  gratise.  Sed  hoc  in 
eodem  formaU  sensu  loquendo  sustineri  non 
potest.  Nam  gratia  Adee,  et  nostra  non  fuerunt 
diversae  speciei,  sed  ejusdem  natnree  et  essen- 
tise :  tum  quia  Concilium  Tridentinum,  dicta 
sess.  5,  dicit  in  can.  1  et  2^  Adam  amisisse 
sibi,  et  nobis  sanctitatem,  etin  sess.  6,  cap.  1, 
addit,  nos  gratiam  accipere,  seu  primam  sto- 
lam  pro  iUa,  quam  Adam  nobis  perdidit :  tum 
etiam^  quia  peccatum  originale  est  privatio 
iUius  gratiee^  quam  Adam  habuit,  et  nobis 
danda  fuisset  in  statu  innoceutise,  si  iUe  nou 
peccaret :  ergo  sua,  quse  nunc  datur  non  esset 
ejusdem  rationis,  et  in  sua  essentia,  et  entitate 
seque  perfecta  non  omnino  aufcrret  culpam 
originalis  peccati,  prout  idem  ConciUum  defi- 
nit :  tum  praeterea;,  quia  gratia,  c[uae  nobis 
nunc  infunditur,  est  suprema  participatio  di- 
vinse  naturEe,  quee  in  ratione  essentice  partici- 
patte  inteUigi  potest .  Unde  neque  Angelis  data 
est  perfectior  quoad  essentiam :  ergo  neque 
primo  homini.  Denique  quia  fides,  spes  et 
charitas  ejusdem  rationis  fuerunt  in  primo 
homine  :  ergo  et  gratia. 

47.  Progreditur  dicta  prima  improlatio. — 
Secundo  improlantur. — Tertio  improhaiitur. — 
Hinc  ergo  uUerius  procedimus  frustra  dici  gra- 
tiam  in  statu  innocentiee  habuisse  dignitatem, 
aut  nescio  quam  elevationem^  ut  per  seipsam 
omnes  eflfectus  justitise  conferret.  Primo,  quia 
hoc  gratis,  et  sine  fundamento  dicitm" :  nam 
illud  est  supra  naturam  iUius  qualitatis,  in 
nobis  enim  habet  gratia  omnem  eflectum  for- 
malem  sibi  couuaturalemj  et  tameu  non  habet 


CAP.  XX.  AN  PRyETER  OMNIA  DONA  NATUR/E  ET  GRATI.f:,  ETC. 


305 


omnes  effectiis  justitiae  :  ergo  non  potuit  illos 
conferre  sine  magno  miraculo,  quocl  sine  fun- 
damento  afiirmandum  non  est.  Secundo,  illa 
major  dignitas  non  potuit  esse  physica^  quia 
in  gratia  non  potest  intelligi  physicum  aug- 
mentum  perfectionis^  nisi  per  modum  inten- 
sionis^  quge  ad  illos  effectus  formaliter  non 
confert,  ut  per  se  constat;  nam  in  homine 
lapso  potest  esse  intensior  gratia,  quam  fuit 
in  Adam,  licet  in  eo  dicti  effectus  justitiee 
non  inveniatur.  Si  autem  dicatur  illa  digni- 
tas  esse  moralis  per  ahquam  Dei  acceptio- 
nem,  illa  sufiicere  non  potuit,  ut  sola  gratia 
omnes  illos  effectus  formaliter  conferret , 
quia  sunt  effectus  physici,  et  per  alias  for- 
mas,  seu  habitus  physice,  ac  formaliter 
conferri  debuerunt.  Tertio,  quod  de  elevatione 
dicitur  inteUigi  potest,  aut  in  genere  causse 
formalis,  aut  in  genere  efficientis.  Prior  est 
impossibilis,  quia  nulla  forma  elevari  potest 
ad  dandum  alium  effectum  formalem,  i-ealem 
et  physicum,  preeter  illum,  quem  ex  natura 
sua  conferre  potest.  Unde  non  potest  gratia, 
si  est  quahtas  in  essentia  animse  existens,  dare 
vohmtati  illum  effectum  formalem_,  quem 
praebet  iUi  charitas,  et  sic  de  ceeteris.  Igitur 
gratia  in  statu  innocentise  solum  potuit  habere 
suum  effectum  formalem  in  essentia  animse^ 
et  eumdem,  quemnunc  habet  inhomine  justo. 
Posterior  autem  elevatio  effectiva  est  imperti- 
nens,  et  sine  fundamento;  nam  illa  elevatio 
non  est  naturalis  :  ergo  oportet,  ut  per  revela- 
lationem  constet,  aut  aham  sufficientem  auc- 
toritatem,  vel  saltem  per  satis  probabilem 
conjecturam  :  niliil  autem  horum  in  prsesenti 
invenitur.  Cur  enim  Deus  relinqueret  poten- 
tias  sine  propriis  habitibus,  et  principiis  sua- 
rum  actionum  illi  statui  convenientium,  et 
miraculose  uteretur  sola  quaUtate  gratiee  ad 
adjuvandas  potentias  in  ihis  omnibus  actioni- 
bus  efficieudis.  Hoc  enim  nihil  ad  perfectionem 
iUius  status  conduxisset :  imo  perfectionem 
minueret,  quia  potentise  ipsai  non  agerent 
connaturali  modo,  et  propriis  perfectionibus 
formahbus  carerent.  Si  autem  potentiee  habe- 
bant  propria  intrinseca  principia,  eo  ipso  in- 
tegra  justitia  originalis  plures  habitus,  seu 
quahtates  includit  prseter  gratiam,  et  conse- 
quenter  iUa  elevatio  gratiee  ad  novam  efficien- 
tiam  impertinens  est. 

18.  Prcedictce  refutationes  valent  etiam  pro 
donis  per  accidens  infusis.  —  Et  pro  aliis  na- 
turalihus  quce  pertinerent  ad  statum  innocentice. 
—  Quse  omnia  evidenter  convincunt  de  virtu- 
tibus,  et  donis  per  se  infusis,  ut  a  gratia  dis- 
Id. 


tinguuntur,  et  ex  iUis  non  minus  etBcax  ar- 
gumentum  sumitur  ad  reliquos  habitus  per 
accidens  infusos,  quatenus  ad  perfectam  inte- 
gritatem,  el  rectitudinem  naturalem  necessa- 
rii  sunt,  vel  conferunt,  ut  magis  connaturaU 
modo  fiat.  Ac  denique  idem  evidentius  est  de 
immortahtate,  et  robore  corporis.  Quomodo 
enim  poterat  hsec  perfectio  per  solam  gratiam 
animse  inhserentem  formaUter  conferri  :  Imo 
supra  ostendimus  nullam  quaUtatem  spiritua- 
lem  potuisse  effectum  illum  formaUter  dare, 
quin  etiam  nec  per  intrinsecam  quaUtatem 
corpoream  factam  esse.  Quod  si  dicti  auctores 
non  intendunt  loqui  de  justitia  in  dicto  sensu, 
quam  formalem,  seu  in  genere  causse  forma- 
lis  appellavimus,  sed  solum  intendunt  gratiam 
contuUsse  effectus  justitiae  per  habitus,  vel  alia 
dona,  quce  ratione  ilUus  dantur  :  et  in  hoc  ha- 
buisse  gratiara  primi  status  quamdam  majo- 
rem  dignitatem  moralem,  quia  pUira  doua,  et 
beneficia  ratione  iUius  dabantur,  sic  non  sunt 
nobis  contrarii,  obscure  tamen  locuti  sunt,  ut 
in  quarto  puncto  videbimus. 

19.  Tertia  deinde  pars  assertionis  suadetur. 
Et  Uinc  facile  inteUigitur,  quod  in  tertio  punc- 
to  nostrse  sententiee  asseruimus,  nimirum  ori- 
ginalem  justitiam  etiam  in  actu  primo  consi- 
deratam,  prout  de  iUa  loquimur,  non  inclusisse 
tantum  habitus,  vel  quahtates  intrinsecas  per- 
manentes,  et  animse,  et  corpori  inhserentes  : 
sed  etiam  aUa  Dei  beneficia,  et  maxime  spe- 
cialem  ejus  protectionem  et  providentiam. 
Probatur,  quia  in  superioribus  ostensum  est, 
effectum  non  peccandi  veniaUter  in  iUo  statu  : 
et  non  incurrendi  deceptionem,  vel  errorem 
infaUibiliter,  et  continendi  appetitum  inferio- 
rem,  ut  nunquam  haberet  motum  prsevenien- 
tem  rationem,  aut  homini  discouvenientem, 
non  potuisse  fieri  per  solos  habitus,  sed  neces- 
sariam  fuisse  specialem  Dei  providentiam  et 
protectionem.  Idemque  ostendimus  de  corpo- 
ris  immortaUtate,  seu  impassibilitate  :  sed  isti 
effectus  pertinebant  ad  justitiam  originalcm  : 
ergo  integra  justitia  in  actu  primo  sumpta 
aUquid  ampUus  prteter  habitus  includebat. 
Dices,  quomodo  potest  esse  per  modum  actus 
primi,  et  non  esse  per  habitum,  vel  quaUta- 
tem  permanentem  ?  Respondeo,  quia  esse  po- 
test  per  extrinsecum  adjutorem  Uomini  assis- 
tentem,  semperque  expositum,  ac  sufficienter 
proeparatum  ad  prseveniendum  hominem,  et 
juvandum  in  omnibus  opportunitatibus  ad 
iUos  effectus  necessariis.  Non  est  tamen  inde 
inferendum  hoc  adjutorium  extrinsecum  ad 
omnia  sufficere,  nam  virtus  intrinseca  forma- 

20 


306 


LIB.  111.  DE  HOMINIS  CBEATIONE,  AC  STATU  INNOCENTI^. 


liter  perficiens^  et  dans  connaturalem  virtu- 
tem  operandi ,  necessaria  imprimis  fuit;,  ubi 
autem  illa  non  sufEcit,  divina  protectio  adjun- 
genda  est,  quae  prsedicto  modo  adjutorium  in 
actu  primo  conferre  censeatur.  Sicut  ignis, 
verbi  gratia,  sufEcienter  est  constitutus  in  actu 
primo  ad  calefaciendum,  quia  licet  calor  ejus 
per  se  solus  absolute  non  sufficiat  ad  calefa- 
ciendum  habet  niliilominus  paratum  Dei  con- 
cursum,  propter  quod  quasi  in  actu  primo 
illum  liabere  dicitur  :  ita  ergo  servata  propor- 
tione  in  preesenti  loquimur. 

20.  Probatur  quarta  par"  asserlionis  auc- 
toritate  D.  Thomoi  et  Augusti?ii,—Qua.rtaiYevo 
pars  resolutionis  datse  ex  dictis  facile  probari 
potest,  eamque  prsecipue  intendit  D.  Thomas 
in  locis  pro  tertia  sententia  allegatis.  Nam  hac 
ratione  dicit,  justitiam  originalem  quoad  for- 
male,  fuisse  gratiam  ipsam,  id  est,  quoad  prin- 
cipalem  formam,  quse  tanquam  radix,  et  fun- 
damentum  ad  alias  perfectiones  justitiee  origi- 
nahs  comparatur.  Item  in  eodem  sensu  dicit, 
peccatum  originale  esse  privationem  justitiee 
originahs,  utique  formahter,  seu  essentiahter 
quoad  privationem  gratis,  et  consequenter 
quoad  reliqua,  quia  destructa  radice,  conse- 
quenter  destruuntur  reliqua.  Et  nihilominus 
e  contrario  ait,  per  infusionem  gratia?  simpH- 
citer  auferri  originale  peccatum,  quia  tollitnr 
quoad  suum  formale  et  essentiale,  quamvis 
non  tota  justitia  originahs  integre,  quoad  om- 
nes  suos  effectus,  restituatur.  Ac  denique  hac 
ratione  verum  habet,  quod  Angustinus  et  di- 
vus  Thomas  dixerunt,  kominem  peccando  im- 
mortalitatem  amisisse,  quia  gratiam  perdidit, 
id  est,  quia  gratia  suo  modo  erat  fundamen- 
tum,  et  radix  illiusimmortalitatis. 

21.  Beinde  ratione.  —  Ratione  declaratur, 
quia  justitia  originalis  formaliter,  et  adsequate 
erat  quaidam  collectio  plurium  perfectionum 
data  a  Deo  ad  constituendum  hominem  in  quo- 
dam  fehcitatis  statu  :  ergo  illa  omnia  data 
sunt  cum  aUquo  ordine  inter  se.  Nam  multi- 
tudo  sine  ordine  est  confusio,  et  ideo,  quae  a 
Deo  sunt,  ordinata  sunt,  imo  cum  summa  sa- 
pientia,  et  pulchritudine  ordinantur  :  optiraus 
autem  ordo  postulat,  ut  quando  multa  in  unum 
conveniunt,  inferiora  superioribus  surbordi- 
nata  sint,  et  quod  in  eis  est  supremum,  sit 
quasi  caput,  et  fundamentum  aliorum  :  ergo 
ita  fuit  constituta  originaUs  justitia.  Unde  cum 
in  illa  collectionc  gratia  fuerit  principalis  for- 
ma,  illa  censenda  est  quasi  essentiaUs  in  iUa 
justitia,  reliqua  vero  omnia  tanquam  proprie- 
tates  ejus^  vel  tanquam  auxilia,  et  oruamenta 


illi  adjuncta  ad  perfectius  vivendum,  et  ope- 
randum  secundum  justitiam,  et  sine  defectu. 

22.  Confirmatur,  et  declaratur  amplius.  — 
Et  confirmatur,  amplius  rem  ipsam  declaran- 
do.  Nam  si  nomine  .jatise  intelUgamus  solam 
simplicem  formam  gratise  existentis  in  essen- 
tia  animse,  illa  imprimis  comparatur  ad  habi- 
tus  operativos  per  se  infusos,  tanquam  essentia 
ad  proprietates  :  et  hac  ratione  dicitur  esse 
illorum  radix  et  fundamentum.  Si  vero  sit 
sermo  de  tota  gratia  habituali,  prout  includit 
habitus  operativos  per  se  infusos,  et  praebet 
animse  supernaturalem  rectitudinem :  sic  etiam 
gratia  fuit  fundamentum,  et  radix  ilUus  recti- 
tudinis  naturalis,  quse  per  justitiam  originalem 
supra  puram  naturam  addebatur.  Quia,  teste 
Augustino,  imo  etiam  teste  experientia  et  ef- 
fectu,  quem  Scriptura  narrat,  illa  naturse  in- 
tegritas,  seu  rectitudo,  sub  hac  lege  data  est, 
ut  quamdiu  prior  rectitudo  ergaDeum  duraret, 
etiam  inferior  rectitudo  naturalis  conservare- 
tur,  et  priori  destructa,  posterior  consequenter 
amitteretur  :  ergo  signum  est,  gratiam  etiam 
fuisse  fundamentum  rectitudinis  naturalis  sal- 
tem  ex  lege,  et  pacto  Dei.  Imo  supposita  eleva- 
tione  humanse  naturse  ad  finem  supernatura- 
lem,  et  statum  gratiae,  id  ex  natura  rei  conse- 
quebatur,  quia  non  potest  homo  in  hoc  statu 
se  avertere  a  Deo  fine  supernaturali,  quin  con- 
tra  rationem  etiam  naturalem  peccet,  et  conse- 
quenter  rectitudinem  naturalem  deserat,  et 
ideo  perfecta  etiam  reetitudo  naturaUs  in  su- 
pernaturali  fundari  debuit. 

23.  Progreditur  dicta  confirmatio,  et  decla- 
ratio.  — Denique  cum  homo  in  eo  statu  prop- 
ter  fiuem  supernaturalem  conditus  sit,  quid- 
quid  perfectionis  recepitinrectitudine  naturali, 
datum  illi  est  ad  conservandam  feUcius,  et  me- 
lius  rectitudinem  supernaturalem,  et  ut  pos- 
set  homo  facile,  et  sine  impedimentis  tendere 
inillum  fiuem  sine  peccato,  et  cum  magno 
merito  :  ergo  omnis  illa  perfectio  intuitu  gra- 
tise  data  est,  et  sub  ea  ratione  censeri  potest 
tanquam  speciale  adjutorium  gratise  ■  ergo 
fuit  in  illa  fundatum  et  radicatum,  et  prop- 
ter  illam  tanquam  propter  formam  principa- 
lem  donatum.  Atque  codem  modo  concludi 
potest  de  aliis  perfectionibus  pertinentibus  ad 
robur,  et  impassibiUtatem  corporis.  Nam  haec 
etiam  propter  virtutis  operationem  data  sunt 
tanquam  dispositiones ,  quae  et  evitationem 
mali,  et  operationem  boni  faciliorem  redde- 
bant,  et  prseterea  si  aliquid  cousiderari  potest 
in  originali  justitia,  quod  vel  ad  hominis  or- 
namentum,  vel  ad  naturalem  commoditatem, 


CAP.  XX.  AN  PR^TER  OMNIA  DONA  NATUR^  ET  GRATI^,  ETC. 


307 


aut  jiicunditatem  pertineat,  totum  id  datum 
est  homini  ut  amico  Dei,  et  filio  justo^  et  in- 
nocenti,  et  ideo  datum  fuit  dependenter  a 
prima  gratia  in  statu  innocentiae.  coUata  :  fuit 
ergo  illa  gratia  fundamentum  reliquorum  bo- 
norum  originalis  justitiae.  TJnde  si  Soto,  et 
alii  auctores  tertiae  opinionis  hoc  tantum  di- 
cere  voluerunt^  iUis  non  contradicimus  ^  ve- 
rumtamen  uon  satis  id  explicuerunt. 

24-.  Quinfa  assertionis  pars  exclusiva  osten- 
ditur. — Excludiiur  imprimis  habitus  omnis 
hcerens  sulstantice  animce  supernaturalis.  — 
Tandem  probanda  superest  ultima  pars  nos- 
trse  sententise,  qurj  quidem  ex  discursu  prse- 
cedentium  capitum  satis_,  ut  existimo^  pro- 
bata  est,  nunc  etiam  propter  Scotum,  Henricum 
aliquid  addere^  vel  magis  urgere  necessarium 
est.  Et  imprimis,  ut  per  omnia  discurramus, 
supponimus,  justitiam  originalem  non  addi- 
disse  ahquem  habitum  inhgerentem  essentiae 
animas  prseter  gratiam  sanctificantem..  Hoc 
uon  est  necesse  contra  Scotum  probTe,  cum 
ipse  non  admittat.  Et  lere  idem  de  Henrico  di- 
cere  possumus^  cum  ipse  non  admittat  in  es- 
sentia  animse  gratiam^,  quse  sit  quahtas  a  cha- 
ritate  reahter  distincta.  Et  ita  neuter  illorum 
in  prsesenti  de  tah  quahtate  loquitur.  Genera- 
Hter  autem  probatur,  quia  vel  tahs  quahtas 
esset  ordinis  supernaturahs ,  vel  naturahs. 
Neutrum  dici  potest  :  ergo.  Probatur  minor 
quoad  priorem  partem^  quia  esto  iha  quahtas 
sit  possibihs  ad  ahquem  animse  ornatum^  ni- 
hilominus  ad  rectitudinem  justitise,  et  sancti- 
tatis,  nec  esset  necessaria;,  neque  ahquid  con- 
ferre  poterat.  Quia  quahtas  gratiae  sufQcienter 
constituit  animam  participem  divinse  naturte, 
et  perfectam  in  esse  divino  supernaturah  : 
ergo  propter  hanc  rectitudinem  non  est  neces- 
saria  aha  quahtas  per  se  infusa  in  essentia  ani- 
mae.  Neque  etiam  propter  operationem  :  quia 
quahtas  existens  in  essentia  animse  non  dat 
proximam  facuhatem  operandi  supernaturah- 
ter^  hanc  enim  prsebent  habitus  potentiales. 
Quod  si  fortasse  dare  potest  eflQcientiam  radi- 
calem ,  ut  sic  dicam,  vel  principalem,  iham 
sufB.cienter  confert  quahtas  gratiae;  Frustra 
ergo  et  sine  fundamento  tahs  supernaturahs 
quahtas  fingeretur. 

25.  Tum  etiam  naturalis.  —  Ahud  item 
membrum  de  quahtate  naturah  facile  proba- 
tur,  quia  nuUum  effectum  formalera  potest  in 
essentia  animae  tahs  quahtas  habere,  qui  ad 
rectitudinem  justitiae  naturahs  pertineat^  quia 
nec  potest  dare  animae  ahquam  majorem  in- 
tegritatem  in  suo  esse,  neque  etiam  ad  opera- 


tionem  juvarC;,  cum  non  sit  in  potentia.  So- 
him  potest  ahquis  cogitare^  talem  quahtatem 
in  essentia  animae  quasi  elevantem^  aut  con- 
fortantem  illam  ad  informandum  corpus  im- 
mutabihter,  seu  incorruptibihter ,  atque  ita 
fuisse  necessariam  ad  justitiam  originalem  ex 
ea  parte,  qua  corporis  immortahtatem  tribue- 
bat.  Et  hoc  fortasse  dicerent^  qui  opinati  sunt, 
corpus  hominis  in  statu  innocentiae  habuisse 
immortahtatem  ex  vi  cujusdam  quahtatis  spi- 
rituahs.  Sed  haec  opinio  in  superioribus  re- 
jecta  est,  et  revera  non  est  verisimihs;  tum 
quia  informatio  animse  circa  corpus  est  inten- 
sive  indivisibihs,  et  non  recipit  magis,    aut 
minus.  Tum  etiam,  quia  cum  sit  modus  subs- 
tantiahs,  etiamsi  esset  capax  iUius  augmenti, 
non  posset  per  quahtatem  accidentalem  iUud 
formahter  recipere.  Tum  denique,  quia  iUa 
quahtas  spirituahs  non  posset  resistere  con- 
trariis  agentibus,  ne  dispositiones  corporis  hu- 
mani  corrumperent,  neque  iUis  sublatis  posset 
unio  auimae,  ad  corpus  naturahter  conservari. 
Igitur   originahs  justitia   nuUam   quahtatem 
praeter  gratiam  in  animae  substantia  ponebat. 
26.  Deinde  exclnditur  haUtus  supernatura- 
lis  intellectims  distinctus  ah  iis  qui  nunc  in- 
funduntur.  —  Deinde   in  inteUectu  nuUum 
pecuharem   habitum    cognoscitivum    justitia 
originahs    addebat.    lu  hoc   non   contradicit 
Scotus,  nec  quisquam  de  tah  habitu  loquitur. 
Nec  etiam  Henricus  loquitur  de   rectitudine 
intellectuS;,  sed  tantum  voluntatis.  Neque  ali- 
quem  alium  auctorem  invenio,  qui  hujusmodi 
habitum  excogitaverit,  et  ideo  breviter  proba- 
tur  Iiaec  pars.  Primo  quia  per  fidem,  et  dona 
Spiritus  sancti  sufiBcienter  perficitur  intellec- 
tus  viatoris  in  ordine  ad  supernaturalem  recti- 
tudinem  intellectus  :  nec  in  statu  justitiae  ori- 
ginalis  haberet  homo  supernaturalem  rectitu- 
dinem  habitualem  alterius  rationis^  quia  non 
haberet  aliam  scientiam  per  se  infusam,  aut 
lumen  propheticum  habituale  distinctum  a  lu- 
mine    fidei,  multoque  minus  lumen  gloriae. 
Nihil  enim  istorum  ad  rectitudinem  illius  sta- 
tus  necessarium  erat :  nec  cum  probabili  fun- 
damento  affirmari  potest.  Quod  si  fortasse  fa- 
cilior,  et  melior  ususfidei,  et  aliorum  bonorum 
intellectualium  in  statu  innocentiae  necessarius 
erat,  ncn  ex  habitu  distincto  provenire  pote- 
rat;,  nisi  sub  nomine  habitus  includantur  spe- 
cies^  quas  non  negamus  potuisse  sub  perfec- 
tione  justitiae    originahs   comprehendi.    Non 
oportetautem  iUasfingere  per  se  infusas^  nam 
ad  usum  fidei  sufiiciunt  acquisitae^  quae  timc 
per  accidens  infunderentur^  quantum  ad  inte- 


308 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTI^. 


gritatem  illius  status  necessarium  esset,  et  in 

suo  ordine  essent  valde  perfectse;,  et  cum  eis 

darentur  pliantasmata  ad  illarum  usum  valde 

accommodata.  Et^  cpiod  caput  est^  illamajor 

perfectio  ex  actualibus  Dei  auxiliis^  et'illumi- 

nationibus  maxime  proveniret.  Unde  recte  dici 

potest^  justitiam  originalem  illa  auxilia  com- 

prehendisse  modo  supra  explicato^  non  tamen 

novum  intellectualem  liabitum  per  seinfusum. 

27.  Tum  etiam  distinctus  ab  infusis  per  ac- 

cidens.  —  Secundo  etiam  in  ordine  ad  natura- 

lem  rectitudinem  sufiicienter  perficiebatur  in- 

tellectus  per  intellectuales  virtutes  per  accidens 

infusas^  imo  fortasse  non  semper^  et  in  omni- 

bus  fuissent  necessarise  :  sed  nunc  de  Adamo 

loquimur,  cui  datas  esse  diximus  cum  specie- 

bus,    et  pliantasmatibus  necessariis,   et  sufii- 

cientibus  ad  bonum  usum  rectse  rationis^  ac 

subinde  ad  rectitudinem  naturalem,  quatenus 

ex  intellectu  pendet.  Quis  ergo  alius  habitus 

ordinis  naturalis  excogitari  potest^  quem  jus- 

titia  originalis  in  intellectu  postulaverit^  aut 

posuerit  ?  certe  vix  videtur  intelligibilis^  aut 

possibilis^  nedum  necessarius.  Nam  habitus  o- 

pinionis,  aut  fidei  humanaa,  ad  perfectionem 

illius  status  non  pertinebant :  virtutes  autem 

intellectuales  non  videntur   plures  excogitari 

posse.  Quod  si  objiciatur  de  perfectione  intel- 

lectus,  quam  justitia   originalis  includebat, 

scilicet,  ut  illo  statu  durante,  non  deciperetur. 

Respondemus,  illam  perfectionem  non  potuisse 

a  peculiari  liabitu  provenire,  sed  ex  prudenti 

usu  in  judicando  de  rebus  non  evidentibus  ad- 

juncta  simul,  vel  potius  antecedente  peculiari 

Dei  protectione,  et  providentia,  ut  in  superio- 

ribus  explicatum  est.    Neque   in   hoc  puncto 

Henricus  aut  Scotus  nobis  contradicunt. 

28.  Excluditur  prceterea  omnis  haUtus  vo- 
luntati  per  accidens  infusus  prceterquam  virtu- 
tum  naturalium . — Tertio  vero  addimus,  justi- 
tiam  originalem  nuUum  habitum,  aut  recti- 
tudinem  naturalem  permanentem  addidisse 
voluntati  prseter  virtutes  ordinis  naturalis, 
quse  ex  natura  sua  per  actus  acquiri  possunt, 
et  in  statu  originalis  justitiaj  per  accidens  in- 
fundebantur.  Probatur  geueratim  ratione  fac- 
ta,  quia  illi  habitus  studiosi  ad  omnem  recti- 
tudinem  naturalem,  quse  in  voluntate  esse 
potest  permanenter,  et  per  modum  habitus, 
sufficiunt.  Nam  hse  virtutes  versantur  circa 
omnia  objecta  honesta,  qui»  per  rationem  na- 
turalem  ostendi  possunt,  ut  sunt  principiaom- 
nium  honestorum  actuum^  qui  per  naturalem 
prudentiam  regulari  possunt :  ergo  sufficienter 
iuclinant  ad  omnem  rectitudinem  naturalem. 


nam  rectitudo  in  usu  ipso  per  actus  honestos, 
et  naturali  rationi  conformes,  et  non  per  alios, 
exercetur. 

29.  Ad  idem  arguitur  cim  Scoto  contra 
Henricum  in  num.  3.  —  Deinde  contra  Hen- 
ricum,  quem  etiam  Scotus  impugnat,  argu- 
mentari  possumus,  quia  illa  rectitudo  naturalis 
quam  justitia  originalis  addebat  voluntati  se- 
cundum  Henricum,  vel  erat  res  aliqua  distincta 
a  voluntate,  vel  modus  ejus,  formaliter,  aut  ex 
natura  rei  ab  illa  distinctus.  Heec  enim  Henri- 
cus  non  declarat.  Dicit  tamen  illam  fuisse 
quamdam  justitiam  quam  voluntas  condita 
sine  donis  gratise  in  puris  naturalibus  haberet, 
et  illam  posset  amittere,  quia  per  suam  liber- 
tatem  posset  se  obliquare,  et  ita  justitiam  cor- 
rumpere  inducendo  in  se  obliquitatem  justitiae 
oppositam.  Inquo  insinuat  illam  justitiam  esse 
rem  a  voluntate  distinctam  sive  omnino  reali- 
ter,  sive  ex  natm-a  rei,  seu  modaliter  :  quia  ut 
auferri  possit  a  voluntate,  saltem  haic  distinc- 
tio  necessaria  est.  Contra  hanc  vero  partem 
objicit  Scotus,  nam  si  hsec  justitia  est  aliqua 
res,  vel  modus  realis  positivus  separabilis  a 
voluntate,  posset  Deus  creare  hominis  volun- 
tatem  sine  illa  justitia,  seu  rectitudine,  quia 
quse  in  re  distincta  sunt,  et  per  actionem  ho 
minis  separari  possunt,  multo  facilius  possunt 
aDeo  separari.  Sed  voluntas  hominis  sic  creata 
posset  peccare,  quia  esset  libera  ad  agendum 
secundum  rationem  naturalem,  vel  contra  il- 
lam  :  ergo  tunc  etiam  obliquaretur  per  suum 
actum  sine  amissione  alicujus  entitatis  :  ergo 
ex  potestate  se  obliquandi  uon  potest  colligi 
talis  qualitas. 

30.  Arguitur  secundo. — Secundo  argumen- 
tari  possumus,  quia  si  illa  justitia  est  qualitas 
realiter  distincta  a  voluntate,  non  potest  esse, 
nisi  aliquis  habitus.  In  qua  non  alia  specie  qua- 
litatis  esse  potest?  Erit  ergo  habitus  operati- 
vus,  quia  potentia  non  est  capax  aliorum  ha- 
bituum,  vel  saltem  ut  potentia  est  ahis  non 
indiget :  erit  praeterea  habitus  operativus  ac- 
tuum  rectorum,  seu  honestorum,  quod  ipse 
Henricus  fateri  videtur,  cum  qualitatem  illam 
justitiam  nominat :  ergo  non  potest  esse  quali- 
tas  illa  distincta  a  virtutibus  omnibus  natura- 
libus,  quse  voluntati  praebent  rectitudinem  in 
ordine  ad  actus  moraleshonestos.Diceretforte 
Henricus,  illam  justitiam  non  esse  aliquam 
virtutem  particularem,  sed  esse  quamdam 
qualitatem  simplicem,  et  universalem  rectifi- 
cantem  voluntatem  ad  omnes  morales  actus 
virtutum  particularium.  At  profecto  talis  qua- 
litas  non  est  nisi  ipsa  voluntas,  nam  ipsa  non 


CAP.  XX.  AN  PR^TER  OMNIA  DONA  NATUR.E  ET  GRATLfl,  ETC. 


309 


est  capax  alterius  habitus  aique  universalis 
respectu  boni  honesti,  ahas  omnis  distinctio 
morahum  virtutum  supervacanea  est :  et  prse- 
terea  sine  uho  fundamento  tahs  quahtas  exco- 
gitata  est.  Quod  si  fortasse  dixerit  Henricus, 
illam  justitiam  non  esse  propriam  quahtatem^ 
seu  rem  omnino  distinctam  a  vohmtatate  , 
oportet,  ut  nobis  explicet^  quis^  vel  quahs  sit 
iste  modus.  Nam  vohmtas  est  res  qusedam  in- 
visibihs^  incapax  ex  natura  sua  modi  intentio- 
nis,  et  extensivi  augmenti;,  in  quahtatibus  au- 
tem  hos  duos  modos  invenimus,  nec  ahum  in 
voluntatemtelhgere  possiimus.  Prsesertim  quia 
ihe  modus  ponitur  separabilis  naturaliter  a 
vohintate^  ac  proinde  distinctus  ab  illa  ex  na- 
tura  rei :  vohmtas  autem  ex'  natura  sua  est 
immutabihs  in  sua  entitate,  et  inhserentia  ad 
animam,  non  minus  quam  anima  ipsa  :  ergo 
ille  ahus  modus  gratis  excogitatus  est^  et  per- 
cipi  non  potest. 

31.  Ao'gt(/iUio^  tertio.  —  Tertio  principahter 
errat  Henricus^  quia  vuh,  illam  justitiam  esse 
naturalem,  ac  debitam  homini  in  puris  natu- 
rahbus,  et  nihilominus  tantam  esse,  ut  omnino 
subjiciat  appetitum  voluntati,  et  rebehionem 
carnis  ad  spiritum  auferat.  Utrumque  autem 
falsum  est.  Nam  imprimis  pugna  inter  inferio- 
rem  et  superiorem  appetitum  naturahs  est 
homini,  si  in  pura  sua  natura  spectetur,  ut 
supra  probatum  est,  quia  sensibilia  objecta 
naturaliter  pi^seveniunt,  et  immutant  sensus 
externos  et  internos :  et  consequenter  appeti- 
tum  etiam  sensitivum  naturaliter  movent. 
Corpus  etiam  hominis  in  pura  natura  corrup- 
tibile  est,  et  consequenter  aggravat  animam  : 
et  impedit  spiritum.  Ergo  status  justitise  ori- 
ginahs  non  potest  dici  iho  modo  naturalis,  ut 
supra  etiam  tactum  est,  et  paulo  post  confir- 
mabitur.  Deinde  nulla  quahtas  existens  in  vo- 
hnitate  per  modum  habitus  potest  sua  naturah 
virtute  impedire  omnes  preevenientes  motus 
appetitus,  ut  supra  ostensum  est.  Prseterea,  si 
quahtas  iha  esset  dicto  modo  connaturalis,  non 
amitteretur  propter  peccatum,  tum  quia  na- 
turalia  manent  integra,  teste  Dionysio,  tum 
etiam,  quia  unus  actus  non  potest  statim  cor- 
rumpere  totum  habitum  justitiee  acquisitum  : 
ergo  muho  minus  posset  corrumpere  totam 
iham  justitiam  naturalem,  tum  preeterea,  quia 
ahas  nunc  homo  esset  monstrosus,  et  maucus 
in  his,  quse  suae  naturse  debita  sunt,  et  conse- 
quenter  posset  evidenter  cognosci,  vel  nunc 
nasci  hominem  in  statu  peccati,  vel  suo  auc- 
tore  absque  donis  naturse  debitis,  sine  causa 
procreari. 


32.  Ad  iirolationes  Henrici  in  num.  3.  — 
Hsec  autem  omnia  absurda  sunt,  et  sine  occa- 
sione  excogitata.  Nam  fundamentum  Henrici 
nulhus  est  momenti.  Quia  vohmtas  hominis  in 
puris  naturalibus  creata  per  se  esset  naturah- 
ter  recta,  quia  esset  naturahter  propensa  ad 
ea,  quee  rectse  rationi  consentanea  sunt.  Et 
quamvishabeat  simul  naturalempropensionem 
ad  bona  corporis,  tamen  etiam  iha  est  recta, 
quia  est  subordinata  priori  propensioni,  et  re- 
gula;  recta3  rationis.  Vohmtas  autem  sic  creata, 
priusquam  hbere  operetur  non  esset  positive 
recta  morahter,  sed  dici  posset  recta  negative, 
id  est,  non  obliqua,  sicut  dicitur  innocens,  qui 
nihil  peccavit.  Unde  cum  primum  peccaret,  se 
obliquaret  moraliter,  non  amittendo  aliquam 
justitiam  positivam,  sed  amittendo  innocen- 
tiam,  et  inducendo  inse  actualem  obliquitatem 
actus  pravi,  et  moralem  aversionem,  quse  tran- 
sacto  actu  in  ea  relinquitur.  Vel  certe  si  per 
actus  peccatorum  habitus  vitiorum  acquire- 
rentur,  illi  non  essent  naturales,  id  est,  con- 
geniti  cum  natura,  neque  excluderent  aliquem 
habitum  cum  natura  congenitum,  sed  tantum 
adderent  inchnationem  ad  malum,  quam  vo- 
luntas  in  pura  natura  ex  se  non  haberet.  Et 
ita  inducerent  obliquitatem  in  voluntate,  non 
aliquam  rem  auferendo ,  sed  inclinationem 
rectse  rationi  non  conformem  addendo  :  ergo 
superflue,et  sine  fundamento  excogitavit  Hen- 
ricus  justitiam  aliquam  naturaliter  congenitam 
voluntati,  ita  in  re  ab  ipsa  distinctam,  ut  per 
qnodlibet  peccatum  amittatur.  Cujus  etiam 
signum  esse  potest,  quod  per  secundum  et 
tertium,  et  subsequentia  peccata  augetur  obli- 
quitas  voluntatis,  et  tamen  non  augetur  illa 
physica  carentia  justitiee  originalis,  quia  se- 
cundum  Henricum  per  primum  peccatum  tota 
amittitur.Ergo  signum  est,  illam  obliquitatem 
non  consistere  in  reali  privatione  alicujus  qua- 
litatis,  sed  in  additione,  vel  morali,  per  plures 
malitias  peccatorum,  vel  physica,  per  genera- 
tionem  pravorum  habituum.  Non  fuit  ergo  in 
Adam  talis  justitia,  nec  fuisset  in  ejus  posteris, 
etiamsi  ipse  non  peccasset. 

33.  Contra  Scotum  in  num.  2,  qwodjustitiam 
originalem  constitiiat  ex  solis  habitibus  utrius- 
que  appetitus.  —  Superest  dicendum  de  opi- 
nione  Scoti,  in  qua  duo  nobis  displicent. 
Primum,  quod  in  solis  quibusdam  habitibus 
voluntatis,  et  appetitus  seusitivi  constituit  ori- 
ginalem  justitiam.  Nam  supra  probatum  est, 
per  solos  habitus  non  potuisse  subdi  perfecte 
appetitum  sensitivum  voluntati,  nec  fomitem 
extingui,  seu  concupiscentiam  omnino  frajna- 


310 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AG  STATU  INNOCENTI/E. 


ri,  ita  ut  nunquam  rationem  prseveniret^  quee 
objectio  non  omnino  latuit  Scotum,  et  ideo 
non  reputat  inconveniens  concedere^  aliquos 
motushujusmodipotuisse  esse  in  appetitu^non 
obstante  justitia  originali,  quia  per  volunta- 
tem  possent  facillime  coerceri,  ct  cum  magna 
delectatione  hominis,  non  obstante  ahqua 
tristitia  appetitus^  sine  propria  hominis  imper- 
fectione.  Quiaquod  convenit  homini  secundum 
superiorem  potentiam_,  dicitur  illi  simpliciter 
conveuire :  quod  avitem  inest  in  potentia  infe- 
riori^  non  ita  simpliciter  hominem  denominat. 
Sed  hoc  etiam  ibi  refutavimus^  quia  secundum 
doctrinam  Augustini^  et  valde  receptam  in 
Ecclesia^  nullus  talis  motus  futurus  erat  in  eo 
statu,  in  quo  homines  nudi  erant^  ct  non  eru- 
bescebant^  et  concupiscentia  ita  erat  frsenata 
in  prsesentia  talis  objecti^  ac  si  homo  illud  non 
videretj  nam  propterea  oculi  primorum  paren- 
tum  per  peccatum  aperti  fuisse  dicuntur. 

34.  T]T(jetuT  amplius. — DifFerentia  vero  illaj 
quam  Scotus  assignat  inter  motum  superioris, 
et  inferioris  poteutise,  tantum  in  verbis  con- 
sistit.  Nam  in  re  olarum  est^  motus  appetitus 
hominis  esse^  et  ab  homine  fieri^  et  ipsum  af- 
ficere.  Ergo  si  est  imperfectus^  vel  inordinato 
modo  coDsurgit^  non  potest  non  esse  hominis 
imperfectio.  Vel  certe,  ut  verborum  contensio 
tollatur,  saltem  sequitur  non  fuisse  hominem 
totahter  rectum,  et  bene  compositum  per  justi- 
tiam  originalem :  quia  sicut  makim  est  ex  quo- 
cumque  defectu,  ita  quilibet  motus  inordinate 
existens  in  inferiori  appetitu  toUeret  integri- 
tatem,  et  rectitudinem  justitise  originalis.  Ac- 
cedit,  quod  si  appetitus  pati  posset  hujusmodi 
prsevenientes  motus,  etiam  ipsa  voluntas  se- 
cundum  inferiorem  partem^  seu  propensionem 
ad  corpus^  traheretur  ab  appetitu^  prseTenien- 
do  superiorem  rationem  quse  esset  magna  im- 
perfectio,  nam  inde  ulterius  fieret^  peccatum 
veniale  ex  surreptione;,  et  non  parvam  difiicul- 
tatem  bene  operandi  simul  cum  justitia  origi- 
nali  esse  potuisse.  Ultra  hoc  vero  etiam  ad 
operandum  bonum  cum  perfectione  consenta- 
nea  justitise  originali^  non  sufiiciiuit  illi  tres 
habitus,  quos  excogitavit  Scotus^  quia  necessa- 
rii  sunt  habitus  virtutum^  vel  per  se,  vel  per 
accidens  infusi,  quia  illi  sunt,  qui  vel  dant  fa- 
cultatem  operandi  in  ordine  supernaturali;,  vel 
quodammodo  complent  illam^  vel  incliuatio- 
nem  ejus  perficiunt  in  ordine  naturali^  ut  in 
superioribus  ostensum  est. 

35.  Item  quod ponat  tales  habitus  distindos 
a  viTtutihus  ac  pTimum  quoad  Jialitus  volunta- 
tis  impzcgnatur.  —  Uude  secuudo  displicet  in 


illa  sententia,  quod  illos  habitus  tanquam  spe- 
ciales  ad  justitiam  originalem  requirit.  Quod 
primo  ostendo  in  habitu  voluntatis,  cujus  af- 
fectus  esse  dicitur  dare  voluntati  vim  avertendi 
appetitum  inferiorem  a  propriis  ejus  delecta- 
tionibus  minus  bonis,  cum  maxima  delecta- 
tione,  quee  naturalem  virtutem  excederet,  et 
ideo  talis  habitus  supernaturaUs  appellatur. 
Quod  in  doctrina  Scoti  de  supernaturah  secun- 
dum  modum  ,  erit  intelhgendum,  quia  ipse 
non  videtur  formas,  vel  qualitates  in  substan- 
tia  supernaturales  admittere.  Vel  certe  (quid- 
quid  de  lioc  sit)  manifestum  est,  juxta  hanc 
Scoti  opinionem,  non  esse  charitatem  infusam_, 
quia  nunc  justihabent  charitatem,  et  nou  ha- 
bent  illum  habitum,  et  e  contrario  potuisset 
Deus  creare  hominem  cum  illo  habitu^  et  sine 
gratia  et  charitate.  Imo  ita  fuisse  creatum 
primum  hominem  credit^  velprobabilissimum 
reputat  Scotus  ciim  Alens^,  et  ahis.  Ergo  tahs 
habitus  ordinis  esset  natiu^aUs  ;  ejus  ergo  ef- 
fectus  formahs  esset  dare  vohmtati  magnam 
virtutem  et  vebementem  inchnationem  ad 
recte  operandum  secundum  rectam  rationem. 
Est  enim  atteute  considerandum^  habitum  non 
posse  per  se  primo_,  et  immediate  (ut  sic  di- 
cam)  causare  delectationem,  sed  quatenus  ea 
refultat  ex  actu  ad  quem  habitus  per  se  primo 
inchnat.  Quia  neque  ipsa  delectatio  potest  ah- 
ter  a  nobis  fieri^  quia  non  est  per  modum  ac- 
tus  per  se  primo  facti,  sed  per  modum  proprie- 
tatis^  et  quasi  passionis  resultantis  ex  actu, 
qui  versatur  circTr  objectum  delectabile,  eo 
quod  sensui,  vel  rationi  consentaneum  sit.  Si 
enim  ille  habitus  in  vincendis  et  avertendis 
delectationibus  sensuum  maiimam  delectatio- 
nem  conferebat_,  non  poterat  id  facere,  nisi 
quia  ad  objecta  rationi  consentanea,,  et  repu- 
gnautia  delectationibus  sensuum  vehementer 
inciinabat. 

36.  PTogreditur  proxima  impugnatio.  —  Ex 
quo  ulterius  infero,  non  potuisse  habitum  il- 
lum  esse  unumj  et  specialem^  distinctum  ab 
omnibus^  qui  per  actus  acquiri  possimt,  et  per 
accidens  in  statu  originalis  justitiae  infunde- 
bantur.  Probatur  imprimis  ratione  generah^ 
quia  iUe  habitus  non  dabat  delectationem  in 
reprimenda  inferiori  concupiscentia^  nisi  incU- 
nando  vehementer  ad  actus  vUtutis  iUi  concu- 
piscentioe  repugnantes  :  sed  ilU  actus  vii^tutis 
nesessario  versantur  in  materiis  virtutum  ac- 
quisibiUum  per  tales  actus^  et  fiunt  sub  eadem 
regula  rationis  naturalis,  et  sub  eisdem  moti- 
vis  honestis^  sub  qiubus  vii^tutes  morales,  et 
acquisitee  operantur :  ergo  vel  impossibilis  est 


CAP.  XX.  AN  PR^TER  OMNIA  DONA  NATUR^  ET  GRATI.^,  ETC. 


311 


talis  habitiis  ab  omnibus  acquisitis,  seu  acqui- 
sibilibus  (ut  sic  dicam)  clistinctus,  vel  saltem 
superflue  cogitatur.  Secundo  valet  contra  Sco- 
tum  argumeutura  factum  contra  Henricum^ 
nam  vel  ille  habitus  est  unus  simplex,  vel  col- 
lectio  plurium.  Si  hoc  posterius  dicatur,  erit 
coUectio  virtutum  omnium^  quas  voluntas  suis 
actibus  posset  acquirere,  sicut  nos  dicimus. 
Nam  multo  improbabihus  esset,  ahum  ordi- 
nem  virtutum  quasi  medium  inter  supernatu- 
rales  et  acquisitas^  seu  inter  gratiam^,  et  na- 
turam  fingere.  Primum  autem  de  habitu  sim- 
pUci  satis  contra  Henricum  impugnatum  est, 
prsesertim  si  sit  sermo  de  habitu  ehciente 
omnes  actus  honestos,  quos  in  omni  materia 
potest  voluntas  naturahter  efficere,  et  per  iUos 
inferiorem  appetitum  in  officio  continere.  Quod 
addo,  quia  imperando  potest  unus  habitus  sim- 
plex  dare  faciUtatem^  et  delectationem  in  om- 
ni  materia  virtutis^  sicut  de  charitate  dixit 
Paulus  :  Omnia  credit,  oonnia  siistinet,  patiens 
est,  lenigna  est,  etc,  1  Cor.  13.  Tandem  lioc 
etiam  Scotum  nihil  juvat :  tum  quia  talis  ha- 
bitus  ad  perfectam  operis  faciUtatem  et  delec- 
tationem  non  sufficit  sine  proprio  habitu  eU- 
ciente.  Tum  prsecipue,  quia  in  ordine  natura- 
Uum  actuum  iUe  habitus  maxime  esse  posset 
naturalis  amicitia  ad  Deum.  De  quo  habitu 
supra  diximus  esse  unam  ex  virtutibus  ordinis 
naturahs,  quse  per  se,  et  ex  suo  genere  per 
actus  proprios  acquiri  potest^  et  Adamo  per 
accidens  infusa  fuit.  Et  ideo  propteriUam  dici 
non  potest,  originalemjustitiamincludere  aU- 
quem  habitum,  prseter  coUectionem  omnium 
virtutum.  Et  idem  est  de  quacumque  aUa 
generaU  virtute,  ut  obedientia^  vel  aUa  si- 
miU. 

37.  Evasio  pro  Scoto  de  duolus  r)mnerihus 
cJiaritatis  infusce  ad  constituendam  rectitudi- 
nem  originalem. —  Impugnatur  quoad primum 
tnunus.  —  Fortasse  vero  diceret  Scotus  ut  aU- 
qui  ejus  discipuU  insinuantiUum  quidem  fuisse 
habitum  charitatis  Dei  perficientis  vohmtatem 
sohim  in  ordine  naturse,  seu  respectu  Dei  ut 
auctoris  naturgSj  et  in  hoc  distinctum  a  propria 
charitate  infusa  :  nihilominus  tamen  superan- 
tem  amicitiam,  sgu  charitatem  naturalem  in 
duobus.  PrimO;,  quia  non  solum  posset,  repri- 
mere  appetitum,  sed  etiam  prsevenire  iUum^  ne 
ad  sensibiUa  moveatur,  Secundo  in  hoc,  quod 
per  talemhabitum  posset  vohmtas  vehementius 
et  intensius  operari,  ac  delectari  in  Deo,  et  in 
cohibendo  appetitupropter  ipsum  Deum,  quam 
naturahter  posset ;  sed  neutrum  horum  satis- 
facit.  Nam  primum  si  inteUigatur  generaUter 


de  omni  motu  appetitus  falsum  est,  quia  fomes 
non  potest  auferri  per  soUim  habitum  existen- 
tem  in  voUmtate,  imo  nec  adjungCildo  habitus 
appetitus,  ut  supra  probatum  est.  Si  vero  in- 
teUigatur  indefmite  de  aUquibus  motibus  ap- 
petitus,  quos  pi^ajvenire  potest  voluntas,  ne 
insurgant,  fateor  posse  ad  hoc  juvari  vohmta- 
tem  per  habitum  naturalem  amoris  Dei,  ta- 
men  hoc  facere  posset  etiam  sine  justitia  ori- 
ginaU.  Quia  id  non  potest  fieri  ex  incUnatione 
taUs  habitus,  nisi  vitando  occasiones,  et  fu- 
giendo  objecta,  quse  tales  motus  sensibiles  ex- 
citare  possent.  Hoc  autem  naturaU  iudustria, 
et  prudenlia  fieri  potest,  quantum  est  ex  vi 
taUs  effectus,  quanquam  ut  iacile  fiat,  non  suf- 
ficiat  taUs  habitus,  sed  necessarise  sint  etiam 
aUse  virtutes,  et  preesertim  prudentia,  ut  au- 
tem  semper  fieri  posset  justitia  originaUs  non 
per  solos  habitus^  sed  per  aUa  etiam  auxiUa 
conferebat. 

38.  Impugnatur  quoad  secundumi,  munus.  — 
Secundum  etiam,  quod  de  intehsione  dicitur, 
mihi  non  placet.  Primo,  quia  non  constat  po- 
tuisse  hominem  in  statu  innocentiai  diUgere 
Deum  ut  auctorem  naturse  per  amorem  quoad 
substantiam  naturalem  intensiorem,  quam  na- 
turaUter  posset  efficere.  Unde  eniLi  hoc  pro- 
bari  potest?  quamvis  enim  fortasse  in  iUo  statu 
posset  homo  naturaUter  diUgere  Deum  cum 
majori  intensiorie  et  vohiptate,  quam  posset  in 
statu  naturs  lapsse,  eo  quod  nunc  a  corpore 
corruptibiU,  et  passionibus  ejus,  et  a  mutabi- 
litate  pliantasise  impeditur,  ne  tanto  conatu, 
et  attentione  in  Deum  ferri  valeat,  sicut  tunc 
poterat,  his  ablatis  impedimentis.  Nihilominus 
totus  iUe  conatus  voluntatis  in  iUo  statu  forte 
non  superaret  naturales  vires  "ohmtatis  hu- 
manse,  nidUim  enim  fundamentum  ad  id  asse- 
rendum  invenio.  Cur  enim  hon  posset  ^nima 
separata  in  pura  natura  existens  diUgere  Deum 
naturaU  dilectione  tam  intenda  quantum  po- 
tuit  homo  in  statu  innocentiaa  ?  Item  AngeUs 
ipsis  non  est  datuG  habituG  ad  diUgendum  Deum 
ut  auctorem  naturse  intensius,  quam  per  solam 
potentiam  naturaUter  possint :  ergo  neque  pri- 
mo  homini  in  statu  innocentiae.  Denique  habi- 
tus  incUnans  ad  actum  naturalem  fortasse  non 
juvat  potentiam  ad  agendum  intensius,  quam 
naturaUter  possit,  sed  tantum  ad  agendum  fa- 
ciUiu,  et  promptius  actus  ejusdem  intensionis. 
Vel  quamvis  dicatur,  dare  virtutem  ad  inten- 
siorem  actum,  iUam  poterit  prestare  habitus 
ejusdem  ordinis,  et  speciei  sohim  propter  ma- 
jorcm  intensionem  :  ergo  taUs  habitus  non  erit 
distinctus  a  naturaU  dilectione  Dei  habituaU , 


312 


LIB.  III.  DE  KOMINIS  CREATIONE,  AG  STATU  INNOCENTL^. 


quiclquid  sit  de  intensione ,  de  qua  niliil  nisi 
divinando  affirmari  potest, 

'39.  Rationes  hadenus  factce  contra  haJntum 
voluntatis,  valent  contra  hahitus  appetitus  sen- 
sitivi.  —  Atque  hse  rationes  cum  proportione 
applicari  possunt  ad  habitus,  quos  in  appetitu 
sensitivo  ponit  Scotus  secundum  unum  opi- 
nandi  modum.  Nam  si  tales  habitus  intelHgan- 
tur  distincti  ab  omnibus  habitibus^  vel  virtu- 
tibus^  quae  naturahter  inesse  possunt  appetitui, 
et  per  actus  ejus  acquiri  valent,  mihi  non  est 
verisimilis  illa  opinio  propter  rationes  factas 
de  vohmtate:  nam  sine  dubio  est  eadem  pro- 
portio.  Si  vero  intelligatur  de  habitibus  ejusdem 
rationis  non  acquisitis,  sic  non  sohim  proba- 
bile,  sed  certum  mihi  videtur  ad  justitiam  ori- 
ginalem  fuisse  necessarios  habitus  in  appetitu 
sensitivo  :  non  tamen  duos  tantum  propter 
irascibilem  et  concupiscibilem,  sed  phires  in 
utraque  facultate  propter  varietatem  materia- 
rum  et  objectorum  morahum,  ut  ex  dictis  fa- 
cile  cohigitur,  et  contra  Durandum  in  superio- 
ribus  probatum  est. 

40.  Concluditur  auctoris  judicium  de  trihus 
impugnatis  ofinionilus  Scoti,  Henrici  et  Soti. 
—  Judicium  de  quarta  Burandi  et  Cajetani,  in 
n .  6. — Ad  ejus probationem  ihidem. — Judicium 
de  quinta,  in  n.  8. —  Atque  ex  his  satisfactum 
est  primis  quinque  opinionibus  supra  recitatis_, 
nam  de  prima  et  secunda,  Scoti  scihcet  et  Hen- 
rici  nunc  proxime  diximus.  De  tertia  vero  quee 
est  Soti,  jam  declaratum  est,  quomodo  gratia 
sola  non  sit  tota  forma  justitiee  originahs,  et 
quomodo  radicahter  et  fundamentahter  potue- 
rit  justitia  originahs  appellari.  Ad  quartum 
vero  Cajetani,  Durandi  et  ahorum^  qui  justi- 
tiam  originalem  a  gratia  distinguunt,  dicimus, 
si  intelhgant  esse  distinctas  tanquam  duas  for- 
maS;,  quarum  neutra  aUeram  includat^  nobis 
non  probari,  quia  ostensum  est  habitus  gratiee 
ad  veram  justitiam  necessarios  fuisse.  Unde 
consequenter  in  fundamento  ilhus  sententise 
uegamus  ihud  principium,  scihcet,  justitiam 
originalem  solum  perfecisse  naturam  intra  la- 
titudinem  honestatis,  seu  rectitudinis  natura- 
lis .  Nam  principahter  conferebat  rectitudinem 
supernaturalem,  et  in  ordine  ad  illam  perfi- 
ciebat  naturalem.  Si  vero  justitia  originahs 
distinguatur  a  gratia  tanquam  inchidens  ali- 
quid  gratise,  sic  vera  est  distinctio.  Et  hoc  so- 
lum  probant  testimonia  divi  Thomse  quae  ibi 
adducuntur.  Et  ita  etiam  responsum  est  ad 
quintam  opinionem:  nam  duo,  quse  in  iha 
adduntur,  scihcet,  gratiam  non  fuisse  funda- 
mentum  justitise  originahs,  et  Adam  fuisse 


creatum  in  justitia  originah,  et  non  in  gratia, 
jam  a  nobis  impugnata  sunt.  Quod  autem  a 
contrario,  gratia  nunc  separetur  a  justitia  ori- 
ginah,  sohim  probat  justitiam  originalem  ad- 
didisse  ahquid  ultra  gratiam,  sine  qua  sola 
gratia  nomen  originahs  justitise  non  meretur. 

41 .  Corollarium  primum  ex  hactenus  tracta- 
tis  quodnamsit  suhjectumjustitice  originalis. — 
Auctoris  resolutio. — Ex  quo  imprimis  resoluta 
manet  quaestio,  quee  de  subjecto  originahs  jus- 
titise  tractari  solet.  Nam  D.  Thomas  illam  col- 
locat  in  essentia  animee,  quantum  cohigi  po- 
test  ex  i,  1,  q.  83,  art.  2,  juncta  q.  110,  a.  3 
et  4.  Durandus  vero  extreme  distans  a  divo 
Tlioma  dixit,  subjectum  justitiae  fuisse  appe- 
titum  sensitiviim,  ut  patet  in  2,  d.  29,  q.  2.  At 
vero  Scotus  in  eadem  distinctione,  vel  in  sola 
vohmtate,  vel  in  iha  simul,  et  appetitu  sensi- 
tivo  justitiam  originalem  cohocat,  quod  sentit 
etiam  Bonaventura,  in  2,  d.  31,  art.  1,  q.  2. 
Verumtamen  resolutio  ex  dictis  est,  justitiam 
origiualem  quoad  principalem  ejus  formam, 
et  quasi  fundamentum  et  radicem  aharum 
perfectionum  ejus,  fuisse  in  essentia  animee 
tanquam  in  proximo  subjecto,  quia  iha  forma 
erat  gratia,  quam  credimus  cum  divo  Thoma 
esse  immediate  in  essentia  animse,  et  in  hoc 
sensu  ipsc  de  justitia  locutus  est.  At  vero  quoad 
ahas  perfectiones  non  erat  in  una  vel  altera 
potentia  adaequate,  sed  in  omnibus  simul,  et 
in  singuhs  inadeequate.  Et  ita  primo  erat  in 
intehectu,  quasi  ordine  generationis,  princi- 
pahus  vero  in  voluntate,  quia  in  iUo  erat  ca- 
ritas,  consequenter  vero  in  ahis  potentiis  ih- 
ferioribus.  Quod  ex  parte  attigit  Bonaventura, 
in  2,  d.  24,  q.  ult.  ad  penult.  Heec  autem  in- 
telhguntur  de  subjecto  justitias  quoad  habitus : 
nam  quoad  aha  privilegia  non  inhserebat  ho- 
mini  quoad  actum  primum,  sed  assistebat: 
quoad  effeclus  vero  non  sohim  in  anima,  sed 
etiam  in  corpore  inesse  poterat,  ut  ex  dictis 
manifestum  est. 

42.  Corollarium  secimdum  anjustitia  origi- 
nalis  sit  naturalis  vel  supernaturalis.  —  Prima 
pars  resolutionis. — Pars  altera  ut  a  quihusdam 
resolvat. — Secundo  cohigitur  ex  dictis,  an  jus- 
titia  originalis  naturahs  vel  supernaturahs 
censenda  sit.  Nam  in  hoc  etiam  est  varietas 
inter  theologos,  quae  in  uno  sensu  potest  esse 
de  re :  et  in  aho  tantum  de  nomine.  Nam  lo- 
quendo  de  justitia  originah,  prout  a  nobis 
exphcata  est,  certum  est  non  fuisse  natu- 
ralem,  saltem  quoad  eam  partem,  qua  gratiam 
et  virtutes,  seu  dona  per  se  infusa  inchide- 
bat.   Si  vero  sit  sermo  de  justitia  originah 


CAP.  XX.  AN  PR.^TER  OMNIA  DONA  NATUR^  ET  GRATI^,  ETC. 


313 


sumpta  tantiim  pro  illa  perfectione;,  quam  ad- 
debat  ultra  justitiam  per  se  infusam^  sic  di- 
cendum  videtur  quoad  eam  partem  posse  du- 
plici  titulo  vocari  naturalem.  Primo,  quoad 
substantiam,  quia  omnes  habitus^  quos  sub  ea 
ratione  includebat,  erant  ordinis  naturalis^  et 
ideo  dicuntur  per  accidens  infusi,  et  similiter 
peculiaris  providentia  Dei,  quatenus  ad  eam 
partem  pertinebat^  ad  efFectus  quoad  substan- 
tiam  naturales  ordinabatur,  et  ad  conserva- 
tionem,  vel  immunitatem  corporis^  et  similes. 
Secundo  dici  potuit  naturalis,  quia  tantum 
perficiebat  naturam  in  operibus  naturalis  or- 
dinis,  et  proxime,  ac  per  se  tantum  in  ordine 
ad  finem  naturalem  sine  elevatione  ad  opera 
supernaturalia,  et  in  hoc  sensu  Vega,  lib.  1, 
in  Trid.,  cap.  11,  justitiam  originalem  vocat 
donum  naturse,  et  qute  ab  ipsa  in  homine  fue- 
runt,  et  fuissent,  naturalia  vocat,  quod  refert 
et  approbat  Bellarminus,  lib.  de  Grat.  primi 
homin.,  cap.  5. 

43.  Qicid  absolute  dicendum.  —  Nihilominus 
tamen  simphciter  dicendum  est,  donumjusti- 
tiffi  originahs  etiam  quoad  eam  partem  fuisse 
supernaturale,  saltem  quoad  modum,  quia  non 
oriebatur  ex  principiis  naturse,  sed  potius  re- 
formabat  defectus,  qui  ex  principiis  naturse 
humanas  intrinsece  oriuntur,  ut  sunt  pugna 
inter  carnem  et  spiritum,  mors,  et  similes. 
Deinde  quia  habitus  ad  illam  partem  justitiaj 
pertinentes  non  producebantur  modo  conna- 
turah,  sed  aho  superiori.  Et  simihter  ahi  ef- 
fectus,  qui  ex  peculiari  Dei  protectione  in  lio- 
mine  fiebant,  modo  prceternaturah  provenie- 
bant.  Hac  ergo  ratione  donum  illud  simphciter 
dicendum  est  supernaturale.  Unde  etiam  se- 
quitur  fuisse  donum  gratuitum,  quia  non  pro- 
veniebat  a  natura  aut  ex  meritis.  Erat  ergo 
gratia  saltem  gratis  data^,  imo  etiam  secun- 
dum  extrinsecam  revelationem ,  ad  auxiha 
gratia3  gratum  facientis  pertinuisse  dici  potest, 
quia  ad  vitanda  peccata  et  salutem  consequen- 
dam  multum  juvabat,  et  propter  hunc  finem 
prsecipue  datum  est.  Atque  hanc  partem  ex 
Scripturis,  Patribus  et  Scliolasticis,  ac  rationi- 
bus  late  probat  Beharminus,  dicto  hbro,  c.  5, 
et  nos  in  materia  de  Grat.,  prolog.  A,  cap.  5, 
ahquid  de  hoc  puncto  addimus. 

44.  Tertium  corollarium.  —  Citm  tradita 
doctrina  de  justitia  originali  cohceret  status 
humance  naturw  consideratio  quadruplex.  — 
Tertio  intelhgitur  ex  dictis,  quomodo  cum  pra;- 
dicta  doctrina  de  justitia  originah  subsistere 
possit  distinctio  phirium  statuum  humanee 
naturse  quam  theologi  tradunt.  Nam  quidam 


quatuor,  ahi  quinque  vel  sex  etiam  numerant. 
Unus  est  status  naturse  purse.  Ahus  est  status 
justitiae  originalis.  Tertius  status  naturse  lapsse 
in  peccato  jacentis.  Quartus  est  status  purae 
gratise,  id  est,  sohus  gratias  sine  perfectionibus 
originahs  justitiae.  Et  inter  lios  satis  clara  est 
distinctio.  Nam  in  primo  (qui  nunquam  fuit, 
sed  est  possibihs)  haberet  homo  naturam  sine 
habitibus  per  se,  aut  per  accidens  infusis,  et 
sine  ahquo  dono  gratuito,  vel  supernaturah 
beneficio :  atque  etiam  sine  peccato.  In  secundo 
habuit  homo  naturam  cum  tota  perfectione 
originalis  justitise,  quam  exphcuimus.  In  ter- 
tio  autem  habet  homo  naturam  carentem  per- 
fectione  justitife:  ob  propriam,  seu  inhseren- 
tem  culpam,  quamvis  non  habeat  naturarii 
carentem  omni  gratuito  beneficio,  quale  est, 
esse  ordinatam  ad  finem  supernaturalem,  et 
cum  sufficientibus  auxihis.  In  quarto  vero  sta- 
tu  habet  liomo  naturam  sine  culpa,  saltem 
mortah,  quamvis  simpliciter  non  habeat  ori- 
ginalem  justitiam. 

45.  Cohceret  item  alia  statuum  consideratio . 
— Possunt  autem  isti  status  multiphcari,  vel 
unum  vel  plures  dividendo,  vel  ex  mixtione 
plurium  ahos  conficiendo.  Sic  a  multis  distin- 
guitur  status  justitige  originalis  perficientis 
hominem  intra  ordinem,  et  finem  naturalem, 
ab  statu  gratise,  seu  statu  justitise  ut  inchiden- 
tis  gratiam.  Sed  liic  status  hcet  possibilis  fue- 
rit,  nunquam  tamen  fuit.  Hoc  posterius  ex  eo 
sequitur,  quod  supra  probavimus,  hominem 
in  gratia  fuisse  creatum  :  ilhid  vero  prius  per 
se  clarum  est.  Quia  hcet  de  facto,  et  ex  ordina- 
tione  divina,  naturahs  justitia  in  supernaturah 
fundata  fuerit  modo  supra  dicto,  tamen  per 
se,  et  intrinsece  ab  illa  non  pendet :  potuit 
ergo  sine  iUa  conferri.  Imo  potuisset  Deus  crea- 
re  hominem  ordinatum  tantum  ad  naturalem 
finem,  et  cum  tota  illa  integritate  et  rectitu- 
dine,  quam  in  ordine  naturah  justitia  origiua- 
hs  conferebat.  Status  autem  ille  non  distin- 
gueretur  ab  statu  justitise  originahs,  prout  in 
primo  homine  fuit,  nisi  sicut  pars  a  toto,  sicut 
etiam  nunc  ex  aha  parte  distinguitur  status 
gratiffi  ab  statu  justitiaa  originahs.  Unde  con- 
sequenter  hic  status  solhis  gratise,  et  ille  status 
sohus  justitise  quasi  naturahs,  distinguuntur 
tanquam  duo  status  partiales  a  completo  et 
integro  statu  justitioe  originahs. 

46.  Item  alia.  —  Quin  potius  solet  uherius 
distingui  status  integrffi  naturffi  ab  statu  justi- 
tise  originalis  etiam  proecise  spectato  solum  in 
rectitudine  naturali,  absque  statu  gratife.  Quai 
distinctio  solum  fit,  quasi  dividendo  integram 


314 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTI^. 


justitiam  naturalem  in  plures  partes.  Nam  pos- 
set  Deus  condere  hominem  perfectum  intra 
ordinem  naturalem,  et  sine  fomite,  vel  rebel- 
lione  inter  caruem,  et  spiritum,  absque  aliis 
peculiaribus  privilegiis  datis  Adee  in  primo 
statu.  Et  ille  status  sic  conceptus  vocatur  in- 
tegritatis  naturai  qui  separabilis  est  a  statu 
gratise,  ut  ex  dictis  constat,  et  preeterea  distin- 
gueretur  ab  statu  originalis  justitiee,  quia  non 
liaberet  adjuncta  privilegia,  vel  immortalita- 
tiS;,  vel  indolentise  aut  praeservationis  ab  omni 
errore;,  vel  defectu  veniali.  Quce  divisiones  fieri 
solent  a  theologis  praBcisione  mentis,  aut  de 
possibih,  ad  exphcandas  vires  Hberi  arbitrii^ 
et  necessitatem  gratite  ad  operandum  bonum 
in  omni  statu^  et  ideo  de  ihis  dicemus  ex  pro- 
fessO;,  in  prologomenis  de  Gratia^  hic  enim  ad 
exphcandum  statum  primi  hominis  necessarii 
non  sunt. 

47.  Denique  alia ,  atque  alia  coiisideratio , 
sive  de  facto,  sive  de  possihili  vera.  — Ad  eum- 
dem  vero  modum  considerari  potest  ahus  sta- 
tus^  in  quo  simul  justitia  originahs  sine  justi- 
tia  gratise,  cum  statu  peccati  conjungatur, 
nam  hic  status  possibihs  est,  quia  inter  iha 
duo  non  est  formahs  repugnantia.  huo  ahqui 
dixerunt  de  facto  hunc  statum  ahquando  fuisse 
in  Eva^  et  futurum  fuisse  interdum  in  posteris 
Adse  ipso  non  peccante.  Sed  ihud  prius  supra 
improbatum  est :  de  posteriori  autem  parte  in 
sequentibus  videbimus.  Et  ad  hunc  modum 
possent  aha  membra  multiphcari,  ut  facile  ab 
unoquoque  considerari  potest.  Sic  enim  bea- 
tissima  Virgohabuit  quemdam  pecuharem  sta- 
tum  naturee  lapsse,  conjunctum  cum  statu  gra- 
tise,  et  perfectse  innocentiEe  personahs^  et  cum 
carentia  fomitis,  quae  ad  naturse  integritatem 
pertinet,  et  nihilominus  statum  justitiee  origi- 
nahs  non  habuit,  ut  exphcavi  in  2  tom.,  3^  p., 
d.  A,  sect.  6.  Atque  heec  omnia  intehiguntur 
de  statibus  vise,  nam  status  Patrise  prsesentis 
considerationis  non  est. 

CAPUT  XXI. 

QUAIE   FUERITPRiECEPTUM   DATUM   ADjE  IN  PARA- 
DISO^   ET   CUR  EI   IMPOSITUM   FUERIT. 

1.  Quid  importet  verhuTii  comede  in  citato 
textu.  —  Quid  ne  comedes.  —  Quid  illa  in 
quocumque  die,  etc.  —  Error  in  citatis  verMs 
non  contineri  prcBceptum.  —  Hactenus  perfec- 
tiones  omnes  status  innocentiee  seu  originahs 
justitise^  in  qua  primus  homo  fuit  conditus, 
exphcuimug;,  nunc  de  mutatione  ilhus  status 


dicendum  sequitur.  Contigit  autem  iha  muta- 
tio  per  preevaricationem  divini  praecepti,  et 
ideo  primumtale  praeceptum  exphcandum  est, 
et  postea  de  ipsius  transgression^.^  et  de  istius 
efFectu  disseremus.  Quod  igitur  Deus  pecuhare 
preeceptum  Adamo  imposuerit,  constat  ex  iUis 
verbis  Gen.  2.  TuUt  ergo  Dominus  Deus  liomi- 
mm,  et  posmt  illum  in  Paradiso,  ut  operaretur 
et  custodiret  illum,  proRcepitque  ei  dicens  :  Ex 
omni  ligno  paradisi  comedes,  de  ligno  autem 
scientics  ioni,  et  vnali  ne  comedas  :  in  quocum- 
que  enim  die  comederis  ex  ^o,  morte  morieris. 
Circa  quemtextum  occurrebat  imprimis  exph- 
candum,  an  verba  iha.  Ei)  omne  ligno  comede, 
ad  substantiam  prsecepti  pertinecint,  seu  pecu- 
hare  prseceptum  indicent.  Sed  quidquid  sit, 
an  iha  verba  fuerint  prsecipientia,  au  sohim 
exphcantia,  tum  necessitatem  comedendi,  tum 
hberahtatem  Dei,  et  sufiBcientiam  ahorumfruc- 
tuum  ad  hominem  sustentandum  :  ac  subinde 
facihtatem,  et  eequitatem  prohibitionis  come- 
dendi  de  uno  tantum  hgno,  de  qao  puncto  in 
superioribus  dictum  est,  ad  praesens  nihil  re- 
fert  uno,  vel  aho  modo  sentire.  Nam  lapsus 
primi  hominis  non  ex  ea  parte  contigit.  Sub- 
stantia  ergo  ihius  prsecepti  in  iUis  verbis  po- 
sita  est :  De  ligno  scientice  bom,  et  mali  ne  co- 
medas.  Rehqua  autem  verba,  quae  sequuntur, 
in  quocumque  die,  etc,  Jam  non  prsceptum, 
sed  comminationem  poense  contiuent.  Duo  ta- 
men  declarant  :  unum  est  prseceptum  ihud 
fuisse  grave,  et  sub  mortah  re..tu  obhgans  : 
hoc  enim  ex  gravitate  poenee  sufficienter  cohi- 
gitur.  Ahud  est  unum  actum  comedendi  ad 
gravem  transgressiouem  iUius  preecepti  suffi- 
cientem  fuisse.  Hoc  enim  significant  illa  verba : 
In  quacumque  die  comederis,  etc.  Non  defue- 
runt  tamen  hseretici,  qui  negaverint,  iUud 
fuisse  verum  prseceptum  primis  hominibus  im- 
positum,  quia  erant  justi,  et  justo  non  ponitur 
lex,  teste  Paulo  1,  ad  Tim.  1.  Dicebant  ergo 
sohim  fuisse  admonitionem,  ne  comederent  de 
hgno  scieutise  boni  et  mah,  quia  ejus  fructus 
erat  humanse  vitgg  noxius.  Hunc  errorem  re- 
fert  BeUarminus,  hb.  3,  de  Amissione  gratise, 
cap.  1,  et  iUum  eleganter  confutat :  ideoque 
circa  iUum  immorari  amphus  non  oportet, 
nam  ex  verbis,  et  ex  commiuatione  et  efi^ectu, 
et  ex  ahis  locis  Scripturse  evidenter  hic  error 
convincitur.  Locus  autem  iUe  :  Justo  non  est 
lex  posita,  in  tom.  de  Legibus^  hbro  primo, 
cap.  d9,  late  tractatus  est. 

2.  Quinque  tractanda  de  lioc  prcecepto  quoad 
vim-  directivam.  —  Circa  prim.o,  seu  remMam 
maieriam  prwcepti  prima  propositio, — De  hoc 


CAP.  XXI.  QUALE  FUERIT  PR^CEPTUM  DATUM  AD^  IN  PARADISO,  ETC. 


315 


prsecepto  igitur  qiunc[iie  inquiri  possunt,  quse 
ad  vim  ejus  directivam  explicandam  pertinere 
videntur:  nam  de  coactiva,  seu  de  comminatio- 
nibus,  et  poanis  ejus  postea  dicemus.  Primum 
est,  quse  fuerit  illius  praecepti  materia.  Secun- 
dum  est^  ob  quam  rationem,  seu  causam  Deus 
illud  prseceptum  tulerit.  Tertium  quam  grave 
fuerit  preeceptum  illud.  Quartum  cui  fuerit 
impositum.  Et  quintum  an  peculiare  pactum 
inter  Deum,  et  genus  humanum  incluserit. 
Circa  primum  distingui  potest  duplex  materia 
illius  prsecepti,  remota,  scilicet,  et  proxima. 
Remotam  voco  arborem  scientite  boni  et  mali, 
et  fructum  ejus  ;  proximam  voco  actionem 
comedendi.  Circa  materiam  remotam  occur- 
rebant  vaiise  qusestiones^  quas  curiose  trac- 
tant  expositqres  Genesis,  preesertim  Abulensis, 
Genes.  13,  q.  148,  et  sequentibus,  et  Pereira, 
lib.  3,  in  Gen.,  in  peculiari  dispositioue  de 
illa  arbore.  Nobis  autem  duo  supponere  sufii- 
ciet,  unuri  est,  arborem  illam,  veram,  pro- 
priam,  seu  materialem  fuisse  :  quod  est  de 
fide  certum.  Primo,  quia  ex  Scriptura  aperte 
colligitur.  Nam  de  illa  dicit,  sicut  de  ceteris, 
fuisse  productam  de  humo,  et  plantatam  in 
paradiso,  et  fructum  ejus  fuisse  bonum  ad  ves- 
cendum,  et  pulchrum  oculis,  Gen.  2  et  3.  Se- 
cundo,  quia  ita  intellexit  Ecclesia  communi 
consensu,  et  perpetua  traditione.  Tertio,  quia 
alias  non  peccassent  primi  homines  vcre,  et 
corporaliter  comedendo  de  fructu  cujusdam 
arboris  :  quod  est  contra  fidem,  ut  infra  attin- 
gemus,  et  in  materia  de  peccato  originali  tra- 
ditur. 

3.  Arborem  scientice  fuisse  ficum  quidam 
putant. — Auctoris  rcsohitio  rem  esse  ignotam. 
—  Quserunt  autem  expositores,  cujus  speciei 
arbor  illa  fuerit.  Es  antiquis  aliqui  dixerunt, 
fuisse  ficulneam  repreesentatam  in  illa,  quam 
Dominus  maledicendo  e"^siccavit,  et  cujus  fo- 
his  Adam  suam  nuditatem  operuit.  Unde  Isi- 
dorus  Pelusiota,  hb.  1,  Epist.,  in  51  :  in  Jiac, 
inquit,  re  arcanus  senno  adnewus  est  a  senibus 
sapie7itil)us  adnos  grassatus;  nem/pe  hanc  trans- 
gressioni?  arlorem  esse,  cujus  foliis  ad  corptts 
tegendum,  ii  qui  mandatum  viola,runt  usi  sunt, 
etc.  Et  pro  eadem  refertur  Tlieodoretus  Antio- 
chenus  a beato  Anast:^io  Synaita,  1. 8,  Exaem., 
in  princ.  Refertur  etiam  Anastasius,  q.  §8,  ad 
Antiochenum.  Sed  ibi  non  dicit  ficum  fuisse 
arborem  in  qua  peccaivit,  sed  ex  qua  peccatum 
tegere  voluit.  Theodoretus  vero,  q.  28,  inGen., 
nimis  asseveranter  id  affirmat.  Et  sequitur  Ni- 
cephorus,  1.  1,  Hist.,  c.  27,  Moses  Barcepha, 
L  1;  de  Parad.,  p.  i,  c.  19^  aliis  opinionibus 


rejectis,  et  pro  hac  refert  Philoxenum  cum 
multis  aliis,  quos  non  nominat,  eamdem  sequi- 
tur  Baronius,  tom.  1,  an.  Dom.  34.  Mihi  vero 
valde  placet,  quod  Anastasius  Synaita  supra 
docet,  rem  esse  abstrusam,  et  abEccIesise  cog- 
nitioneremotam:  nam  quia  ad  fidemnecessaria, 
vel  utilis  non  erat,  Scriptura  illam  non  reve- 
lavit.  Atque  ita  communiter  Patres  in  Genesi, 
nihil  de  specie  illius  arboris  dicunt,  et  non 
minus  ignotam  esse  censent,  quam  arborem 
vitse. 

4.  Imo  verisimilius  non  fuisse  ficulneam.. — 
Et  sane  verisimilius  videtur  non  fuisse  ficum, 
tum  quia  ficus  non  est  tam  pulchra  visui,  ut 
illa  describitur  :  tum  etiam  quia  non  est  veri- 
simile  assumpsisse  primos  parentes  folia  arbo- 
ris  in  qua  peccarunt :  nam  potius  tantum  ma- 
lum  experti  ad  illam  accedere  perhorrescerent, 
ut  fecte  conjectat  Abulensis,  in  c.  13  Genes., 
q.  164.  Tum  prseterea,  quia  ex  eo  quod  ex 
ficu  potius,  quam  ex  alia  arbore  folia,  quibus 
se  tegerent,  acceperint,  ad  summum  colligi 
potest  fuisse  ficum  vicinam  arbori  scientise  : 
quin  potius  nec  Iioc  colligitur,  quia  mulier 
postquam  peccavit  tulit  fructum  ad  virum,  ut 
comederet  :  et  forte  Adam  longe  distabat  ab 
arbore  scientise  :  non  enim  suis  manibus  tulit 
fructum  ejus,  sicut  Eva  :  sed  ex  manibus  Evee, 
quod  esse  potuit  sub  arbore  fici,  et  longe  ab 
arbore  scientise.  Imo  etiam  postquam  uterque 
peccavit,  verisimile  est  per  Paradisum  ambu- 
lasse,  et  folia  commodiora,  et  majora,  ac  fir- 
miora  legisse,  quibus  se  tegerent,  et  ideo  foiia 
ficus  accepisse,  quia  erant  commodiora.  Imo 
addit  Irenseus,  1.  3,  c.  37,  accepisse  illa,  quia 
erant  asperiora  ex  afiectu  poenitentiae. 

5.  Multoque  magis  nec  segetem,,  aut  vitem. 
— Neque  satis  ostenditur  fuisse  malum. — Pro- 
labile  est  fuisse  alterius  speciei  a  commvMter 
Qiotis  arhoribus. — Unde  multo  improbabilius 
est,  quod  alii  dixerunt,  ut  refert  Moses  Barce- 
pha  fructum  illum  fuisse  frumentum,  vel  vi- 
tem.  Nam  frumentum  non  est  fructus,  qui 
sumptus  ex  segete  statim  comedi  possit,  neque 
ita  sumptus  est  delectabilis  :  neque  est  fructus 
alicujus  arboris,  sed  herbse,  aut  segetis.  Vitis 
etiam  non  est  proprie  arbor,  neque  de  vite  est 
ulla  verisimilis  conjectura.  Quod  vero  quidain 
clixerunt  arborem  illam  esse  malum  propter 
verba  Cant.  8.  Stib  arbore  malo  excitavi  te, 
frivolum  est  etiam,  tum  quia  eeque  incertum 
est,  quod  ibi  nomine  mali  significetur  in  spe- 
cie ;  quia  etiam  nomen  illud  generale  esse  po- 
test  et  ambiguum.  Prseterquam  quodibi  for- 
tasse  metaphorice  sumitur^  et  de  ligno  crucis. 


316 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTL^E. 


aliisque  modis  exponitur  :  concludimus  ergo 
rem  esse  incertam.  Mihiquc  valde  probabile 
est,  quod  sicut  arbor  vitee  non  fuit  alicujus 
speciei  illarum  arborum,  quas  homines  post 
lapsura  extra  Paradisum  experti  sunt  :  ita 
etiam  arbor  scientise  alterius  reconditse  speciei 
ac  perfectionis  fuit^  et  majoris  pulchritudinis 
et  suavitatis,  quam  sint  isti  communes^  et 
usuales  fructus.  Nam  Scriptura  de  utraque 
arbore  cum  eadem  singularitate  loquitur  :  et 
hoc  modo  prseceptum  ad  virtutis,  et  prse- 
sertim  obedientiae  probationem  aptius  osten- 
ditur. 

6.  Secunda  propositio  circa  eamdem  mate- 
riam,  cur  dicatur  scientice.  —  Secundo  suppo- 
nendum  est  arborem  illam  non  esse  dictam 
scientise  boni  et  mali,  quia  esset  in  ahquo 
noxia.  Nam,  ut  Augustinus  ait,  1.  8^  Gen.  ad 
lit.,  c.  6.  Qj,ii  fecerat  omnia  bona  valde  in  Pa- 
radiso,  non  instituerat  aliquid  ot/ali  :  neque 
etiam  dicta  est  scientise  boni  et  mali,  quia 
fructus  ejus  virtutem  haberet  dandi  hujusmodi 
scientiam  :  vel  quia  Adam  prius  hanc  scien- 
tiam  non  haberet^  et  comedendo  fructum  ilhus 
arboris  illam  acquirere  posset,  ut  quidam 
finxerunt.  Quorum  error  accedere  videtur  ad 
promissionem  serpentis  promittentis ,  eritis 
sicut  dii  scientes  honum  et  malum.  Manifestum 
autem  est  Adam  prius  scivisse^  quid  bonum, 
vel  mahim  sit,  et  materialem  fructum  arboris 
non  potuisse  illam  efficacitatem  naturalem 
habere  :  dicere  vero  a  Deo  esse  datam  per  mi- 
racuhim,  fictitium  est.  Igitur  illius  nominis 
varise  reddunturrationes.  GregoriusNyssenus, 
lib.  de  Opificio  hominiS;,  c.  20,  hanc  reddit, 
quod  frnctus  ille  sub  specie  boni  obiatus,  mali 
experientiam  induxit.  Et  huc  etiam  spectat 
ratio  aha,  quod  ita  dicta  fuerit  scientia  boni, 
et  mali,  quia  serpens  hanc  scientiam  per  iUius 
esum  promisit  :  ita  ut  nomen  sit,  quasi  per 
antiphrasim  impositum,  sicut  dixit  Deus,  Ecce 
Adam  sicut  unus  ex  nobis  factus  est,  sciens  bo- 
num  et  malum .  Ratio  vero  sequentius  recepta 
est,  nomen  ilhid  impositum  esse  ab  eventu, 
quia  comedendo  de  illa  arbore  experimento 
cognovit  bonum,  quod  amisit,  et  makim,  in 
quod  incidit,  ut  ait  Chrysostomus,  hom.  16,  in 
Gen.  circa  fm.  Vel  per  ilkid  novit  peccatum, 
ut  ait  Theodoretus,  q.  62,  in  Genes.  Vel  quia 
ostensum  est  inobedientiae  makim,  et  quan- 
tum  fuisset  obedientia;  bonum,  ut  ait  S.  Au- 
gustinus  14,  de  Civit.,  c.  17,  et  1.  8,  Gen.  ad 
kt.  ,  c.  6  et  14,  et  cum  eo  D.  Tkomas,  1  p., 
q- 102,  a.  1,  ad  4,  et  Opusc  2,  seuin  Compen- 
dio  Theologiai,  c.  188,  et  in  2,  dist.  17.  Ubi 


cseteri  theologi.  Et  sequitur  Albinus,  inq.  Gen. 
Interrog.  52,  et  Moses  Barcepha,  supra.  Et  in 
idemfere  redit,  quod  Damascenus,  c.  11,  ait 
arborem  illam  esse  sic  dictam,  quia  posita  est, 
ut  obedientice  et  inobedientice  esset  periculurn  ■• 
quamvis  hoc  modo  non  proprie  ab  eventu,sed 
ex  fine  denominatio  illa  sumpta  est.  Atque  ex 
his  satis  constat,  quod  de  proxima  materia  di- 
cendum  sit,  fuit  enim  corporaks  actio  come- 
dendi,  quae  per  verba  illa  prohibita  est,  ne  co-  ■ 
medas  :  sunt  enim  illa  verba  ad  litteram,  et  ■ 
ut  sonant  intelhgenda,  ut  ex  dictis  constat  : 
aka  vero  quse  circa  ika  desiderari  possunt  in 
tertio  puncto  expkcabuntur. 

7.  Circa  secundum.  —  Qluce  ratio  imponendi 
prccceptum. — Girca  secundum  de  ratione  kujus 
prsecepti  visum  akquibus  fuit,  vel  certe  videri 
potuit,  prokibitioncm  ikam  factam  esse  ho- 
mini,  quia  arbor  iUa  mala  erat,  vel  homini 
fructus  ejus  noxius  esset,  et  nocivus.  Quia  non 
est  verisimile  Deum  prohibitionem  illam  fe- 
cisse  sine  akqua  occasione,  vel  fundamento 
ex  parte  materioe,  quod  nonpotest  akud  exco- 
gitari.  Hanc  vero  sententiam  merito  improbat 
Augustinus,  1.  8,  Gen.  ad  litter.,  cap.  6  et  13. 
Quia  vel  arbor  iUa  mala  cogitatur  absokite,  et 
secundum  suam  substantiam  spectata,  vel  res- 
pective  cogitatur  mala  homini,  quia  fructus 
ejus  noxius  esset  ejus  saluti  et  incokimitati  : 
neutrum  autem  dici  potest.  Non  quidem  pri- 
mum,  quia  nuUa  substantia  est  per  se  mala, 
cum  malum  uikil  sit,  nisi  privatio  boni  :  ne- 
que  etiam  secundum,  quia  Deum,  qui  omnia 
fecerat  valde  bona,  non  est  verisimile  akquid 
uoxium,  vel  uocivum,  in  Paradiso  plantasse. 

8.  Vera  responsio. — B.  Thomas  expenditur. 
—  Respondendum  ergo  totam  rationem  iUius 
preecepti  fuisse  Dei  obedientiam,  et  divini  prae- 
cepti  recognitionem.  Sic  Ckrysostomus,  hom. 
14,  in  Gen.  ait :  Hcec  faciebat  (scilicet  Deus) 
quasi  Dominus  aliquis  liberalis  domummagnani 
alicui  concredens,  ut  dominium  sibi  salvum 
maneat  parvam  tantum  pecuniam  dandam  ah 
illo  prcescrihat .  Et  Augustinus,  d.  lib.  8,  c.  6. 
Oportebat  autem  (inquit)  ut  liomo  sub  Domino 
Deo  positus  aliunde  proJiiberetur,  ut  ei  pro- 
merendi  Dominum  suum  virtus  esset  ipsa  obe- 
dientia,  et,  infra  :  No7i  esset  ergo  unde  se  homo 
Dominum  hahere  cogitaret,  atque  sentiret,  nisi 
aliquid  ei  juberetur.  Et  in  cap.  13,  addit,  ut 
causam  jussionis  hujus  non  diutius  requira- 
mus,  si  hcec  ipsa  magna  est  utilitas  homini, 
quod  Deo  servit,  juhendoDeus  utile  facit,  quid- 
quidjubere  voluerit.  Et  eamdem  doctrinam 
habet,  1.  2,  de  Peccat.  Merit.  et  remis.,  c.  21, 


CAP.  XXI.  QUALE  FUERIT  PR^CEPTUM  DATUM  AD.^  IN  PARADISO.  ETC. 


317 


et  sequitur  Rupertus^  1.  2^  in  Gen.,  c.  30,  et  in 
31,  acldit  etiam  acl  exercitium  fidei,  spei,  et 
charitatis  prseceptum  illud  impositum  esse. 
Consentit  etiam  Gregorius,  1.  35,  Moral.,  c.  10, 
alias  13,  etD.  Tliomas,  opusc.  2,  c.  188,  cu- 
jus  verba  paulo  post  referam.  Et  1,  2,  q.  102, 
a.  1,  ad  2,  ubi  addit,  illam  prohibitionem 
habuisse  aliquam  rationem  in  ordine  ad  ahiid, 
in  quantum  scihcet,  per  hoc  ahquid  figuraba- 
tur.  Non  exphcat  autem  D.  Thomas,  quid  figu- 
raverit  illa  prohibitio,  existimo  tamen  non 
esse  intelhgendum  de  propria  significatione 
ahcujusrei  futuras,  aut  ejus  figura,  sicut  erat 
in  prseceptis  cseremoniahbus  legis  veteris,  quia 
nihil  hujusmodi  in  iUo  preecepto  cogitari,  aut 
cum  fundamento  affirmari  potest.  Solum  ergo 
illa  prohibitione  indicatum,  seu  figuratum  est, 
Deum  esse  Dominum  omnium,  cujus  vohmtati 
parendum  est.  Et  ita  etiam  exponit  rationem 
hujus  preecepti  Altissiodoreusis,  1.  2,  Summs 
tract.  10,  cap.  3,  ubi  propter  hanc  causam  vo- 
cat  hoc  frceceftum  diciplmce,  quia  datum  est 
ad  probandam  obedientiam,  et  ejus  valorem 
indicandum.  Idem  Abulensis,  Gen.  2,  q.  19. 

9.  Prima  ohjectio  ex  Abule?isi.  —  Sectmda 
ohjectio. — Acl  primam  respondet  idem  Abulen- 
sis. — Adsecundtmiobjectionem. — At  vero  idem 
Abulensis,  Gen.  13,  q.  207,  contra  rationem, 
et  verba  Augustini  duas  rationes  objicit.  Una 
est,  quia  per  omnia  aha  praicepta  naturse,  et 
gratise  poterat  homo  se  subditum  Deo,  etDeum 
superiorem,  et  supremum  Dominum  cogno- 
scere,  imo  non  solum  ex  prseceptis,  sed  etiam 
ex  beneliciis  acceptis  id  posset  sufficienter  in- 
telhgere.  Aha  ratio  est,  quia  potuisset  Deus 
multa  aha  proecipere,  in  quibus  non  minus 
obedientia  commendaretur,  et  divinum  domi- 
nium  ostenderetur.  Recte  autem  ipsemet  res- 
pondet  ad  priorem.  Illud  prseceptum  nonfuisse 
quidem  simphciter  necessarium,  ut  homo  per 
subjectionem  suam,  et  dominatum  Dei  reco- 
gnosceret,vel  ut  ei  obedientiam  prsestaret,  nam 
sine  dubio,  et  cognitio  illa  multis  aliis  modis 
haberi,  et  obedientia  in  aliis  prseceptis  exer- 
ceri  poterat  :  nihilominus  tamen  convenien- 
tissimum  fuit  illud  prseceptum  ad  pecuharem 
modum  subjectionis,  et  obedientise  restringere, 
quia  in  aliis  preeceptis  alicpia  ratio  mah,  vel 
incommodi  prceter  Dei  prohibitionem  inve- 
nitur,  et  ideo,ut  ait  Augustinus,  dicto,  cap.  13, 
tahs  prohibitio  facta  est,  quod  ex  sola  trans- 
gressione  voluntatis  Dei  mala  esset,  ut  inde 
ostenderetur  inobedientite  malitia,  cjuia  ex 
sola  ratione  obechentise  abstinere  bonum  fuit, 
et  comedere  malum,  quod  ahas  seclusa  prolii- 


bitione  malum  non  esset.  Et  simihter  D.  Tho- 
mas,  in  opuscido  dicit  :  Ejtcs  ligni  esus  non 
ideo  prohibitus  est,  qtoia  secundum  se  malus  es- 
set,  sed  ut  liomo  saltem  in  hoc  modico  aliquid 
observaret  ea  sola  ratione,  quia  esset  a  Deo 
prcecej^timi.  Unde  prsedicti  ligni  esus  factus  est 
mahis,  quia  prohibitus.  Ad  alteram  vero  ob- 
jectionem  concedimus,  superiori  ratione  so- 
lum  probari,  fuisse  conveniens  dari  homini  in 
iho  statu  ahquid  pecuhare  prseceptum  divi- 
num  positivum  :  non  tamen  probari  fuisse 
magis  conveniens  lioc  determinatum  prsecep- 
tum  in  tali  materia,  et  actione,  quam  csetera 
omnia,  quse  Deus  posset  imponere.  Nec  de  his 
omnibus  pecuharibus,  ut  sic  dicam,  Dei  vo- 
luntatibus  oportet  semper  rationem  reddere, 
aut  vestigare,  quia  et  sffipius  nobis  innotescere 
non  potest,  et  interdum  tota  ratio  facti  est  vo- 
luntas  facientis. 

10.  Circa  tertium  de  gravitate  dicti  prcecepti 
ostenditttr  de  fide  fuisse  grave. — Circa  tertium 
dubium  imprimis  certum  est,  illud  preeceptum 
fuisse  grave,  et  obligans  ex  genere  suo  sub 
reatu  peccati  mortalis.  Hoc  certum  de  fide  est, 
quia  de  facto  fides  docet,  Adam,  et  Evam  prae- 
ceptum  ilhid  violando,  mortahter  peccasse. 
Item  ex  comminatione  morLis  additaprsecepto 
id  aperte  comprobatur.  Nam  si  intelligatur  de 
mortas  animee,  ut  voluit  Philo,  et  senserunt 
Gregorius  et  Eucherius  in  ipsa  comminatione 
formaliter  continetur  preedicta  mortalis  gra- 
vitas  :  si  vero  intelligatur  de  morte  corporis 
(ut  ad  litteram  intelligi  debet  juxta  Paulum, 
etConcihum  Tridentinum)  ex  comminatione 
tam  gravis  poenee  ita  colhgitur,  prajceptum  il- 
lud  obhgassse  sub  gravi  culpa,  et  ideo  Patres 
communiter  de  utraque  morte  corporis  et  ani- 
mse  communicationem  illam  interpretati  sunt, 
ut  supra  tractando  de  immortalitate  Adami, 
cap.  14,  visum  est.  Preeterea  si  materiam  ilhus 
preecepti  spectemus,  quamvis  secundum  se 
non  gravis  esse  videatur,  nihilominus  ut  sub- 
stabat  divino  preecepto,  et  vohmtati  per  quam 
abstinentia  iha  imposita  fuit  quasi  peculiare 
tributum  in  signum  subjectionis,  et  obedien- 
tiee  ,  materia  erat  gravissima  et  ab  obhgatio- 
nem  prsecepti  sub  mortali  culpa  sufficieutissi- 
ma.  Uude  Augustinus  14,  de  Civit.,  c.  12, 
inquit  :  Non  ideo  debet  aliquis  existimare  leve, 
aut  parvum  fuisse  illud  commissum,  qida  in 
esca  factum  est,  non  mala  quidem,  neque  noxia, 
sed  quia  prohibita  est,  nam  obedientia  commen- 
data  est  in  prcecepto,  quce  virtus  in  creatura 
rationali  mater  quodammodo  est  omnium  cus- 
tosque   virtutum.  Additque    inferius ,    legem 


318 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CP.EATIONE,  AC  STATU  INNOCENTI^. 


illain  eo  gravius  obligasse,  quo  in  illo  statu  fa- 
cilius  impleri  poterat,  quod  in  capite  decimo 
quinto  latius  persequitur. 

il ,  PrcBceftum  illud.  —  Arguitur  continere 
oMigationem  justitiw  et  temperantice.  —  Inter- 
rogabit  vero  aliquis,  an  prseceptum  illud  obli- 
gaverit  tantum  ex  virtute  obedientiae,  vel 
etiam  ex  alia  specialiori  virtute  morali,  ad 
quam  materia  illius  prsecepti  pertineret.  Nam 
Augustinus  et  D.  Thomas  aliique  Patres  indi- 
cant  unicam  rationem  illius  obligationis  fuisse 
obedientiam,  ut  allegatum  est.  In  contrarium 
vero  est,  quia  leges  positivse,  etiam  humanse 
constituunt  medium  in  materiis  virtutum,  et 
consequenter  faciunt ,  ut  spefifica  obligatio 
prcecepti  ad  illam  virtutem  pertineat,  quae  in 
tah  materia  versatur.  Ergo  a  fortiori  idem  di- 
cendum  est  de  prsecepto  a  Deo  imposito.  Sic 
enim  prsecepta  cseremoniaha  lata  a  Deo  in  lege 
veteri  non  obhgabant  tantum  ex  virtute  obe- 
dientise,  sed  etiam  ex  virtute  rehgionis.  Ergo 
similiter  hoc  preeceptum  Adse  impositum,  pro- 
pter  obhgationem  generalem  obedientise,  ha- 
buit  specialem  vim  obligandi  sub  ratione  ah- 
cujus  virtutis  morahs  particularis.  Duplex  au- 
tem  ratio  virtutis  in  illa  materia  considerari 
potest.  Una  est  justitise,  contra  quam  peccat, 
qui  rem  ahenam  contractat,  vel  consumit,  in- 
vito  domino.  Deus  autem  hgni  vita;,  et  fructus 
ejus  erat  supremus  Dominus,  et  prohibuit  esum 
ejus :  ergo  ex  vi  tahs  praecepti  contra  justitiam 
fuit,  de  illo  hgno  comedere,  domino  ejus  in- 
vito.  Deinde  facta  iha  prohibitione.  abstinentia 
ab  iUo  cibo  ccepit  esse  necessaria  ad  servan- 
dum  medium  in  virtute  temperantise,  et  e  con- 
trario  comedere  ex  iUo  fructu  fuit  peccatum 
gulse  :  ergo  obhgatio  propria  ihius  preecepti 
non  fuit  solius  obedientise,  sed  etiam  vel  im- 
mediatius  justitise,  vel  temperantise. 

12.  Judiciumauctoris,explicaturgue  Augus- 
tinus  et  D.  Thomas.  —  Respondeo  satis  pro- 
babile  hoc  esse,  et  maxime  de  obhgatione 
temperantise,  ad  quam  propriissime  spectat 
moderatio,  seu  abstinentia  in  usu  ciborum. 
Neque  Augustinus,  seu  D.  Thomas  hujusmodi 
specialem  obligationem  negare  voluerunt,  sed 
solum  exphcarunt,  illam  non  esse  naturalem, 
seu  fundatam  in  conditione  ilhus  ligni,  vel  in 
qualitate  fructus  ejus,  sed  in  mera  Dei  volun- 
tate.  Unde  cum  dicunt  obligationem  illam  so- 
lius  obedientise  fuisse,  naturalem  obligationem 
excludunt,  non  vero  aliarum  virtutum  obliga- 
tionem,  quse  positiva  sit,  et  in  obedientia  suo 
modo  fundetur,  quia  exclusiva  dictio  conco- 
mitantia  non  excludit.  Addere  etiam  possu- 


mus,  obligationem  illius  prsecepti  ut  gravem, 
vel  tantum,  vel  prsecipue,  ac  proxime  ex  ra- 
tione  obedientise  ortam  esse.  Nam  si  trans- 
gressio  illa  praecise  sub  ratione  gulae,  aut  furti 
consideretur,  videri  potest  esse  de  materia  le- 
vi :  considerando  autem  prohibitionem  illam 
ut  factam  prsecipue  intuitu  divin^  obedientise, 
et  recognitionis  ejus  imperii,  et  proprise  sub- 
jectionis,  inde  habuit  preeceptum  iUud  vim 
obligandi  gravissime,  quia  materia  illa  sub  illo 
respectu  gravissima  est. 

13.  An  potuerit  idem  praceptum  venialiter 
violari  ex  parviiat»  materif9.  —  Unde  obiter 
eipediri  potest  alia  interrogatio,  quse  hic  fieri 
potest,  scUicet,  an  transgressio  iUius  preecepti 
potuerit  esse  culpa  venialis  ex  levitate  mate- 
riae.  Nam  ex  indeliberatione  certum  est,  in  illo 
statu  non  fuisse  locum  hujusmodi  cuipse,  quia 
status  ille  ab  omni  surreptione  immunis  erat. 
Imo  juxta  nostram  sententiam  supra  traditam 
nullum  genus  peccati  venialis  ibi  esse  poterat, 
ac  propterea  multo  mimis  potuerunt  Adam, 
vel  Eva  in  transgressione  illius  praecepti  ve- 
nialiter  peccare.  Nihiiominus  tamen,  vel  sup- 
ponendo  opinionem  Scoti,  quod  in  eo  statu 
poterant  esse  peccata  cum  plena  dehberatione, 
vel  ex  hypothesi,  quod  primi  homines  tali 
privilegio  carerent,  locum  habet  interrogatio 
facta,  scilicet,  an  commissio  deliberata  contra 
prohibitionem  illam  posset  esse  tantum  culpa 
venialis  ex  levitate  materiae,  sicut  esse  potest 
in  violatione  jejunii,  vel  in  furto  levi.  Videtur 
enim  esse  eadem  ratio,  nam  si  in  aliis  prse- 
ceptis  positivis  id  contingere  potest,  cur  non 
in  iUo. 

14.  Responsio  negatita  et  vera. —  Nihilomi- 
nus  dico,  transgressionem  illam,  etiam  ex  hoc 
capite  non  potuisse  levem,  seu  venialem  esse. 
Quod  imprimis  videtur  satis  probari  ab  efiectu, 
quia  comestio  Adae  in  materia  satis  parva  fuis- 
se  videtur.  Unde  Scriptura  ad  explicandam 
transgressionem  gravem  tam  viri,  quam  foe- 
minae  solum  dixit :  Tulit  de  fructu  ejus,  et  co- 
onedit,  deditque  viro  suo,  et  comedit,  indicans 
quamcumque  comestionem  ad  gravem  trans- 
gressionem  suffecisse.  Ratio  igitur  sumenda  ex 
dictis  est,  quia  considerata  praecipua  ratione, 
cujus  intuitu  prohibitio  iUa  facta  est,  in  qua- 
cumque  comestione,  quantumcumqueinparva 
materia  sit,  integra  invenitur,  et  ideo  sub  iUo 
respectu  gravem  semper  injuriam  contra  di- 
vinam  obedientiam,  ejusque  recognitionem 
continet. 

15.  Intelligitur  tamen  de  comestione. — Quid 
de  masticatione.  —  InteUigendum  tamen  hoc 


CAP.  XXI.  QUALE  FUERIT  PR.^CEPTUM  DATUM  ADvE  IN  PARADISO,  ETC. 


est,  qiiando  actus  proliibitus  circa  talem  ma- 
teriam  esset  completus  sub  ea  ratione,  sub 
qua  prohibitus  fuerat^  nimirum  sub  i^atione 
comestionis,  juxta  verbum  Dei  dicentis  :  De 
ligno  scienticB  honi  et  mali  ne  comedas.  Unde 
licet  aliquis  aspectus  vel  tactus  aliquo  modo 
inordinatus  fieret  circa  fructum  illius  arboris, 
illud  non  esset  peccatum  mortale,  saltem  ex 
vi  actionis  exterioris^  quamvis  esse  posset  ex 
intentione  operantis.  Neque  obstant  verba  Evee 
respondentis  serpenti :  Prcecepit  noMs  Deus, 
ne  comederem'.:,s,  et  ne  tangeremus  illud,  Gen.  3. 
Nam,  ut  in  superioribus  diximus  cum  proba- 
biliori  expositione  verbum  illud,  ne  tangere- 
mios,  per  exasrgerationem  additum  est,  vel  ab 
Adamo,  quando  prseceptum  Dei  Evse  declara- 
vit,  ut  eam  cautiorem  ad  servandum  Dei  prse- 
ceptum  redderet  (ut  ex  aliis  refert,  et  probare 
videtur  Ambrosius,  lib.  de  Paradiso,  cap.  12), 
vel,  ut  alii  volunt,  ab  ipsamet  Eva  additum 
est,ad  rigorem  prsecepti  exaggerandum.  Igitur 
tactus,  vel  aspectus  cibi  prohibiti  de  ee  non 
esset  peccatum  mortale  :  imo  si  bona  inten- 
tione  fieret,  nullum  esset  peccatum,  quia  non 
erat  prohibitum,  neo  per  se  malum,  seu  in- 
differens.  Et  ideo  si  absque  fine  honesto  fieret, 
ad  summum  esset  veniale  peoeatum,  vel  actus 
otiosus.  Hoc  autem  genus  venialis  peccati  in 
statu  innocentiae  esse  non  posset,  ut  supra  dixi- 
mus.  De  masticatione  autem  cibi  sine  trajec- 
tione  illius  ad  stomachum,  et  sine  intentione 
deglutiendi  cibum,  dubitari  potest,  an  esset 
peccaminosa,  et  in  quo  gradu.  Qui  non  putant, 
masticationem  non  esse  intrinsecam  comes- 
tioni,  sed  prseviam  ad  illam,  consequenter  di- 
cere  possent,  non  esse  prohibitam  ex  vi  verbi 
ne  comedas,  et  consequenter  ex  objecto  nullum 
esse  peccatum.  Mihi  tamen  probabilius  est, 
fore  talem  actionem  peccaminosam,  supposita 
tali  prohibitione.  Nam  hcet  sola  masticatio 
cibi  non  sit  comestio,  nec  simper  sit  ad  illam 
necessaria,  quia  potest  interdum  cibus  devo- 
rando  comedi,  sine  divisione,  vel  attritione 
ipsius :  nihilominus  quando  fit,  est  qusedam 
inchoatio  manducalionis,  et  ideo  aliquale  fuis- 
set  peccatum;  non  tamen  consummatum,  et 
perfectum,  ac  subinde  neque  mortale,  si  non 
transmitteretur  in  stomaclium,  nec  ea  inten- 
tione  masticaretur ,  quia  juxta  communem 
sensum,  et  doctrinam  de  ratione  comestionis 
est  trajectio  cibi  in  stomachum  :  per  illud  au- 
tem  proeceptum  sola  comestio  prohibita  est,  ut 
ex  verbis  ejus  constat. 

16.  Circa  quartum,  an  soliAdce,  tel  etiam 
EvcB  sit  datumprcBceptum.  — Circa  quartum  de 


319 

personis,  quibus  impositum  est  iUud  preecep- 
tum  commune,  dubium  est,  an  prseceptum 
illud  fxierit  impositum  soii  Adse,  vel  Adse  et 
Evse  simul,  nam  lioc  secundum  docuit  Ruper- 
tus,  lib.  2,  in  Gen.,  cap.  32  et  sequentibus, 
ubiCajetanus,  etprobabile  putat  Pererius,  1.  6, 
in  Gen.,  post  q.  6,  quia  Eva  ipsa  dixit :  Prce- 
cepit  nobis  Deus,  etc.  Alii  vero  primum  magis 
probant,  ut  Ambrosius,  lib.  de  Parad.,cap.  12, 
et  Augustinus  8,  Gen.  ad  Htteram,  cap.  17,  et 
Clirysostomus,  homil.  10,  in  Gen.,  et  Anasta- 
sius  Synaita,  lib.  9,  Exaem.  circaprincipium. 
Quse  sententia  in  superioribus  nobis  placuit. 
Itaque  dicendum  est  prseceptum  illud  imme- 
diate  soh  Adamo  fuisse  a  Deo  ipso  pronuntia- 
tum,  vel  corporali,  ac  sensibili  vocis  specie,  vel 
sola  intellectuali  revelatione,  utrumque  enim 
modum  ut  possibilem  proponit  Augustinus, 
dict.  lib.  8,  cap.  ult.  et  neutrum  defmire  eli- 
git :  Ystella  vero  Gen.  2,  per  internam  solam 
revelationem  putat  latum  esse  prseceptum , 
quod  non  video,  qua  efBcaci  ratione  ostendere 
possit.  Neque  Rupertus  quem  ipse  allegat,  id 
affirmat,  incerta  vero  res  est,  et  ad  vim  pree- 
cepti  parum  refert.  Nihilominus  tamen  non 
solum  pro  viro,  sed  etiam  pro  muliere  prse- 
ceptum  datum  est.  In  quo  omnes  conveniunt, 
et  hoc  convincitur,  tum  ex  prsevaricatione 
Evse,  tum  ex  verbis  ejusdem  ^\ft&a.\Ss,\Prcecepit 
noMs  Deus,  nam  illis  obligatam  se  professa  est 
eodem  pr8ecepto,non  ut  Iiumano,  seu  a  marito 
imposito,  sed  ut  divino,  licet  per  maritum  sibi 
promulgato. 

17.  Datum  fuit  etiam  pro  posteris  si  status 
ille  duraret.  —  Ex  quo  ulterius  intelligimus, 
proeceptum  illud  impositum  esse  primis  paren- 
tibus,  non  ut  personale  tantum,  id  esL,  ad  solas 
ipsorum  personas  obligandum,  sed  ut  legem 
perpetuam,  et  generalem,  quse  obligatura  erat 
omnes  filios  Adse  in  statu  innocentiae  nascitu- 
ros  si  perseverasset.  Tum  quia  prseceptum  il- 
lud,  quamvis  soli  Adse  fuerit  immediate  reve- 
latum,  comprehendit  Evam ;  ergo  signum  est, 
illud  non  fuisse  soli  personse  Adaa  impositum, 
nec  tantum  intuitu  ejus,  sed  pro  hominibus 
degentibus  in  Paradiso,  et  intuitu  illius  status 
latum  fuisse ;  nam  hac  ratione  comprehendit 
Evam.  Tum  etiam,  quia  simul  dixit  Deus  Adse : 
JEx  omni  ligno  Paradisi  comede,  et  de  ligno 
scienticB  loni  et  mali  ne  comedas  .■  sed  prior  li- 
centia,  vel,  ut  multi  volunt,  prseceptum  perpe- 
tuum  fuit,  et  posteri  Adse  illo  uti  possent,  vel 
etiam  deberent,  si  status  innocentise  durasset : 
ergo  etiam  secundum,  nam  eodem  modo,  et 
tenore  pronuntiatum  est.  Quapropter  non  vi- 


320 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTl^, 


deo,  ciir  Pererius,  lib,  \,  in  Genes,,  queest.  52, 
de  hoc  prsecepto  dixerit,  incertum  esse^  et 
inexplicabile^  an  si  status  innocentise  perman- 
sisset^  posteri  Adse  illa  lege  obligandi  essent, 
Cum  enim  in  tali  obligatione  nulla  sit  diffi- 
cultas,  et  ex  tenore  verborum  lex  illa  quoad 
utramque  partem  perpetua  sit^  non  video  ra- 
tionem  dubitandi  de  illa  obligatione,  Prseser- 
tim,  quia  illud,  ut  dixi,  non  fuit  prseceptum 
personale :  fuit  ergo  lex  data  humanae  naturee : 
de  ratione  autem  legis  est  perpetuitas,  Item 
ratio  legis^  nimirum  protestatio  divinse  sub- 
jectionis^  et  obedientiEe  perpetua  eraty  et  non 
minus  filiis ,  quam  parentibus  conveniens, 
Atque  hoc  magis  ex  sequenti  puncto  explica- 
bitur, 

18.  An  ffcBceftum  illud  incluserii  paclum 
Dei  cum  Adamo.  —  Quinto  ergo  loco  exphcan- 
dum  proposuimus,  an  lex  illa  peculiare  pactum 
inter  Deum,  et  humanum  genus  incluserit.  Ut 
autem  dubium  intelligatur^  oportet  advertere, 
Adamum  duobus  modis  considerari  posse^,  uno 
modo  ut  particularem  personam,  alio  modo 
ut  caput  totius  humani  generis,  prout  in  eo 
virtute  continebatur,  unde  duobus  modis  po- 
tuit  illa  lege  obhgari,  scilicet^  vel  per  se  tan- 
tum^,  vel  etiam  pro  tota  posteritate.  De  priori 
ergo  obligatione  non  est  dubium,  quia  in  ipsis 
verbis  Dei  satis  explicata  est,  ut  optime  Atha- 
nasius,  lib.  de  Incarn,  Verbi,  circa  princip,^  in 
tomo  \,  per  modum  pacti  inter  Deum^  et  pri- 
mos  homines  illam  obligationem  declarat_,  di- 
cens  :  Introduxit  eos  in  suum  Paradisum, 
edictumque  prcescripsit,  ut  si  gratiam  illam 
conservarent,  prohique  fermanerent  fruerentur 
in  Paradiso  Mlarissima  vita,  prceter  id,  quod 
ipsis  in  c(bIo  immortaliter  destinat^cm  erat.-sin 
autem  prcevaricationem  facerent,  cognoscerent 
se  morituros,  etc.  Verumtamen  quoad  hanc 
partem^,  preeter  ipsam  legem  non  fuit  necessa- 
rium  speciale  pactum^  quia  ipsa  lex  semel 
posita  ex  natura  sua  illam  obhgationem  in- 
duxit  in  personam,  circa  quam  lata  est^  nec 
requirebat  consensum  Adse^iUt  illum  obhgaret. 
Unde  addita  comminatione  :  In  quacumque  die 
comederis,  etc,  per  illam  satis  exphcatur  be- 
neficium  immortahtatis  (sub  quo  ahse  prsero- 
gativae  justitise  originahs  comprehenduntur), 
sub  illa  conditione  servandi  praedictam  legem, 
primis  hominibus  datum  esse  quoad  conserva- 
tionem,  seu  perpetuitatem  suam,  Et  ideo  lex 
illa  per  modum  pacti  exphcatur,  et  pactum 
vocatur,  non  quia  fuerit  formale  pactum,  cujus 
obligatio  utriusque  partis  consensum  praere- 
quirit,  sed  quia  ex  efficaeia  diviuse  voluntatis 


factum  e.st,  ut  et  Deus  ipse  talem  legem  ferendo 
suo  modo  ad  servandum  promissum  oljligatus 
manserit,  et  homo  etiam  ad  conditionem  ac- 
ceptandam,  legemque  observandam  obhgatus 
fuerit^  et  poenee  obnoxius,  si  legem  transgre- 
deretur,  Atque  hoc  modo  lex  illa  ex  natura 
sua  et  sine  novo  pacto  etiam  personam  Evae 
obligavit^  nam  est  eadem  ratio.  Et  simihter 
obligaret  singulos  fihos,  seu  posteros  Adee  in 
propriis  personis,  si  Adamo  non  peccante  in 
statu  innocentise  nascerentur  :  nam  quicum- 
que  ihorum  iham  legem  transgrederetur,  in 
persona  sua  incurreret  comminationem  iUam, 
in  quacumque  die,  etc,  (nam  ut  diximus  in 
prsecedenti  puncto)  iha  lex  ita  lata  est,  ut  in 
omni  tempore  duratura,  et  ad  omnes  personas 
futuras  in  iho  statu  si  duraret,  locuta  esset. 

49.  Altera  pars  duMi  an  solo  ipso  pra^cepto, 
an  potius  ex  addito  novo  pacto,  posleri  Adami 
in  ipso  capite  fuerint  ohligati.  —  Nihilominus 
difficultas  superest  de  alio  modo  obhgandi 
Adam  per  illam  legem  non  solum  ut  erat  per- 
sona  particularis ,  sed  etiam  ut  caput  totius  na- 
turse,  et  consequenter  obhgando  posteros  ejus, 
non  sohim  ut  futuros  in  propriis  personis,  et 
quasi  successores,  sive  unumquemque  suo  tem- 
pore^  sed  etiam  eos  omnes,  ut  in  Adamo  con- 
tentos  simul  cum  ipso  obhgando.  Nam  hoc 
genus  obhgationis  in  lege  iUa  omnes  cathohci 
agnoscunt  ex  iho  Pauh  ad  Rom.  5  :  Omnes  in 
Adam  peccaverunt.  Nam  si  omnes  peccaverunt 
in  Adam,  omnes  egerunt  contra  prseceptum  : 
ergo  omnes  obhgavit  preeceptum^  quia  nemo 
peccat  contra  preeceptum^  quo  non  obligatur, 
ac  proinde  cum  eadem  proportione  debuerunt 
omnes  posteri  Adae  in  suo  parente  obligari, 
qua  in  illo  peccarunt.  De  hac  ergo  obligatione 
merito  dubitatiu",  quomodo  ex  illo  prsecepto 
oriri  potuerit,  an  scihcet  ex  vi  prsecepti,  vel  ex 
peculiari  pacto  Dei. 

20.  Prima  sententia  Soti  negans.  — De  qua 
re  duse  sunt  sententise.  Prima  simpliciter  ne- 
gat  pecuhare  pactum^  sed  ex  vi  solius  prsecepti 
obligationem  iUam  Adamo,  et  toti  ejus  poste- 
ritati  in  ipso  fuisse  impositam,  Ita  tenet  Soto, 
lib.  \.,  de  Natur.  et  Grat.,  cap.  10,  cum  quo 
sentire  videtur  Vasquez  i,  2_,  disp.  133,  cap.  \, 
quamvis  nomine  pacti  interdum  utatur.  Fun- 
damentum  Soti  est,  quia  tale  pactum  videtiu" 
fabulosum  cum  nuUa  auctoritate  nitatur,  ne- 
que  ulla  sit  necessitas  talis  pacti.  Primum 
probatur,  quia  Gen.  3,  solum  fit  mentio  prse- 
cepti  prohibentis  esum  ligni  vitse,  et  commi- 
nationis  poenee,  in  quibus  nuUum  pactum  in- 
cluditur.  Neque  etiam  necessarium  fuit  (ut  in 


CAP.  XXI.  QUALE  FUERIT  PR^CEVTUM  DATUM  AD^  IN  PARADISO,  ETC. 


321 


altera  parte  sumpsimus) ,  quia  ad  proecepti 
obligationem  non  erat  necessarius  Adee  con- 
sensus^  ut  supra  dixi^  quod  non  minus  verum 
est  quoad  obligationem  totius  natura^  in  Ada- 
mo^  quam  quoad  omnem  singularum  perso- 
narum  in  seipsis.  Et  similiter  ad  incurrendum 
reatum  poense  volnntas  Dei  comminantis  lUam , 
etiamsi  consensus  totius  naturee  per  volunta- 
tem  Adtfi  non  prsecesserit^  satis  erat  :  ergo 
nuUo  titulo  necessarium  fuit  tale  pactum. 

21.  Secwida  sententia  affirmans. — Secunda 
opinio  est^  obligationem  illam  ex  pecuiiari 
pacto  inter  Deuni,  et  genus  humanum  prove- 
nisse.  Hanc  docuit  Gatlierinus,  opusc.  de  Pec- 
cat.  origin.,  cap.  8,  et  eam  defendit  late  Sal- 
meron,  super  adRom.  5,  disp.  4.5,  in  fm.,  ubi 
refert  eumdem  Soto  super  epist.  ad  Romanos, 
boc  pactum  agnovisse.  Et  in  ejus  probatione 
adducit  illud  Eccles.  15  :  Deus  db  initio  consti- 
tuit  liominem,  etc,  adjecit  mandata,  etprcetepta 
sua,  si  volueris  mandata  servare,  conservabunt 
te,  et  in  perpettmvi  fi.dem  pladtam  facere.  Qiiod 
verbuni  ultimum  ita  exponit.  Si  guod  sponte 
placuit  promittere,  paciscendo  servaveris.  Addit 
etiam  illud  Eccles.  17  :  Testamentim  (Ptermmi 
constitidt  ciim  illis,  quia  nomine  testamenti 
pactum  significatur,  juxta  usum  Scripturaj,  et 
proprietatem  vocis  Hebraicse  leritli.  Tertio 
adducit  illud  Gen.  17  :  Masculus,  cujus  frce- 
putii  caro  circumcisa  non  fuerit,  delehitur,  etc, 
quia  pactum  meum  irritum.  fecit,  quod  de  pacto 
cum  Adamo  inito  exponit  Augustinus,  lib.  2, 
de  Nuptiis,  cap.  cap.  11,  et  abbi  saepe.  Quarto 
de  eodem  pacto  exponit  illud  Osese  6 :  Ipsi  au- 
tem  sicutAdaon  prcevaricati  sunt  pactum  mcum, 
ili  prcevaricati  sunt  in  me,  et  adducit  ibi  Hie- 
ronymum .  Denicpie  adducit  rationes,  quas  sta- 
tim  expendemus. 

22.  Prima  propositio.  —  Verumtamen  utra- 
que  sententia  in  aliquo  sensu  vera  est,  et  si  in 
eodem  sensu  altera  contradicat,  non  est  ad- 
mittenda.  Quod,  ut  explicem,  dico  primo,  ad 
praedictam  vim  obligandi  Adamum  per  tale 
priBceptum,  et  in  eo  totam  naturam,  tanquam 
in  capite,  cujus  voluntas  totius  posteritatis  ar- 
bitrium  moraliter  reputaretur,  necessaria  fuit 
institutio  ex  peculiari  Dei  voluntate,  neque  ex 
vi  solius  legis  praecise  spectatse  communitati 
bominum  imponi  potuisset.  Hanc  assertionem 
non  negaret  Soto,  ut  existimo,  nam  expresse 
requirit  Dei  voluntatem.  Et  illam  recte  decla- 
rat  Vasquez  1,  2,  disp.  132,  cap.  9.  Et  proba- 
tur  primo,  quia  ex  natura  rei  lex  data  paren- 
tibus,  etiamsi  detur  ut  vera  lex,  et  perpetuo 
duratura,  non  obligat  uUo  modo  filios,  donec 

III. 


generentur,  et  capaces  sint  prsecepti,  ut  patet 
in  omnibus  aliis  legibus  divinis  et  bumanis, 
bac  excepta :  ergo  ut  hsec  lex  talem  vim  ha- 
beret,  necessaria  fuit  peculiaris  institutio,  et 
voluntas  Dei.  Et  declaratur  hoc  amplius  in  liac 
eadem  lege.  Nam  si  Adam  non  comedisset  de 
hgno  scientia3,  etconsequenter  status  innocen- 
ti93  perseverasset,  et  postea  Cainus  filius  Adte 
de  illo  fructu  comedisset,  Enoch  fdius  ejus 
nullo  modo  in  eo  peccaret,  nec  propterea  jus- 
titia  privaretur :  ergo  signum  est,  illam  legem 
ex  vi  sua  non  obligasse  filios  in  parentibus, 
sed  tantum  in  suis  personis,  et  temporibus 
suis  :  ergo  quod  lex  ita  aliter  ligaverit  posteros 
in  Adamo,  non  fuit  ex  sola  legis  natura,  sed  ex 
peculiari  voluntate  et  institutione  Dei. 

23.  Quid  Salmeron  suis  rationibus  conficiat. 
— Tertio  idem  declaratur  ex  illa  comminatione: 
In  quacumque  die  comederis  morte  onorieris. 
Quse  non  de  sola  persona  Adse,  sed  etiam  de 
ejus  posteris  intelligenda  est,  nam  Adam  non 
sibi  soli,  sed  etiam  posteris  gratiam,  justitiam 
et  immortalitatem  perdidit,ut  Concilium  Arau- 
sicanum  11,  cap.  2,  et  Concilium  Tridentinum, 
sess.  5,  can.  2,  docuerunt.  Unde  e  contrario 
necessarium  fuit,  ut  Adam  eamdem  justitiam, 
et  immortalitatem  non  pro  se  tantum,  sed 
etiam  pro  sua  posteritate,  saltem  sub  ea  con- 
ditione,  si  legem  non  prcevaricaretur,  accepe- 
rit,  ut  recte  docent  Augustinus  supra,  et  An- 
selmus,  in  libro  de  Conceptu  virginali,  et  postea 
dicemus.  At  vero  ad  hunc  modum  commina- 
tionis,  vel  donationis,  aut  promissionis  neces- 
saria  fuit  peculiaris  voluntas,  et  ordinatio  Dei, 
nam  ex  sola  rei  natura  esse  non  poterat :  ergo 
modus  ille  obligandi  talis  prascepti,  ex  pecu- 
liari  Dei  voluntate,  et  positiva  institutione, 
ut  sic  dicam,  ortum  habuit.  Et  huc  tendunt, 
idque  tantum  suadent  rationes  Salmeronis, 
videlicet,  cjuia  ex  hac  institutione  oritur,  quod 
Adam  tali  peccato  nobis  nocuerit,  et  non  alio, 
et  quod  ejus  peccatum  nostrum  fuerit :  non 
vero  ejus  poenitentia,  et  similes.  Quocirca  si 
nomine  pacti  Iieec  sola  Dei  institutio,  et  or- 
dinatio  significetur,  negari  non  potest,  quin 
ille  modus  obligationis  fuerit  ex  peculiari 
pacto  Dei,  id  est,  ex  peculiari  Dei  voluntate 
ultra  totam  naturalem  legem,  et  ultra  ordi- 
narium  et  quasi  connaturalem  modiun  obli- 
gandi  legum  positivarum.  Nec  ille  usus  nomi- 
nis  pacti  alienus  est  a  modo  loquendi  Scripturas, 
ut  testimonia  allegata  Scripturje  probant,  et 
similia  frequentia  sunt. 

24.  Secunda  profosltio.  —  Secundo  dico  ad 
prredictum  modum  ol^ligationis  non  fuisse  en- 

21 


322 


LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTI^. 


cessarium  consensum  Adse  etiam  ut  capitis 
continentis in vntute totam  posteritatem.  Uncle 
si  nomine  pacti  in  rigore^  et  proprietate  signi- 
ficetur  illud  vinculum ,  quod  ex  formali  con- 
sensu  duorum  oritur,  ac  pendet^  non  interces- 
sit  tale  pactum,  nec  ad  praadictam  obligatio- 
nem  necessarium  fuit.  In  lioc  sensu  loquitur 
prior  sententia,  et  in  eodem  ejus  ratione  suf- 
ficienter  probatur.  Quia  voluntas  Dei  per  se 
est  sufliciens  ad  inducendam  omnem  obliga- 
tionem  possibilem  sine  consensu  ejus,  cui  eam 
imponere  vult.  Unde  sicut  potuit  illo  preecepto 
obligare  omnes  liomines  prassentes  etfuturos, 
non  postulando  ab  eis  consensum;,  sed  exigen- 
do^  ita  etiam  potuit  totam  naturam  in  Adamo 
obligare,  non  expectando  consensum^  seu  vo- 
Umtariam  acceptationem;,  etiam  per  volunta- 
tem  Adse.,  sed  exigendo^  seu  absolute^  et  effi- 
caciter  obligationem  imponendo.  Nequc  boc 
Salmeron  negare  ausus  est  :  respondet  enim^ 
Non  qtiicl  possit  Deus  secl  qidcl  egerit  viclenclum 
est,  qui  solitus  est  per  pacta  seipsiim  noiis  cle- 
miltere,  et  adducit  exempla  de  pacto  inito  cum 
Noe  de  non  amplius  mittendo  diluvio,  et  cum 
Abrabam  de  circumcisione;,  et  de  danda  terra 
promissionis^  etc. 

23.  Pacta  et  oHigationes  inter  Deum  et  liomi- 
nes  emccleantur.  —  Verumtamen  quse  dicuntur 
])acta  Dei,  considerari  possunt,  vel  ut  Deum 
ipsum  obligant^  vel  ut  obligationem  homini 
imponunt ;  et  ex  utraque  parte  potest  esse  vel 
absohita;,  vel  conditionata  obhgatio.  Quando 
ergo  est  conditionata  ^  Deus  aliquo  modo  se 
accommodat,  et  expectat  hominis  consensum, 
vel  vohmtariam  opinionem^  non  vero  quando 
obhgatio  est  absoluta^  ut  fuit  in  illo  prfecepto. 
Declaro  singulaexemphs  aSalmerone  adductis. 
Nam  pactum  iUud  de  non  iterando  diluvio 
Genes.  9,  absohitum  fuit  per  simplicem  Dei 
promissionem  ,  et  ideo  non  fuit  necessarius 
hominum  consensus,  ut  DEUS  verbo  suo  ah- 
quo  modo  obhgaretur;,  ut  ex  contextu^,  et  ex 
omnium  sententia  constat.  At  vero  pactum 
promissionis  terrse  sanctse  potuit  esse  conditio- 
natum^,  sicut  ihud,  quo  Deus  solet  promittere 
poenitentibus  remissionem^  et  bene  merenti- 
bus  prsemium;,  conditionatum  est,  et  conditio 
pendet  ex  hbero  hominis  consensu^  et  ideo  ex 
hac  parte  ,  ut  DEUS  absohite  obligetur  ad  fa- 
ciendum  quod  sic  promittit^  vohmtatem  ex- 
pectat.  Quamvis  etiam  in  hoc  ipso  generc  pa- 
ciscendi  prima  constitutio  ipsius  pacti,  et 
conditionata  obhgatio  omnino  ex  sola  DEI 
vouluntate  proveuit^  nuho  expectato  hominis 
consensu.  Quoad  hsec  ergo ,  et  simiha  pacta 


non  habetlocum  dictarespon.sio^  neque  exem- 
pla  ihorum  ad  rem  prgesentem  faciunt^  quia 
pactum.  obligans  Adam  non  fnit  conditiona- 
tum^  sed  absohitum,  ut  patebit. 

26.  De  pacto  cum  Ahraham  de  circumcisione. 
—  At  vero  pactum  Dei  cum  Abraham  de  cir- 
cumcisione  directe  obhgavit  Abraham^  et  pos- 
teritatem  ejus ,  induxitque  absolutam  obhga- 
tionem,  nullo  expectato  consen.su  Abraliee,  vel 
posteriorum.  Quia  absolutis  verbis  sine  uha 
conditione  impo.situm  est,  scihcet,  Tu  Alra- 
ham  custodies  pactum  oneum,  et  semen  tuum 
post  te,  et  iterum :  Hoc  est  pactum  meum,  quod 
ohservahitis,  etc,  et  stepius  usque  ad  ihud, 
Masculus,  cujics  prceputii  caro,  etc.  Ilhid  vero 
pactum  respectu  hominum  fuit  absoluta  lex 
circumsionis  obligans  Abraliam^  et  filios  ejuS;, 
nullo  eorum  consensu  expectato.  Et  ita  muhi 
Patres  exponunt  verba  iha  Gen.  17.  Quia  pac- 
tum  oneum  irritiom  fecit  de  solo  prsecepto  cir- 
cumcisionisj  quos  late  retuli  in  3^  tom.,  3.  p., 
disp.  5^  sect.  1.  Quocirca  ihud  exemphim  po- 
tius  contrarium  in  prassenti  probat^  nimirum 
pactum  a  Deo  initum  cum  Adamo  non  postu- 
lasse  illius  consensum,  quia  fuit  absohitum 
prseceptum,  tah  voluntate  Dei,  et  modo  posi- 
tum^  ut  Adamum^,  et  in  ipso  omnes  posteros 
obligaret;,  non  expectato  ejus  consensu.  Quin 
potius  vix  invenietur  proprium  pactum  Dei 
obhgans  hominem,  quod  ad  talem  obligatio- 
nem  inducendam  hominis  consensum  requi- 
rat.  Posset  tamen  cogitari,  si  Deus  ahquid  of- 
ferret  homini  sub  tah  conditione,  ut  si  iUud 
acceptaret,  ad  ahquid  obligatus  maneret^  nam 
tunc  obhgatio  hominis  ex  priori  ejus  accepta- 
tione  penderet,  sed  hujusmodi  pacti  diviui 
nuhum  pro  nunc  exemphim  occurrit.  Neque 
potest  uho  modo  ad  pactum  cum  Adamo  ac- 
commodari.  Quia  hcet  Deus  ihum  prseveniret, 
dando  ihi  justitiam  pro  ipso,  et  trausfuuden- 
dam  in  posteris,  tamen  respectu  ihius  donatio 
justitise  quoad  primam  infusionem  absohita 
i\\\X,  quoad  conservationem  vero^,  et  transfu- 
sionem  inchisit  conditionem  servaudi  manda- 
tum  :  nihilominus  tamen  obligatio  mandati 
absolute  fuit  homini  imposita^,  non  expectato 
ejus  consensu;  et  ideo  non  solum  spectando 
quid  Deus  facere  possit,  sed  etiam  qiiid  facere 
soleat^  quidve  iu  hoc  negotio  egerit^  tale  fuit 
ilhxd  pactum  cum  Adamo,  ut  ad  illius  obhga- 
tionem  consensu  Adae  opus  non  fuerit. 

27.  Objectio  contra  proxime  traclita.  —  Res- 
ponsio.  —  An  noverit  Adam  se  accepisse  prce- 
ceptum  etiani  ut  caput  totius  posteritatls,  et  ta- 
lis  notitia  ad  id  fuerit  necessaria. — Dices  ergo 


CAP.  XXI.  aUALE  FUERIT  PR/ECEPTUM  DATUM  AD^  IN  PARADISO,  ETC. 


323 


non  cognovit  Adam  virtutem  pacti  in  preecepto 
divino  inclusi,  quia  talis  cognitio  non  erat  illi 
necessaria,  nisi  ut  suum  consensum  prcestare 
posset ;  si  ergo  consensus  ejus  non  postulaba- 
tur,  non  est  cur  talis  prcecepti  conditio  illi 
revelaretur.  Gonsequens  autem  non  videtur 
admittendum  ,  quia  alias  peccatum  Adse  non 
fuisset  gravius  ex  ea  circumstantia^  quod  per 
illud  totum  genus  humanum  corruit^  cujus 
oppositum  communiter  sentiunt  theologi  trac- 
tando  de  peccato  originali;,  et  necessitatem  In- 
carnationis  Christiadilliusremedium  explican- 
do.  Respondeo  imprimis,  negando  sequelam, 
quia  in  rigore  formalis  non  est,  nec  ratione 
materiee  necessaria.  Nam  cognitio  prior  est^ 
quam  voluntarius  consensuS;,  et  ideo  ex  nega- 
tione  posterioris  non  recte  infertur  prioris  ne- 
gatio ;  et  deinde  ratio  adeequata;,  propter  quam 
potuit  revelari  Ada3  circumstantia  illius  pra3- 
cepti;,  non  recte  sumitur  ex  solo  voluntario 
consensu,  nam  ob  alias  causas  potuit  esse  con- 
venientissima  ^  ut  jam  dicam.  Deinde  in  pro- 
positione  illata  ahqua  distinctio  necessaria  est. 
Nam  inqui  potest^  an  illud  consequens  verum 
sit^  id  est^  an  cognoverit  Adam  se  accepisse  illud 
prfficeptum  pro  se ,  et  pro  tota  posteritate  sua 
in  ipso  tanquam  in  capite  contenta^  et  an  heec 
cognitio  Adee  fuerit  necessaria  ad  prsedictam 
legem  cum  illo  particulari  modo  obligandi  si- 
mul  totam  posteritatem  in  ipso^  ut  exphcui- 
mus.  Videri  enim  potest  necessaria^  quia  prse- 
ceptum  non  obhgat,  nisi  intimetur,  et  cogno- 
scatur,  nec  violatio  ejus  ad  culpam  imputatur^ 
si  omnino  ignoretur :  ergo  non  potuit  obligari 
tota  natura  iUo  prsecepto  in  Adamo^  neque  vio- 
latio  ejus  omnibus  posteris  imputari;,  nisisaltem 
in  Adamo  cognitio  preecepti  sub  illa  ratione 
prfficederet.  UndC;,  cumPauhis  cloceat  peccatum 
illud  omnibus  posteris  imputari^  conchidi  vi- 
detur  cognitionem  iham  in  Adamo  prsecessisse. 
28.  Pfimum  auctoris  proiiuntiatmn.  —  Ad 
argumentum  in  mmero  prcecedenti.  —  Verum- 
tamen  in  hoc  puncto  duo  verisimihora  viden- 
tur.  Unum  est,  ad  prsedictam  obhgationem 
totius  naturae  in  Adamo ,  et  ut  transgressio 
Adse  toti  naturee  imputetur.,  non  fuisse  simpli- 
citer^  et  in  rigore  necessarium^  ut  Adam  co- 
gnosceret  suam  dignitatem  capitis  (ut  sic 
dicam)  neque  ut  sciret^  Deum  statuissG;,  ut 
omnium  posterorum  gratia ,  et  justitia  ex 
ipsius  arbitrio  ac  voluntate  penderet.  Ita  sentit 
Vasquez,  dicta  disp.  133,  c.  1,  et  mihi  semper 
placuit.  Probatur,  quia  ut  filii  Adee  nasceren- 
tuir  in  gratia,  et  justitia  ipso  Adamo  non  pec- 
cante,  decretum  efiicax  divinise  voluntatis  id 


statuentis  sufEciebat,  etiamsi  Adam  taUs  de- 
creti  notitiam  non  liaberet,  ut  videtur  per  se 
notum.  Ergo  etiam  e  contrario,  ut  Adam  pec- 
candO;,  non  solum  sibi,  sed  etiam  posteris  jus- 
titiam  et  gratiam  amitteret  ,  suffieere  poterat 
idem  decretum  Dei  ita  statuentis,  etiamsi  Adse 
fuisset  ignotum.  Nam  oppositorum  eadem  est 
ratio.  Sed  tunc  posteri  etiam  peccarent  in  vo- 
hmtate  parentis ,  et  propter  iUam  fierent  Deo 
iuvisi  et  inimici ,  per  privationem  gratiee  et 
justitise ;  ergo  comprehenderentur  sub  prse- 
cepto  in  primo  parente,  etiamsi  de  hoc  com- 
prehensionis  modo  parens  ipse  fuisset  ignarus. 
Et  confirmatur  :  nam  ad  hujusmodi  compre- 
hensionem  non  est  necessarium ,  quod  fuerit 
vohmtaria  ipsi  parcnti,  nam  prius  facta  est  per 
voiuntatem  divinam^,  quam  potuerit  Adam  il- 
lam  veUe  :  imo  etiam  si  revelanda  esset,  ante 
revelationem  prsecederet :  et  ut  jam  facta  reve- 
laretur  :  ergo  taUs  revelatio  ad  illum  effectum, 
et  quasi  pactum  necessaria  non  fait.  Unde 
solvitur  facile  ratio  dubitandi  in  contrarium 
posita.  Gonsequenter  tamen  concedendum  est, 
quia  si  Adam  non  haberet  iUam  scientiam, 
non  aggravaretur  ejus  culpa  ex  damno  filio- 
rum,  quia  nocumentum  non  prsevisum  non 
auget  peccatum,  quia  non  est  vohmtarium  :  in 
illo  autem  casu  ruina  fUiorum  non  fuisset  ipsi 
Adamo  vohuitaria  propter  eamdem  ignoran- 
tiam .  Quomodo  autem  tunc  ruina  fUiorum  ab  eis 
contracta  veram  rationem  culpse  haberet  illis, 
inmateriade  peccato  originaU  tractandum  est. 
29.  Secundum  pronuntiatum.  —  Nunc  vero 
addo  secundo ,  probabiUus  videri ,  habuisse 
Adamum  notitiam  et  revelationemilUuspacti, 
seu  decreti  divini,  non  propter  consensum  ab 
ipso  Adamo  exigendum,  nec  quia  taUs  revelatio 
ad  prffifUctum  modum  obUgationis  esset  neces- 
saria,  sed  propter  aUas  causas.  Una  est,  ut 
Adam  magnitudinem  beneUcii  a  Deo  sibi  col- 
lati  agnoscere,  et  aestimare  posset,  nam  bene- 
ficium  de  se  perpetuum,  et  pro  tota  posteritate 
coUatum  muUo  majus  est,  quam  beneficium 
personaletantum,  etiamsisubaUquahonestaj  et 
prudenti  conditione  conferatur.  Secundo  etiam 
oportuit  eamdem  conditionem,  sub  c^ua  bene-' 
ficium  fiebat,  iUi  innotescere,  ut  ipse  parens 
ad  custodiendum  depositum  vigilantior  ,  et 
cautior  redderetur.  Tertio  fuit  etiam  hoc  valde 
conveniens,  ut  ipse  Adam  in  propria  persona, 
et  vohintate  gravius  obUgaretur  ad  illud  prae- 
ceptum  servandum  ,  et  ut  transgressio  prse- 
cepti,  si  fieret  magis  esset  voluntaria,  minus- 
que  excusabilis.  Propter  quee  opinor  verba  iUa 
Dei,  Iii  qicacmnque  die  'peccaveris,  morte  mo- 


324  LIB.  III.  DE  HOMINIS  CREATIONE,  AC  STATU  INNOCENTL^. 

rieris,  in  eo  sensii  intellecta  fuisse  ab  Adamo^  immortalitatem  fuisse  amissuros  ,  et  conse- 
in  quo  a  Deo  sunt  dicta^  ac  proinde  intellexisse  quenter  etiam  gratiam  et  innocentiam  ;,  quaj 
Adamum ,  si  peccaret^  omnes  posteros  suos_,     iliius  status  fundamentum  erat. 


PINIS   LIBRI   TERTII  DE   HOMINIS   CREATIONE. 


INDEX  CAPITUM  LIBRI  QUARTI 


DE  AMISSIONE  STATUS  INNOGENTIiE. 


Cap.  I.  De  tentalione  serpentis,  qiice  E- 

vam  ad  peccandiim  induxit. 
Cap.  II.   Quod  fuerit  initiiim  peccandi 

Evw,  et  quem  progressum  in  multipli- 

candis  peccatis  liabuerit. 
Cap.  III.  Vtrum  principium  peccaiidi  in 

Adamo  fuerit  superbia. 
Cap.  IV.   Eirum  Adam  etiam  per  infi- 

delitatem  peccaverit,  vei  quce  peccata 

post  superbiam  commiserit. 
Cap.  V.   JJter  graviuspeccaverit,  Adam, 

an  Eva. 


Cap.  VI.  An  peccatum  primorum  liomi- 

num  fuerit  omnibus  cjravius. 
Cap.  VII.  An  convenienier  primi  liomi- 

nes  fuerint  a  Deo  puniti  propter  suum 

peccatum. 
Cap.  VIII.  Quando  fuerit  Adam  e  para- 

diso  ejectus,  quantoque  tempore  in  illo 

permanserit. 
Cap.  IX.  An  primi  parentes  sui  peccati 

veniam  consequi  potuerint,  vel  etiam 

consecuti  fuerint,  et  ceternam.  salu- 

tem. 


^-e^lxTB^ 


— f"-*"-™  i"n  riwmrrrr' 


SBSBBgSB^ 


LIBER  QUARTUS 


IMOGBNTIJ]. 


Cuin  experimento  satis  nobis  sit  notum  ca- 
rere  liomines  illo  felici  statu^  quem  superiori 
libro  descripsimus  :  et  aliquaudo  liabuisse, 
secundum  fidei  doctrinam  ostendimus.  Ideo 
necessarium  est  inquirere^  et  quantum  status 
ille  duraverit^  et  quomodo  amissus  fuerit  ex- 
plicare.  Supponimus  autem  statum  illum  non 
potuisse^  nisi  per  peccatum  amitti :  quia  dona 
Dei  sunt  sine  poenitentia^  et  beneficium  illud 
tantum  sub  conditione  servandi  divinum  praj- 
ceptum  datum  est,  ut  Gen.  2  et  3,  manifeste 
colligitur.  Declarabimus  ergo  quale  fuerit  pec- 
catum  inud,  et  quando,  et  quomodo  commis- 
sum  fuerifc  :  et  in  fine  aliquid  de  illius  remis- 
sione  attingemus. 

GAPUT  I. 

DE   TENTATIONE   SERPENTIS,    QU^   EVAM   AD   PEG- 
CANDUM  INDUXIT. 

1.  Puncta  qualuoTin  hoc  capiie. — Explicato 
prsecepto ,  quia  homo  non  a  se  tantum  motus, 
sed  ab  alio  impulsus  ad  peccandum  inductus 
est^  ideo  priusquam  de  peccato  ipso  dicamus, 
modum,  et  viam  per  quam  liomo  ad  tantum 
malum  pervenit,  explicare  necesse  est.  Ince- 
pit  autem  tentatio  ab  Eva  per  serpentem,  sicut 
Scriptura  his  verbis  Gen  3.  Sed  et  serpens  erat 
caUidior  cunctis  animantibus  terrw,  qiue  fece- 
rat  domi?)MS  Deus,  qum  dixit  ad  mtilierem :  cur 
pracepit  vobis  Deus,  ut  non  comederetis  de  om- 
ni  ligno  Paradisi :  usque  ad  illud,  Nequaquam 
moriemini,  scif  enim  Deus,  quod  in  quocumque 
die  comederitis  ex  eo,  aperientur  oculi  vestri,  et 
eritis  sicut  dii,  scientes  lonum  et  malum ,  etc. 
Girca  quam  historiam  primum  omnium  dicen- 
dum  est  de  illo  serpente,  quis  vel  qualis  fuerit, 
deinde  quomodo  potuerit  Eva  cum  illo  collo- 
qvuum  miscere,  tertio  quale  fuerit  ex  utraque 
parte  colloquium  illud.  Ac  denique  quem  effec- 


tum  in  Eva  habuerit,  antequam  plene  conseii- 
tiendo  peccaverit. 

2.  Circa  primum  punctum,  error  prwsertim 
Cajetani.  — Arguitur  Cajetanus.  —  Girca  pri- 
mum  omisso  antiquo  errore  Opliitarum,  qui 
dixerunt  serpentem  illum  fuisse  Glmstum , 
quem  ut  stultissimum  damnant  Augustinus, 
de  hseres.  in  17,  et  -46.  Epiphanius,  in  47, 
Irenaeus,  libro  1,  cap.  34,  Tertullianus,  de 
Prasscr.,  cap.  47.  Duo  alii  cavendi  suiit,  prior 
est,  serpentem  illum  non  fuisse  corpus  aliquod 
materiale  et  visibile,  et  locutionem  ejus  simi- 
liter  sensibilem  non  fuisse,  quoe  auditu  corpo- 
ris  percipi  posset,  sed  omnia  illa,  quse  de  ten- 
tatione  serpentis  dicuntur,  esse  per  metapho- 
ram  intelligenda.  Ita  sentit  Augustinus,  lib.  2, 
de  Genes.  contr.  Manichseos,  cap.  14.  Mutavit 
vero  postea  sententiam,  ut  videbimus.  Orige- 
nes  etiam  per  metaphoram  illa  omnia  expo- 
suit,  quam  sententiam  refert  etiam  Ambrosius 
libro  de  Paradiso,  capite  secundo.  Novissime 
vero  Gajetanus,  Gen.  3,  dicens,  nomiiie  ser- 
pentis  significari  ipsum  dajmonem  secundum 
se,  et  sine  corpore  assumpto,  et  per  suggestio- 
nem  tantum  internam  Evse  locutum  fuisse. 
Probat,  quia  in  Scriptura  diabolus  ipse  sine 
corpore  assumpto  Draco,  et  serpens  appellatur 
Apocalyp.  12,  Isaise  27.  Secundo,  quia  de  illo 
serpente  dicitur  fuisse  callidiorem  cunctis  ani- 
mantibus  terra^  :  quod  verum  non  esset,  si  de 
serpente  visibili  diceretur  :  ergo  de  daemone 
id  dictum  est.  Tertio,  quia  animal  brutum  non 
poterat  nisi  miracidose  loqui,  et  tamen  INIoyses 
simpliciter  narrando  historiain,  locutionem  il- 
lam  sine  ullo  miraculo  factam  fuisse  indicat  : 
ergo  non  fuit  locutio  exterior ,  sed  suggestio 
interior,  quse  ab  Angelo  naturaliter  fieri  po- 
test.  Quarto,  si  Eva,  viso  serpente,  eum  lo- 
quentem  audivisset ,  valde  admiraretur ,  et 
hoiTuisset,  ac  fugisset,  sicut  iNIoyses  serpentem 
horruit  Exod,  4,  Nihil  autem  hujusmodi  de 


326  LIS.  IV.  DE  AMISSIONE 

Eva  refertur,  sed  quod  magna  pace  illi  respon- 
sum  dedit  tanquam  domestico  collocutori  ait 
Cajetanus.  UltimOj  quia  infra  dicitur,  Domi- 
num  Deum  locutum  esse  ad  serpentem ,  illi 
maledicendO;,  ubi  necesse  est<,  nomine  serpen- 
tis  dffimonem  intelligi.  Tum  quia  alienum  esset 
a  divina  sapientia  cum  bruto  animali  loqui  ; 
tum  etiam  quia  verba  illa,  Inimicitias  ponam 
inter  te,  et  mulierem,  eXc,  tantum  dedsemone 
intelligi  possunt. 

3.  Prima  assertio. — Nihilominus  dicendum 
estj  tentationem  illam  exterius,  et  per  audi- 
tum  corporis  factam  esse^  ac  proinde  serpen- 
tem  ilkim  corporeum^  et  visibilem  fuisse^  et 
sensibili  voce,  aut  sono  Evse  fuisse  locutum. 
H83C  est  sententia  D.  Tliomae  2,  2^  q.  165,  a.  2, 
ad  2  et  3,  quem  reliqui  theologi  sequuntur. 
Patres  etiam  exponentes  Genesim  communi- 
ter  verba  illa  intelligunt  proprie  de  loquela 
sensibili  per  organum  corporeum,  ut  patet  ex 
Basilio,  homil.  de  Parad.  et  Ambrosio,  lib.  de 
Parad.,  cap.  12,  etlib.  deFuga  sseculi,  cap.  1, 
Augustinus,  Hb.  14,  de  Givit.,  cap.  II,  Theo- 
doretus,  q.  34  et  35,  in  Gen.  Rupertus,  Hb.  3, 
in  Gen.,  a  principio,  Beda,  in  3  cap.,  Gen., 
Ghry sostomus ,  hom.  16,  in  Gen.,  Cyrillus, 
lib.  3,  contra  Juhan.,  Damascenus,  lib.  2,  de 
Fide,  c.  20,  ubi  ait  deemonem  non  per  im- 
missas  cognitiones,  sed  per  serpentem  impeti- 
visse  Adamum,  quod  intelUgendum  est,  me- 
diante,  seu  interveniente  Eva.  Denique  haic 
veritas  adeo  est  communi  sensu  totius  Eccle- 
siaB;  recepta,  ut  sententia  Gajetani  erroris  ex- 
cusari  non  possit,  ut  etiam  Pereira  et  Ystella, 
in  Genese  adnotarunt. 

4,  Prolatur  assertiopo-ima  ex  Scriptura. — 
Et  probatur  ex  ipsa  littera  Genesis,  primo  ex 
verborum  proprietate,  quffi  in  historica  nar- 
ratioue  sine  magnanecessitate,  vel  auctoritate, 
reUnquenda  non  est,  ut  jam  contra  eumdem 
Gajetanum  in  supcrioribus  dixi.  Secundo,  quia 
illa  verba,  serpens  dixit  ad  mulierem,  et  mulier 
resfondit,  coUoquium  fuisse  sensibile  osten- 
dunt.  Nam  ex  parte  Evte  chibitari  non  potest, 
quin  voce  sensibili  responsum  dederit,  nisi 
magna  vis  fiat  verbis  :  ergo  respondebat  ad 
verba,  quse  auribus  corporis  perceperat :  ergo 
etiam  videbat  serpentem ,  qui  loquebatur,  et 
cui  ipsa  respondebat.  Juvat  etiam  verba  illa 
per  quee  serpeus  comparatur  ad  caetera  ani- 
mantia  terrse,  cpiibus  callidior  dicitur,  nam 
per  hoc  satis  indicatur ,  sermoncm  esse  de 
sensibili  serpente  :  nam  inter  doemonem ,  et 
bruta  animaha  congrua  comparatio  non  fiet. 
Qiiod  argumoitum  couatiir  fagere  Cajetanus 


STATUS  INNOCENTI/E. 

multipUcando  metaphoras  vohmtarie  excogi- 
tatas,  quas  si  admittere  hceret  ad  negandum 
proprium  htteralem  sen.sum,  nihil  esset  fir- 
mum  in  tota  illa  narratione  Genesis.  Nam  eo- 
dem  modo  possent  per  metaphoram  exponi 
omnia,  quce  de  Paradiso,  et  de  hgnis  eju.s, 
et  formatione  Evse  ibi  narrantur,  qnod  in 
Origene  damnatum  est,  ut  in  superioribus  re- 
tulimus.  Et  lieec  est  potissima  ratio  damnandi 
interpretationem  Gajetani. 

5.  Proiatur  secunda  a  D.  Thoma.  —  Addit 
vero  theologicam  rationem  D.  Thomas ,  in 
dicta  q,  65,  a.  2,  ad  2,  quiadfemon  in  eo  statii 
non  poterat  tentare  Evam  suggestione  mere  in- 
terna,  sed  tantum  externa^  cujus  oppositum 
Cajetanus  supponit  tanquam  suse  interpreta- 
tionis  fundamentum.  Assumptum  vero  probat 
D.  Thomas,  quia  diabolus  non  habuit  tantam 
potestatem  in  homine  aute  peccatum,  quan- 
tam  nunc  habet.  Nam  antea  non  poterat  dse- 
mon  immediate  immutare  internam  phan- 
tasiam  hominis,  quia  hoc  erat  contra  perfec- 
tionem  ilUus  status,  et  contra  rectitudinem 
originalis  justitite,  per  quam  fiebat,  ut  quam- 
diu  ratio  erat  subjecta  Deo,  inferior  portio  es- 
set  ita  perfecte  rationi  subdita,  ut  inordinate 
adversus  iUam  moveri  non  posset  :  ergo  non 
potuit  dajmon  hunc  ordinem  immutare  :  ergo 
nec  mere  interne  Evam  tentare.  Probatur  con- 
sequentia,  quia  interna  suggestio  non  fit  nisi 
per  internam  immutatiouem  portionis  infe- 
rioris  inordinatam,  et  preeter  rationem. 

6.  Ohjicitur  contra  rationem  D.  Thomce. — 
Dices,  in  sensitiva  portione  interiori  distingui 
motum  phantasicc  a  motu  appetitus  sensitivi, 
seu  concupiscentiee  :  et  rationem  factam  so- 
him  probare,  non  potuisse  da^monem  in  eo 
statu  excitare  motum  concupiscentise  prseve- 
niendo  rationem,  non  tamen  idem  probare 
de  motu  pliantasise,  cum  tamen  ad  .'^uggestio- 
uem  mere  internam  sufficiat.  Assumptum  pro- 
batur,  quia  quod  pliantasia  excitetur,  preeve- 
niendo  rationem,  non  est  inordinatum,  sed 
potius  est  ordo  naturalis  adeo  necessarius, 
ut  etiam  in  statu  innocentige  deesse  non 
posset,  alias  non  valerent  tunc  homines  per 
objecta  sensibilia  ad  intelligendum  excitari : 
ergo  nuUum  est  iuconveniens ,  nec  coutra 
ordinem  iUius  status,  quod  illa  interior  im- 
mutatio  phantasise  opera  dajmonis  imme- 
diate  fieret  :  Probatur  consequentia  primo, 
quia  hoc  non  erat  contra  ordinem  proprium 
justitioe  originaUs,  ut  ostensum  est.  Secundo, 
qnia  per  tentationem  externam  factam  opera 
dffimonis  immutatur    sensus   exterior,    im- 


CAP.  I.  DE  TENTATIONE  SERPENTIS, 
mediatG;,  et  phantasia  mediate  :  ergo  eadem 
ratione  potuit  illa  immntatio  phantasias  im 
mediate  a  Deo  fieri,  quia  non  apparet  in 
hoc  major  deordinatio.  Prsesertim,  quia  sicut 
externus  sensus^  verbi  gratia,  auditus  non  ita 
immutatur  a  dfemone  immediate,  ita  ut  ipse 
per  se  efficiat  speciem  in  auditu,  sed  movendo 
corpus  externum,  et  per  ilhid  efficiendo  so- 
num,  per  hunc  tanquam  per  objectum  impri- 
mit  speciem  in  sensu  :  ita  Ucet  mere  interne 
moveret  phantasiam,  non  per  se,  et  immediate 
in  iUam  imprimeret  phantasmata,  sed  mo- 
vendo  humores,  et  spiritus  per  illos  phantas- 
mata  imprimeret,  vel  moveret,  quod  non  vi- 
detur  majorem  inordinationem,  quam  ilhid 
prius  continere.  Tertio,  quia  ahas  nunquam 
posset  daemon  in  statu  innocentia^,  quamvis 
duraret,  tentare  homines,  nisi  in  corpore  as- 
sumpto,  vel  formando  sonum  sensibilem,  aut 
visibiles  imagines,  aut  quidsimile.  Et  parira- 
tione  de  facto  non  potuisset  tentarebeatissimam 
Virginem,  nisi  eodem  modo,  scihcet  assumen- 
doformam  visibilem,  vel  per  ahcjuem  modum 
sensibihs  locutionis,  aut  externae  imaginis  : 
utrumque  autem  videtur  creditu  difficile. 

7.  Ratio  D.  Thomce  mediis  defendifur  et  ro- 
boratur.  — Nihilominus  ratio  D.  ThomiBe  mihi 
videtur  congruentissima,  nam  hcet  non  exce- 
dat  vires  naturales  dsemonis,  movere  interius 
phantasiam  iho  modo,  non  fuit  decens,  ut  pro 
statu  innocentise  tanta  hcentia  in  corpus  ho- 
minis  ihi  tribueretur,  sed  hoc  pertinuit  ad  poe- 
nalem  subjectionem,  qua  homo  post  lapsum 
potestati  dsemonis  traditus  est :  et  ita  non  so- 
him  motus  concupiscentiaa,  sed  etiam  motus 
phantasise  prseternaturah  modo  a  dsemone  im- 
missus,  erat  non  sohim  contra  decentiam  et 
dignitatem ,  sed  etiam  contra  rectitudinem 
iUius  status  :  tum  quia  unusmotus  es^propter 
ahum,  et  ideo  tanquam  unus  reputantiu^;  tum 
etiam,  quia  si  iUa  hcentia  deemoni  daretur, 
vix  poterat  sinc  novo  miraculo  motus  concu- 
piscentiaa  cohiberi  ne  insurgeret;  tum  deni- 
que,  quiaipsemet  motusphantasiffi  sic  excita- 
tus  esset  prseter  rectum  ordinem  naturalem. 
Et  confirmatur  ex  D.  Gregorio,  hom.  16,  in 
Evangehum  ubi  ex  eo  quod  deemon  non  po- 
tuit  Christum  tentare  delectatione,  aut  con- 
sensu,  intuht:  Atq^ce  ideo  omnis  diaholica  illa 
tentatio  non  intus  fuit  :  ergo  simih  modo  ex 
eo,quod  dsemon  non  potuitEvam  tentare  per 
delectationem,  recte  inferimus,  exterius  ten- 
tasse,  non  mere  interius. 

8.  Satisfit  oJjjectioni  positce  in  n.  5,  et  aliis 
ejus  iwolationilus . —  Declaraturque  hoc  am- 


QU/E  EVAM  AD  PECCANDUM  INDUXIT.  3:27 

phus  respondendo  ad  objecta  contra  rationem 
D.  Thomse.  Nam  prima  ratio  principahs  recte 
probat,  seu  sumit  in  antecedente,  potuisse 
phautasiam  in  statu  innocentise  moveri  ab  ob- 
jectis  materiahbus  mediis  sensibus  externis 
ordinario  et  naturah  modo  :  inde  autem  non 
recte  infert,  potuisse  mere  interius  a  dajmone 
excitari,  quia  motionis  modus  imperfectus,  et 
quodammodo  prseternaturahs  est,  ideo  justi- 
tia3  originah  repugnabat.  Unde  ad  secundum 
respondetur,  non  esse  eamdem  rationem  de 
tentatione  per  locutionem  externam,  vel  per 
internam  suggestionem.  Cujus  optimum  ar- 
gumentum  est,  quia  Christus  potuit  priori 
modo  tentari  :  posteriori  autem  modo  non  de- 
cuit.  Rationem  vero  differentioa  attigit  divus 
Thomas  quia  in  locutione,  seu  suggestione  ex- 
terna  sola  extcrior  creatura  a  dafmone  proxi- 
me  immutatur,  et  ideo  postea  sequitur,  ut 
sensus  hominis  a  voce  exterius  formata  natu- 
rah  et  ordinario  modo  excitetur.  Unde  tunc 
extrinsecum  et  valde  accidentarium  est,  quod 
ihud  objectum  extrinsecum  virtute,  et  indus- 
tria  dasmonis  formatum  fuerit,  quia  inde  nul- 
his  naturahs  ordo  in  ipso  honiine,  vel  in  poten- 
tiis  ejus  invertitur.  Quod  secus  csset  si  motio 
phantasiffi  mere  interius  fieret  virtute  dcemo- 
nis  :  nam  esto  non  posset  immediate,  et  per 
se  imprimere  species  in  phantasia,  satis  ma- 
gna  subjectio  et  imperfectio  hominis  fuisset, 
sipossel  dsemon  interius  movere  humores,  et 
spiritus  animales  intra  corpus  hominis  exi- 
stentes,  atque  iUo  modo  interiores  ejus  poten- 
tias  cxcitare.  Nam  si  hoc  posset,  parum  abes- 
set,  ut  etiam  concupiscentiam  movere ,  et 
membra  corporis  aherare  sine  hominis  vohm- 
tateposset,quod  absurdissimum  est:  nuhaergo 
tahs  potestas,  vel  heentia  iUi  fuit  pro  iUo  sta- 
tu  concessa.  Unde  ad  tertium  hbenter  concc- 
dimus  utramque  sequelam,  nirairum,  non  po- 
tuisse  dasmonem,  vel  homines  in  statu  inno- 
centige  perseverantes,  vel  etiam  beatissimam 
Mariam  Virginem  iUo  interiori  modo  tentare, 
nam  ita  maxime  deceliat,  et  iUi  statui  quasi 
connaturaie  futurum  erat. 

9.  Ad  prohationem  Cajetani  in  num.  2. — 
Ad  motiva  vero  Cajetani  respondetur.  Adpri- 
mum,  parum  referre,  ut  iu  ahis  Scripturse 
locis  daimon  per  metaphoram  Draco,  aut  ser- 
pens  vocetur :  tum  quia  non  oportet,  ut  vox 
in  uno  loco  Scripturse  metaphorice  usurpata, 
in  eadem  significatione  iu  quohbet  aho  loco 
sufnatur,  ut  est  per  se  notum ;  tum  etiam, 
quia  non  negamus,  serpentem  significare  dee- 
monem  etiam,  in  dicto,  cap.  3^  Gen.  imo,  ut 


328  LIB.  IV.  DE  AMISSIONE 

videbimus,  multa  ibi  dicuntur,  quae  non  nisi 

in  dsemonem  conveniunt,  sed  dicimus,  in  dic- 

to  loco  Genesis  non  appellari  dsemonem  ser- 

pentem  solum  per  metaplioram^  sed  etiam  quia 

per  serpentem  sensibilem,    et  externis  oculis 

expositum  loquebatur.  Sicut  etiam,  in  dicto 

loco  Apocal.  d  2^  daemon  Draco  dicitur,  et  per 

metaplioram^  et  quia  revera  sub  forma  sensi- 

bilis  draconis  apparebat  in  visione  imaginaria, 

quse  ibi  describitur  :  et  ita  paulo  inferius  dra- 

co  ille  dicitur,  serpensille  antiquus,  alludendo, 

ut  ibi  notat  Ribera,  ad  serpentem  de  quo  modo 

agimus,    nam  fuit  idem  Draco,  quamvis  sub 

sensibili  forma   serpentis.  Imo   hinc  videtur 

illud  nomen  quasi  hsereditasse,  ut  significat 

Hieronymus,  Isai.  17.    Unde    ad    secundum 

sumptum  ex  illa  comparatione,  callidior  cunc- 

tis  animantihus,  respondemus  primo  cum  Au- 

gustino  \\,  Gen.  ad  litter.,  c.  29, etD.  Thoma 

2,  2,  q.  165,  art.  2,  ad  4,  comparationem  il- 

lam  per  metaphoram  convenire  in  ipsum  dse- 

monem,  non  solum  comparatione  brutorum 

animalium ,    sed   etiam  respectu   hominum. 

Nihilominus  vero  addimus    respectu   aman- 

timn  brutorum  eamdem  comparationem  per 

proprietatem  sumptam  veram  esse    de    ipso 

animah,  ac  serpente,  nam  propter  calhditatem 

iUius  animahs  dixit  Christus  Matth.  10.  Estote 

fruilentes,  sicut  serpentes.  Ubi  Ucet  non  ponat 

apertam  comparationem,  satis  tamen  indicat 

habere  illud  animal  magnam  astutiam  nati- 

vam  ex  instinctu  naturaU.  De  qua  re  videri 

possunt  Hilarius,  Chry  sostomus  et  Hieronymus, 

Matth.  10,  Albinus,  etahiinGen.  et  Basihus, 

homil.  12,  in  initium  Proverb.  et  Epiphanius, 

hgeres.  37,  et  Hugo  deSaucto  Victore,  in  Insti- 

tutionibus  monast.,  2  p.,  1.  3,  de  proprietati- 

bus  Bestiarum,  c.  40,  usque  ad  53,  et  Phnius, 

hb.  8,  historise,  c.  27.  Quorum  sententias  col- 

hgit  Pereirius,  L  6,  in  Gen.,  q.  1,  de  hac  re. 

Ad   tertium  respondetur,  sine  proprio  mira- 

culo  potuisse  dfemonem  sua  naturah  virtute 

per  serpentem  loqui,  ut  ex  dictis  Hbr.   -4,  de 

Angehs  constat  sicut  asina  Balaam  movente 

Angelo  locuta  est  num.  22.  Nam  licet  ibi  dica- 

tur,  Aperuit  Dominus  os  asina;  non  ideo  dic- 

tum  est,  quia  illud  fuerit  proprium  miracuhim, 

ut  Cajetanus  supra  argumentatur,  sedut  signi- 

ficaretur,  non  fuisse  opus  dasmonis,  sed  boni 

Angeli    ex  divina  ordinatione.  Aha  vero  ar- 

gumenta  Cajetani  exphcando  tentationem,  et 

peccatum  Evse,  ac  poenas  ejus  dissolvemus. 

10.  Error  alius  extreme  contrarius  prcece- 
dentl. — Secunda  sententia  priBcedenti  extreme 
contraria  asseruit,  serpeutem  ilhim  fuisse  ve- 


STATUS  mNOCENTL45. 

rum  anima-,  quod  vel  virtute  sua  naturah  po- 
tuitloqui,  vel  saltem  Deum  iUi  tribuissepro  eo 
tempore  intehectum,  et  facultatem  ad  loqucn- 
dum,  et  consequenter  etiam  ad  percipiendum, 
quoe  ihi  Eva  respondebat.  Hanc  opinionem 
refert  Abulensis,  Gen.  13,  q.  418,  et  q.  429, 
in  priori  sensu,  de  virtute  scilicet  naturah  :  et 
nominat  Joseplium  dicentem,  diabolum  non 
tentasse  Evam,  sed  sohim  serpentem,  ut  httera 
sonat.  Unde  vult  (inquit)  quod  serpens  erat  na- 
turaliter  loquens  et  intelligens,  et  ita  potuit 
intelligere  Jioc,  quod  dixit,  et  concipere  illud  : 
et  in  fine  ait  plurimos  tempore  Josephi  hoc  ip- 
sum  sensisse.  Insinuatque  illa  opinionem  Jo- 
sephus,  hb.  \ .  Antiquit.,  cap.  2,  ahas  3,  non 
tamen  habet  iUa  formaha  verba,  quod  serpens 
erat  tunc  naturaliter  intelligens,  seu  potens  in- 
telligere,  quw  dicebantur,  estque  res  adeo  ab- 
surda,  utvix  in  mentem  hominis  philosophi, 
et  non  ignorantis  venire  potuerit.  Imo  nec  di- 
cit  expresse  serpentem  tunc  potuisse  natura- 
hter  loqui.  Hoc  autem  saltem  insinuat  inferius, 
dicens :  Cluod  Beus  iratus  contrd  serpentem  oh 
malitiam,  qua  erga  Adamum  est  usus,  illi  vo- 
cem  ademit.  Posset  autem  hoc  sano  modo  ex- 
poni,  si  ad  deemonem  referatur,  ita  ut  seusus 
sit,  Deum  privasse  dsemonem  potestate  am- 
phus  loquendi,  veltentandi  hominem  per  ser- 
penteni.  Sed  hoc  etiam  vohmtarie  dictum  es- 
set,  quia  Scriptura  nihil  dicit  de  ademptione 
vocis  facta  serpenti,  etiamsi  per  serpentem 
dsemon  intehigatur.  Nec  multum  nobis  curan- 
dum  est  de  sensu  Josephi,  quia  fortasse  ex  ah- 
qua  falsa  traditione  Judaica  potuit  errorem 
ilhim  concipere,  etiamsi  absurdissimus  sit, 
non  philosophise  tantum,  sed  etiam  veree  fidei 
contrarius,  quia  nec  philosophia,  nec  fides 
agnoscit  animal  habeus  intehectum,  et  ratio- 
ne  utens,  nisi  hominem  :  et  idem  est  de  pro- 
pria  locutione,  ut  tradit  etiam  Aiistoteles^  1.  4, 
de  Generat.  animal.,  cap.  9,  et  lib,  5,  cap.  7. 
11.  Barceplia  eumdem  errorem  in  posteriori 
sensu  tribuit  S.  Ephrem. — Expugnatur  dictics 
error. — Magis  autem  mirandum  est,  quod 
Moses  Barcepha,  hb.  de  Parad.,  p.  1,  cap.  27, 
eamdem  sententiam  in  posteriori  sensu  de  vir- 
tute  divina  exphcatam  tribuit  sancto  Ephrem . 
Proponit  enim  dubium,  an  tentator  f uerit  cor- 
poratus  serpens,  vel  Satan  intra  illum  latens, 
et  ait :  Ephrem  in  quodam  commentario  tradi- 
disse,  quod  serpens  cor^poreus  muUerem  aUocu- 
tiis  fiierit,  quia  Satan  impetravit  a  Beo,  iit  ei 
locutionem  et  intellectum  concederet.  Qua3  sane 
sententia  multo  est  absurdior,  quam  pra?ce- 
dens;  tum  quia,  si  serpeus  ex  uatura  sua  non 


CAP.  I.  DE  TENTATIONE  SERPENTIS, 
est  intelligens,  non  potuit  accipere  vim  intel- 
ligendi,  nisi  mutata  natura,  et  tunc  jam  non 
esset  serpens,  sed  liomo^  nam  quod  per  sensus^, 
vel  materiales  potentias  intelligeret^  prorsus 
erat  impossibile^  tum  etiam,  quia  licet  esset 
possibile,  esset  stupendum  miraculum  frustra, 
et  sine  fundamento^  vel  causa  excogitatum,  et 
prseterea  peculiarem  absurditatem  liabet^  di- 
cere  fecisse  Deum  tam  grande  miraculum  ad 
petitionem  dsemonis^  et  ad  finem  decipiendi 
hominem.  Etquoadhoc  idem  est  de  locutione, 
quia  Hcet  minus  repugnet^  locutionem  quoad 
externum^  et  sensibilem  sonum  fieri  per  ser- 
pentem^  ut  instrumentum  Dei;,  tamen  non  erat 
necessarium  fieri  miraculoso  modo;  necetiam 
decebat,  Deum  tali  miraculo  vehiti  juvare 
daimonem  ad  tentandam  Evam.  Potuit  ergo 
facile  fierij  ut  supra  dixi,  per  naturalem  poten- 
tiam  Angeli  formantem  sonum  similem  locu- 
tioni  humanse  per  os  serpentis^  seu  in  ore  ejuS;, 
supplendo  per  aeris  motionem  defectum  natu- 
rahs  facultatis,  et  instrumenti  idonei  ad  for- 
mandam  vocem^  qxii  erat  in  ore  serpentis. 
Sicnt  etiam  in  locutione  asinaeBalaam  per  bo- 
num  Angelum  factum  est.  Nec  in  operibus 
Ephrem,  quee  nunc  extant^  absurdam  hanc 
sententiam  ego  reperio,  quin  potiusin  3  tom., 
tract.  de  Poenitent.,  versusfinem^  ait:  Inimi- 
mmi,  idest,  dseimonein,  per  scieutiam  ciinctanmi 
rerum  intelligentiam  priinos  parentes  decepisse. 
12.  Secunda  assertio  catholica.  — Vera  ergo 
et  catliohca  sententia  est  d£emonem  fuisse, 
qui  sub  specie  visibilis  serpentis  Evam  tenta- 
vit.  Nam  quod  auctor  prsecipuus  ihius  tenta- 
tionis  et  seductionis^  dsemon  fuerit,  in  Scrip- 
turalegitur.  Namhacrationedicitur  Sapient.  2. 
Invidia  diaboli  mors  introivit  in  orhem  terra- 
rum,  et  ob  eamdem  causam  Joan.,  Apoc.  20, 
vocat  illum  serfentem  antiqtcmn,  ut  supra  no- 
tavi.  Et  Christus  Dominus  Joan  8,  diadolum 
(dicit)  fuisse  liomicidam  al  initio,  quod  ratione 
hujus  tentationis  dixit,  quia  diabolus  deci- 
piendo  Evam,  et  per  iham  Adamum,  causa 
fuit  mortis  ipsorum,  et  omnium  hominum. 
Et  ratio  est  clara,  quia  tentatio  iha  non  potuit 
fieri  nisi  a  creatura  intellectuali,  et  non  ab 
liomine,  quia  nec  erat  alius  prseter  Adamum, 
nec  si  faisset,  per  serpentem  loqui  potuisset, 
nec  bonus  Angehis  potuit  esse  auctor  tanti  ma- 
U :  ergo  fuit  diabolus.  Communiter  creditur 
esse  Luciferum,  quod  et  multis  conjecturis  po- 
test  fieri  verisimile,  et  est  verbis  Christi  con- 
sentaneum.  Quod  autem  non  in  propria,  et 
sola  spirituali  natura,  sed  sub  specie  visibili 
serpentis  ad  tendandum  accesserit,  satis  con- 


QUiE  EVAM  AD  PECCANDUM  INDUXIT-  329 

tra  Cajctanum  probatum  est,  et  addi  potcst 
ihud  Pauh  2,  ad  Corinth.  11  :  Timeo,  ne  sicut 
serpens  Evam  seduxit  astutia  sua,  ita  corrim- 
pantur  senstis  vest7'i.  Eademque  est  communis 
sententia  Sanctorum,  ut  videre  hcet  in  Basilio, 
homil.  deParad.  et  Chrysostomo,  liom.  16  et 
17,  inGen.,  TheodoretoJ,  q.  31  et  32,  inGen., 
Ruperto  et  aliis  infra  citandis. 

i3.  An  serpens per  quem  dcemon  tentavit  fue- 
rit  verus,  vel  apparens.  —  Prima  sententia 
trihuitur  Cyrillo. — DifEcultas  autem  est,  utrum 
serpens  ille  quo  dajmon  usus  est  tanquam 
instrumento,  fuerit  verum  animal,  vel  tan- 
tum  apparens,  seu  simulacrum,  et  imago  quse- 
dam  serpentis.  In  hoc  enim  sunt  opiniones, 
prima  negat  esse  verum  animal,  sed  tantum 
corpus  effictum  ad  similitudinem  ejus  a  dse- 
mone,  qui  ad  decipiendam  Evam  ejus  perso- 
nam  induere  voluit.  Hanc  opinionem  tribuunt 
Cyrillo,  Moyses  Barceplia,  et  Pereira.  Verum- 
tamen  Cyrillus,  1.  3,  contra  Julian.,  non  tam 
aperte  hanc  sententiam  adstruit.  Namrespon- 
dens  ad  verba  Juhani  calumniantis ,  dicere, 
serpentem  locutum  esse  cum  Eva  sermone  hu- 
mano,  esse  quid  simile  fabuhs  Greecorum :  res- 
pondet,  se  mirari  quomodo  Julianus  non  intel- 
lexerit  vocem  illam  dsemonis  operatione  fuisse 
factam  :  Serpente  vel  amentum  malignitatis 
illius  sic  adrmhrante.  Quae  verba  non  minus 
de  vero  serpente,  quam  de  ejus  effigie  intelligi 
possunt.  Et  infra  §  ult.,  concludit,  quod  ser- 
pens  solum  existens  per  se  non  fuit  mulieri 
locutus,  cum  natura,  sermonis,  et  mentis  ex- 
pers  sit,  quod  de  vero  animali  dictum  est. 
Subjungit  autem  hsec  verba  :  Induit  vero  per- 
sonam  ejus ,  malorum  auctor  Satan.  Solum 
ergo  ex  illo  verbo  induit,  videtur  collegisse 
Moyses,  loqui  Cyrillum  de  serpente  tantum  ap- 
j)arente  :  sed  profecto  etiam  potestdici  dsemou 
induisse  personam  serpentis,  quia  loquendo 
per  verum  serpentem  tanquam  unum  quid 
cum  illo  reprsesentari  voluit.  Verumtamen 
illam  opinionem  defeudit  Eugubius,  in  Genes. 

14.  Suadeturprimo. —  Et  suaderi  potest  pri- 
mo,  quia  Angeli  tam  boni,  quam  mali  quando 
corpora  sumunt  ad  aliquod  ministerium,  non 
formant  vera  animalia,  qua3  extcrius  repraj- 
seutant,  sed  eorum  similitudinem,  neque  etiam 
uti  solent  veris  animalibus,  vel  assumere  illa 
ad  sua  opera  efficienda,  \\i  in  superiori  trac- 
tatu,  lib.  -4,  dictum  est :  ergo  etiam  dasmon 
formavit  eodem  modo,  et  assumpsit  similitu- 
dinem  serpentis  ad  suum  opus,  et  non  verum 
animal.  Probatur  consequentia.  Primo,  quia 
non   erat  major  necessitas  veri  animalis  ad 


330  LIB.  IV.  DE  AMISSIONE 

tentandam  Evam,  qnam  ad  alia  opera.  Et  est 
optimum  exemplum  de  tentatione  Cliristi, 
quam  daimon  perficit  in  assumpto  corpore  ho- 
minis  apparentis,  non  per  verum  hominem. 
Secundo,  quia  ex  verbis  Scripturae  id  colligi 
non  potest,  tum  quialicet  loquatur  simpliciter 
de  serpente,  tamen  etiam  simpliciter  vocat 
homines  eos,  qui  Abrahae  apparuerunt,  quam- 
vis  vere  fuerint  Angeli ;  tum  etiam  quia  no- 
menserpentis  maxime  refert  ad  ipsum  doemo- 
nem,  quem  sic  vocat  propter  assumptam  si- 
mihtudinem  serpentis,  sicut  jam  diximus,  et 
infra  exphcando  maledictionem  serpentium 
latius  videbimus.  Tertio^  quia  ex  nuho  effcctu, 
vel  signo  ostendi  potest,  illum  fuisse  vernm 
serpentem.  Nam  quod  Pereira  objicit,  quia 
quando  Angehassumunt  adumbratam  formam 
hominis,  confecto  ministerio,  iham  exuunt : 
serpens  autcm  ille  non  evanuit  fmita  tenta- 
tione,  nam  postea  prtesens  adfuit  maledictioni 
Dei  :  hoc  (inquam)  non  cogit,  quia  hcet  pos- 
sit  Angehis  statim  exucre  formam,  quam  in- 
duit,  tamen  etiam  potestsubilla  aliquantuhmi 
perseverare,  prsesertim  quia  tempus  iUud  bre- 
vissimnm  fuit  et  forlasse  daBmon  nondum  ex- 
pleverat  totum  mahim,  quod  intendebat.  Vel 
certe,  quod  credibilius  est,  Deus  coegit  ihum 
ad  permanendum,  vel  ad  comparendum  in  ea- 
dem  specie,  quia  hcet  ipse  suum  pravum  opus 
consummasset ,  Deus  suum  bonum  opus ,  id 
est,  judicium  suumnondum  tulerat.  Nam  certe 
nisi  hoc  ad  divinam  providentiam  rcferatur, 
etiamsi  iUe  fuerit  verus  serpens,  potuisset  non 
adesse  quando  Deus  poenam  deuuntiabat  pri- 
mis  parentibus,  vel  etiam  poterat  non  adesse 
dsemon  :  igitur  ex  iho  signo  non  recte  colhgi- 
tur,  verum  fuisse  scrpeniem, 

15.  Semnda  sententla  Barceplue.  —  Secunda 
sententia  niliilomiuus  affirmat,  ilhnn  fuisse 
verum  serpentem.  Haiic  opinionem  refert  alle- 
gatus  Moses  ex  quodam  Jacobo  Sarugense, 
quam  ipse  approbat,  et  sequitur.  Ratio  vero, 
qua  utitur,  infirma  est,  scilicet,  quia  Eva  cor- 
pore  et  spiritu  constabat,  et  ideo  daemon,  qui 
spirituahs  est,  sibi  conjunxit  corporalem  ser- 
pentem  ad  aggrediendumillam.  Ha3c  enim  ra- 
tio  ad  summum  probat  assumpsisse  dsemonem 
sensibilem  formam  serpentis,  veram  quidem 
quoad  corporis  sensibilitatem,  non  quoad  spe- 
cificam  naturam  serpentis.  Alii  etiam  Patres, 
hcet  aperte  hoc  non  disputent,  tamen  in  modo 
loquendi  lianc  sententiam  multum  insinuaut, 
ut  videre  licet  in  Basilio,  Clirysostomo,  Theo- 
doreto,  locis  citatis,  et  Augustino,  lib.  11,  de 
Civit.,  cap,  27,  ubi  de  dsemone  dicit :  In  ser- 


STATUS  INNOCENTI^. 

pente  lociitus  est,  ittens  eo  veliit  organo,  motens- 
que  ejus  naturam  eo  moclo,  qv.o  ille  movere,  et 
onoveri  illa  'potuit  ad  exprimendos  verlorum 
sonos.  Ubi  in  verbo  illo,  rnovens  naturam  ejus, 
muhum  insinuat  fuisse  verum  animal.  Et  in 
capite  28  iterum  id  repetit,  et  adihictis  exem- 
plis  simihbus  magis  declarat  :  et  in  hb.  1-4,  de 
Civit.,  cap.  1 1,  expresse  dicit  iii  Paradiso  fuisse 
animalia  terrestria,  et  inter  ea  serpentem,  quo 
dsemon  ad  suam  deceptionem  tanquam  instru- 
mento  usus  est.  In  quibus  verbis  satis  indicat, 
serpentem  ilhim  fuisse  verum  animah 

16.  H(ec  secunda  sententia  satis  probahilis 
est.  — Atque  haic  sententia  facile  defendi  po- 
test.  et  cum  omni  proprietate  verba  Scripturae 
intehigit,  et  ideo  satis  probabihs  est,  quamvis 
a  nobis  nuha  sufficiens  ratio  reddi  potest,  cur 
potius  vero  animah,  quam  ejus  simulacro 
dffimon  usus  fuerit,  cum  alioqui  non  soleant 
Angeh  ita  operari  per  animahum  corpora,  ut 
objcctum  est.  Id  vero  Imic  sententiaj  obstare 
uon  debet,  quia  etiam  non  possumus  suffi- 
cientem  rationem  reddere,  ob  quam  dsemon 
potius  per  serpentem,  quam  per  aliudanimal 
Evam  tentaverit.  Prsesertim  cum  alia  sint  ap- 
tiora  ad  vocem  humanamformandam  per  illo- 
rum  ora,  quam  serpens :  et  alioqui  serpentis 
aspectus  ingratus,  imo  ethorrificus  hominisit. 
Quocirca  sicut  Augustinus,  lib.  11,  Gcnes.  ad 
lit.,  cap.  3,  dicit:  Non  delemus  opinari.quod 
serpentem  sihi,  per  quem  tentaret  dialolus,  ele- 
gerit,  sed  cum  esset  in  eo  decipiendi  cupiditas, 
non  nisi  per  illud  animal  potuit,  per  quod  posse 
permissus  est.  Ita  nos  dicere  possumus,  dsemo- 
nem  non  sua  libera  electione  usum  fnisse  po- 
tius  vero  animali,  quam  ejus  simulacro  ,  sed 
tunc  non  fuisse  permissum  fictum  animal  for- 
mare  et  assumere.  Cur  autem  non  fuerit  per- 
missus,  respondere  possumus  ad  ahdita  ,  et 
justa  Dei  consilia  pertinere,  sicut  de  priori 
permissione  idem  Augustinus  dixit.  Et  fortasse 
in  statu  innocentiaj  non  permitteretur  dtemon 
uti  phantasticis  corporibus  ad  homines  deci- 
piendos  et  illudendos  ,  propter  illius  status 
immunitatem. 

17.  Cujus  speciei  fuerit  ille  serpens  igno- 
ratur.  —  Ex  quibus  colligere  possumus,  super- 
vacaneum  esse  inquirere,  cum  sint  varia  ge- 
nera  serpentium ,  cujusnam  speciei  fuerit : 
tum  quia  sciri  a  nobis  non  potest,  tum  etiam, 
quia  nec  rationem  probabilem  cur  potius  hu- 
jus  speciei,  quam  alterius  fuerit,  reddere  pos- 
sumus.  Quod  coutra  peregrinas  aliquorum  o- 
piniones  latius  prosequitur  Pererhis,  in  dict. 
I.  6,  qua:-?t.  1.  Et  nihilominus  ipse  conjectatur 


CAP.  I.  DE  TENTATIONE  SERPENTIS, 
fuisse  serpenteni;,  qiiem  scytalem  vocant,  qiiia 
est  animal  formosum  et  pnlehrum,  adeo  ut 
licet  sitreptandopiger^  admiratione  sui  capiat 
stupentes^  quod  aflert  ex  Solino,  cap.  30.  Sed 
lioc  etiam  milii  incertum  est,  nam  Latini  longe 
aliter  nomen  illud  scytale  interpretantur ,  ni- 
mirum,  significare  murem  arachneum,  seu  a- 
raneum,  ut  est  apud  Calepinum  verbo  scytale, 
cum  Gohmiella,  quem  cit.  1.  Q,  c.  17,  et  apud 
Scholiastem  Phnii,  1.  32,  cap.  5,  qui  addit  ex 
Lucano,  esse  serpentem  exitiosum,  nihil  tamen 
de  ejus  pulchritudine  dicit.  Nec  existimo  dffi- 
monem  fuisse  usum  illo  serpente  proptcr  pul- 
chritudinem,  sed  propter  calliditatem,  ut  infra 
explicabo.  Unde  verisimile  est,  sicut  Gliristus 
Dominus  quando  Luc  10,  dixit,  estote  frudentes 
sicut  serfenteSjXwMiwa  est  decommunibus  ser- 
pentibus,  hominibusque  notioribus,  ita  ser- 
pentem  illum,  quo  usus  est  dajmon  fuisse  u- 
num  ex  his,  qui  notiores  sunt  hominibus,  et 
inter  eos  f  requenter  versantur,  etiamsi  in  par- 
ticulari  quahs  speciei  fuerit  ignoretur. 

18.  Cur  Eva  non  horricit  serpentem.  —  Sed 
ilhid  magis  mirandum,  et  inquirendum  est 
quomodo  Eva  audiens  serpentem  loquentem 
non  horruerit,  ac  turbata  timuerit,  sed  potius 
magnatran  quilUtate  responderit,  etcolloquium 
cum  serpente  miscuerit.  In  quo  puncto  ahqui 
respondent,  Evam  non  horruisse  serpentem, 
quia  tunc  omnia  animalia  erant  homini  sub- 
jecta,  et  nihil  mah  poterant  illi  inferre.  Ita 
Ghrysostomus,  homil.  16,  in  Gen.,  additque 
Basilius,  inhom.  dePar.  serpentem  speciaUter 
fuisse  tunc  mitem,  Damascenus  etiam  L  2, 
c.  10,  adjungit :  Qioocl  serpens  familiaris  ho- 
mini  erat,  ut  qui  frcecceteris  animantihcs  ad 
eum  accederet,  llandisque  motiius  cum  eo  vehtti 
colloqueretur.  Exquo  {^\\)  factum  est,  utomnis 
mali  auctor  dialolus  ipsius  operaiiteretur,  etc. 
Ahi  denique  addiderunt,  ilhim  serpentem  fa- 
ciem  virgineam  habuisse,  quod  ex  Beda  refert 
Bonaventura,  in  2,  d.  21.  a.  1,  q.  2,  ad  arg., 
quera  ipsesequitur.Verumtamen  sihsecultima 
sententia  in  hoc  sensu  intelligatur,  ut  aliqua 
species  serpentum  faciemvirgineamhabeat  na- 
tnralem,  et  ideo  talem  dsemonera  legisse,  fabu- 
losa  res  est,  ut  Lyranus  et  Pereirius  dicunt 
contraMagistrura  historise^quiain  dicto  sensu 
id  asseruisse  videtur,  Quia  neque  in  philoso- 
phis,  nec  in  historicis  talis  generis  serpentura 
raemoria  invenitur.  Neque  etiam  videtur  veri- 
simile,  quod  possit  tam  imperfectum  et  lior- 
reudum  animal  faciem  virginis  connaturahter 
habere.  Si  vero  sit  sensus  doemonera  astutia 
sua  forraasse  hujusraodi  faciera  in  capite  ilhus 


QU^  EVAM  AD  PECCANDUM  INDUXIT.  331 

serpentis  ut  Eva  placide,  et  sine  perturbatione 
secura  loqueretur  :  sic  non  habet  tantara  ab- 
surditatera.  Niliiloraiuus  tamen  habetmagnam 
incertitudinem  quia  Scriptura  nihil  de  hoc  lo- 
quitur,  et  Patres  frequentius  significant,  da3- 
monera  usum  fuisse  naturali  serpente  sine  ali- 
qua  fictione,  aut  apparente  imrautatione.  Et 
praaterea  etiam  illo  admisso  non  expedit  diffi- 
cuhatem,  utvidebimus.  Ihud  autem,  quod  ad- 
dit  Damascenus  de  familiaritate  hominis  cum 
serpente  non  video  quomodo  constare  possit, 
et  difficuhatera  etiara  non  evacuat.  Denique 
quod  Ghrysostoraus  et  Basilius  dicunt,  tunc 
omnia  aniraalia,  et  serpentera  in  peculiari, 
fuisse  homini  mansueta,  sufficit  quidem  ad  ra- 
tionem  reddendam  cur  Eva  nihil  horruerit, 
vel  timuerit  viso  serpente,  nara  eodera  modo, 
si  dearabulando  in  Paradiso  occurreret  ei  leo, 
vel  ursus,  nihil  profecto  paveret,  aut  tiraeret. 

19.  Qiia  rationepotuerit  Eva  irutum  animal 
ad  coUoqimm  admittere.  —  Responsio  Cyrilli, 
Magistri  et  Alulensis.  — Difficultas  vero  est  de 
loquela  et  colloquio  cura  serpente.  Nara  si  Eva 
credebat,  illura  esse  verum  serpentem,  sicut 
exterius  apparebat,  quomodo  potuit  non  ad- 
mirari  cum  illum  loquentem  audiret ;  et  cum 
esset  prudens  et  intelligens ,  quoraodo  non 
prius  secum  recogitavit,  qualis  esset  illa  locu- 
tio  ?  Ac  denique  cura  sciret,  illud  esse  aniraal 
irrationale,  quomodo  potuit  ad  iUum  loqui,  et 
cum  eo  miscere  sermonem,  Ad  haec  respondet 
aliqua  exparte  Gyrillus,  I.  3,  cont.  Jul.,  §  ecce 
iterum.  Cum  tuncnon  esset  alitid  rationate  ani- 
mal,  mulier  impendio  simplex  existimalat  for- 
tasse,  et  alHs  animalihus  datum  esse,  humana, 
voce  toqui  posse.  Magister  etiam  in  2,  d.  21, 
cap.  2,  in  fm.,  dicit  mulierem  piUasse,  ser- 
penteyn  officium  loquendi  a  Deo  accepisse.  Eum- 
que  secutus  est  Abulensis,  Gen.  13,  q.  457, 
cpii  Augustinum  etiara  refert,  I,  1 1,  Gen,  ad 
lit.  Sed  in  eo  non  invenitur ;  quin  potius  con- 
trarium  cx  illo  suraitur,  quatenus  in  cap.  30, 
dicit,  raulierem  non  potuisse  decipi  a  serpente, 
nisi  prius  peccaret.  Et  ideo  etiam  dixit  divus 
Thomas,  dict.  q.  94,  a.  4,  ad  1,  non  oportere 
in  hac  parte  sequi  Magistri  auctoritatem,  et 
ob  eamdem  causara  milii  non  placet  heec  res- 
ponsio.  Nam  (ut  ex  verbis  dictorum  auctorum 
constat)  supponit  magnara  deceptionera  iu 
Eva,  nara  oportebat  eara  existiraare,  serpen- 
tera  non  solum  loqui,  sed  etiam  uti  ratione 
potuisse,  quod  absurdissimum  est. 

20.  Quo  pacto  Pererius  et  Ystella  prwdic- 
tam  responsionem.  tueantur.  —  Impugnantur 
tamen,  1 ,  2. — Respondent  aliqui  illud  non  esse 


332  LIB.  IV.:  DE  AMISSIONE  STATUS  INNOCENTI^. 

intelligendiim  de  positiva  deceptione,  sed  de 

negativa  nescientia  qnse  potuit  esse  in  Eva, 

quia  non  oportuit  eam  adeo  sapientem  esse, 

sicut  Adamum,  neque  per  experientiam  tunc 

cognoscere  poterat^  an  aliud  esset  animal  lo- 

cutionis^  et  rationis  capax  prseter  hominem. 

Et  in  lioc  sensu  defendunt  rationem  illam  Pe- 

rerius  et  Ystella.    Sed  imprimis  interpretatio 

est  contra  expressa  verba  Magistri  et  Abulen- 

sis^  imo  etiamCyrilli,  utallegatumest.  Deinde 

videtur  impossibile  in  illa  actione  separare  de- 

ceptionem  a  nescientia,    quia   Eva  audierat 

serpentem  loquentem^   et  illi  respondit  tan- 

quam  personse  intelligentise  capaci  :  ergo  ne- 

cessario  debuit  putare  illum^  quem  audiebat^ 

et  ad  quem  loquebatur,  intelligentem  esse  : 

ergo  si  cogitabat,  illud  solum  esse  animal,  quod 

oculis  videbat  et  loquebatur,  non  babuit  tan- 

tumnescientiam^  sed  etiamjudiciumerroneum 

circa  proprietatem^  seu  capacitatem  serpentis. 

Respondere  videtur  Percrius,  illam  ignoran- 

tiam  Evse  (quam  ipse  puree  negationis  vocat) 
non  exchisisse  omnem  assensum_,  sed  firmum. 

Quia  non  credidit  (inquit)  firmo  assensu  ser- 
pentem  posse  naturaliter  loqui,  sed  dubio  tan- 
tum,  et  quasi  suspenso.  Quee  verba  satis  dubia^ 
et  (ut  ita  dicam)  suspensa  sunt,  quia  eorum 
auctor^  neque  negare  potuit  assensum^,  nec  af- 
firmare  ausus  est :  et  ideo  vocat  dubium,  et 
suspensum.  Verumtamen  si  dubium  esset^  quod 
vocant  negativum  tantum^  seu  per  suspensio- 
nem  Judicii  utriusque  partis^  nulhis  esset  as- 
sensus  neque  posset  esse  principium  practice 
operandi  et  loquendi.  Si  autem  fuit  proposi- 
tivum  judicium^  etiamsi  non  esset  firmum  sed 
formidolosum^  esset  veradeceptio. 

21.  Tmpugnantur  teriio  ex  Ruperto.  —  De- 
nique  illam  sententiam  merito  refellit  Ruper- 
tus,  hb.  3,  in  Gen.^  cap.  3,  dicens  :  Item  et 
illud  quceritur,  ^Urum  nescierit  mulier,  quod 
serpens  ceque  ut  ccetera  ani^ncmtia  irrationalis 
esset,  et  sua  facultate  loqui  non  posset.  Si  hoc 
nescivit  minorem  (  quod  aisurdtim  est )  intelli- 
gentiam  in  illo  lucido  Dei  ParacUso  liahuit , 
qnam  nunc  liahet  in  liac  ohscuritate  vitce  flence 
miseriis,  uhi  licet  caro,  quce  corrurnpitur  ag- 
gravet  animam,  scit  tamen  miUamprceter suam 
rationalem  esse  vitam.  Si  autem  ( quocl  verum 
est)  scivit,  serpentem  non  nisi  alieno  spiritu 
potuisse  loqui  profecto  in  eo  mirce  seductionis 
immensitas  est,  quod  quasi  omnipotentiam  sjn- 
ritus  ejus  mirata  est  mulier,  qui  per  rationole 
animal  liumana  formare  verha  potuisset.  Sen- 
tit  ergo  Rupertus  cognovisse  Evam  aliquem 


et  consequenter  cognovisse  eumdem  spiritum 
responsum  suum  potuisse  percipere,  et  ideo 
nihil  timuisse;,  nec  dubitasse  cum  eo  loqui. 

22.  Verior  responsio  ex  allato  Ruperto.  — 
Miliique  lieec  sententia  valde  probabilis  videtur . 
Nam  satis  credibile  est^  habuisse  Evam  noti- 
tiam  substantiarum  spiritualium,  id  est,  quod 
prseter  res  corporeas  creasset  Deus  spiritus  ra- 
tione  utentes,  et  liabentes  potestatem  ad  ha- 
benda  corpora:  Ergo  facile  cogitare  potuit, 
aliquem  spiritum  sibi  per  serpentem  loqui. 
Fortasse  tamen  non  discrevit  an  spiritus  bonus, 
vel  malus  esset^  quia  de  Angelorum  lapsu  re- 
velationem  nondum  habuerat^  quia  hoc  erat 
magis  occultum^  et  contingens,  minusque  ad 
perfectam  notitiam  creationis  Universi  neces- 
sarium.  Vel  certe_,  si  id  cognoverat,  tunc  de 
hoc  non  cogitavit,  nec  ex  prioribus  verbis,  et 
interrogatione  serpentis  statim  dijudicare  po- 
tuit  qualis  esset  spiritus,  qui  sibi  loqueretur. 

23.  Eamdem.  indicat  B.  Thomas.  — Atque 
hanc  sententiam  indicasse  videtur  D.  Thomas, 
4  p  ,,  qusest.  94^  art.  4^,  ad  2,  dicens  :  Quod 
mulier  putavit,  serpentem  accepisse  loquendi 
officium  non  per  naturam,  sed  ahqua  superna- 
turali  operatione.  Ubi  cum  dicit  supernaturali, 
non  est  rigorose  inteUigendum ,  sed  quatenus 
quidquid  in  ahquo  fitultra  virtutem  naturalem 
ejus-,  quodammodo  supernaturale  dici  potest. 
Bonaventura  etiam  in  2;,  d.  21,  art.  1,  queest.  2, 
ad  1 ,  favere  videtur ,  quatenus  ait,  miilierem, 
non  credidisse  eum,  qui  loquehatur  cum  serpente 
esse  adversarium  sedpotius  honum  consiliarium. 
Et  ideo  (inquit)  tam  occulta  erat  illa  tentatio, 
sicut  si  diabolus  loqueretur  ad  cor  interius.  In 
quo  supponit,  cognovisse  muherem  ahquem 
spiritum  locutum  esse  in  serpente.  Quod  au- 
tem  ait  credidisse  illum  fuisse  bonum  cousiha- 
rium,  vel  corrigendum  est,  vel  negative,  seu 
potentiahter  interpretandum,  scilicet,  non  ju- 
dicasse  ilhim  fuisse  malum,  sed  vel  abstraxisse, 
vel  simpliciter  processisse,  quasi  suppouendo 
potuisse  esse  bonum  consiliarium. 

2-i.  Instat  contra  lianc  responsionem  Pere- 
rius  primo.  —  Secundo.  —  Tertio.  —  Objicit 
vero  contrahanc  sententiam  Pererius.  Primo, 
quia  non  satis  consonat  narratiouiJNIoysis :  nam 
ihe  simpliciter  dicit,  serpentem  locutum  esse 
ad  mulierem.,  eique  mulierem  respondisse. 
Quod  historice,  et  plane  de  serpente  intehigi- 
tur,  ad  spiritum  autem  nonnisi  incommode, 
et  violenter  dctorquetur.  Secundo,  quia  si 
Eva  spiritum  per  serpentem  sibi  loqui  credi- 
disset,  magis  fuisset  perturbata,  et  dolum  sta- 


spiritum  per  serpentem  secum  fuisse  iocutum  :     tim  suspicata  esset,  videus  euim,  non  in  spe- 


CAP.  II.  QUOD  FUERIT  INITIUM 

cie  hominis  (sicut  Angeli  sibi^  et  marito  appa- 
rere  solebant)  sed  per  serpentem  seciim  loqui 
fraudem  aliquam  statimtimuisset.  Tertio,  quia 
Eva^  quando  reprehensa  est  a  Deo,  noninspiri- 
timi  sed  in  serpentem  culpam  conjecit^  et  Deus 
non  spiritui,  sed  serpenti  maledixit.  Sed  hsec 
cx  supradictis  facile  solvuntur.  Quia  etiamsi 
Moyses  loquatur  de  corporeo  serpente;,  sub  illo 
comprehendit  spiritum^,  qui  loquebatur,  sicut 
solet  loqui  Scriptura  de  Angehs  specie  sensibih 
apparentibus  et  loquentibus. 

25,  Ad  primum.  —  Ad  semndum.  —  Ad 
Urtium  quid.  —  Unde  ad  primum  dicimus^ 
quod  sicut  serpens,  qui  locutus  est,  non  crat 
solum  animal  sensibile,  sed  spiritus  per  iHum  : 
ita  etiam  serpens,  cui  respondit  mulier  eodem 
modo  intelligendus  est :  et  ita  ex  Httera  illa 
colhgi  non  posse^,  putasse  Evam  sokim  serpen- 
tem  seusibilem  esse^  qui  loquebatur^  sed  con- 
trarium  potius  indicari,  uam  relativum  cui, 
refert  eumdem^  qui  locutus  fuerat.  Ad  secun- 
dum  imprimis  ex  Scriptura  non  constat^  An- 
gelos  sanctos  ahquando  apparuisse  in  specie 
hominis  Evee  ante  peccatum.  Nam  Gen,  i, 
sokim  habentur  illa  verba  :  Benedixitque  illis 
Deus,  et  ait^  crescite,  etc.  Et  infra  :  Dixitque 
Deus :  Ecce  dedi  volis  omnem  lierlam,  etc.  Ex 
quibus  ad  summum  colhgi  potest^,  locutum 
esse  Deum  sub  forma  humana  sensibih  ad  pri- 
mos  homines  ante  peccatum.  Quamvis  etiam 
possiut  illa  verba  intelhgi  de  interna  inspira- 
tione  et  locutione^  per  quam  Adam^  et  Eva  il- 
lam  cognitionem  accepermit.  Et  cap.  2^  solum 
dicitur  de  Deo  :  Et  adduxit  eam  (id  est,  Evam) 
ad  Adam,  quod  non  est  necesse  inteUigi  fac- 
tum  apparente  Deo  in  forma  sensibih  :  et 
quidquid  de  hoc  sit^  de  ahis  certe  apparitioni- 
bus  Angelorum  factis  aut  soh  Evse^  aut  ihi  si- 
mul  cum  Adamo^  nuha  est  ibi  mentio,  Et 
deinde  quamvis  sub  forma  hominis  prius  ei 
apparuisset  ahquis  Angehis,  non  ideo  postea 
perturbata  fuisset  nam  potius  generaliter  sciet^ 
solere  Angelos  per  corpora  loqui,  dubitare  au- 
tem  posset,  an  omnes  loquantur  per  eadem 
corpora,  vel  per  diversa,  et  cur  ille,  qui  loque- 
batur  sub  aha  forma  veniret,  quam  prior.  In 
quo  nuhum  est  inconveniens,  sed  potius  ad 
providentiam  Dei  pertinere  potuit :  ut  Eva  fa- 
cihus  cognoscere  posset  dsemonis  deceptionem, 
et  ita  minus  excusabihs  redderetur,  Ad  ter- 
tium  idem,  quod  ad  primum^  respondendum 
est :  latius  dicetur  inferius,  exphcando,  verba^ 
quibus  Deus  serpentem  maledixit. 


PECCANDI  EV/E,  ET  QUEM,  ETC.  333 

CAPUT  II. 

QUOD  FUERIT  INITIUM  PECCANDI  EViE ,  ET  QUEM 
PROGRESSUM  IN  MULTIPLICANDIS  PECCATIS  HA- 
BUERIT. 

1.  Prima  sententia  Riq^erti.  —  Secunda 
sententia  indicata  ah  Augustino  et  Prospero. 
—  Initium  peccandi  dici  potcst,  vel  primum 
peccatum  ab  Eva  commissum,  vel  primum 
tempus,  in  quo  Eva  peccare  incepit.  Utrumque 
ergo  initium  exphcare  intendimus,  sed  ut  fa- 
cihus  declaremus  speciem  peccati  primi,  ac 
praecipui  ab  Eva  commissi,  inquirimus  prius 
temporis  initium,  in  quo  Eva  ab  innocentia 
cadere  coepit,  et  conscquenter  totum  progres- 
sum,  et  ordinem  peccatorum  ejus  exphcabi- 
mus.  Primum  ergo  Rupertus,  hb.  3,  in  Gen., 
cap.  1,  sentit,  ahquod  peccatum  Evse  totam 
serpentis  tentationem  antecessisse.  Putat  enim 
intra  Paradisum  non  fuisse  serpentes,  nec  aha 
bruta  animaha^  quia  contra  pulchritudinem, 
et  decentiam;,  seu  munditiem  iUius  loci  futu- 
rum  f  uisse  existimat ;  et  ita  locus  ihe  non  esset 
tantas  beatitudinis  existimandus,  quantffi  fuisse 
dsecribitur.  Ex  hoc  ergo  infert,  quod  mulier 
cor^pore  ( ut  ait )  et  oculis  vaga  dum  incontinen- 
ter  deambulat,  forte  prospectans  qualis  extra 
Paradisum  mundus  liaheretur,  et  dum  serpens 
dulcedini  terrce  proprius,  et  amhitiosius  inniti- 
tur,  locus  dialolo  datus  est,  et  occasio  porrecta, 
ut  Evam  tentaret.  Per  quaj  verba  satis  signifi- 
cat,  Evam  culpa  sua  et  inordinatis  actionibus 
tentationi  occasionem  praebuisse,  ac  proinde 
culpam  ahquam  priorem  tentatione  fuisse, 
Etenim  verba  iha,  mulier  corpore,  et  oculis 
vaga,  dum  incontinenter  deamhdat ,  manifeste 
indicant  inordinatam  actionem.  Ahqui  etiam 
dixerunt,  Evam,  prius  quam  a  diabolo,  tenta- 
retur,  peccasse  per  superbiam,  et  nimiam  con- 
fidentiam  sui ;  et  movebantur,  quia  Deus  non 
permitteret  tentari  innocentem,  nam  ipsa  ten- 
tatio  qua^dam  poena  est,  Quam  sententiam  in- 
dicare  videntur  Augustinus  II,  Gen.,  cap.  5, 
et  Prosperus,  hb,  2,  de  Vit,  contemp,,  c. 

2,  Ruperti  sententia  profligatur.  —  Prior 
vero  sententia  Ruperti  omni  caret  fundamento. 
Nam  imprimis,  quod  supponit  intra  Paradisum 
non  fuisse  animantia,  falsum  esse  patet  quia 
intra  Paradisum  eis  Adam  nomina  imposuit, 
ut  Geu.  2,  narratur,  ut  supra  exphcuimus. 
Deinde  tentatio  Evse  non  lege  a  situ  arboris 
scientiae  facta  est,  nam  in  progressu  tenta- 
tionis  vidit  mulier  ligmwi,  quod  esset  lonum 


334  LIB.  IV.  DE  AMISSIONE 

ad,  vescendum  etpulcJirum  ocidis,  etc^  Gen,  3, 
Lignum  aiitem  scientiee  boni^  et  mali  erat 
in  medio  Paradisi,  vel  prope  arborem  vitee, 
nt  ex  2,  Gen.,  colligitur  :  ergo  verisimile 
non  est  serpentem  fuisse  extra  Paradisum, 
quando  Evam  tentavit,  quia  distantia  a  me- 
dio  Paradisi  usque  ad  terminos  ejus  non  erat 
tam  parva,  ut  in  illa  posset  coUoquium  in- 
ter  serpentem  et  muliereni  misceri  :  erat 
enim  distantia  plurium  milliarium,  ut  in  su- 
perioribus  diximus.  Unde  non  est  etiam  cre- 
dibile  Evam  in  brevi  tempore  tam  longam 
deambulatiouem  fecisse.  Denique  iila  inordi- 
natio  qnam  Rupertus  Evse  tribuit,  nullum  ha- 
bet  fundamentum  in  Sfcriptura,  nec  rationem, 
cur  prsesumenda  sit,  Nam  si  tanta  erat  inordi- 
natio,  ut  esset  peccatum  mortale,  nulla  mate- 
ria,  nullumve  indicium  tam  gravis  culpa?.  ibi 
reperimus  :  si  autem  venialis  tantiim  culpa 
judicetur,  haec  in  illo  statu  ante  mortalem  ca- 
sum  inveniri  non  poterat,  ut  diximus.  Neque 
absque  temerario  judicio  illam  sine  ulla  pro- 
batione  prcesumere  possumus,  nam  sine  uUa 
veniaU  culpa  potuit  Eva  aHquando  sola,  et  se- 
parata  a  marito  in  Paradiso,  et  non  longe  ab 
arbore  scientiae  boni  et  maU  deambulare.  At- 
que  ita  serpens  ante  omne  peccatum  Evse,  oc- 
casionem  tentandi  iUam  arripere  potuit. 

3.  Altera  quoque  sententla  eximgnatur .  — 
AUera  vero  sententia  multo  magis  falsa  est, 
Primo  quia  sine  uUo  fvmdamento  judicat  su- 
perbise  peccatum  in  Eva  ante  omnem  tentatio- 
nem  externam,  Secundo,  quia  si  vera  esset  iUa 
sententia,  non  fuisset  dsemon  initium,  et  quasi 
prima  radix  lapsus  humanse  naturse,  cujus 
contrarium  ex  Scriptura  supra  ostendimus.  Et 
idem  supponunt  iidem  sancti  qui  differentiam 
constituunt  inter  Angehim  et  hominem,  quod 
iUe  ex  se,  et  nuUo  exterius  suggerente  lapsus 
est :  homo  vero  non  nisi  per  suggestionem  da;- 
monis;  et  ideo  omnes  theologi  conveniunt, 
Evam  ante  tentationem  nihil  peccasse,  ut  vi- 
dere  Ucet  in  D.  Thoma  2,  2,  q.  161,  art.  \,  et 
aUis  in  2,  d,  21,  Neque  est  verum  tentationem 
liabere  rationem  poense,  maxime  quando  sine 
perturbatione  animi  fieri  et  vinci  poterat :  fuit 
ergo  ad  probationem  virtutis  et  augmentum 
meriti,  ut  dixit  Augustinus,  Ub,  11,  in  Gen., 
cap.  -4,  Nec  in  cap,  5,  aliud  docet,  ut  infra  vi- 
debimus,  simulque  locum  Prosperi  exponemus, 

4.  Tertia  sententia  Pererii  qua>  inclicatur 
etiam  a  Cajetano.  —  Est  ergo  aUa  sententia  di- 
cens  Evam  peccasse  statim  post  iUam  interro- 
gationem  serpentis :  Cur  prwcepit  vobis  Deios, 
ut  non  comederetis  de  omni  ligno  Paradisi? 


STATUS  INNOCENTI^. 

Nam  statim  (ut  auctores  hujus  sententiai  inter- 
pretantur)  Eva  per  snperbiam  peccavit,  quia 
verbis  serpentis  iuducta  aegre  tuUt,  iUo  Dei 
prsecepto  esse  astrictam,  et  appetiit  potestatem 
Ubere  et  sine  taU  subjectione  vivendi.  Itaopi- 
natur  Pererius,  Ub.  6,  in  Gen.,  disp.  de  Peccat. ' 
Evae,  q.  1.  et  citat  Cajetauum  in  eumdem  lo- 
cum.  Verumtamen  Cajetanus  Ucet  probabiliter 
conjectet,  Moysem  non  retuUsse  omnia  verba 
serpentis,  sed  paucis  verbis  muUa  comprehen- 
disse,  quibus  (ut  ipse  late  discurrit)  persuadere 
vohiit,  praeceptum  ilUid  esse  nimis  grave,  et 
contrarium  Ubertati  et  commodis  liomiuum, 
non  tamen  dicit,  Evam  statim  fuisse  in  super- 
biam  elatam.  Id  tamen  insinuat,  explicando 
verba   Evse   respondentis   ad  serpentem,  ait 
enim  quod  diabolicum  xenemim  in  affectum 
mulieris   serpsit  per   dispUcentiavi  prcecepti. 
Fundamentum  hujus  sententise  est,  quia  Eva 
respondendo  serpenti  muUa  peccata  exterius 
commisit :  ergo  jam  peccaverat  interius  per 
peccatum  superbiae.  Consequentia  supponitur 
ex  doctrina  Augustiui  14,  de  Civitat.,  cap.  13, 
ex  iUo  Eccles.  10:  Initium  omnis  peccati  est 
superlia;  et  specialius  Tob.  4:  In  ipsa  initium 
S2mpsit  omnis  perditio.  Antecedens  autem  pro- 
batur.  Primum  ex  Chrysostomo,  homU.  16,  in 
Genes.  dicente:  Oportelat  initio  colloquium  il^ 
lius  non  ferre,  etc.  Quia  autem  nescio  quomodo 
allecta  colloquimn  serpentis  tulit,  per  quem  ut 
instrumentum pernicios  a  diaboli  verhasuscepit, 
co7igruum  erat  statim,  etc, utipsa  aversaretur, 
et  fugeret  illius  consuetucUnem ,  etc.    Verum 
quia  prce  magna  negUgentia  non  attendebat, 
non  solum  non  est  iUum  aversata,  sed  omtie 
onandatum  ilU  detexit,  et  margariiasporcis  ch- 
jecit.  In  quibus  verbis  negUgentiam  et  culpam 
Evse  tribuere  videtur  in  toto  Ulo  coUoquio,  et 
prsesertim  exaggerare  videtur  malum  detegen- 
di  divina  mysteria  sine  delectu,  et  coUoquendi 
cum  dsemone  cum  tanto  discrimine.  Unde  hoc 
est  primum  peccatum  quod  aUqui  in  iUa  res- 
ponsione  accusant/  scilicet,  quod  Eva  periculo 
deceptionis  ettransgressionisprsecepti  diviuise 
exposuit,  Quia  tenebatur  advertere  iUum  esse 
superiorem  aUquem  spiritum,  et  se  esse  insuf- 
ficientem  ad  rationem  ilU  reddeudam,  vel  ad 
disputandum  cum  illo,  ideoque  maritum  potius 
adire  debuisse,  eique  serpentis  interrogationem 
notam  facere,  ut  curam  ilUus  negotu  assume- 
ret,    Et  prseterea  aUi  in  verbis  Evee  triplex 
peccatum  inveniunt,  Primum  mendacii  in  ver- 
bo  iUo,  ne  tangeremus  illud.  Secundum  infide- 
litatis  in  verbo  iUo,  'iie  forte  moriamur.  Osten- 
dit  enim  se  dubitare  de  re  a  Deo  simpUciter 


CAP.  II.  QUOD  FUERIT  INITIUM 
revelata.  Tertium  esse  potest  aliud  mendacium, 
quod  ex  eisdem  verbis  colligi  videtur,  quia 
Deus  non  dixerat^  si  comedetis^  forte  morieris^ 
sedj  In  quocumque  tlie  comederis ,  viorte  inorie- 
ris.  Ubi  non  solum  non  addidit  particulam 
fortc,  sed  potius  addendo,  in  qiwcumque  clie, 
ostendit  comminationem  esse  absolutam  et  in- 
fallibiliter  exequendam. 

5.  ]?rima  a&sertio  D .  Tliomw  et  theologorum. 
— Prolatur  primo.  —  Nihilominus  respondeo^ 
Evam  nec  ante,  quam  serpenti  responderet, 
nec  in  verbis  per  qua3  serpenti  respondit,  ali- 
quid  peccasse.  Hsec  est  aperta  sententia  divi 
Thomse^  in  d.  qutest.  165,  art.  2,  et  aliorum 
theologorum,  in  2,  d.  22,  nam  docent  primum 
peccatum  superbise  in  Eva  fuisse  appetitum 
simihtudinis  ad  Deum,  quem  appetitum  non 
concepit,  donec  serpens  rephcavit,  et  dixit, 
Nequaquam  moriemini,  secl  eritis  sicut  dii, 
etc.  Ergo  antequam  serpens  illa  verba  profer- 
ret,  non  prtecessit  aHud  superbiee  peccatum, 
ergo  antea  nulkim  peccatum  Eva  commiserat. 
Consequentia  liajc  nititur  in  illo  principio  su- 
pra  ex  Augustino  posito,  initium  peccandi  in 
JEva  fuisse  supeo^Mam.  Alteraillatio  cum  ante- 
cedente  probatur,  quia  Eva  non  est  in  super- 
biam  elata  a  se  (ut  ita  dicam),  sed  excitata  per 
suggestionem  extrinsecam  dsemonis,  sed  ante 
illa  verba  nullum  habuit  motivum  extrinse- 
cum  superbiffi,  ut  ex  prioribus  verbis  serpentis 
manifestum  est.  Nam  esto  concedamus,  ser- 
pentem  non  dixisse  illa  sola  prsecise  verba, 
quse  Moyses  refert,  nihilominus  non  possumus 
nos  pro  hbito  confmgere  alia  verba,  quffi  in 
iUisnon  insinuentur,  vel  virtute  contineantur. 
In  serpentis  autem  interrogatione  nulhim  est 
verbum  formale  aut  virtuale  ad  superbiam 
excitans,  sed  ad  summum  tacite  indicans,  vel 
preecepti  onus,  vel  pericidosam  curiositatem 
inquirendi  rationem  ejus.  Imo  in  hoc  etiam 
calliditas  serpentis  ostensa  est  quod  non  statim 
aperte  transgressionem  aut  elationem  persua- 
sit,  sed  remote  interrogando  aggressus  est,  ut 
occasionem  haberet  proponendi  postea  falsam 
rationem  preecepti,  qu£e  ad  superbiam  excita- 
ret. 

6.  Prohatur  secimch  ostendenclo  verla  Cliry- 
sostomi  in  n.  A^,  procedere  mystice,  non  littera- 
titer.  —  Deinde  probatur  assertio,  quia  ex  res- 
ponsione  Evse,  vel  ahquo  verbo  ejus  nuUum 
peccatum  cum  fundamento  colhgi  potest.  Nam 
imprimis,  quod  Ghrysostomus  neghgentise, 
audaeise,  aut  imprudentiEe  illam  arguere  vide- 
tur,  magis  mystice  et  ad  mores,  quam  secun- 
dum  rigorem  et  proprietatem  inteiiigendum 


PECCANDI  EV.«,  ET  QUEM,  ETC.  335 

videtur.  Vel  etiam  negative  (ut  sic  clicam)  et 
non  privative  accipi  debet.  Facile  namque 
concedcmus,  Evam  non  fuisse  usam  optimo 
consilio,  nec  summa  prudentia,  quasi  dispu- 
tando  cum  serpente :  quia  multo  melias  fuisset 
illius  consortium  fugere,  et  cum  merito  rem 
totam  communicare.  Verumtamen,  Iioc  me- 
dium  licet  consultius  fuisset,  non  fuitabsolute 
ex  praicepto  necessarium :  nulla  enim  sufficiens 
ratio  talis  prsecepti  apparet.  Neque  etiam  po- 
test  Eva  accusari  eo  quod  detexerit  supernatu- 
rale  mysterium:  tum  quia  non  erat  illi  sub 
secreto  datimi;  tum  etiam  quia  spiritus,  c[ui 
per  serpentem  ei  loquebatur,  jam  se  ostende- 
rat  illius  mysterii  conscium,  et  Eva  potius  ver- 
ba  illius  correxit,  vel  ambiguitatem  declaravit. 
Nam  serpens  non  dixit,  ut  non  comederetis  de 
tali  liguo,  scilicet,  scientia^ :  sed  ut  non  come- 
deretis  de  omni  ligno  Paradisi,  quod  verbum 
ambiguum  erat,  nam  significare  poterat,  man- 
datum  illis  fuisse,  ut  de  nullo  ligno  comede- 
rent.  Et  in  priori  sensu  verba  eraut  falsa:  in 
secundo  autem  confusa  et  incerta,  et  ita  sim- 
pliciter  erant  ambigua  et  captiosa :  et  ideo  Eva 
responsione  sua  veritatem  declaravit,  et  con- 
fessa  est,  tum  divinum  beneficium  agnoscendo, 
dicens,  dc  fructu  lignorum,  qicce  sunt  in  Para- 
dlso  vescimur :  tum  determinatam  exceptionem 
per  preeceptum  factam  explicando,  de  ligno, 
inquit,  quod  est  in  medio  Paradisi.  In  hoc 
ergo  non  videtur  reprehensione  digna,  nec 
dici  potest  projecisse  margaritas  ante  porcos, 
vel  quia  nondum  cognoscebat  illum  esse  spi- 
ritum  malum,  sed  simpliciter  spiritum  intelli- 
gentem  et  capacem  illius  declarationis,  vel 
quia  non  s emper  est  malum,  tentanti  dsemoni 
respondere,  veritatem  illi  objiciendo,  quam 
ignorare  se  simulat,  sicut  Ghristum  Dominum 
fecisse  scimus. 

7.  Prolatur  ultetius  respondendo  ad  fanda- 
mentum  Cajetani,  in  num.  4.  —  Confrmatur 
responsio  ex  G-regorio.- — Nec  etiam  video,  quo- 
modo  ex  verbis  illis,  aut  ex  illa  exaggeratione, 
ne  comederemus,  et  ne  tangeremus  illud,  colligat 
recte  Cajetanus,  Evam  jam  concepisse  displi- 
centiam  praecepti,  vel,  ut  alii  volunt,  accidiam 
spiritualem,  seu  tsedium  de  prohibitione  ^bi 
facta.  Nihil  enim  horum  in  verbis  illis  signifi- 
cari  video,  nam  priora  verba,  ut  dixi,  potius 
ostendunt  tam  beneficii,  quam  preecepti  me- 
moriam  :  posteriora  vero,  scilicet  illius  exag- 
gerationis,  ne  tangeremus,  ut  jam  supra  dixi, 
non  continent  falsitatem,  tum  quia  fieri  potuit, 
ut  etiam  verbum  illud  fuerit  a  Deo  in  prsecepto 
expressum,  vel  quod  Adam  illo  modo  prsecep- 


336  LIB.  IV.  DE  AMISSIONE 

tum  promiilgaverit  Evte,  qiiamvis  a  Moyse  in 
preecepti  enarratione  illud  verbum  fuerit  omis- 
sum ;  tum  etiam  quia  ciim  dicitur^  ne  tange- 
remus,  intelligendum  est  de  tactu  ad  esum  or- 
dinato^  et  ita  simpliciter  continetur  in  prohi- 
bitione  comedendi^  et  sine  ullo  mendacio  potuit 
ab  Eva  explicite  declarari.  Neque  in  lioc  osten- 
dit  displicentiam  prsecepti,  sed  potius  sestima- 
tionem,  et  rigorem  circa  modum,  quo  erat 
perfecte  observandum.  Confirmatur  et  decla- 
ratur  liaec  responsio  ex  D.  Gregorio,  lib.  35^ 
Mor.  10,  alias  13,  ubi  boc  praeceptum  his  ver- 
bis  refert :  Sednotanclum,  quod  illi  dicitur,  ex 
onmi  ligno  Paradisi  comedile,  de  ligno  autem 
loni  et  mali  ne  tetigeritis,  ubi  preeceptum  ip- 
sum  refert  per  verbum  non  tangendi :  ergo  in- 
tellexit,  illud  esse  comprehensum  sub  verbo 
non  comedendi. 

8.  Item  respondendo  ad  id  guod  de  tripUci 
Evce  peccato  asserehatur  in  fine  mm.  A.  — 
Penique  particula  foo^te^  addita  ab  Eva  dicente, 
ne  forte  moriamini,  non  continet  mendacium, 
nec  mentis  dubitationem  circa  rem  a  Deo  dic- 
tam  indicat.  Primum,  quia,  ut  in  superioribus 
diximus,  interdum  ita  loquimur,  non  propter 
dubitationem,  sed  propter  contingeutiam  effec- 
tus  per  se  spectati  seu  ad  ejus  pericuhmi  indi- 
candum.  Itarespondit  Bonaventura,  in2,  d.  22, 
art.  4,  qusest.  1,  ad  argumentum.  Ubi  etiam 
addit,  potuisse  Evam  sine  peccato  dubitare  non 
de  veritate  Dei,  sed  de  sensu  verborum  ejus, 
an,  sciUcet,  inteUigenda  essent  de  morte  cor- 
porah,  vel  spirituah,  aut  an  esset  poena  simph- 
citer  statuta,  et  infahibihter  exequenda,  vel 
tantum  quam  Deus  comminatus  esset  remissi- 
bihter ;  et  idem  in  virtute  respondet  D.  Tho- 
mas,  in  2,  d.  22,  qusest.  1,  art.  1,  ad  1.  Unde 
addere  possumus,  potuisse  Evam  dubitare,  an 
verba  illa  :  in  qtiacitmque  die  comederitis , 
morte  moriemini  dicta  f uerint  tanquam  commi- 
natoria  poenee,  vel  solum  tanquam  significan- 
tia  effectum  ex  manducatione  ihius  cibi  conse- 
quendum,  quahs  esse  posset  mors,  si  fructus 
ihius  arboris  ex  natura  sua  esset  nocivus,  et 
humano  corpori  contrarius.  Quia  ergo  serpens, 
interrogaverat  Evam  ratione  prsecepti,  dicens, 
cur  prcecepit,  etc,  videtur  iha  in  verbis  suis 
pro  ratione  reddidisse  periculum  mortis,  quod 
ex  tah  cibo  imminebat,  quia  vero  non  erat 
certa,  an  esset  hsec  ratio  prsecepti,  addidit  par- 
ticulam  foo^te,  tum  ut  suam  dubitatiouem  os- 
tenderet  uon  de  veritate,  sed  de  sensu  verbo- 
rum  Dei,  et  de  ratione  proecepti :  tum  etiam 
ne  falsum  diceret,  sed  suam  ignorantiam,  seu 
nescientiam  ostenderet,  quse  ihi  statui  non 


STATUS  INNOCENTI^.. 

repugnabat.  Et  ita  facile  cxcusatur  ahcrius 
mendacii,  quod  ihi  objiciebatur.  Nam  j:)arti- 
cula  in  quocumque  die,  dictam  sensuum  ambi- 
guitatem  non  exchidit. 

9.  Secundaassertio,  qucB  ex  dictis  eruitur. — 
Prolatur  auctoritate  Augustini,  B.  Thomre  et 
aliorum.  —  Ex  quibus  tandem  conchidimu.s, 
peccatum  Evse  incepisse  statim  ac  verba  iha 
serpentis  audivit;  necjuaquam  moriemini,  sed 
eritis  sicut  dii,  etc.  Heec  est  sententia  D.  Au- 
gustini,  hb.  11,  Gen.  ad  htt.,  cap.  30,etlib.  65, 
Quaest.  ad  Orosium,  qusest.  4,  quam  sequitur 
D.  Thomas,  2,  2,  quaest.  163,  art.  1  et  2,  et 
ahi  theologi  in  2,  d.  22,  et  Pererius,  hb.  6,  in 
Gen.  in  expositione  verborum  serpentis  et 
muheris,  et  in  disput.  de  Peccato  Evae.  Et  pro- 
batur,  quia  post  iha  verba  serpentis,  nequa- 
quam.,  etc,  statim  additur  :  Vidit  igitur  mulier 
ciuod  lonum  esset  ligimm,  etc  Sedperhsec  verba 
indicanturpeccataexterioraEvse :  ergosignum 
est  interius  peccasse  statim  ac  serpens  secundo 
locutus  est.  Consequentia  probatur  :  tum  quia 
inordinatio  in  motu  corporis  inordinatiouem 
interiorem  supponit,  nam  ab  iha  procedit  : 
tum  etiam,  quia  in  iho  statu  erat  hoc  pecuhari 
ratione  necessarium,  quia  in  eo  ita  erant  or- 
dinata  omnia  per  originalem  justitiam,  ut  non 
possit  in  inferioribus  partibus  esse  defectus, 
nisi  in  superioribus  prsecederet,  et  ideo  non 
potuit  in  corpore  sanctitas  amitti,  nisi  violata 
prius  animae  sanctitate,  ut  in  simhi  dixit  Au- 
gustinus,  hb.  1,  de  Civitat.,  cap.  8.  Antece- 
dens  vero  probatur  ex  ipsis  verbis  Genesis 
nam  postquam  muher  promissionem  serpentis 
audivit,  statim  curiose  aspexit  hgnum  scien- 
tise,  et  viclit,  quod  esset  honum  ad  tescendum. 
lu  quibus  verbis  satis  significatur  inordinate, 
et  non  simphci,  ac  puro  animo  aspexisse.  Nam 
prius  (ut  per  se  credibile  est)  jam  seepius  11- 
gnum  illud  aspexerat,  et  tamen  non  viderat, 
quod  bonum  esset  ad  vescendum  :  ahter  ergo 
tuuc  aspexit. 

10.  Item  ostendltur  ex  aliis. — Unde  Albinus, 
qusest.  66,  in  Genes.,  interrogat,  cur  onulier 
co7isideravit  lignum  post  serpentis  persuasio- 
nem  ?  Et  respondet  :  Ut  explicaret,  si  quid  in 
eo  mortiferum  esset,  dum  autem  niliil  in  eo  tale 
reperiret ,  confidentius  gustavit  ex  eo.  Ideo  au- 
tem  intentionem  id  explorandi  habuit,  quia 
jam  appetere  inceperat  esum  ejus  ,  a  quo 
propter  mortis  timorem  retardabatur  :  ergo 
modus  ille  aspiciendi  inordinatum  animum 
supponebat.  Unde  Rupertus,  hb.  3,  in  Genes., 
cap.  9.  Revera  (m.(]m\)  nondumeo  modo  viderat, 
quia  cum  ea  prcesimiptione ,  qua  nunc  intuita 


CAP.  II.  QUOD  FUERIT  INITIIjM 

est,  nondum  consideraverat.  Et  infra  :  Vidit 
igitur,  id  est,  consideravit,  diligenter  intuita 
est,  curiosius  attendit ,  et  judex  eorum  ,  quce 
audierat,  ipsa  esse  voluit.  Confirmat  hoc  Ber- 
nardus,  tract.  de  Gradib.  humilit.,  gradu,  \, 
§  2.  Quid  tuam  (inquit  ad  Evam)  mortem  tam 
intente  tueris  ?  quid  illo  tam  crebro  vagantia 
luminajacis  :  qiiid  spectare  libet,  quod  mandu- 
care  non  licet  ?  Et  infra  :  Bt  si  culpa  non  est, 
culpce  tamen  occasio  esi  et  indicium  commissa', 
et  causa  est  committencke.  Quamvis  ergo  ille 
aspectus  oculorum  pro  se  malus  non  appareat, 
et  ex  levitate,  curiositate^  aut  sensibili  vohipta- 
te  factus,  levis  culpa  esse  possit,  tamen  in  ea 
nec  fuit  sine  culpa,  ut  verba  ipsa  indicant,  ut 
cum  Patribus  ponderavimus,  et  effectus  mons- 
travit,  nec  potuit  esse  in  eo  statu  ex  veniah 
culpa,  aut  prseveniente  motu  indehberato  : 
ergo  fuit  ex  ahquo  pravo  appetitu  jam  con- 
cepto.  Unde  Gregorius  21,  Morah,  cap.  2,  ait : 
Fva  prius  incaute  conspexit  lignim ,  quam 
ipsum  contingeret :  ideo  autem  incaute  aspexit, 
quia  mens  ejus  jam  interius  corrupta  fuerat. 
Et  inde  etiam  provenit  ut  idem  hgnum,  pul- 
chrum  ocuhs,  aspectuque  delectabile,  muho 
ahter  quam  antea,  ei  visum  fuerit :  nam  quse 
non  rectis  oculis  aspiciuntur ,  vehementius 
movent,  et  juxta  affectum  videntis  pulchriora 
apparent.  Unde  Gaudentius,  in  tract.  io,  qui 
est  de  Machabseis;,  ita  exponit  iUa  verba,  Fruc- 
tus  ille  ita  visus  est  speciosus,  ac  dulcis,  ut  con- 
cupiscentiam  prcsstaret  oculis,  et  gulce  concilia- 
ret  illeceJjram.  Jam  ergo  interius  peccaverat 
Eva,  quando  iUo  modo  arborem  aspexit :  ergo 
signum  est,  lapsum  ejus  incepisse  statim,  ac 
serpentis  promissionem  audivit. 

11 .  Quodnam  fuerit  illud  primum  JEvce  pecca- 
tum.  —  Peccasse  Evam  per  infidelitatem  sua- 
detur  ex  Scriptura.  —  Item  per  superhiam  af- 
firmant  Augustinus  et  D.  Thomas.  —  Jam 
vero  exphcandum  sequitur  quodnam  illud  pri- 
mum  peccatum  EvEe  fuerit.  Duo  enim  ibi  in- 
tervenire  potuerunt,  scilicet,  infidehtatis,  et 
superbisR;,  et  utrumque  videtur  in  Eva  prseces- 
sisse.  Nam  imprimis  de  Eva  dicit,  Apost.  1,  ad 
Tim.  2,  Mulier  sechicta  in  prcevaricatione  fuit, 
cum  tamen  de  Adam  dicat,  non  fuisse  seduc- 
tum.  Iha  autem  seductio  Evae  in  rebus  ad  fidem 
pertinentibus  fuisse  videtur,  nimirum  in  hoc, 
quod  serpenti  dicenti ,  nequaquam  moriemini, 
phis  credidit,  quam  Deo  dicenti,  morte  morie- 
mini :  ergo  per  hanc  deceptionem  et  infideh- 
tatem  incidit.  Item  credidit  promissioni  ser- 
pentis ,  eritis  sicut  clii ,  quse  errorem  in  fide 
continebat.  Denique  credidit,  Deum  prohi- 
III. 


PECCANDI  EV/E,  ET  QUEM,  ETC.  337 

buisse  esum  ligni,  quasi  ex  invidia,  ne  fierent 
sicut  dii ,  scientes  bonum  et  mahim  ,  quod  e- 
tiam  errorem  intolerabilem  continet.  De  pec- 
cato  vero  superbise  id  affirmat  Augustinus  in 
locis  superius  citatis,  et  praisertim  hb.  11, 
Genes.  ad  litt. ,  cap.  30,  quem  D.  Thomas  se- 
quitur,  et  videtur  communiori  sententia  theo- 
logorum  receptum.  Et  maxime  probari  solet 
ex  sententia  Sapientis  Ecclesiast.  20,  et  Tobiae 
cap.  4,  dicentium,  initium  peccandi  fuisse  su- 
perbiam.  Denique  ex  fide,  quam  Eva  serpentis 
promissioni,  et  verbis  dedit,  satis  probabiliter 
colligitur,  Evam  appetiisse  excellentiam  a  ser- 
pente  promissam  inordinato  modo,  et  ultra 
suse  naturse  proportionem,  quod  ad  superbiam 
pertinet. 

12.  Arguitur  ex  duolus  illis  peccatis  infide- 
titatem  prcecessisse.  —  Inter  lisec  autem  duo 
peccata  dubitari  potest,  quodnam  illorum  prius 
fuerit.  Nam  quod  praecesserit  infidelitas  pro- 
bari  potest,  quia  prius  Eva  credidit  vera  esse 
verba  serpentis,  quam  excellentiam  scientiae 
et  similitudinis  ad  Deum  inordinate  appeteret, 
sed  infidelitas  consummata  est  in  illa  creduli- 
tate,  superbia  vero  in  hoc  appetitu :  ergo  prse- 
cessit  infidelitas  superbiam,  Major  probatur, 
primum  ex  Augustino  14,  de  Civit.,  cap.  17, 
ubi  de  primis  hominibus  ait :  Hoc  itaque  co- 
gnoverunt ,  quod  felicius  ignorarent  si  Beo 
credentes,  et  obedientes  non  committerent ,  quod 
eos  cogeret,  experiri  infdelitas,  et  inobedientia, 
cquid  nocerent :  ubi  infidelitatem  ponit  tanquam 
radicem,  et  initium  totius  lapsus  primorum 
hominum.  Deinde  ratione,  quia  judicium  in- 
tellectus  prsecedit  actum  appetendi,  nam  est 
causa  illius,  et  in  hoc  particulari  facto  non 
appetisset  Eva  similitudinem  Dei,  nisi  credi- 
disset  serpenti  dicenti,  sibi  esse  possibilem, 
quia  sola  apprehensio  sine  judicio  non  sufficit 
ad  inducendum  afi^ectum.  Et  quamvis  fortasse 
posset  aliquis  simplici  affectu  ferri  ad  impos- 
sibile,  et  a  fortiori  ad  bonum  apprehensum 
nondum  judicatum  possibile  :  nihilominus  ef- 
ficaci  affectu,  nemo  potest  appetere,  nisi  quod 
judicat  sibi  esse  possibile.  At  vero  appetitus 
Evse  fuit  efficax,  cujus  signum  est,  quia  ex  vi 
illius  statim  applicavit  media,  aspiciendo  at- 
tente  pulchritudinem  cibi,  et  applicando  ma- 
num  ad  tohendum  illum  de  arbore,  et  come- 
dendum  :  ergo  talis  appetitus  ex  prsecedenti 
deceptione,  et  errore  processit. 

13.  01)jectio7ii  occurritur.  —  Dices,  non  po- 
tuisse  foeminam  decipi  antequam  pcccaret,  quia 
in  statu  innocentiiDe  nuUa  poterat  esse  decep- 
tio,  ut  supra  dictum  est.  Respondetur  decep, 

22 


338 


LIB.  IV.  DE  AMISSIONE  STATUS  INNOCENTI^. 


tionem  intellectus  non  potuissepraecedere  omne 
peccatum  voluntatis,  quod  supra  dictum  est, 
potuisse  autem  prsecedere  speciale  peccatum 
superbio3;,  ut  argumentum  probare  videtur. 
Quia  illamet  deceptio  voluntaria  fuit^  per  vo- 
luntatem,  scilicet,  credendi  serpenti,  quce  vo- 
luntas  ex  objecto  non  fuit  actus  superbiee^,  sed 
haeresis^  quatenus  in  vobmtate  esse  potest^  seu 
impise  affectionis  ad  res  fidei  contrarias,  vel 
temeraria  deliberatio  contra  studiositatem. 
Unde  ante  lianc  voluntatem  credendi  non  prse- 
cessit  alia  deceptio^  sed  inconsideratiO;,  et  le- 
vitas,  ac  negligentia  circa  examen  rei  cre- 
dendse.  Hoc  ergo  peccatum  ante  supei-biam 
prsecessisse  videtur.  Et  lianc  sententiam  secuti 
sunt  Lutherus  et  Galvinus,,  ut  Bellarminus  re- 
fert^  dicto  libro  3^  de  Amissione  gratia,  c.  4. 
44.  Verior  sententia  prcecessisse  suiierliam. 
—  Nihilominus  contrariam  sententiam^  nimi- 
rum  primum  peccatum  Eva3  fuisse  superbiam^ 
docet  expresse  Augustinus^  dicto  cap.  30^,  di- 
cens :  Quando  Ms  verUs  crederet  mulier  a  lona, 
atque  utilire se  ftiisseprohiditos,  nisijaminesset 
menti  amor  ille  proprice  j^otestatis,  et  qucedam 
de  se  superha  prcesumptio,  quce  per  ilJam  sen- 
tentiam  fuerat  conmnzenda  et  Jmmilianda?  Et 
hanc  sententiam  sequiturMagister  in  2;,  d.  22, 
ubi  doctores  communiter  eam  approbant,  et 
D.  Tliomas  2,  2,  cpisest.  163,  art.  \,  prsesertim 
ad  ^,  ubi  post  relata  verba  Augustini,  subdit, 
quod  non  est  sic  intelligendum,  quasi  superbia 
prsecesserit  suasionem  serpentis,  sed  quia  sta- 
tim  post  suasionem  serpentis,  invasit  mentem 
ejus  elatio,  ex  qua  consecutum  est,  ut  crede- 
ret  esse  verum^  quod  serpens  dicebat.  Quse  ex- 
positio  adliibenda  etiam  est  ad  verba  ejusdem 
Augustini,  lib.  11,  Genes.  ad  litt.,  cap.  5.  sci- 
licet :  Nec  arhitrandum,  est,  quod  esset  hominem 
dejectimis  iste  tentator ,  nisi  pra^cessisset  in 
animahominis  qucedam  elatio  comprimenda,  etc. 
Nam  videtur  iu  his  verbis  supponere  Augus- 
tinus  elationem  non  fuisse  ex  tentatioue  dse- 
monis,  quod  falsum  est :  nam  supra  probavi, 
primum  peccatum  Evffi  quodcumque  illud  fue- 
rit,  ex  suggestione  dsemonis  fuisse.  Loquitur 
ergo  Augustinus  de  dejectione  hominis  quoad 
peccatum  comedendi  de  ligno  vetito,  signifi- 
cans.  non  potuisse,  nisi  inchoando  a  superbia, 
ad  illud  perveniri.  Et  iu  eadem  sententia  est 
Prosper,  hb.  2,  de  Vita  contempl.,  cap.  19, 
qui  eodem  modo  exponendus  est,  et  ex  his, 
quse  infra  de  Adamo  dicemus,  hgec  pars  magis 
confirmabitur,  et  auctoritate  illam  late  probat 
Bellarminus,  dict.  cap.  4. 
43.  ProlatD.  Thomas  prcedictam  sententiam.. 


— Ejus  tamen  ratio  non  satis  urget. — Ratione 
confirmat  eam  divus  Thomas,  quia  non  potuit 
Eva  primo  peccare  ex  affectu  aHcujus  objecti 
sensibilis,  in  quod  concupiscentia  solet  inor- 
dinate  tendere,  quia  hsec  inordinatio  non  ha^ 
bebat  locum  in  statu  innocentiee :  ergo  primiim 
Evae  peccatum  fuit  ex  appetitu  alicujus  spiri- 
tualis  boni  supra  siiam  mensuram,  quod  ad 
superbiam  pertinet.  Hfec  autem  ratio  non  vi- 
detur  omnino  cogere  :  tum  quia  in  statu  inno- 
centiae  possent  peccare  homines  primo,  ac  im- 
mediate  circa  bona  sensibilia,  non  prseventi, 
aut  preemoti  a  concupiscentia  sensibiH ,  sed 
tantum  ex  sua  mera  voluntate,  amando  illa 
bona  contra  regulam  rationis :  tum  etiam,  quia 
potuit  Eva  peccare  circa  spiritualem  actum, 
qualis  est  actus  credendi,  in  quo  non  fuisset 
appetitus  excellentice,  vel  superbise.  Unde  non 
recte  etiam  sequitur,  si  Eva  peccavit  primo 
circa  objectum  spirituale,  contempto  divinse 
regulse  ordine  :  peccasse  primo  per  superbiam, 
quia  potuit  peccare,  facile  credendo  serpenti, 
non  per  sirperbiam,  sed  per  negligentiam,  nec 
per  formalem  contemptum  Dei,  qui  ad  super- 
biam  spectat,  sed  per  contemptum  materialem, 
et  inconsiderationem  divinse  regulse. 

16.  Pie  exponitur  prolatio  D.  Thomce.  — 
Igitur  cum  D.  Thomas  in  sua  ratione  utitur 
illo  verbo  nonpotuit,  non  estcum  tanto  rigore 
accipiendum,  ut  absolutam  impotentiam  si- 
gnificet,  sed  moralem  impossibilitatem  :  sic 
enim  in  eo  statu,  et  cum  tanta  rectitudine  ani- 
mi  et  potentiarum,  vix  fieri  poterat,  ut  contra 
divinum  prseceptum,  propter  solam  sensibilem 
delectationem,  voluntas  nulla  prgevia  concu- 
piscentia  mota,  libere  determinaretur. 

17.  Quce  utciimque  etiam  talet  ad  suadendum 
superhiam  prceivisse  ante  infidelitatem . — Atque 
in  hoc  sensu  conjectura  est  satis  probabilis, 
quae  cum  eadem  efficacitate  procedit,  super- 
biam  ad  infidelitatem  comparando.  Primo  qui- 
dem,  quia  nullum  motivum  ibi  prcecesserat, 
quod  intellectum  Evae  fide,  et  doctrina  illumi- 
natum  posset  movere  ad  credendum  serpenti 
plus,  quam  Deo,  nisi  aliqua  pertm-batio  in 
animo  ejns  prajcessisset,  seu  aflectus,  qui  in- 
tellectui  tenebras  immitteret.Hic  autem  aflec- 
tus,  cum  non  fuerit  de  re  materiah  et  sensibili, 
non  uisi  appetitus  excellentise  esse  potuit  : 
prsecessit  ergo  hic  appetitus  infidelitatem. 
Quam  rationem  insinuavit  Augustinus  1-4,  de 
Givitat.,  cap.  13,  dicens  :  Ad  malum  opus  non 
perveniretur,  nisi  prcecessissct  mala  voluMas. 
Porro  malce  coluniatis  initium,  quod  esse  po- 
tuit,  nisi  sicperUa?  Et  infra :  /Si  toluntas  m 


CAP.  II.  QUOD  FUERIT  INITIUM 

amore  s^iperioris  imimitabilis  honi,  a  quo  illus- 
trabatur,  stabilis  permaneret,  non  inde  ad  sibi 
flacendum  averteretur  et  in  lioc  intenebresceret, 
ut  illa  verum  crederet,  dixisse  serpentem.  Et 
declaratiir  amplius  liffic  ratio,  quia  liaBresis  du- 
pliciter  in  aliquo  invenitur,  scilicet,  vel  tan- 
quam  in  auctore,  vel  tanquam  in  discipulo, 
seu  persuaso  ab  alio.  Et  priori  modo  non  ori- 
tur^  nisi  vel  ex  superbia^  vel  ex  nimio  affectu 
ad  res  terrenas  et  sensibiles^  ut  sentit  Augus- 
tinus,  lib.  de  Pastorib.^  cap.  8;,  et  lib.  de  Utilit. 
credendi;,  in  principio.  At  vero  qui  ab  alio 
trahitur  in  hseresini;,  vel  in  superbia^  et  affectu 
temporalium  ilhim  imitatur^  vel  ignoranter, ' 
et  ex  quadam  simphcitate  decipitur.  Eva  au- 
tem  infidehs  fuit  isto  secundo  modo  tanquam 
ab  aho  decepta,  uon  possumus  autem  dicere 
ex  simphcitate  et  ignorantia  fuisse  deceptam : 
tum  quia  serpens  nuha  ratione  sophistica  ad 
iham  persuadendam,  sed  simplici  attesiatione 
usus  est :  Nequaquam  moriemini ,  etc,  tum 
etiam,  quia  Eva  erat  sufficienter  in  fide  in- 
structaj  et  alioqiu  nulla  ratio  boni  per  se  ap- 
parebat  in  credendo  serpenti^  nisi  ex  affectu 
ad  ahud  bonum  ahqua  ratio  utilitatis,  vel 
commoditatis  redundaret  :  ergo  necessario 
debuit  preecedere  afiectus  aliquis^,  ex  quo  vo- 
luntas  iha  credendi  serpenti ,  originem  du- 
ceret  ;  cum  ergo  ihe  affectus  non  fuerit  ad 
ahas  res  terrenas^  profecto  esse  non  potuit  nisi 
superbia. 

18.  Ad  Augustinim  allatum  nim.  12.  — 
Exflicatur  peccatum  superbice  Evce  ut  satisfiat 
rationi  eodem  nim.  12  allatce.  —  Neque  contra 
hoc  obstat  ratio  superius  facta^  negamus  e- 
nim^  judicium  ahquod  erroneum  praecessisse 
in  Eva  ante  inordinatum  appetitum  excehen- 
tise.  Et  ad  Augustinum  respondemus  in  eo  loco 
per  inobedientiam  intelligere  peccatum  man- 
ducandi  de  ligno  vetito^,  ut  est  per  se  notum, 
etiam  ex  communi  usu  loquendi  de  illo  pecca- 
to  :  et  illam  inobedientiam  dicit  ex  infidelitate 
processisse.  Et  ita  exponit  Augustinum  D. 
Thomas  1.  2,  qusestion.  89^  art.  3^  ad  2,  non 
declarat  autem  eo  loco  Augustinus  quomodo 
Eva  fuerit  ad  infidelitatem  inducta,  quia  jam 
cap.  13,  dixerat  ex  superbia  inductam  fuisse. 
Ut  autem  ad  rationem  respoudeamus,  prius 
objectum  illius  superbise  explicare  necesse  est. 
Quod  optime  tractat  divus  Thomas,  dict.  qutes- 
tion.  163-,  art.  2,  et  in  summa  dicit^,  fuisse  si- 
militudinem  Dei  non  secundum  sequalitatem^ 
sed  secundum  quamdam  imitationem  in  excel- 
lentia  scientiee^  et  potentise  ultra  regulam  de- 
bitam^  et  supra  suam  mensuram^  et  ita  inter- 


PECCANDi  ev.t:,  ET  QUEM,  ETC.  339 

pretatur  Augustinum  in  id  Psalm.  68.  Quce 
non  rcqmi  tunc  exolvebam,  Concione  1 ,  dicen- 
tem  de  primis  hominibus,  Rapere  voluerunt 
divinitatem ,  ut  intehigatur  de  divinitate  non 
per  essentiam^  sed  per  quamdam  excellentem 
participationem ,  quia  prior  est  impossibilis , 
posterior  vero  facile  potest  ut  possibilis  appre- 
hendi. 

19.  Procjredititr  expUcatio.  —  Et  hoc  ipsum 
satis  colhgitur  ex  verbis  serpentis.  Quia,  ut 
supra  dixi,  Eva  non  est  excitata  ad  superbiam, 
nisi  ex  suggestione  serpentis  :  ergo  ihud  fuit 
objectum  superbise  mulieris,  quod  illi  fuit  a 
serpente  propositum^  ut  Chrysostomus,  homil. 
16,  inGenes.  et  Augustinus,  lib.  8,  de  Genes., 
cap.  13,  recte  ponderarunt.  Serpens  autem  si- 
militudinem  Dei  illi  proposuit,  dicens,  Eritis 
sicut  Dii,  et  statim  declaravit,  qualis  esset  illa 
similitudo,  dicens  ,  Scientes  bonum.  et  malum. 
Ergo  superbia  Evai  fuit  appetitus  excellentise 
in  cognoscendo  quid  sibi  esset  bonum,  quidve 
malum.  Qualis  autem  fuerit  hic  excessus  in 
scientia  boni,  etmali,  non  satis  constat.  Nam 
vehe  scire  bonum  et  malum  ,  et  in  lioc  assi- 
milari  Deo,  non  est  per  se  malum :  malitia  er- 
go  est  in  excessu,  ut  siquis  velit  scire  plus^ 
quam  oportet,  et  assimilari  Deo  plus,  quam 
debet.  Hunc  ergo  excessum  explicat  D.  Tho- 
mas  dicens,  in  hoc  peccasse  Evam,  quod  voluit 
tantam  scientiam  boni  et  mali  habere  ,  ut  per 
virtutem  proprise  naturee  determinaret  sibi, 
quid  esset  bonum,  et  quid  malum  ad  agendum, 
vel  etiam  ut  per  se  cognosceret,  quid  sibi  boni 
et  mali  esset  futurum.  Unde  probabile  est, 
Evam  tunc  non  cogitasse  in  particulari  de 
modo  illius  excellentiae,  sed,  auditis  verbis 
serpentis,  statim  concepisse  quamdam  scien- 
tiam  sibi  sufficientem  ad  beatam  vitam,  et  ad 
regendum  seipsam,  et  statim  illam  appetiisse 
sine  ordine,  vel  subjectione  ad  Deum,  sed  ab- 
solute,  ut  ihi  fuit  proposita,  etiam  contra  or- 
dinem,  et  prceceptum  Dei,  et  ita  per  super- 
biam  in  illo  appetitu  excessisse.  Additque  con- 
sequenter  divus  Thomas  ,  etiam  excessisse 
Evam,  appetendo  potestatem  operandi  virtute 
propriaB  naturse  ad  beatitudinem  consequen- 
dam,  quod  significavit  Augustinus  11,  Genes. 
ad  litter.,  cap.  30.  Et  intelligendum  videtur 
de  appetitu  cjuasi  in  actu  exercito,  ut  sic  di- 
cam,  magis  quam  in  actu  signato,  id  est,  ma- 
gis  ex  modo  volendi,  quam  ex  parte  objecti, 
expresse  sibi  propositi.  Nam  excellentia  illa 
potestatis  non  fait  a  serpeute  distincte  propo- 
sita,  tamen  quia  obtulit,  et  promisit  similitudi- 
nem  Dei  obtinendam  prater  ordinem  ab  ipso 


340  LIB.  IV.  DE  AMISSIONE 

statutiini;,  imo  contra  praiceptum  ejus,  icleo 
virtute  illam  perfectionem  proposuit,  ut  obti- 
nendam  propria  inciustria  et  facultate.  Eodem 
ergo  modo  Eva  illam  appetiit^  non  quidem 
directe  cogitando  de  tali  potestate^  nec  de  mo- 
do  acquirendi  dictam  excellentiam,  sed  nimio 
quodam  amore  sui  absolute  appetendo  illam 
excellentiam ,  nihil  pro  tunc  consideraus,  vel 
de  qualitate  illius ,  vel  de  modo  illam  obti- 
nendi. 

20.  Satisfit  jam  rationi  in  mm.  12. —  Hoc 
ergo  posito^  respondemus  ad  hujusmodi  ela- 
tionem  non  fuisse  necessarium,  ut  infidehtas 
prEecederet,  imo  neque  aliquod  judicium  erro- 
neum,  seu  simpUciter  falsum  etiam  contra  ra- 
tionem  naturalem.  Quia  apprehenso  illo  ob- 
jecto  sub  illa  confusione  proposito^  satis  erat 
apprehendere,  et  judicare  illam  scientiam  ut 
possibilem  sibi  simphciter,  et  consequenter  ut 
sibi  maxime  convenientem,  si  obtineretur.  In 
hoc  autem  judicio  nulla  falsitas  in  rigore  invol- 
vitur,  quia  scientia  ipsa  absolute  possibilis  est, 
et  conveniens  si  obtineatur :  id  autem,  quod 
ibi  adjungebatur^  vel  inordinatum;,  vel  impos- 
sibile,  non  proponebatur  formahterin  objecto, 
sed  virtute,  quatenus  illa  excellentia  scientice 
sine  modo,  aut  mensura  proponebatur,  et  ideo 
potuit  etiam  esse  excessus  in  modo  appetendi 
sine  prsevio  judicio  falso  in  intellectu.  Atque 
hinc  etiam  facile  intehigitur^  non  fuisse  neces- 
sarium,  ut  in  Eva  infidelitas  surperbiam  ante- 
cederet,  quia  ad  appetendam  inordinate  excel- 
lentiam  propriam  nuUum  judicium  speculati- 
vum  fidei  contrarium  necessarium  fuit :  sufii- 
ciens  enim  fuit  practicum  judicium^  quo  vel 
excellentia  scientiee  boni  et  mah,  vel  major 
potestas,  et  hbertas  in  operando  bonum,  vel 
mahim  chcto  modo,  proposita  fuerit,  ut  appe- 
tibihs,  et  proprise  naturse  ahquo  modo  conve- 
niens. 

21.  Sententia  fTOut  hactenus  exposrta,  com- 
munis  est.  —  Et  ita  in  hac  senteutia  fere  hoc 
modo  exphcata  conveniunt  cum  D.  Tlioma 
schola.stici  iu  2,  dist.  22,  et  specialiter  decla- 
rat  Bonaventura,  a.  1,  q.  1,  etlatius  ^Egidius, 
qusest.  \,  art.  1,  dubio  l,litterah.  Et  quamvis 
Scotus,  et  sequaces  de  Adamo  ahter  sentiant, 
non  tamen  de  Eva,  ut  notavit  Hererra,  in  2, 
dist.  22,  quajst.  2,  conchis.  l,  ubi  etiam  addit, 
omnes  tlieologos  in  hae  seutentia  convenire. 
Quam  erudite  confirmat,  et  declarat  Beharmi- 
nus,  hb.  3,  de  Amiss.  grat.,  cap.  4  et  5.  At 
vero  Pererius,  dicto  hb.  6,  in  Genes.,  qucest.  1 
et  2,  de  peccato  Evjb  ex  parte  dissentit.  Fate- 
tur  enim,  ahquam  superbiam  prsecessisse  infi- 


STATUS  INNOCENTI^. 

dehtatem.  Distinguit  tamen  duo  peccata  su- 
perbiaj  in  Eva.  Primum  commissum  statim  ac 
serpensinterrogavit :  Cur  pra^ce^plt  voHs  Deus: 
et  antequam  ahquid  promitteret^  et  hoc,  dicit, 
prjecessisse  infidehtatem.  Ahud  peccatum  su- 
perbias  ponit  in  Eva  post  promissionem  ser- 
pentis,  et  hoc  dicit,  fuisse  posterius  infidehtate, 
imo  fuisse  quintum  Evse  peccatum.  Verumta- 
men  fundamentum  de  iho  primo  peccato  su- 
perbiee  explosum  jam  est,  et  ita  ruit  tota  iha 
pars,  superfiuaque  est  illa  multiphcatio  pecca- 
torum,  quse  ante  appetitum  superbise  ex  pro- 
missione  serpentis  conceptum,  in  Eva  excogi- 
tantur. 

22.  ArgicitiM'  contra  dicta  in  num.  11. — 
Evam  peccasse  per  infidelitatem .  —  Ex  dictis 
vero  nova  difficuhas  oritur  circa  infidehtatis 
peccatum,  nam  si  ante  superbiam  non  prffi- 
cessit,  post  iham  non  videtur  necessarium,  nec 
sufiicieuter  probari  posse.  Nam  imprimis  nec 
Moyses  ihudnarrat,  nec  ex  dictisejus  cohigitur. 
Quia  post  completa  verba  serpentis,  tantum 
subdit:  Viditigit^ir  mulier,  quodlomm essetli- 
gnum  ad  tescendim,  et  pulchrum  oculis,  aspec- 
tuque  delectaUle.  Ex  quibus  verbis  cohegimus 
supra  prsecessisse  in  Eva  superbiam.  Statim 
vero  sohim  additur  :  Et  tidit  de  fructu  illius. 
et  comedit,  deditque  viro  stco,  etc.  hi  quo  sohim 
narrantur  exteriora  peccata  contra  speciale 
praiceptum  divinum:  sed  ista  omnia,  supposita 
dicta  superbia,  potuerunt  sineinfidehtatecom- 
mitti,  sicut  nunc  fidehs  peccat  comedendo  car- 
nem  in  die  prohibito :  ergo  non  est,  unde  tale 
peccatum  infidehtatis  cohigamus.  Secundoau- 
getur  difiicuhas,  quia  si  ex  aliquo  loco  coUi- 
geretur  heec  infidehtas,  maxime  ex  iho  1,  ad 
Timot.  2.  Midier  seducta  est,  ex  ilhs  enim 
verbis  colligunt  omnes  Patres,  Evam  credidisse, 
vera  esse,  quee  serpens  dicebat.  Ita  tradit  divus 
Thomas,  1  part.,  quaest.  ^i,  art.  3,  ad  1,  et2, 
2,  queest.  163,  art.  1,  ad  4,  et  art.  4.,  in  cor- 
pore,  et  ad  1,  ex  Augustino  11,  Genes.  ad 
htt.^  cap.  30  et  42,  et  idem  habet  lib.  %  de 
Genes.  contra  Manich.,  cap.  15  et  14,  de  Ci- 
vitat.,  c.  17,  etin  Enchirid.,  cap.  45.  Et  idem 
sentit  Clirysostomus,  homiL  16,  in  Genes.  et 
consentiunt  ibi  Rupertus,  et  ahos  infra  refere- 
mus.  Sed  hoc  non  satis  est,  ut  dicamus,  Evam 
propriam  infidehtatem  commississe,ergo.  Pro- 
batur  minor,  quia  potuit  Eva  credere  serpeuti, 
non  credendo,  Deum  dixisse  falsum^  sed  cre- 
dendo,  vel  non  prohibuisse  esum  ligni  scien- 
tiae  eo  modo,  quo  ipsa  cogitaverat^  vel  saltem 
non  fuisse  mortem  comminatum,  ut  irremissi- 
bilem  poenam.  Sic  enim  Augustiuus,  dict.  hbr. 


CAP.  II.  CIUOD  FUERIT  INlTiUM  PECCANDi  EV.^E,  ET  QUEM,  ETC. 


341 


41^  Genos.  ad  litt.,  cap.  30^  dixitEva:  ISlon 
credens,  posse  hule  se  onori,  arMiror,  quod  pu- 
taterit,  Deum  alimijus  significationis  caiisa 
dixisse,  si  manducaveoitis,  morte  onoriemijii . 
Ergo  licet  falsam  existimationem  liabnerit  cir- 
ca  intelligentiam  verbonim  Dei^  et  in  lioc  de- 
ceptafueritjnon  tamen  necesse  est^  ntinfidelis 
fnerit.  Tertio  ma-simum  Evee  peccatum  fuit  su- 
perbia,  ut  sentit  D,  Thomas,  2^,  ^,  cjuEest.  163, 
art.  3.  At  si  fnisset  infidelis,  majus  peccatum 
fuisset  hffiresis :  ergo  non  commisit  tale  pec- 
catum. 

23.  Vera  sententia  de  infidelitate  Evce  susti- 
netur  et  roloratur.  — Nihilominus  chcendum 
est,  absohite  Evam  post  superbiam  in  infideh- 
tatem  incidisse,  id  est,  crechdisse  ahquid  dictis 
Dei,  et  verce  fidei  contrarium.  Ita  docet  Au- 
gustinus  locis  citatis,  et  sequitur  divus  Tho- 
nias,  et  sumitur  ex  ahis  Patribus,  qui  absohite 
tribmmt  infidehtatem  primis  hominibus,  ut 
ahegatum  ost.  et  aihos  referemus  capite  c[uarto 
a  num.  A.  Et  hoc  sufficienter  probatur  ex  loco 
Pauh,  quia  seduci  non  est  ahud,  quam  induci 
in  errorem,  seu  falsum  judicium :  loc[uitur  au- 
tem  Pauhis  non  tantum  de  errore  practico,  sed 
etiam  de  speculativo  ,  ait  enim ,  Adam  non 
fuisse  deceptum,  sed  Evam.  At  vero  Adam 
practice  etiam  erravit:  ergo  loc[uitur  Paulus 
de  deceptione  per  judicium  falsum  speculati- 
vum :  ergo  si  mulier  seducta  fuit,  in  errorem 
est  inducta.  lUe  autem  error  fuit  circa  mate- 
riam  fidei,  ut  manifestum  est,  quia  per  illum 
errorem  credit  Eva  aliquid  contrarium  dictis 
Dei,  vel  aliter,  quam  a  Deo  dictum  fuerat :  in 
utroque  autem  est  error  contra  fidem.  Ut,  ver- 
bi  gratia,  non  solum  est  hsereticus,  qui  credit, 
Christum  falsum  dixisse,  cum  dixit :  Hoc  est 
corpus  meum,  sed  etiam,  qui  credit,  CHRISTUM 
quidem  verum  dixisse,  tamen  non  fuisse  locu- 
tum  in  proprio  sensu,  sed  sub  aliquo  senigma- 
te :  ergo  similiter  quomodocumque  fuerit  de- 
cepta  Eva  circa  verba  Dei,  vel  circa  sensum, 
quo  proprie  ab  ipso  prolata  sunt,  in  materia 
fidei  erravit. 

2i.  Infidelitatem  Evce  fidsse  hceresim  fro- 
labile. — Duobus  autem  modis  intelligi  potest, 
Evam  ineam  infidelitatem  incidisse,  uno  modo 
formaliter,  et  cum  pertinacia,  ac  propria  hse- 
'  resi,  alio  modo  solum  materialiter,  id  est,  sine 
pertinacia,  ac  propria  hseresi.  Priorem  modum 
inchcant  multi  Patres,  dicentes ,  credidisse 
Evam,  Deum  ex  invidia  sibi  prohibuisse  esum 
fructus  ligni  vitse,  ac  subinde  mentitum  esse, 
cnm  dixit,  morituros  eos  fuisse,  si  deligno  co- 
mederent :  nam  si  hoc  credidit  Eva,   nuUa 


certe  formaliter  hoeresis  cogitari  potest.  Hoc 
autem  modo  fuisse  Evam  deceptam,  significat 
Augustinus,  dicto  libr.  1 1,  Genes.  ad  litt.,  cap. 
ultim.,  et  lib.  2,  de  Genesi  contra  Manich., 
cap.  15,  et  Chrysostomus,  homil.  16.  in  Genes. 
et  alii  ibidem,  etCyrillus  Alexandrinus,  lib.  3, 
contra  Julian.,  §  uli  autem,  ubi  sic  inquit  de 
deemone  :  Vide  quod  fessimarum  doctrinarum 
fuerit  inventor,  oion  enion  dixisse,  inquit,  illis 
veritatem  %miversorum  Beum;  sed  mentititm  po- 
tius,  et  per  invidiam  prohiiuisse,  ne  comede- 
rent,  ut  pote  Beos  fore  scientes,  si  comederent. 
Igitur  et  ipsam  summam,  et  ineffalnlem  natu- 
ram  calumniatus  est,  et  pestUenteni  doctrinam 
primis  parentibus  immisit.  Et  hinc  Patres  in- 
terdum  indicant,  amisisse  Evam  fidem,  pec- 
cando,  cum  tamen  fides  non  nisi  per  forma- 
lem  infidelitatem  amittatur.  Atque  ita  signifi- 
cat  Ambrosius,  Epistol.  33,  ad  Marcellinam 
sororem,  et  Tertiillianus,  lib.  2,  contra  Mar- 
ciouem,  cap.  2,  quse  sententia  probabilis  est. 

25.  Proiaiilius  non  attigisse ad  hceresim.Ve- 

rumtamen  fortasse  probabilius  dici  potest,  il- 

lam  infidelitatem  non  fuisse  cum  pertinacia,  et 

formali  hseresi.  Nam  difiicile  creditu  est,  Evam 

statim  ad  simplicemassertionemserpentis  cre- 

didisse,  Deum  mentitum  fuisse,  et  ex  invidia 

pri3eceptum  posuisse,  quia  hsecnon  solum  sunt 

contra  propriam  fidem,  sed  etiam  contra  ra- 

tionem  naturalem.  UndeD.  Tliomas,  in  2,dis- 

tinct.  22,  qua^st.  1,  art.  1,  ad  1,  de  primis  ho- 

minibus  dicit,  quod  non  crediderunt  falsum 

dixisse,  hoc  euim  simpliciter  infidelitatis  fuis- 

set,  sed  crediderunt  forte  alio  modo  intelligen- 

dum  fore  metaphorice,  vel  ad  aliquid  signifi- 

candum,  dictum.  In  qnibus  verbis  alludit  ad 

sententiam  Augustini  supra  citatam  ex  lib.  11, 

Genes.  ad  litter.,  cap.  30.  Et  augetur  difficul- 

tas,  quia  nec  ipse  daamon  expresse  dixit,  Deum 

fuisse  mentitum,  aut  ex  invidia  prohibitionem 

fecisse :  ergo  nuUum  est  sufficiens  argumentum 

ad  judicandum,  id  statim  Evam   credidisse. 

Unde  Epiphanius,  hseres.  38,  cum  dixisset, 

diabolum  per  meudacium  decepisse  Evam  alia 

pro  aliis  dicendo,  statim  adjungit :  li^t  amici- 

tiam  cum  creatore  ostendens,  dixit,  Eritis  sicut 

dii,  scientes  lonum  et  malum.  Quomodo  autem 

amicitias  cum  Deo  fingeret,  si  mendacii,  et  in- 

vidiae  Deum  accusaret :  significat  ergo  Epipha- 

nius  (ut  recte  Bellarminus  expeudit)  deenio- 

nem  se  finxisse  pium  expositorem  verborum 

Dei,  persuadendo  non  fuisse  intensionem  illius 

prohibere  esum  boni  fructus,  et  utihs  ad  ves- 

ceudum,  sciendumque  bonum  et  malum,  sed 

in  alio  sensu,  et  ob  aliam  causam  illa  verba 


3-4'2  LID.  IV.  DE  AMISSIONE 

protiilissc,  ct  alia  multa  in  favorcra  luijns  seu- 
tentife  lirobabiliter  Bcllarminusconjcctat.  Quse 
tamen  uon  ita  est  accipieuda;,  ut  credamus, 
Evam  excusari  posse  ab  omni  culpa  contra 
prfficeptum  tidei,  quia  judicium  illud  falsum, 
iu  quo  decepta  fuit,  contrafideidoctrinamfuit, 
et  leviter  atque  imprudenter  illud  tulit :  ergo 
saltem  ex  ignorantia  culpabili  iu  ea  credulitate 
peccavit :  ergo  aliquam  culpam  contra  obliga- 
tionem  fidei  commisit.  Nibilominus  tamen  pro- 
babiliter  excusatur  a  propria  infidelitate^  seu 
hseresij  quia  non  cum  pertinacia  erravit^  quo- 
niam  nou  animadvertit,  fucum  iUum  verbo- 
rum  daimonis  fuisse  contrarium  verbo  Dei,  et 
testimonio  ejus.  Atque  hoc  modo  conciUantur 
dicta  Patrum,  et  solvuntur  ratiouesdubitandi  iu 
principiopositee,  utfacile  consideranti  patebit. 
26.  Tertium  Evce  peccatum  comestio  vetita. 
■ — Q;iiartum  Evce  peccatum  scanclalum  qiiinta 
excusatio,  qucevenialis  videtur. — Post  haic  vero 
duo  prsecipua  peccata,  quse  interius  in  mente 
Evae  cousummata  suut^  secutum  est  tertium 
per  iuternum  etiam  desiderium  inchoatum, 
opere  vero  consummatum,  comedeudo  de  U- 
gnovetito.  Et  hoc  significant  iUaverba:  Vidit 
mulier,  quodlonum  essetlignumadvescendum, 
et  fulcliTum  oculis ,  aspectuque  delectabile,  et 
tulit  de  fructu,  illius,  et  co7nedit.  Dequo  peccato 
nihil  fere  novi  dicendum  superest.  Nam  supra 
expUcando  prjBceptum  a  Deo  impositum  pri- 
mis  homiuibus,  expUcatum  est,  quam  gravis 
culpa  fuerit  ejus  transgressio,  tam  ex  geuere 
suo,  quam  ex  individuo.  Declaravimus  etiam 
varias  maUtias,  quse  in  iUo  exteriori  actu  iu- 
veutce  sunt,  quarum  praecipua  fuit  iuobedien- 
tia,  qu8e  Ucet  aUoqui  geueraUs,  et  quasi  mate- 
riaUs  esse  soleat,  in  iUo  tamen  actu  propter 
modum  prohibitiouis,  et  pro3cipuam  iuteutio- 
nem  prohibentis,  formalis,  et  prascipua  fuit.  lUi 
autem  conjunctafuit  maUtia  gulee  propter  ma- 
teriffi  quaUtatem  et  conditiouem.  Et  ita  has 
duas  maUtias  agnoscit  iu  iUo  actu  D.  Thomas^ 
2,  2;,  q.  163,  art.  1,  ad  1  et  2.  Augustinusvero 
pUires  aUas  maUtias  in  iUo  peccato  considerat, 
ut  rapiuffi,  homicidii  sui  ipsius,  et  aUas  simi- 
les,  quee  fortasse  non  secundum  proprias  spe- 
cieS;,  sed  virtute,  vel  materiaUter  iu  eo  aetu 
inventai  sunt,  de  quibus  etiam  nounuUa  in  su- 
perioribuo  diximus.  Post  hsec  vero  peccata  se- 
cutum  est  gravissimum  peccatum  seandaU 
conteutum  in  illis  verbis,  dedit  viro  suo.  Qui- 
bus  taudem  addi  potest  excusatio  peccati,  quam 
adhibuit  cum  a  Deo  fuit  reprehensa.  Sed  forte 
in  ea  excusatione  non  fuit  mortaUs  maUtia,  ut 
inferius  agentes  depeccatis  Ada3  notabimus. 


STATUS  INNOCENTI^. 

CAPUT  III. 

UTRUM  INITIUM  PECCANDI IN  ADAMO,  FUERIT 
SUPERBIA. 

1 .  Negat  Scotus  putans  id  peccatum  fuisse 
inordinatujn  affectum  erga  uxorem. — Suadetur 
primo  ex  veriis  Adce. —  Dicendum  sequitur  de 
peccatis  Adse,  et  de  ordine,  ac  modo,  quo  illa 
commisit.  lu  qua  re  prsecipua  qusestio  iuter 
scholasticos  est,  an  primum  Adse  peccatum 
fueritsuperbia.  Nam  Scotus,  in  2,  distiuct.  21, 
qusest.  2,  negat  primum  Adee  peccatum  fuisse 
appetitum  excelleutiee,  sed  illud  dicit,  fuisse 
excessum  amoris  erga  uxorem  ,  nam  phis , 
quam  Deum,  iUam  dilexisse  videtur,  quaudo 
quidem  ue  iUi  displiceret  Deimandatumtrans- 
gressus  est.  Quse  sententia  suaderi  potest  pri- 
mo  ex  verbis  ipsius  Ada3,  nam  cum  a  Deo  de 
peccato  suo  argueretur,  respoudit:  Mulier , 
quam  dedisti  mihi  sociam,  dedit  mihideligno, 
et  comedi.  Per  qure  verba  se  tacite  excusavit, 
quod  amore  suse  socise  ductus  petitioni  ejus 
conseuserit,  per  quam  excusationem,  velit,  no- 
lit,  inordinatum  amorem  uxoris  coufitetur,  et 
se  excusaudo  accusat,  ut  dixit  Augustinus  M:, 
de  Civitat.,  cap.  14,  in  ea  vero  excusatione 
soUim  affectum  uxoris,  ut  primam  origiuem, 
seu  maUtiam  sui  lapsus  coguoscit.  Quin  etiam 
Deus  hoc  admittere  videtur  respondens  Adai : 
Quia  audisti  vocem  uxoris  tucR,  et  comedisti, 
etc.  Per  quse  verba  nuUam  aliam  priorem  cul- 
pam  in  Adamo  declarat,  aut  puuit. 

2.  Secundo  ex  Augustino.  —  Secundo  favet 
huic  sententisB  Augustinus,  lib.  M,  Genes.  ad 
litt.,  c.  42,  ubi  ait,  Adamum  non  carnis  vic- 
tum  concupiscentia,  sed  amicabiU  quadam  be- 
nevolentia  erga  uxorem  _,  Deum  offendisse. 
Noluit  enim  (iuquit)  eam  contristare :  quam 
credelat  posse  sine  suo  solatio  contadescere  siab 
ejus  alienaretur  animo,  et  omnino  illa  interire 
discordia.  Et  adjungitexemphmideSalomone, 
qui  amore  muUerum  idola  colebat,  quamvis 
nou  crederet  ilUs  esse  servieudum.  Quo  exem- 
plo  utitur  etiam  Ub.  14,  de  Civit.,  cap.  11,  di- 
cens  :  Adam  non  tanquam  verum  lccquenti  cre- 
didisse  Evcd,  sed  sociali  necessitudine  paruisse. 
Et  inferius  addit,  quod  Adam  sciens,  ac  pru- 
dens  peccavit,  ne  uxori  dispUceret.  Sed  inex- 
pertus  divinie  severitatis,  iuquit,  in  eo  falli 
potuit,  iit  veniale  crederet  esse  commissum. 

3.  Tertio  ratione. —  Tertio  argumentor  ra- 
tione  Scoti,  quia  primum  peccatum  Adee  non 
fuit  ex  amore  sui :  ergo  non  fuit  peccatum  su- 


CAP.  III.  UTRUM  PRINCIPIUM  PECGANDI  IN  ADAMO  FUERIT  SUPERBIA. 


343 


perbise^  nam^  ut  supponit  Scotiis,  appetitus  su- 
perbise  est  nimius  amor  sui,  Antecedens  pro- 
bat  ex  differentia  inter  Angelum  et  hominem^ 
nam  Angehisprimo  intelligit  se,  et  ideo  primo 
potuit  peccare  per  superbiam^  nimium  amando 
se :  homo  autem  prius  alia  objecta  sensibilia 
inteUigit,  quam  se^  et  ideo  non  potuit  primo 
peccare  ex  nimio  amore  sui.  Unde  ukerius 
conchidit^  peccasse  primo  ex  nimio  amore  uxo- 
ris^  cjuia  non  habuit  aliud  objectum  sensibile^ 
quod  ad  peccandum  eum  excitaret.  Praaser- 
tim^  quia  primum  peccatum  non  poterat  esse 
ex  amore  proprii  commodi,  iit  prtecedens  ra- 
tio  probat :  ergo  esse  debuit  ex  amore  benevo- 
lentise  aherius  personse;,  qua3  etiam  esset  ob- 
jectum  sensibile ,  tunc  autem  non  erat  alia, 
nisi  propria  uxor :  ergo  peccavit  primo  Adam 
per  nimiam  benevolentiam  Evaj. 

■4.  Affirmativa  pars  coimmnis. — Gontraria 
sententia  est  D.  Thomse,  dicta  q.  163,  art.  2, 
et  communis  tlieologorum  cum  Magistro  in  2, 
dist.  22,  ubi  specialiter  ^gidius,  quast.  2,  et 
Durandus,  quasst.  1.  Qui  omnes  affirmantpri- 
mum  Adae  peccatum  superbiam  fuisse.  Ethaec 
sententia  nobis  probanda  est^  quia  est  confor- 
mior  Scripturis  et  sanctis  Patribus,  quia  vero 
ejus  intelligentia ,  et  probatio  pendet  ex  ob- 
jecto,  quod  potuerit  Adam  primo  appetere  per 
superbiam,  ideo  prius  explicandum  est,  ntrum 
Adam  tale  objectum  habuerit,  aut  habere  po- 
tuerit.  Et  qnia  objectum  liujusmodi  per  exter- 
nam  tentationem ,  et  suggestionem  proponi 
debuit,  ideo  sicut  in  lapsu  Evse  fecimus,  ita  in 
Adamo  exphcandus  est  modus  tentationis,  et 
progressus  ejus,  ita  enim  et  de  objecto  super- 
biae,  et  de  initio,  et  progressu,  quem  Adam  in 
peccando  habuit,  constabit. 

5.  Prima  stbppositio.  —  Contra  illam  facit 
Cajetamis.  — Improhatur  tamen  Cajetanus. — 
Primo  ergo  suppono,  Adam  prius  quam  Eva 
tentaretur,  nihil  peccasse.  Hoc  per  se  satis  ve- 
risimile  est,  et  ex  dictis  de  initio  peccandi 
ipsius  Evse  a  fortiori  ostendi  potest.  Existimat 
autem  Cajetanus,  Genes.  3,  circa  iha  verba, 
deditque  viro  suo,  Adam  peccasse^,  antequam 
muher  ilU  cibum  offerret.  Putat  enim  Evam  in 
prajsentia  Adse  de  cibo  comedisse,  quod  colH- 
git  ex  eisdem  verbis ,  quse  in  Hebreeo  sic  ha- 
bent,  deditque  mro  suo  secum.  Quee  particula 
secum  superflua  esset,  inquit,  nisi  per  eam  in- 
dicaretur,  quod  cum  Eva  comedit,  vir  ei  pree- 
sens  aderat,  et  in  hoc  ait :  Prhmim  peccatum 
Adoi  insinuatur  negligentia ,  scilicet  cohibendi 
uxorem  a  comestione  vetiti  fructus.  Atque  ita 
fit,  ut  Adam  prius  peccaverit ,  quam  ab  Eva 


tentaretur.  Sed  fundamentum  Cajetani  mihi 
non  videtur  probabile,  quia  si  Adam  co  tem- 
pore  adfuisset,  verba  etiam  serpentis  audivis- 
set,  quod  est  contra  narrationem  Scripturse 
dicentis  de  serpente  :  dixit  ad  mulierem,  ibi 
enim  tacite  excluditur  vir,  et  simul  insinuat 
cahiditatem  serpentis,  nam  solus  cum  sola  lo- 
qui  voluit,  ut  illam  facilius  deciperet.  Neque 
etiam  verisimile  est,  Adamum  audivisse  verba 
serpentis,  et  nec  credidisse  iha,  nec  ilUs  con- 
tradixisse.  Quod  si  Adam  non  interfuit  coUo- 
quio  serpentis,  profecto  nec  comestioni  Evae 
adesse  potuit,  quia  serpens  non  reUquit  Evam, 
nec  persuadere  cessavit,  donec  iUa  comedit. 
Neque  obstat  iUa  particula  secum,  tum  quia 
in  vulgata  non  habetur,  quod  saUem  est  si- 
gnum,  non  esse  necessariam  ad  verum  sen- 
sum  a  Spiritu  sancto  intentum  :  tum  etiam, 
quia  in  Hebrseo  non  conjungitur  cum  verbo, 
dedit  viro  S7W,  sed  cum  verbo,  et  comedit,  unde 
Chaldaica  habet,  et  comedit  cum  ea.  Destructo 
ergo  illo  fundamento,  manifestum  cst,  non  po- 
tuisse  peccare  Adamum  per  illam  negiigen- 
tiam,  ac  proinde  Adamum  ante,  c[uam  tenta- 
retur  ab  Eva,  nihil  peccasse. 

6.  jSecimda  snppositio. — Secundo  suppono, 
Adamum  non  fuisse  immediate  tentatum  a 
serpente ,  seu  dcemone  antequam  peccaret. 
Hoc  etiam  est  certum,  c[uia  tahs  tentatio  Adse 
in  Scriptura  non  refertur,  neque  per  probabi- 
lem  conjecturam  prcesumi  potest.  Quia  taUs 
tentatio  non  potuit  esse  mere  interna,  ut  de 
Eva  probatum  est,  eadem  enim  ratio,  vel  ma- 
jor  est  de  Adamo ;  neque  etiam  fuit  externa, 
quia  deemon  in  sola  specie  serpentis  ad  primos 
homines  in  Paradiso  locutus  est,  et  immediate 
cum  sola  Eva  est  locutus,  ut  per  iUam  virum 
dejiceret.  Nam,  ut  recte  notavit  Augustinus  14, 
de  Civitat.,  cap.  11.  Bwmon  serpente  tanquam 
instrumento  ahutens  fallacia  se7'mocinattis  est 
fmmince,  a  parte  scilicet  inferiore  illius  huma- 
nce  copulce  incipiens,  nt  gradatim  perveniret  ad 
totum,  non  existimans,  virum  facile  credulim, 
nec  errando  posse  decipi ,  sed  dum  alieno  cedit 
errori. 

7.  Tertia  suppositio.  —  Tertio  igitur  est 
certum,  Evam  tentasse  Adam,  seu  da^monem 
per  iUam  ipsum  ad  comedendum  cle  arbore 
vetita,  inducendo.  Hoc  significavit  scriptura 
iUis  brevissimis  verbis,  dedit  viro  suo,  quse  ita 
omnes  Patres  intellexerunt,  et  est  communis 
sensus  Ecclesiee,  et  res  per  se  satis  clara.  Non 
explicat  autem  Scriptura,  quomodo,  aut  qui- 
bus  verbis  Eva  maritum  ad  comedendum  in- 
duxerit  :  non  videtur  autem  dubium,   quin 


3-44  LIB.  IV.  DE  ABIISSIONE 

prffitor  actionom  offfTeDdi  fruetum  arboris^ 
verbis,  et  precibus  iuduxerlt  virum  ad  come- 
dendum,  ut  omnes  notant.  Quia  mulier  efiica- 
citer  desiderabatj  hal^ere  virum  socium  in 
manducatione  cibi,  sola  autem  oblatio  fructus^ 
vel  etiam  simplex  invitatio  ad  comedendum 
non  erat  sufiiciens  inductio,  et  ideo  verisimile 
est,  adhibuisse  preces,  vel  alicjuid  hujusmodi. 
Et  prsesertim  credibile  est,  quod  omnes  etiam 
auctores  declarant,  narrasse  mulierem  viro 
suo,  quod  de  fructu  illo  comedisset^  nihilque 
mah  sensisset ,  imo  visum  esse  optimum  ,  ac 
delectabilem.  Atque  hoc  bene  etiam  colhgitur 
ex  illa  particula  secum,  quai  iii  Hebraeo  addi- 
tur^  vel  cum  ea,  ut  dicit  Chaldeeus,  nam  cum 
ipsa  se  jam  comedisse  narrasset,  invitavit  vi- 
rum,  ut  idem  ipse  faceret.,  et  hoc  est  comedere 
secum,  vel  cum  ea.  Nam  in  hac  societate,  seu 
communicatione  in  participatione  cibi  maxime 
potuit  Eva  fundare  rationes,  et  preces,  quibus 
auimam  Adami  ad  comedendum  inclinaret. 

8.  Qim  fiierit  Adamo  Gccasio  prlmo  peccan- 
di.  —  Opinio  Pererii.  —  Ejtis  fundamentum. — 
In  his  autem  omnilms  nondum  apparet  objec- 
tum,  quod  Adam  ad  appetitum  immoderatum 
excellentise  excitare  posset,  et  ideo  inquiren- 
dum  ulterius  est^  an  Eva  narraverit  Adamo 
promissiones  serpentis,  ut  illis  auditis  potuerit 
animus  Adte  in  superbiam  elevari.  lu  quo 
puncto  Pererius,  lib  1,  in  Genes.^  circa  illa 
verba,  deditque  viro  suo,  dicit,  non  esse  veri- 
simile,  Evam  narrasse  Adamo  dicta  et  pro- 
missa  serpentis,  nam  si  ea  aperuisset,  facile 
Adamus  animadvertisset  fraudes  dtemonis,  si- 
bique  cavisset.  Unde  ipsemet  deemon,  quia 
propter  hanc  causam  uon  est  ausus  Adamum 
primo  aggredi^  aut  tales  promissiones  illi  fa- 
cere,  etiam  Evam  instruxit,  et  instigavit,  ut 
nihil  de  promissionibus  sibi  factis  cum  illo 
communicaret  nec  de  eiTectibus  futuris,  quos 
sperabat,  sed  tantum  ea  proponeret,  quse  ex- 
perta  jam  erat,  et  efficaciora  erant  ad  permo- 
vendum  Adamum,  adjunctis  precibus  et  blan- 
clitiis,  quibus  significaret,  non  posse  perfectam 
societatem  et  pacem  haberi,  nisi  etiamin  par- 
ticipatione  illius  fructus  communcm  vitam 
agerent. 

9.  Ojjinio  BellarmAni  rerior.  —  Gontrarium 
nihilominus  pro  comperto  liabet  Bellarminus, 
dicto  lib,  3,  de  Amiss.  gratiee,  cap.  4,  §  ult., 
ubi  ait,  illa  eadem  verba,  Eritis  sicuti  dii, 
scietites  honum  et  malum,  fuisse  occasionem 
superbiffi  tam  viro,  quam  foeminse,  nam  sicut 
prseceptum  non  comedendi  solus  vir  a  Deo  au- 
piverat,  et  pcr  illum  explicite  et  distincte  foe- 


STATUS  mNOCENTI.E. 

mino3  promulgatum  est,  ita  e  contrario,  tcn-  I 
tationis  verba  promissoria  sola  mulier  a  ser- 
pente  audivit,  et  per  illam  in  notitiam  Adai 
pervenerunt.  Atque  hic  modus  dicendi  videtur 
insinuari  ab  Augustino,  lib.  W,  Genes.  ad  litt.,  . 
c.  30,  dum  aitde  Eva,  Sumpsit  de  fructu  ejus,  | 
et  manducavit,  et  dedit  etiam  viro  suo  secum. 
Fortassis  etiam  cum  verbo  suasorio ;  quod  Scrip- 
tura  tacens  intelligendum  reliquit.  Deinde  vi- 
detur  hsec  opinio  per  se  satis  verisimilis,  quia 
cum  mulier  fuisset  illis  verbis  mota  et  inducta, 
et  maxime  cuperet  virum  imitatorem  sui  ha- 
bere,  credibile  est,  ei  proposuisse  motivum  et 
rationem,  quse  illius  existimatione  fortissima 
erat.  Necpie  ipsa  cogitare  potuit  Adamum  ex 
verbis  illis  potuisse  sumere  occasionem,  frau- 
dem  aliquam  suspicandi,  cum  ipsa  nihil  tale 
suspicata  fuissst,  et  nihil  jam  de  veritate  pro- 
missionis  dubitaret,  et  prassertim  cum  jam  es- 
set  experta  ex  esu  fructus  vetiti  mortem  non 
fuisse  secutam,  necpie  aliqiiod  almd  malum  in 
se  animadvertisset,  Et  prseterea  nulla  est  ratio 
ad  eredendum,  eonsulto,  \oIuisse  mulierem 
illud  sceretum  marito  celare,  eum  nou  celaret 
factum,  ct  aliquam  rationem  redditura  esset, 
ob  quam  ausafuissct  de  ligno  vetito  comedere. 
Unde  nulla  est  causa  existimandi,  dgemonem 
consuluisse  mulieri,  eamve  instigasse,  ut  pro- 
missioncs  illas  viro  non  revelarct:  nam  per 
hoc  potius  se  exponeret  periculo  turbandi  ip- 
sam  Evam,  et  ineidendiin  suspicionemfraudis 
ac  deceptionis;  eo  vel  maxime,  cpiod  etiam 
dsemon  sperare  potuit  illa  verba  per  foeminam 
dicta  animum  viri  ad  appetitum  tantse  excel- 
lentiffi  movere  et  inducere  potuisse :  ergo  veri- 
similius  est  etiam  doemonem  eooperatum  fuisse 
ad  illum  modum  tentandi  Adam.  Quia  quo- 
eumque  modo  illum  tentasset,  semper  timere 
potuit,  ne  resisteret  et  constans  esset,  et  ideo 
heec  generalis  ratio  non  erat  sufficiens,  ut  mo- 
dum  illum  tentandi  per  dietas  promissiones 
impediret.  Et  alioqui  vero  similius  est  in  ipsa 
prima  tentatione  aliquid  miscere  voluisse,  quod 
superbiam,  et  excellentia^  appetitum  excitaret^ 
quia  optime  seiebat,  nullum  fuisse  medium, 
quo  facilius  posset  homo  in  illo  statu  ad  pec- 
candum  induci, 

10.  Suadet^ir  prceterea  ex  Scriptura.  — 
Deinde  a  posteriori  hoc  sumitur  ex  Scriptura 
et  Patribus,  quatenus  sentiunt,  etiam  Adamum 
peeeasse  per  superbiam,  appetendo  similitudi- 
nem  Dei.  Hoc  probatur  primo  ex  verbis  Dei  ad 
Adam,  Genes.  3 :  Ecce  Adam  quasi  unus  ex  no- 
his  factus  est,  sciens  lonum,  et  malum.  Qute 
verba  ironice  dicta  fuere,  ut  omnes  Patres  af- 


CAP.  III.  UTRUM  PRINCIPIUM  PECCANDI  IN  ADAMO  FUERIT  SUPERBIA 


34.5 


firmant.  Augnstimis  ii,  Gcnes^  ad  litt.^  c.  39;, 
ait;,  illa  verba  fnisse  Dei  insnltantis  Adamo, 
qnia  non  solum  non  fuerit  factus,  qualis  fieri 
volnit,  sed  neque  illud  quod  factus  fuerat  con- 
servavit.  Idem  fere  liabet  lib.  5,  de  Genes., 
contra  Manicli.,  c.  ^l,  et  1.  i,  contra  adversa- 
riumlegisetProplietarum,  c.  15,  et  Cln^ysosto- 
mns,  liomil.  18,  in  Genes.,  late  idem  docet,  et 
inter  alia  ait :  V^cli  Dens  per  liwc  verla  in  me- 
moTiam  referre,  quomodo  decepti  fiierinl  a  dia- 
holo  per  serpentem,  et  quoi  spe  potiendce  divini- 
tatis  ciium  Tiunc  sumere  ausi  sunt.  Ubi  de  utro- 
que  loquitnr,  et  postea  specialiter  applicat 
verba  Dei  ad  Adamum  lioc  modo :  Propter  Jioc 
contempsisti  oiiandatum  meum, :  Ecce  quod  ex- 
pectasti  factus  es:  imo  non  quod  expectasti,  sed 
quaUm  te  fieri  dignum  erat.  Et  homil.  31,  in 
Matth.,  ironice  etiam  verba  illa  exponit,  et  in 
homil,  6,  in  varios  Mattliffii  locos,  prius  ait: 
Et  Ms  primus  Jiomo  expectationilus  a  diaholo 
inflatus,  prcecipitatusque  est,  sperans  enim  esse 
JDcics,  etiam  quod  Jiaiehat  amisit.  Et  deinde 
hoc  probat  ex  citatis  verbis  Dei.  Qua3  eodem 
modo  intellexit  Theodoretus,  quEcst.  40,  in 
Genes.,  et  Gregorius  Nissenus  in  Fragmentis, 
sen  in  hbro  de  Gognit.  Dei,  parum  a  principio 
in  tom.  3,  Biblioth.  et  Albinns,  qusst.  80,  in 
Genes. 

11,  Deinde  ex  Patriius.  —  Prseterea  hi  ahis 
locis  docent  Patres,  eamdem  snperbiam,  qngg 
prostravit  Evam,  A.damum  etiam  dejecisse,  ita 
repetit  Augustinus  14,  de  Civit.,  cap,  13.  Ubi 
de  ntroqne  ait :  In  occulto  inali  esse  caperunt, 
lit  in  apertam  ijiohedientiam  laherentur.  Et  sta- 
tim  declarat,  ilhid  initium  fuisse  superbiam, 
ex  qua  factum  esse  dicit,  ut  vel  illa  (scihcet 
muher)  verum  crederet,  dixisse  serpentem,  vel 
ille  (scilicet  vir)  Dei  mandato  uxoris  prcepone- 
ret  voluntatem.,  etc,  et  in  Dialogo  65,  quees- 
tionum  ad  Oros.,  qugest.  4,  de  primo  homine 
dicit:  Elatus  superhia,  stiasioni  serpentis  ohe- 
diens,  prceceptwn  contempsit.  Quod  non  potest 
de  foemina  exphcari,  quia  statim  snbdit:  Et 
ah  illo  uno  Jiomine  omnis  Jiumana  natura  vi- 
tiosa,  atque  peccato  ohnoxia  facta  est.  Et  aile- 
gat  testimonia  Pauli,  quas  de  Adamo  manifeste 
intelliguntur.  Verum  est  illud  opns  inter  in- 
certa  Augustini  opera  recenseri.  Idem  vero 
Angnstinus,  in  id  Psalm.  68:  Qicce  non  rapui, 
tunc  cxolveham,  inquit,  scdquidrapuit?  Adam. 
Et  infra  rapere  voluerunt  divinitatem,  et  perdi- 
derunt  felicitatem.  Et  concione  2,  in  Psalm.  70, 
circa  illa  verba,  Deus,  quis  similis  tihi:  dicit, 
Adam,  quia  perverse  voluit  esse  simihs  Deo, 
miserum  factum  esse.  Idem  docent  Prosper, 


lib.  2,  de  Vita  contemplat.,  cap.  19,  et  Ful- 
gentius,  lib.  de  Incarnat.  et  gratia,  cap.  22.  Et 
Gregorius,  hb.  4,  Moral.  cap.  9,  aperte  ait, 
dffimonem  promissione  sua  Incem  obtulisse,  et 
tenebras  peccati  indnxisse,  ct  videtnr  tam  de 
Adamo,  qnam  de  focmina  loqui.  Et  idem  sentit 
Bernardus,  in  serm.  1,  Adventus,  et  in  2  serm., 
in  octavam  Paschae,  Leo  papa,  serm.  5,  de  Na- 
tivit.,  et  Basilins,  in  Orat.  Quod  Detcs  non  sit 
auctor  malorum. 

12.  ConcIudituT  ex  dictis,  peccatum  Adami 
cjuscque  ohjectum  quale  fuerit.  —  Ex  his  ergo 
satis  probatum  mauet,  Adamum  snperbiendo 
peccasse,  et  conseqnenter  Evam,  cum  illum  ad 
peccandum  induxit,  ahquod  objectum  ei  pro- 
posaisse,  quod  ihum  ad  superbiam  excitaret. 
Nnhum  autem  aliud  objectum  probabiliter  co- 
gitari  potest  ab  Eva  propositnm,  nisi  illudmet, 
quod  sibi  fiierat  a  serpente  promissum:  ergo 
proba])ihssima  est  conjectnra,  qnod  Eva  non 
solum  petendo  et  rogando,  sed  etiam  promis- 
sionem  serpentis  referendo,  virum  ad  peccan- 
dum  indnxerit.  Ex  quo  ulterius  concluditnr 
assertio  intenta,  jnxta  D.  Thomse  sententiam, 
nimirum  primum  internum  peccatum  Adae, 
sicut  etiam  Evse,  fuisse  superbiam.  Hoc  satis 
jam  est  auctoritate  probatum ;  et  quod  de  pri- 
mo  peccato  Eva3  supra  adduximus,  idem  con- 
firmat.  Nam  supposito  dicto  fuudamento,  quod 
idem  objectum  snperbise  mulieri  a  serpente 
immediate  propositum,  per  illam  viro  etiam 
patefactum  fuerit,  facile  credi  potest,  idem 
fuisse  initium  peccandi  in  Adamo,  quod  fuerat 
in  Eva.  Et  hoc  etiam  confirmat  ratio  supra 
addncta  ex  D.  Thoma,  quod  in  eo  statn  prima 
deordinatio  vohmtatis,  moraliter  loquendo, 
esse  non  poterat  circa  objecta  sensibilia,  et 
ideo  credibile  est  fuisse  circa  spiritualia,  ni- 
mirum  per  inordinatnm  appetitum  excellentife 
in  scientia,  seu  similitudine  Dei. 

13.  Ad  primum  pro  Scoto  i7i  n.  i. — Atqne 
hoc  magis  confirmabitur  respondendo  ad  mo- 
tiva  Scoti.  Primnm  sumebatur  ex  verbis  excu- 
sationis  Adse:  Mulier,  quam  dedisti  miJii  so- 
ciam,  etc,  Genes.  3.  Ad  quod  imprimis  dici- 
mus,  non  esse  verisimile,  volnisse  Adamum, 
imum  peccatum  alio  peccato  excusare:  hoc 
enim  modo  magis  seipsum  accusaret.  Non  er- 
go  ex  nimio  amore,  sed  ex  natnrali  societate 
occasionem  excusationis  sumpsit.  Unde  Gre- 
gorius,  lib.  22,  Moral.,  cap.  13,  alias  9,  in  hoc 
reprehendit  specialiter  Adam,  qnod  in  ipsum 
Deum  videtnr  voluisse  refundere  causam  suoe 
rninai.  Qiii  foeminam  sihi  in  sociam  dederat, 
simulque  amorem  quasi  natnralem  erga  illam 


340  LIB.  IV.  DE  AMISSIONE 

indiderat^  qiisc  fuit  occasio  aiidiendi  verba  ejus 
cum  siraili  afFectu,  es  quo  provenit,  ut  facilius 
per  ea  ad  consentiendum  socice  induceretur^ 
Deus  autem,  respondendo  Adse^,  Quia  audisti 
vocem  itccoo^is  ticcp,  et  comedisti,  imprimis  tacite 
rejicit  excusationem^  quia  etiamsi  esset  uxor^ 
seu  persona  alias  diligibilis,  seu  amica^  pos- 
tulans  aliquid  divino  praecepto  contrarium^ 
audienda  non  esset^  ut  notavit  Augustinus  14, 
de  Civitate,  cap.  14.  Deinde  significavit  Deus, 
Adamum  non  solum  peccasse  comedendo^  sed 
etiam  audiendo  uxorem;,  utrumque  enim  dis- 
tincte  reprehendit.  In  quo  autem  constiterit 
illud  peccatum  audiendi  uxorem,  infra  magis 
explicabitur :  certum  autem  est^  non  fiiisse  in 
substantia  actus^  sed  in  modo,  quia  nimis  re- 
misse  et  indulgenter,  et  sine  ulla  reprehen- 
sione  illam  audivit.  Quod  quidem  peccatum 
sive  commissionis  ^  sive  omissiouis  externum 
fuit^  et  consequenter  (juxta  ea,  quaj  de  Eva 
diximus)  illud  fuit  indicium  animi  jam  inte- 
rius  deordinati,  utique  per  excellentiaj  appe- 
titum^  ac  superbiam. 

14.  Ad  secimdwn  in  mwi.  1.  —  JExplicatur 
Augustinus.  —  Ad  secundum  sumptum  ex 
Augustino^  respondetur,  ex  iliis  verbis  Augus- 
tini  ad  summum  colligi  priusquam  Adam  con- 
sentiret  in  esum  cibi  prohibiti,  jam  peccasse 
per  inordinatum  amorem  uxoris,  quod  verum 
est,  ut  in  puncto  proximo  prsecedente  decla- 
ravi.  Quoties  ergo  Augustinus  ait,  Adam  pec- 
casse,  Ne  uxori  disfliceret,  et  sciens,  ac  imi- 
dens,  et  similia,  non  loquitur  de  primo  pecca- 
to  Ad;»,  sed  de  peccato  comedendi  de  ligno 
vetito,  ante  quod  jam  preecesserat  peccatum 
superbise.  Quod  ex  eisdeui  locis  colligi  potest : 
nam  in  lib.  11,  Genes.  ad  litt.,  cap.  39,  dicit, 
illa  verba,  ]]Jcce  Adam  factus  est,  sicut  imus  ex 
nolis,  etc,  fuisse,  Dei  deterrentis  cceteros  ne 
ita  superlirent ;  et  in  cap.  42,  circa  fmem  ait: 
Virum  propter  aliquam  mentis  elationem,  quce 
Deum  internorum  serutatorem  latere  non  pote- 
rat,  aliqua  experiendi  ciipiditas  solicitavit,  cimi 
mulierem  mderet ,  accepta  illa  esca  non  esse 
mortuam ;  etlih.  14,  de  Civitat,,  post  verba 
citata  ex  cap.  11,  in  cap.  13,  adjungit,  in 
utroque  pracessisse  superbiam  tanquam  ini- 
tium  omnis  malse  operatiouis.  Et  sic  etiamlo- 
cum  habet,  quod  in  eodem  capite  Augustinus 
dixit  potuisse  Adam  falli,  reputando  venialem 
transgressionem  ex  uxoris  affectu  commissam. 
Quia  jam  prsecesserat  superbia,  per  quamjam 
amiserat  liomo  privilegium  ne  posset  decipi  : 
sicut  de  Eva  diximus,  et  in  capite  sequenti 
magis  de  Adamo  explicabimus. 


STATUS  INNOCENTI^. 

15.  Ad  verda  Augustini  ibid.  —  Ordo 
tentationis ,  et  ruinre  Adami,  —  Neque  ob- 
stat,  quod  in  cap.  42,  lib.  11,  Genesis  dicit 
Augustinus  de  Adamo,  non  carnis  victum  con- 
cupiscentia,  quam  no7idum  seiiserat,  sed  amica- 
bili  henevolentia  deliquisse.  Nam  responderi 
potest,  vel  illam  amicabilem  benevolentiam 
prout  prsecessit  inobedientiam  non  fuisse  cul- 
pabilem,  sed  fuisse  ipsummet  amorem  natu- 
ralem,  a  quo  interdum  aliqua  occasio  peccandi 
accipi  solet,  sicut  respondet  Cajetanus  2,  2, 
qusest.  163,  art.  4.  Vel  certe  dicendum  est  (ut 
jam  indicavimus)  quando  ille  amor  coepit  esse 
peccaminosus,  jam  preecessisse  superbiam,  et 
consequenter  Adamum  prius  amisissejustitiam 
originalem,  quamvis  nondum  sensisset  legem 
fornitis  in  membris  suis,  de  qua  loquitur  Au- 
gustinus.  Sicut  etiam  supra  de  Eva  diximus 
illam  prius  amisisse  originalem  justitiam  , 
quam  concupiscentiee  motus  sentiret  exterius. 
Et  utrumque  pro  aliquo  tempore  verum  inve- 
nietur,  si  ordo  tentationis,  et  ruinae  Adami 
consideretur.  Nam  cum  primum  muher  acces- 
sit  ad  tentandum  virum,  illam  ex  naturali 
amore  benigne  suscepit,  et  sine  resistentia  au- 
divit,  quod  facere  potuit  sine  cnlpabili  excessu 
in  amore,  quia  nondum  adverterat  pericuhim, 
aut  occasionem  peccandi,  nec  etiam  obligatio- 
nem  resistendi,  aut  repreliendendi  uxorem. 
Imo  priusquam  Adam  inciperet  ita  obligari, 
potuit  inculpabiliter  verba  uxoris  audire  inte- 
gre,  quia  privis  debuit  factum  Evse  pleue  co- 
gnoscere,  quam  cogitare  posset,  illam  esse  re- 
prehensione  dignam,  aut  in  verbis  ejus  tenta- 
tionem  et  inductionem  ad  malum  contineri. 
Auditis  ergo  verbis  uxoris  cum  deberet  contra 
illam  iusurgere,  potius  elatione  animi,  et  ap- 
petitu  excellentiae  per  verba  uxoris  sibi  repree- 
sentato^.  deliquit.  Et  inde  factum  est,  ut  circa 
benevolentiam  uxoris  excedere  inciperet,  ni- 
mium  illi  indulgendo,  vel,  ut  Augustinus  ait, 
timendo  eam  contristare.  Qui  excessus  inchoari 
jam  potuit  ex  inferiori  appetitu  sensitivo,  quia 
originalis  justitia  jam  erat  amissa,  quamvis 
ipse  Adamus  fortasse  non  animadverteret  no- 
vitatem,  ut  sic  dicam,  ilhus  inordinationis, 
nec  unde  proveniret.  Atque  ita  ex  amore  uxo- 
ris  jam  culpabili  ad  externam,  et  apertam  ino- 
bedientiam  progressus  est. 

16.  Locus  Augustini  obscurus.  —  Arguitur 
primo.  —  Arguittir  secundo.  —  Resfondetur  ad 
lioc  posterius.  —  Respondctur  ad  iUudprius.  — 
Sed  adliuc  obscurum  est,  quod  Augustinus  ait 
Adamum  consensisse  petitioni  Evse.  Nolens 
illam  contristare,   et  ne  discordia,  et  dissen- 


CAP.  III.  UTRUM  rRINCIPIUM  PECCANDI  IN  ADAMO  FUERIT  SUPERBIA. 


347 


sione  animorum  contalesceret .  Nam  in  statu  in- 
nocenti£e  non  poterat  esse  tristitia,  aut  inordi- 
nata  dissensio  animorum:  ergo  non  potuit 
Adam  hsec  mala  timere  si  constanter  resisteret^ 
et  suum  statum  conservaret.  Et  declaratur^ 
nam  vel  Adam  quando  timuit  contristare  E- 
vam,,  cognoverat  illam  peccasse  :  vel  nondum 
hoc  intellexerat.  Si  lioc  posterius  dicatur,  non 
potuit  timere  ahquod  maUim  pcenas,  ubi  nul- 
lam  agnoscebat  culpam  :  si  autem  Adam  con- 
scius  jam  erat  peccati  Evee,  simulque  cogno- 
scebat,  quod  rectitudinem  originalis  justitiee 
jam  amiserat,  profecto  mnlto  magis  pericukim 
proprium ,  quam  tristitiam  uxoris  veritus 
fuisset :  imo  ex  damno  alterius,  illi  in  crimine 
sociari  timuisset.  Respondetur,  ab  hac  idtima 
parte  incipiendo  ,  longe  verisimilius  esse ;, 
Adam  non  cognovisse,  vel  saltem  actu  non 
considerasse  factum  Eva3  sub  ratione  culpae, 
vel  saltem  gravitatem  ejus  nou  ponderasse  : 
itemque  multo  minus  cognovisse  mutationem 
factam  in  Eva  per  peccatum.  Quod  satis  signi- 
ficat  Scriptura,  auia  non  nisi  post  utriusque 
peccatum,  dicit,  Ape7-ti  simt  oculi  avihoriim. 
Et  Augustinus  dicit  Adam  per  se  fuisse  induc- 
tum  ad  comedendum ,  quia  videbat  uxorem 
comedendo  non  fuisse  mortuam.  Sub  quo  taci- 
te  intelligit,  non  vidisse  aUquid  poeiiale  in  ipsa, 
nec  aliquam  mutationem  in  ejus  statu  esse  fac- 
tam,  quia  si  aliquid  hujusmodi  expertus  esset, 
multum  profecto  a  simili  manducatione  de- 
terreretur :  non  potuit  ergo  timor  contristandi 
uxorem  ex  tali  cognitione,  seu  experimento 
oriri.  Unde  ad  priorem  partem  duobus  modis 
responderi  potest.  Prior  est  Augustinum  sup- 
ponere,  fieri  potuisse,  ut  Adam  non  cognosce- 
ret  omnes  prserogativas,  et  privilegia  status 
innocentise.  Uude  cum  alias  sciret  hominem 
naturaliter  contristari,  quando  vokmtas  ejus 
non  impletur,  potuisse  timere,  ne  forte  uxor 
contristaretur :  ad  hunc  enim  timorem  illa 
nescientia  sufficere  poterat  siue  positivo  judi- 
cio  falso,  quod  in  illo  statu  posset  esse  tristi- 
tia.  Vel  secundo  dici  potest,  non  loqui  Augus- 
tinum  cum  tanto  rigore  de  tristitia,  aut  simik 
animorum  perturbatione ,  sed  locutum  fuisse 
modo  nobis  usitato  ad  expkcandam  nimiarn 
benevolentiam  Adse  ad  uxorem,  propter  quam 
vokiit  cavere,  ne  inter  ipsos  esset  dissensio  vo- 
kintatum,  seu  morum  dissimiktudo,  quse  jus- 
titiam  et  perturbationem,  quantum  est  ex  se, 
inducit,  iUam  enim  Adam  in  statu  etiam  inno- 
centise  fugere  potuit. 

17.  Ad  tertium  fro  Scoto  in  num.  3.  —  Ad 
rationem  Scoti  coucedimus,  superbiam   csse 


quemdam  nimium  amorem  benevolentiee  sui : 
nam  idem  appetitus  exceUentige  simul  estcon- 
cupiscentia  excellentiee,  et  benevolentia  sui , 
quia  sibi  amat  superbus  iUam  exceUentiam. 
Negamus  autem  consequentiam,  scikcet  kunc 
amorem  sui  non  posse  esse  primum  peccatum, 
quia  nikil  est,  quod  impediat,  quominus  vo- 
kmtas  kominis  primo  feratur  inordinate  ad 
exceUeutiam  sibi  appetendam,  seu  concupis- 
cendam.  Sicut  in  Eva  ostendimus,  et  idem  in 
superiori  tractatu  de  Angelo  diximus.  Nec  ob- 
stat  differentia,  quam  inter  kominem,  et  An- 
gekim  Scotus  meditatus  est :  nam  ad  summum 
probat  non  ita  posse  liominem  ex  prima  cogni- 
tione  sui  ad  superbiam  moveri.  Sicut  motus 
est  fortasse  Angekis  ex  prima  cognitione  suee 
naturaks  excellentia^.  Vel  etiam  probabikter 
suadet  iUa  differentia  non  ita  facile  potuisse 
kominem  sine  suasore  extrinseco  ex  se,  ab  in- 
trinseco,  ad  superbiam  elevari,  sicut  potuit 
primus  Angekis.  Hoc  tamen  non  obstat  quo- 
minus  primum  objectum  extrinsece  proposi- 
tum  Adffi,  et  efficacius  ad  excitandum  iUum  ad 
aUquem  inordinatum  affectum  fueritobjectum 
superbiee.  Atque  ita  comparando  personam 
Evaj  (ut  sic  dicam)  ad  verba  ejus,  efficaciora 
fuerunt  verba  ad  provocandum  Adamum  ad 
superbiam,  quam  ipsamet  Eva  sua  pra^sentia 
fuerit  potens  ad  incknandum  iUum  ad  sensibi- 
lem,  acinordinatum  sui  amorem.  Uude  ad  con- 
firmationemnegaturantecedens  :  nam  optime 
potuit  primum  peccatum  Adte  esse  ex  amore 
proprii  commodi,  vel  potius  in  excessu  taUs 
amoris.  Nam  appetitus  exceUentiaa  amor  pro- 
prii  commodi,  est :  et  in  -iUo  prima  inordi- 
natio  esse  potuit,  ut  ostensumest.  kiioquanto 
Adam  magis  seipsum  amabat,  quam  uxorem, 
tanto  facilius  potuit  prius  peccare  ex  amore 
proprii  commodi,  quam  ex  amorc  benevolen- 
tice  et  commodi  suaj  uxoris. 

CAPUT  IV. 

UTRUM  ADAM  PER  INFIDELITATEM  PECGAVERIT,  VEL 
QUiE  PEGGATA  POST  SUPERBIAM  COMMISERIT. 

1.  Prv7mm  punctum  an  peccaverit  Adam 
per  infidelitatem. — Pars  negans'  suadetur  pri- 
mo  ex  Paulo.  — Tria  sunt  in  koc  capite  expk- 
canda.  Primum,  an  primus  komo  post  super- 
biam  infidelis  fuerit.  Secundum ,  an  tanta 
fuerit  infidektas  ut  etiam  fidem  amiserit.  Ter- 
tium,  post  superbiam  quot  peccata,  et  quo 
ordine  commiserit.  Ratio  vero,  et  fundamen- 
tum  totius  dubitationis  est  illa  sententiaPauli  1 , 
adTim.  2.  Adam  non  est  sedmtus,  mulier  au~ 


348  LJB.  IV.  DE  AMISSIONE 

tem  seclucta  in  pra^varicatone  fuit.  Nam  jiixta 
lioc  Pauli  testimonium  necessarium  videtur 
dicendum;,  Adam  nullam  infidelitatem  com- 
misisse,  quia  alias  nullum  esset  discrimen^ 
quod  inter  ipsum  et  Evam  Paulus  con.stituit. 
Probatur  sequela  :  namvel  consideratur  Adam 
priusquam  in  superbiam  elevaretur,  et  sic  ve- 
rum  est  non  fuisse  ante  seductum,  et  conse- 
quenter  neque  infidelitatem.  In  lioc  autem 
asqualis  est  illiEva:  namut  supraprobavimus^ 
non  per  errorem,  sed  per  inconsiderationem 
superbiendo  deliquit.  Unde  quoad  hoc  eodem 
modo,  seu  cum  eadem  proportione  lapsus  Adae 
per  superbiam  explicandus  est.  Nam  si  non  de 
errore  speculativo^  sed  de  practica  deceptione 
sermo  sit  :ita  deceptusest  Adam  superbiendo, 
sicut  Eva.  At  vero  si  Adam  consideretur  post 
peccatum  superbise  pro  illo  tempore^  vel  quasi 
statu,  erit  necessario  constituendum  discrimen 
inter  ipsum,  et  Evam,  quod  Paulus  intendit. 
Diximus  autem  tunc  fuisse  seductam  Evam,  et 
in  aliquam  infidelitatem  incidisse  :  ergo  juxta 
mentem  Pauli  etiam  tunc  non  fuit  seductus 
Adam,  et  consequenter  pcr  infidelitatem  non 
peccavit. 

2.  Stiadctur  secunclo  ex  Augustino.  —  Acce- 
dit  secundo,  quod  D;  Augustinus  multis  in  lo- 
cis  ita  hsec  Apostoli  verba  interpretatur,  prte- 
sertim  libr.  11 ,  Geues.  ad  Htt.,  cap.  42,  ubi 
quserit :  Si  tam  spiritualis  erat  Adaon,  quam- 
vis  mente,  non  corpore  quomodo  credere  potue- 
o'it,  quodfer  serpentem  dictum  cst,  etc.  Et  infra 
in  virtute  respondet:  Ideo  Apostohim  dixisse 
mulierem  seductam  esse,  non  virum.  AfErmat 
enim  Apostohis  virum  per  mulierem  praivari- 
catum  esse,  non  vero  seductum :  quia  non  cre- 
didit  vera  esse,  quse  serpens  mulieri  narrave- 
rat^  scihcet,  quod  eos  Deus  ah  esca  illius  ligni 
invidendo  vetuisset.  Et  ideo  idem  Augustinus 
14,  de  Civitat.,  cap.  \l,  dicit^  diabohim  ideo 
prius  accessisse  ad  foeminam,  qiiia  non  existi- 
mavit  virum'  facile  credidum,  nec  errando  po- 
tuisse  decipi,  sed  tum  alieno  cedit  errori.  Quod 
statim  confirmat  dictis  verbis  Apostoh.Et  inde 
infert,  quod  Adam  sciens_,  prudensque  pecca- 
vit.  Nam  hos,  inquit,  sedttctos  intelligi  voluit, 
qui  id,  quod  faciunt,  non  putant  esse  peccatum : 
ille  autem  scivit,  alioqui  quomodo  verum  erit, 
Adam  7ion  est  seductus.  Unde  in  fine  capitis 
conchidit :  Qtiid  ergo  opus  est  plurilus  ?  Et  si 
credendo  non  sunt  amho  decepti :  iKccando  tamen 
ambo  decepti  sunt. 

3.  Tertio  suadetur  ex  conjectura.  —  Tertio 
addi  potest  conjectura  sumpta  ex  verbis  Adte 
et  Evffi :  nam  cum  mulier  interrogaretur  a  Deo, 


STATUS  INNOCENTI^. 

Qiiare  lioc  fecisti  ?  respondit,  serpens  decepit 
me,  Adam  autem  non  est  confessus  deceptio- 
nem  sicut  Eva,  sed  tantum  dixit :  Mulier  dedit 
mihi  et  comedi :  ergo  signum  est  Adam  non 
f uisse  deceptum,  sed  solam  Evam .  Dices  ex  illa 
collatione  verborum  solum  colligi  deceptio- 
nem  Evaj  positive,  ut  sic  dicam,  ex  verbis  ejus 
probari :  deceptionem  autem  Adte  non  ita  pro- 
bari,  quamvis  minime  etiam  probetur  inde, 
quod  infidehs  non  fuerit,  seu  deceptus.  Sed 
contra,  quia  ex  eo^  quod  nonprobaturdecep- 
tus,  saltem  cohigimus,  nos  non  posse  alBrmare 
illum  fuisse  deceptum,  aut  in  errorem  incidisse. 
Quia  crimen,  quod  non  probatur,  non  est  ah- 
cui  tribuendum :  hoc  autem  crimen  Adami  in 
Scriptura  non  probatur,  quia  secluso  iUo  loco 
nulhis  est,  unde  probetur:  etsechisaScriptura, 
nulla  relinquitur  talis  crimiuis  probatio  :  imo 
nec  etiam  prsesumptio.  Nam  si  aUqua  esset, 
maxime  quia  Adam  peccavit  per  superbiam, 
appetendo,  esse  ut  Deus :  sed  hunc  appetitum 
habere  potuit  sine  deceptione :  aut  positivo  er- 
rore,  quasi  speculativo,  ut  supra  ostensum  est^ 
etiam  in  Eva  :  ergo  ex  superbia  non  infertur, 
quod  prsecesserit  error.  ^hilto  vero  minus  po- 
test  inferri,  quod  fuerit  subsecutus,  quia  non 
ex  omni  superbia  sequitur  deceptio  per  heere- 
sim,  vel  errorem,  et  Adam  potuit  postea  co- 
medere  non  ex  increduhtate  verborum  Dei,  sed 
ex  affectu  complacendi  uxori,  vel  ad  summum 
in  hoc  seduci  potuit,  quod  existimavit  venia- 
lem  fore  culpam,  quam  proptcr  benevolentiam 
uxoris  committeret :  vel  in  hoc  etiam,  quod 
cum  videret  Evam  non  incmuisse  mortem  co- 
medendo,  existimare  sine  infidehtate  potuit, 
Deum  in  ahquo  seusu  sibi  occulto  poenam  il- 
lam  comminatum  fuisse^  posseque  illam  evi- 
tare,  etiamsi  comederet  sine  mendacio  verbo- 
rum  Dei. 

■4.  Pars  affirviians  multormn,  Patr^m.  — 
Nihilominus  coutrariam  sententiam  muUi  an- 
tiqui  Patres  docuerunt,  simphciter  docentes 
Adam  fuisse  seductum  deceptione  fidei  contra- 
ria.  Ita  sentit  Ignatius,  EpistoL  5,  ad  Tralha- 
nos,  dicens :  Excogitate  artes  serpentis  illiiis, 
qui  omnis  mali  primus  auctor  est,  qui  per  mu- 
lierem  decepit  primum  generis  nostri  parentem 
Adam.  Prsemiserat  autem,  fugite  omnes  hcere- 
ses.  Unde  videtur  de  hujusmodi  deceptione 
loqui.  Idem  docuit  Tertuhianus,  lib.  2,  contra 
Marcion,,  cap.  2,  ubi  ausus  est  dicere,  Quis 
duiitavit  ipsum  illud  Aclce  clelicturn  hTresim 
pronunciare  :  et  iufra  :  Confessns  est  seductio- 
nem  :non  occultavit  seductriccm.  Similiter  Ire- 
noeus,  hb,  3,  cap.  37,  dicit:  Adam,  fuisse  se- 


CAP.  IV.  UTRUM  ADAM  ETIAM  PER 

ductum  suT)  occasione  hnmortalitatis.  Et  infe- 
riiiS;,  qnod  Dens  odivit  seiyentem,  guia  seduxit 
hominem.  EtCyrillus  Alexaudrinus,  libr.  2^  in 
Joan.^  cap.  3;,  de  Adam  inquit :  Postea  qtiam  _ 
diabolica  fraudes  eductus  Dei  prcvceiita  contemp- 
sit,  etc.  Deinde  CyprianuS;,  lib.  de  unit.Eccle- 
siee^  dicit^  quod  dcemon  al)  initio  statim  mundi 
fefellit,  et  verhis  mendacihis  Uandiens  rudes 
animas  incauta  credulitate  decepit.  Glarius  do- 
cuit  hoc  Prosper  contra  Collatorem^  cap.  19, 
ubi  de  Adam  ait :  Perdidit  primus  fidem,  per- 
didit  cliaritatem.  Et  infra :  Tmpie  altiora  sec- 
tando  veritatis  scientia,  et  pietatis  oledieiitia 
dejectus  est :  et  cap.  21  :  Perdidit  loni  scien- 
tiam,  quia  perdidit  bonam  consdentiam,  humi- 
litatem  superMa  destruxit ,  infidelitas  rapuit 
fidem.  Similia  fere  repetit  lib.  1,  de  Vita  Con- 
templat.j  cap.  19,  ubi  inter  alia  de  primis  ho- 
minibus  dicit,  quod  se  fieri  posse,  quod  Deus 
est,  crediderunt.  Et  ad  excerpta  Genuensis , 
dub.  3,  sic  contra  obtrectatorem  doctrinfe  Au- 
gustini  argumentatur,    Quid  est,  quod  eidem 
naturce  solam  fidem  non  vult  esse  prareptam, 
quam  nisi  primum  amisisset  cceteris  honis  om- 
niitis  non  careret.  Credendo  enim  Adam  dia- 
lolo,  non  credit  Deo,  etc.  SimiH  modo  loquitur 
Fulgentius,  lib  cle  Incarn.  et  Grat.,  cap.  22, 
dicens  de  primo  homine  :  Dialolica  persuasio- 
ne  dejectus  perdidit  Mmilitateon,  perdidit  fi- 
nem,  perdens  autem  fldem  perdidit  divinam 
protectionem. .   Innuit  etiam  Hilarius,  can.  3, 
in  Matth.,  dicens  de  dsemone  :  Adam  pellexe- 
rat,  et  inmortem,  fallendo  traduxerat.  Etiterum 
infra  dicit :  Adam  tertio  divini  nominis  ambi- 
tio7iecorrupisse,  diis  futurum  similepolticendo. 
5.  Accedere  videtttr  Augtistinus. — Item  Epi- 
phanius. — Prseterea  Ambrosius,  lib.  de  Parad., 
cap.  4,  Mulier,  inquit :  pinor  dicepta  est,  et 
virumipsa  decepit,  et  similia  repetit,  cap.  12, 
dicens,  mulierem  prius  errasse  ,    Viro  enim 
midier  ,  7ion  mutieri  vir  auctor  erroris  est:  et 
statim  citat  verba  Pauli.  Idem  lib.  de  Elia  et 
Jejunio,  cap.  -4,   expendens  verba  illa  :  Ecce 
Adam  factus  est  quasi  unus  ex  nobis,  ait:  Ir- 
ridens  utique  Deus,  approbans  dicif,  hoc  est 
putalas  te  similem   fore  oiostin,  ubi  dicendo, 
piUabas,  deceptumessedicit,  ethb.  5,  Exaem., 
c.  7,  expresse  dicit :  Adam  per  Evam  deceptus 
est.  Et  idem  fere  habet  hb.  3,  de  Virg.  versus 
finem,  et  hb.   2,  EpistoL,  epist.    13,  ad  Mar- 
cell.,  sororem,  ubi  non  dicit,  deceptum,  sed 
supplantattm.   Addit  vero  statim,  Agnoscis 
esse  te  nudum,  quia  bona  indumenta  fuiei  per- 
didisti.  Et  in  Prsefat.  ad  Psalm.,  dicit  :  Adam 
fuisse  uxoria  persuasione  decepticm,  et  Deum 


INFIDELITATEM  PECCAVIT,  ETC.  349 

prcevidisse  locum  eum  errori  daturim,  et  super 
Psalm.  39,  circa  illa  verba  :  In  capite  tibri, 
etc,  Adam  (inquit)  tit  caderet  a  seo-pente  de- 
ceptus  est.  Et  iterum  infra  :  Adam  cum  Chris- 
to  no7i  fuit,  quando  deceptus  est.  Et  similia  re- 
petitPsalm.  72,  infme,  Idem in dicat Leo  papa, 
serm.  de  Nativit.,  dicens  :  quod  gJo^nabatur 
diabolus  hominem  sua  fraude  deceptum  ■  et 
serm,  3.  Illa,  inquit,  quce  deceptor  invexit,  et 
homo  deceptus  admisit,  mdtum  habuerunt  iii 
S alvatore  vesti giwn.  Et  serm,  4,  cap,  2,  ait : 
Invido  et  deceptori  temere,  atque  infeliciter  cre- 
didit,  et  superbice  consiliis  acquiescie^is  reposi- 
tum  honoris  augmentum  occupare  maluit,  cpiam 
mereri.  Interdum  etiam  videtur  Augustinus 
consentire,  Nam  Psal,  68,  circa  illa  verba : 
Quce  7ion  rapui  tmic  exotvebam,  ait  :  Quis  ra- 
puit  primo  ?  Itle  cqui  seduxit  Adam.  Et  lib,  14, 
de  Givit.,  cap.  17.  Utrique  parenti  tribuit  infi- 
delitateyn,  et  inobeclientiam.,  et  alibi  ait,  utrum- 
que  divinitatem  appetivisse  11,  Gen.  ad  litt., 
cap.  34et39.  Et  similiter  Epiphanius,  haeres. 
38,  contra  Gainos  ,  Diabolus  ,  inquit ,  per 
onendaciu^n  decepit  Evam,  et  Adam  alio  pro 
aliis  diceois. 

6.  Hsec  autem  Patrum  sententia  non  est  con- 
traria  Paulo,  et  ideo  Apostoli  sententia  variis 
modis  ab  ipsis  explicatur.  Primo,  quia  putant 
verl)is  Pauli  addendam  esse  hanc  particulam 
primo,  ita  ut  sensus  sit,  Adam  non  primo  se- 
ductus  fuit,  sed  Eva.  Ita  CEcumenius,  Glossa, 
et  nonnulli  alii  in  Paulum,  et  allegatur  Epi- 
phanius,  hseres.  Ad,  contra  Quintillianos,  seu 
Pepuzianos,  quia  verba  Pauli  ita  relevt,  Adam 
non  est  deceptus,  sed  Eva  prima  decepta  in 
transgressione  fuit.  Apostolus  enim  non  habet 
illamparticulam^rw;^a,  unde  videtur  ab  Epiph, 
addita  ad  illam  interpretationem  indicandam. 

7.  Patres  adducti  ne  Paulo  repugnare  vi- 
deantur  varie  ipsum  exponunt. —  Secundo  alii 
addendum  putant  in  ilhs  prioribus  verbis , 
Adcm  71071  est  seductus,  hanc  particulam,  per 
se7'pentem.  Ita  habetur  in  commentario  Am- 
brosio  attributo  in  illum  locum:  et  sequitur 
Haymo.  Prseterea  citatur  Hieronymus,  lib.  1, 
contra  Jovinianum,  c[uia  verba  Pauli  sic  refert, 
Adam  7ion  est  seductus;  mulier  autem  seducta 
facta  est  in  prceva7'icatio7iem,  ac  si  dicere  vo- 
luerit,  Adam  non  est  ita  seductus,  ut  fuerit 
uxori  causa  errandi :  sicut  Eva  seducta  marito 
fuitcausa  erroris  et  preevaricationis.  Sicetiam 
sentit  Augustinus,  hb.  11,  Genes.  ad  litter., 
cap.  42,  exponit  enim  dici  mulieremseductam 
in  prffivaricatione,  quia  per  illam  etiam  vir 
prcevaricatus  est  :  statim  vero  declarat,  Adam 


350  LIB.  IV.  DE  AMISSIONE 

nihilominus  per  foeminam  non  fuisse  seduc- 
tum,  et  id  probat^  Paulumque  ita  exponit.  Ma- 
gis  videtur  indicare  illam  expositionem  Am- 
brosius,  in  dicto^  cap.  12^  libri  de  Paradiso: 
nam  post  illa  verba ,  Viro  mulier,  non  mulieri 
vir  auctor  erroris  est,  subjungit :  Unde  et  Pau- 
lus  ait,  Adam  non  est  decejHus ,  mulier  autem 
sediictainfrcevaricatione  fuit.  Et  eodem  modo 
legit  Clirysostomus-,  homilia  nona,  in  primam 
ad  Timotlieum,  tamen  paulo  aliter  exponit^ 
Adam  non  tam  graviter  fuisse  seductum,  quia^ 
Par,  inquit^  non  est  al  ea,  quce  sihi  generis  so- 
cietate  jungerelur  decipi,  et  a  bestia,  qu(c  scr- 
vituti  hominis  fuisset  adducta :  illud  igitur 
seductio  fotius  ac  verius  dicipotest.  Ad  compa- 
rationem  ergo  mulieris  dicit  illum  non  fuisse 
seductum. 

8.  Tertio  exponunt  ahi,  Adam  dici  non 
fuisse  seductum^  quia  in  Scriptura  non  legi- 
tur  seductio  ejus,  sicut  de  Eva  legitur  :  nam 
illa  deceptionem  suam  confessa  est :  non  au- 
tem  vir.  Sicut  ad  Hebr.  1,  dicit  Paulus :  Mel- 
chisedech  fuisse  sine  patre,  et  sine  matre,  non 
quia  illis  caruerit^  sed  quia  in  Scriptura  non 
leguntur  :  ita  indicat  Theopliylactus  ibi^  et 
refert  (Ecumenius^  et  sequitur  Hugo  de  Sancto 
Viclore,  quKst.  16.  Ultimo  addunt  aliqui  sen- 
sum  esse  muHerem  fuisse  deceptam  proprie^ 
et  formaliter  a  serpente,  quia  ex  intentioue 
fallendi  et  decipiendi  serpens  illam  seduxit : 
muher  vero  non  ita  decepit  virum^  sed  quasi 
materiaUter  credens^  verumesse^  quodilhsua- 
debat.  Hanc  expositionem  legi  in  Pererio,  et 
in  nullo  antiquiore  illam  reperio  :  ipse  vero 
dicit  indicari  ab  Augustino^  in  dicto,  cap.  42. 
Sed  certe  in  alio  sensu  locutus  est  Augustinus^ 
ut  paulo  post  dicam.  Alii  citant  Nazianzenum^ 
Orat.  M,  quse  est  prima  de  Resurrectione^  quia 
dicit  :  Victa  est  mulier  dolo,  et  arte  dcemonis, 
posteavictus  estvirper  mulierem.  Sedhsecver- 
ba^  et  parum  ad  rem  faciunt,  quia  non  dicit 
virum  fuisse  deceptum,  sed  victum  et  in  Na- 
zianzeno  formaliter  non  reperiuntur.  Nam  in 
illa  Orat.  i,  de  Resurrectione  nihil  dicit  :  in 
Orat.  autem  ^,  in  Pascha,  quse  est  42,  et  in 
Orat.  38,de  Nativit.^  sic  inquit :  Postquam  dia- 
ioli  invidia,  et  mulieris  insultu,  quem  ut  mol- 
lior  passaest,  accepti  mandati  ohlitus,  ah  acer- 
ho  illo  gustu  victus  est,  ibi  tamen  non  dicit 
deceptum^  sed  victum,  et  ideo  ex  illis  verbis 
nihil  ad  rem  prsesentem  colligi  potest. 

9.  Allata^  expositio7iesprohahiles  oh  auctorita- 
tem  Patrum,  per  se  vero  non  satisfacit. — Id 
ostenditur  de  exposiiione  prima.  —  Hee  omnes 
expositiones  probabiles  quidem  sunt  propter 


STATUS  INNOCENTI/E. 

Patrum  auctoritatem ;  mihi  tamen,  ut  verum 
fatear,  non  satisfaciunt.  Nam  priores  eo  ipso^, 
quod  particulam  aliquam  addendam,  vel 
subintelligendam  censent,  suspecta^sunt,  quia, 
ut  Juristae  dicunt,  expositio,  quai  aut  aliquid 
addit  textui,  quando  ex  illo  non  evidenter 
colligitur,  aut  omnino  necessaria  non  est,  mi- 
sera  est :  at  vero  omnia,  quee  ex  illis  exposi- 
tionibus  adduntur^  neque  necessaria  sunt,,  nec 
ex  textu  colliguntur.  Hoc  imprimis  patet  de 
illa  particula,  primo,  quam  aliqui  ex  textu  col- 
ligunt,  quia  Paulus  prius  dixerat,  Adam  pri- 
mus  formatus  est.  Unde  inferunt  etiam  in  al- 
tera  sententia,  Adam  non  est  seductus,  subin- 
telligendam  esse  particulam,  prius.  Sed  revera 
potius  esset  contrarium  inferendum  :  nam  illse 
duffi  sententise  non  sunt  connexse,  neque  una 
pendet  ab  aUa  in  suo  sensu,  et  veritate,  et 
ideo  non  est,  cur  illa  particula  addita  in  priori 
sententia  subintelligatur  in  secunda,  ubi  non 
est  posita  :  imo  potius  inferendum  esset  con- 
sulto  fuisse  omissam  in  posteriori  parte,  quia 
ibi  non  erat  necessaria.  Unde  illa  additio  mul- 
tum  derogare  videtur  simpUci.locutioni,  et 
veritati  textus  :  alias  etiam  dicere  Paulus  po- 
tuisset,  Adam  non  peccasse,  sed  Evam,  quia 
non  primus  peccavit.  Denique  ad  intentionem 
Pauli  non  multum  conferebat,  quod  Adam 
non  fuerit  primo  deceptus,  si  tandem  deceptus 
fuit :  nam  propter  solum  ordinem  non  osten- 
ditur  vir  prudentior,  aut  sapientior,  quam  foe- 
mina. 

10.  Ostenditur  etiam  in  secunda  expositione. 
—  Atque  conjecturse  seque  procedunt  de  altera 
additione  per  serpentem,  quia  multo  miuus 
habet  hsec  additio  fundamentum  in  Paulo, 
qui  non  negat  effectum  ex  tali  causa  proces- 
sisse  :  sed  simphciter  negat  factum  esse  talem 
effectum,  seu  deceptionem.  Non  licet  autem 
tam  facile  mutare  sensum  loquentis.  proprio 
arbitrio,  dictionem  ahquam  addendo.  Et  pr^- 
terea  etiam  hsec  additio  parum  juvat  intentio- 
nem  Pauli,  quia  non  minoris  imprudentige;, 
vel  levitatis  fuisset  decipi  a  foemina,  quam 
decipi  a  dajmone  per  serpentem,  cjuia  non  po- 
tuit  fcemina  rem  credibiliorem  facere,  cmn 
tota  ejus  suasio,  quantum  ad  intellectum  per- 
tinet,  in  sola  narratione  verborum  serpentis 
niteretur,  Denique  tertia  particula,  scilicet,  in 
prcevaricationem,  nou  habetur  in  textu  sacro, 
neque  in  vulgata  Latina,  nequse  in  Grsecia; 
sed  utrobique  legitur,  in prcevaricatione,  etita 
etiam  legunt  Gr^ci  Patres,  ut  apud  Chrysos- 
tomum,Theophylactum  et  Theodoretum  videre 
licet_,  et  ita  etiam  legit  Ambrosius,  imo  et  Au- 


CAP.  IX.  UTRUM  ADAM  ETIAM  PER 
gustimis  in  citato  loco^  qiiamvis  iii  margine 
alia  lectio  adjungatur.  Hac  vero  lectione  sup- 
posita,  niliil  ex  illa  colligi  potest  ad  Pauli  sen- 
tentiam  limitandam;,  nam  simplcx  sensus  est, 
in  prcevaoncatione,  id  est,  in  lapsu  generis  liu- 
mani  Adam  non  fuisse  seductum,  sed  Evam  : 
Deinde  etiamsi  legamus,  in  prcexiaricationem, 
violenter  exponitur  conjungendo  illam  parti- 
culam  cum  priori  parte  sententise^  scilicet, 
Adam  non  fuisse  ita  seductum^  ut  fuerit  mu- 
lieri  causa  praevaricandi  :  sicut  e  contrario 
mulier  seducta  fuit  causaprsevaricationis  viri: 
nam  liic  sensus  nec  contextui  verborum^  nec 
intentioniPauliconsentaneus  est.  Nec  Hierony- 
mus^  aut  Chrysostomus,  vel  Augustinus  ita 
exposuerunt,  Simplex  ergo  sensus  etiam  illa 
electione  retenta^  est  Evam  per  seductionem, 
et  artem  dsemonis  in  preevaricationem  induc- 
tam  esse,  Adam  autem  non  ita  fuisse  induc- 
tum  in  prcevaricationem^  quia  seductus  non 
est.  Quee  est  expositio  Augustini,  in  eodem 
loco  lib.  W,  Gen.  adlit.,  cap.  ultimo. 

11.  Ostenditur  idem  in  tertia. — Denique  in 
expositione  quarta  ostenditur.  —  Altera  vero 
expositio,  quod  Paulus  dixerit,  Adam  non 
fuisse  seductum^  quia  in  Scriptura  nonlegitiir : 
imprimis  est  contra  generalem  regulam  expli- 
candi  Scripturam  absque  necessitate,  vel  auc- 
toritate.  Nec  propter  alium  locum  Pauli  ad 
Hebrseos  septimo  extendenda  est  expositio, 
quia  ibi  ex  materia^  et  ex  ipso  contextu^  et 
modo  dicendi  facile  colligitur  ille  sensus  quasi 
metaphoricus  :  nam  erat  ibi  necessarius ,  et 
ita  expositio  illa  communis  est  omnium.  In 
prajsenti  vero  loco^  quem  tractamus^  tahs  pro- 
prietas  locutionis  necessaria  non  est,  imo  vi- 
detur  contraria  intentioni,  et  rationi  Pauli^ 
nam  si  in  reipsa  Adam  seductus  est^  sicutEva : 
quod  iUud  non  sit  deutroque  scriptum^  parum 
refert  ad  ostendendam  in  foemiua  minorera 
doctrinse  capacitatem,  quam  in  viro,  quod 
Paulus  intendebat.  Loquitur  ergo  Pauhis  de  re 
ipsa^  et  eadem  fere  ratione  rejici  potest  ultima 
expositio  fundata  in  rigore  verbi^,  seducendi, 
seu  decepiendi,  scihcet  quod  proprie  inchidat 
intentionenj  decipiendi.  Nam  hoc  etiam  nihil 
referebat  ad  institutum  Pauh^  quia  intentio 
loquentis^  vel  decipientis^  parum  vel  nihil  re- 
fert  ad  dijudicandum  inter  eos,  qui  facile 
sinunt  se  decipi^,  quis  eorum  levior,  aut  in- 
cautior  fuerit.  Eo^  vel  maxime,  quod  hcet  in 
verbO;,  decipiendi,  active  sumpto^  id  est,  ex 
parte  ejus^  qui  decipit,  iUa  consideratio  locum 
habeat,  nihilominus  passive,  id  est,  ad  eum^ 
aui  decipitur,  non  bene  apphcatur.  Nam,  qui 


INFIDELITATEM  PECCAVERIT,  ETC.  351 

facile  credit  falsa  dicenti,  non  minus  decipitur, 
id  est,  non  minus  errat^  nec  minus  ostendit 
animi  levitatem,  inconstantiam ,  vel  impru- 
dentiam^  sive  aher  loquatur  ex  intentione  fal- 
lendi;,  et  sciens  se  dicere  falsum,  sive  ex  igno- 
rantia  credens,  verum  esse^  quod  suadet ;  si- 
cut  si  fidehs  credat  prfedicanti  errorem,  non 
minus  decipietur,  et  erit  ha^reticuS;,  sive  prse- 
dicator  putet,  esse  verum^  quod  docet  :  sive 
consuho  doceat  falsum  ex  intentione  fahendi : 
ergo  iha  diflferentia  ad  exphcandum  locum 
Pauh  impertinens  est. 

12.  Augttstini  tandem  expositio  proponittir 
et  prcefertur,  —  Igitur  expositio  Augustini 
cffiteris  prceferenda  videtur  ;  nimirum  Evam 
fuisse  seductam  credendo  ahquid  contrarium 
verbis  Dei :  utique  existimando  non  fuisse  ma- 
lum  edere  de  hgno  scientise  boni  et  mah. 
Adam  autem  non  fuisse  ita  seductum^  sed 
sciendo  ihud  esse  peccatum  ductum  amore 
foeminse  comedisse.  Ha3c  est  sententia  Augus- 
tini^  in  dicto  hbro  undecimo  Geneseos  ad  htte- 
ram^  cap,  42,  et  lib.  14,  de  Civitate,  capite 
undecimo  et  sequentibus,  et  probatur  ex  dic- 
tis,  quia  nuha  aha  expositio  satisfacit  senten- 
tia?  Pauh  :  et  nuha  est  necessitas  detorquendi 
verba  ejus  ad  aliquem  improprium  sensum, 
eo  vel  maxime,  quod  tahs  deceptio  Adse,  ne- 
que  ahbi  legitur  in  Scriptura  sacra,  ut  quee- 
dam  expositio  assumebat,  neque  ipse  Adam 
iham  confessus  est,  sicut  fecit  Eva,  neque  ex 
ahis  factis  ejus,  neque  ex  circumstantiis  per- 
sonse  ejus  probabihter  preesumi  potest,  ut  recte 
Augustinus  ponderavit;  neque  denique  in  ver- 
bis  Dei  loquentis  ad  ipsum  Adam  tahs  decep- 
tio  indicatur.  Non  enim  desunt,  qui  ex  iha 
Dei  irrisione  :  Ecce  Adam  sicut  unus  ex  nolis 
factus  est ,  deducere  nitantur  deceptionem 
Adae.  Verumtamen  hcet  inde  cohigatur  Adam 
appetivisse  simihtudinem  Dei :  non  tamen  col- 
hgi  potest  fuisse  deceptum,  neque  comedisse, 
quia  crederet,  ex  pomi  esu  excehentiam  scien- 
tiee  boni  et  mah  se  fuisse  consecuturum. 
Nam  prius  quam  omnino  deciperetur  per  su- 
perbiam  elatus  Dei  simihtudinem  appetiit,  in 
quo  etiam  Eva  ihi  similis  fuit,  nam  prius  fiiit 
superba,  quam  decepta,  ut  supra  cum  Augus- 
tino  et  D.  Tlioma  diximus.  Hoc  autem  satis 
esse  potuit  ad  iham  irrisionem,  seu  expro- 
brationem  Dei.  Quod  autem  postea  comederit 
ex  falsa  existimatione  consequendi  scientiam 
per  cibum,  et  per  se  est  parum  credibile,  et 
nuho  indicio  in  Adamo  ostensum  est,  sicut 
in  Eva.  Nam  ihe,  supposita  deordinatione 
facta  per  peccatum  superbia3_,  habuit  pecuha- 


352  LIB.  IV.  DE  AMISSIONE 

rem  occasionem^  et  inceiitivum  comedendi^ 
quod  non  liabuit  Eva,  scilicet^  ejusdem  uxofis 
affectum  et  importunitatem.  Unde  non  de 
illo,  sicut  de  ipsa  legitur,  quod  lignum  as- 
pexerit,  et  quod  bonum  ad  vescendum^  pul- 
chrum  oculis^  aspectuque  delectabile  visum 
fuerit^  et  ideo  de  fructu  ejus  tulerit :  sed  so- 
lum,  quod  fructum  arboris  a  foemina  oblatum, 
et  quasi  intrusum  acceperit;  non  est  ergo 
fundamentum  ad  asserendum  Adam  fuisse  de- 
ceptum.  Cur  ergo  a  plano^  simplici^,  et  pro- 
prio  sensu  verborum  Pauli  recedemus? 

13.  Instatur  ex  variis  testimoniis  ejusdem 
Augustini.  —  Sed  instari  potest,  quia  Augus- 
tinus  in  eisdem  locis  docet  Adamum  in  multis 
deceptum  fuisse.  Primo^  quia  veniale  esse 
credidit  contra  prajceptum  Dei^  comedere  de 
ligno  vitee  propter  amorem  mulieris,  qui  er- 
ror  non  parvus,  sed  fidei  contrarius  est.  Id 
autem  docet  Augustinus,  libro  quarto  de  Givit., 
cap.  11  et  13.  Secundo^  quia  credidit^  se  non 
moriturum  etiamsi  comederet  de  ligno, 
quia  viderat  uxorem  non  esse  mortuam.  Ita 
habet  AugustinuS;,  lib.  11,  Gen.  ad  litter., 
c.  30,  et  indicat  in  capite  ultimo.  Tertio,  quia 
credidit,  vel  saltem  dubitare  coepit,  an  futurus 
esset  sicut  Deus  cibum  illum  comedendo.  Nam 
hoc  etiam  significavit  Augustinus,  dicto  cap. 
ult.,  lib.  11,  Genes.  ad  litteram,  dicens  :  Vi- 
omm.  propter  aliquam  mentis  elationem  sollicita- 
vit  aVupia  experiendi  cupiditas.  Hxperiendi  ni- 
mirum  qualis  esset  virtus  ilHus  cibi,  et  an  pos- 
setscientiam  couferre,  sicutserpenspromiserat: 
ergo  signum  est  coepisse  saltem  dubitare,  an 
vera  essent  verba  serpentis,  et  consequenter 
existimasse  falsum  subesse  potuisse  verbis  Dei, 
vel  fieri  potuisse,  ut  Deus  ex  invidia  esum 
illius,  cibi  prohibuisset,  aut  possibile  fuisse,  se 
fieri  similem  DEO,  et  nulli  subjectum :  quse 
omnia  gravissimos  errores  continent. 

l^.  Hcec  Augustini  testimonia  quamvis 
plane  concedantur  rem  non  conficiunt.  —  Ad 
primum  tamen  respondetur.  —  Respondeo  , 
licet  ista  omnia  concedantur  eo  modo,  quo 
proposita  sunt,  nihilominus  simpliciter  ve- 
rum  esse ,  quod  Apostohis  ait ,  Adam  non 
fuisse  seductum.  Nam  seducere  proprie  est, 
alium  in  errorem  inducere,  et  e  contrario  se- 
duci  est  arte,  et  circumventione  alterius  a  ve- 
ritate  averti,  et  decipi,  quomodo  decepta  est 
Eva,  non  autem  Adam.  Nam  si  illis  modis  de- 
eeptus  Adam  fuit,  non  propter  serpentis  pro- 
missionem,  nec  propter  fidem,  quam  verbis 
ejus,  aut  uxoris  adhiberet,  sed  propter 
propriam     conjecturam ,    adjutam     partim 


STATUS  INNOCENTI^. 

elatione  superbiee,  partim  inordinato  afi^ectu 
erga  uxorem  in  eas  falsas  cogitationes  induc- 
tus  est.  Quia  ergo  non  circumveutus  ab 
alio,  nec  per  astutiam  alterius  erravit,  si 
erravit,  ideo  negatur  fuisse  seductus.  Deinde 
ad  singula  respondendum  est.  Et  primum  qui- 
dem  Augustini  dictum  est  probabile  propter 
ejus  auctoritatem,  et  conjecturam :  nam  ma- 
jorem  certitudinem ,  nec  ex  Scriptura,  nec 
aliunde  habet.  Existimo  tamen  non  esse  intel- 
hgendum  de  peccato  veniaU  proprie,  et  in  ri- 
gore  sumpto,  ut  distinguitur  a  mortaU,  nam 
fuisset  crassissimus  error,  qui  non  poterat  tam 
facile  cadere  in  mentem  sapientis  viri,  ut  erat 
Adam  :  neque  nos  fundamentum  habemus,  ut 
hoc  de  illo  suspicemur.  Vocavit  ergo  Augusti- 
nus  veniale  id,  cujus  venia  de  faciU  speratur, 
et  ita  exposuit  Augustinum  D.  Thomas  2,  2, 
qusest.  163,  articulo  quarto,  ad  3,  dicens  : 
Adam  inexpertus  divinw  severitatis  credidit  il- 
lud  peccatum  esse  teniale,  id  est,  de  facili  re- 
missiHle.  Htec  autem  creduUtas  in  hoc  sensu 
non  contiuet  errorem  contra  fidem,  neque  de- 
ceptionem  ex  astutia  alterius,  sed  ex  nimia 
passione,  et  facilitate  credendi  ex  iUa  redun- 
dante. 

15.  Ad  secundum.  — Et  juxta  hoc  faciUs  est 
responsio  ad  secundum  :  nam  Ucet  Adam  cre- 
diderit  se  moriturum  non  fuisse  propter  expe- 
rimentum  Evce,  quod  videbat,  ut  Augustinus 
conjectat ;  nihilominus  non  est  verisimile,  id 
credidisse  in  sensu  contrario  verbis  Dei,  seu 
existimando,  quod  perinde  est,  Deum  falsum 
dixisse.  Nam  imprimis  Adam  tantum  fuerat 
expertus  Evam  non  statim  fuisse  mortuam : 
non  vero  quod  non  esset  postea  moritura,  seu 
quod  non  facta  fuisset  mortaUs  :  ergo  ex  vi 
iUius  experientise  sohim  inducebatur,  ut  cre- 
deret  se  etiam  non  fuisse  statim  moriturum, 
hoc  autem  non  erat  contra  verba  Dei  in  vero 
sensuinteUecta,  ut  constat.Deindeetiamsi  spe- 
raverit  Adam,  vel  crediderit  nunquam  fuisse 
moriturum,  quamvis  comederet :  nihilominus 
potuit  id  sperare,  et  possibile  credere  ex  in- 
dulgentia,  et  remissione  Dei,  quee  etiam  non 
erat  contraria  verbis,  et  comminationi  DEI,  ut 
per  se  constat :  ergo  etiam  hic  lapsus  mentis 
Adoe  non  fuit  per  circumventionem  erroris 
fidei  contrarii,  sed  per  nimiam,  et  impruden- 
tem  fiduciam  ortam  ex  aflectu  ad  uxorem 
inordinato. 

\Q>.  Ad  tertium. — Quodvero  attinetad  ter- 
tiam  deceptionem,  ego  apud  Augustmum  il- 
lam  non  invenio,  quin  potius  ubique  negat 
Adam,  jam,  ut  inquit,  spirituali  mente  prcsdi- 


CAP.  IV.  UTRUM  ADAM  ETIAM  PER 

tuvd,  ullo  moclo  credere  potuisse,  quod  Deus  ab 
esca  illius  ligni  invidendo  vetuisset,  id  est,  ut 
prius  dixerat :  Q^uod  ideo  lignum  illud  tangere 
prohibuerit,  quod  sciret  eos  si  comedissent,  ve- 
lut  Deus  futuros  tanquam  eis  divinitatem  invi- 
deret,  qui  eos  Jiomines  fecerat.  Ubi  oum  ait, 
nullo  modo  credere  potuisse,  profecto  insinuat 
non  potuisse  credere  ita  esse  factum,  neque 
esse  possibile^  nec  in  aliqiiam  illius  existima- 
tionem,  vel  suspicionem  incidere  potuisse  : 
nam  hoc  totum  probat  illa  ratio:  Sijam  spiri- 
tuali  mente  prceditus  erat,  et  confirmatur  hoc 
ex  his,  qu8e  lib.  ik,  de  Givit.,  cap.  11,  idem 
Adam  sciens  prudensque  peccavit,  et  non  po- 
tuisse  ita  seduci,  ut  crederet,  comedendo  po-- 
tuissea  peccatoexcusari.  At  verosialiquomodo 
credidisset  in  Deum  potuisse  cadere  invidiam, 
et  ex  illa  proliibitionem  facere,  et  se  posse  Deo 
similem  fieri,  vel  a  subjectione  Dei  hberari 
per  esum  cibi,  profecto  facihus  dici  posset, 
credendo  se  non  peccaturum,  etiamsi  de  illo 
cibo  comederet. 

17.  Confirmatiir  proxima  responsione  ad  lo- 
cuviAugustini. —  Tandem  non  minus  excludit 
hujusmodi  deceptionem,  vel  dubitationem  illa 
ratio  Augustini ,  quod  Adam,  jam  spirituali 
mente  pra?diius  erat :  quia  tam  crassi  sunt  hu- 
jusmodi  errores,  ut  vir  sapiens  non  magis  po- 
tuerit  de  ilhs  dubitare,  quam  illos  credere,  et 
ideo  existimo  non  solum  non  credidisse  Adam 
Deum  falsum  dixisse,  aut  ex  in  vidia  prohi- 
buisse  esum  iUius  fructus,  aut  comedendo  de 
illo  cibo,  et  futurum  omniscium,  et  ab  omni 
subjectione  hberum  :  verum  etiam  7iec  de  his 
erroribus  dubitasse,  quia  nec  propter  dictum 
serpentis,  aut  uxoris  ad  hoc  inductus  est,  ut 
ex  PauH  sententia  colhgitur  :  nec  ahquam  ve- 
risimilem  causam  tahs  dubitationis  habuit. 
Augustinus  autem  cum  dixit  aliquam  cupidi- 
tatem  experiendi  sohcitasse  Adami  animum 
ad  comedendum,  non  loquitur  de  appetitu  ex- 
periendi,  an  essent  vera  verba  Dei,  vel  serpen- 
tis,  qui  appetitus  increduhtatem  et  dubitatio- 
nem  fidei  contrariam  sine  dubio  supponeret ; 
sed  loquitur  Augustinus  de  appetitu  expe- 
riendi,  quidnam  lateret  in  eo  fructu,  quem 
Deus  sibi  prohibuerat :  et  quid  ex  iUius  esu  con- 
secuturum  esset.  Quam  curiositatem  sine  dubi- 
tatione  de  veritate  verborum  Dei habere potuit. 
Sohim  videtur  cupiditas  iUas  involvere  dubi- 
tationem  de  effectu  mortis,  quam  Deus  com- 
minatus  fuerat.  Tamen  non  oportuit  hanc  du- 
bitationem  fuisse  de  veritate  verborum  Dei, 
sed  de  sensu  iUorum,  an  immutabilem  seu- 
tentiam  ex  absoluto  decreto  continerent,  vel 
III. 


INFIOELITATEM  PEOGAVERIT,  ETC.  ^  353 

potius  viam  ahquam,  et  spem  mahim  iUud 
evadendi  relinquerent,  etiamsi  ex  cibo  come- 
deret,  et  hanc  fuisse  mentem  Augu.stini  mani- 
festum  est :  uam  statim  addit  iUam  cupidita- 
tem  experiendi  ex  eo  fuisse  ortam,  quod  vide- 
rat  Evam,  sumpta  esca,  non  fuisse  mortuam. 

18.  Fx  dictis  eruitur  conclusio  hipartita  qua 
duoTjus  simul  punctis  n.  1,  prcepositis  satisfit. 
—  Ex  his  ergo  concludimus,  secundum  Ada3 
peccatum  non  fuisse  infidehtatem,  non  sohim 
propriam,  quse  est  cum  pertinacia,  et  lioeresi, 
verum  etiam,  nec  minus  propriam,  quse  est 
per  errorem  abs(]ue  pertinacia,  quamvis  non 
sine  culpa,  per  neghgentiam  et  ignorantiam 
culpabilem,  vel  temeritatem  in  judicio  ferendo 
de  rebus  ad  fidem  pertinentibus.  Prior  pars 
sufficienter  probatur  ex  supra  dictis  de  infide- 
htate  Evee.  Diximus  enim  probabilius  esse 
iUam  non  commississe  similem  infidehtatem 
formalem  :  ergo  idem  est  multo  probabilius 
in  Adamo,  propter  majorem  ejus  sapientiam, 
prudentiam,  et  aUas  animi  dotes,  quas  indi- 
cavit  Augustinus,  dicens,  quod  jam  erat  spiri- 
tuah  mente  praiditus.  Denique  pars  heec  prior 
ex  posteriori  a  fortiori  coUigitur.  Posteriorem 
autem  mihi  sufficienter  probat  testimonium 
Pauh,  prout  exphcatum  est,  et  auctoritas  Au- 
gustini  quam  satis  etiam  jam  ponderavimus, 
et  ahse  rationes,  et  conjecturse,  quas  adduxi- 
mus. 

19.  Patres  aliquot  ex  allatis  n.  4,  qm  modo 
accipi  possunt. — AdPatres  vero,  qui  seductio- 
nem  et  infidelitatem  videntur  Adse  tribuere, 
imprimis  respondeo,  fortasse  non  omnes  in 
eo  sensu  locutos  fuisse,  sed  phires  eorum  lo- 
qui  de  deceptione,  seu  errore  practico,  seu 
operis,  quo  omnis  peccans  dicitur  errare,  vel 
sicut  concupiscentia,  vel  superbia  dicitur  ho- 
minem  seducere,  juxtaiUud  ad  Rom.  7  :  Pec- 
catum  occasione  accepta  per  mandatum  seduxit 
me,  et  per  illud  occidit,  et  iUud  ad  Gal.  6  : 
Qui  se  existimat  aliquid  esse,  cum  nihil  sit, 
seipsum  seducit,  et  ilhid  Dan.  13  :  Species  de- 
cepit  te,  et  concupiscentia  siiivertit  cor  tuum, 
ethacratione  dixit  Augustinus,  d.  1.  ll,Gen. 
ad  ht.  Adam  postquavi  de  ligno  prohibito  se- 
ducta  mulier  manducaverat ,  eique  dedit,  ut 
simul  ederent,  noluit  eam  contristare,  et  infra  : 
Ergo  alio  quodam  modo  etiam  ipse  deceptus 
est,  71071  dolo  illo  serpentino,  etc.  Nam  alius 
modus  non  fuit,  nisi  practicte  deceptionis. 
Unde  ibidem  comparat  Adamum  Salomini, 
qui  practice  seductus  est  a  muheribus,  et  ad 
colendum  idola  inductus,  quamvis  per  specu- 
lativum  errorem  deceptus  non  fuerit,  creden- 

23 


354 

do  idolum  esse  Deum 
possuut  facile  exponi  Hieronymus  et  Ignatius, 
Cyrillus  et  Cypriauus,  Leo  papa,  Hilarius  et 
Epiphauius,  imo  etiam  Ambrosius  fere  in  om- 
nibus  locis  ex  eo  citatis. 

20.  Ad  Amirosmm  citaUim  n.  5. — Acl Pros- 
■perimi  et  Fulgentmm  in  n.  A. — Quod  vero  idem 
Ambrosius  ait  Adam  amisisse  bona  indumenta 
fidei,  dc  charitate,  virtutibus  et  donis  intel- 
hgi  potest  :  nam  hasc  sunt  bona  indumenta 
fidei  :  quod  autem  ipsam  etiam  fidem  amise- 
rit;,  non  satis  aperte  affirmat  Ambrosius.  De 
Prospero  vero  et  Fulgentio  id  negare  non  pos- 
sumuS;,  quamvis  autem  eorum  sententia  pro- 
babihs  sit,  eam  sequi  non  cogimiir.  Necvideo 
cur  de  Adam  dixerit  Prosper  quod^  nisi  /Idem 
amississet,  cceteris  bonis  omnibus  non  careret  : 
cum  possint  ca^terse  gratise  amitti  non  amit- 
tendo  fidem.  Ut  in  nobis  certum  est  :  et  in 
illo  statu  non  est  cur  repugnaret;,  cum  nec  in 
Angelis  repugnaverit.  Nec  inde  sequitur  fidem 
esse  naturalem;,  ut  videbatur  sentire  ille^  cou- 
tra  quem  Prosper  scribit;,  quia  etiam  habitus^ 
vel  actus  aliquis  infusus  potest  manere  in  pec- 
catore.  Tangit  autem  cjuffistionem  Frosper 
quomodo  fdii  Adge  sine  fide  concipiantm%  si 
Adam  sibi  illam  non  perdidit ;  sed  lioc  in  ma- 
teria  de  peccato  originah  tranctandum  est^  et 
infra  forte  attiugetur. 

21.  Ad  Tertullianum  ihid.  —  Ad  Tertullia- 
num  prior  responsio  applicari  potest.  Cum 
vero  dicit  deHctum  Adee  fuisse  hseresim  :  aU- 
qui  respondent  sumpsisse  vocem  hceresis  in 
primseva,  et  generali  significatione,  prout  pra- 
vam  electionem  ex  proprio  arbitrio  profectam 
significat.  Qua  expositione  admissa^,  cum  dicit^ 
confessus  est  seductionem,  dc  practica  sechic- 
tionefacilepotest  exponi.  Cui  expositioni  non 
parum  favent  antecedentia  et  subsequentia 
verba.Nam  prius  inquit  :  Qmd  si  a  prlmordio 
liomo  animalis  non  percipie/is,  qiice  siint  Spi- 
ritus,  stultitiam  existimavit  Dei  legem.  Quod 
profecto  nou  potest  iutelligi  de  existimatione 
speculativa,  sed  practica^  et  ideo  subdit^  %bt 
qvmn  ohserxare  neglexit :  facto  ei'go  legem  Dei 
stultitiarh  reputavit,  non  judicio;  et  infra 
etiarasi  Adam  vocasset  rudem  hoireticum  sub- 
jungit  .■  Non  oiaudivit,  non  tamen  lilasphema- 
vit  creatorem,  necrcprehendit  auctorem,  quema 
primordio  sui  honum  et  optimum,  invenerat.  In 
quibus  verbis  non  contemnendam  conjecturam 
indicat,  quia  post  peccatum^  audita  voce  Dei, 
statim  Adam  hdelem  se  osteudit,  et  Deum,  ut 


LIB.  IV.  DE  AMISSIONE  STATUS  INNOCENTI.f:. 

vel  cultu  dignum^  et  ita    nuisse  fidem  ejus^  et  cum  illa,  quamvis  sine 


charitate,  de  Paradiso  exiisse. 

22.  AdAugustiimm  in  mcm.  3.  —  Alia  vero 
loca  Augustini,  qute  ibi  citavimus,  non  solum 
non  contradicunt  :  verum  potius  confirmant 
generalem  expositionem  datam.  Nam  Augus- 
tinus  non  est  sibi  contrarius^  et  ubi  ex  pro- 
fesso  rem  tractat,  declarat,  Adam  non  per 
errorem  infidelitatis,  sed  aUo  modo  fuisse  de- 
ceptum  :  ergo  quando  in  Psalm.  68,  dicit, 
quod  Lucifer  seduxit  Adam ,  loquitur  de  aho 
modo  practicse  seductionis.  Cum  vero  iA,  de 
Civit.,  capit.  17,  generatim,  seu  in  plurali 
dicit,  primos  parentes  expertos  esse,  quid  infi- 
delitas  et  inohedientia  nocerent  :  non  idcirco 
tribuit  utrumque  defectum  utricpie  parenti, 
sed  hoc  rehnquit  exphcandum  juxta  doctri- 
uam,  quam  prius  tradiderat,  unde  cum  parti- 
tione  accommodata  intelhgendum  est.  De 
appetitu  autem  simihtudinis  Dei  jam  dictum 
est  potuisse  sine  infidehtate  haberi.  Unde  obi- 
ter  constat  falsum  esse  quod  quidam  dixerunt 
Adamum  peccatum  idololatriffi  commisisse  : 
nisi  metaphorice  id  dictum  intehigatur,  Hla 
enim  sententia  tribuitur  Augustino  in  libro 
Qusest.  novi  et  veteris  Testamenti,  cpii  Au- 
gustini  esse  non  creditur  :  sed  quicumque 
fucrit  auctor  iUius  operis  videtur  per  quam- 
dam  metaphoram  sumpsisse  illam  senteutiam 
ex  Augustino,  Conc.  2,  in  Psal.  70,  circa  illa 
verba,  Beus  quis  similis  tihi?  dicente,  Adam 
vohiisse  sub  nulhus  potestate  esse  :  et  ita  fieri 
sicut  Deus.  Hoc  enim  non  formahter  vohiit, 
neque  pro  Deo  coH,  aut  adorari  coucupivit  : 
et  ideo  non  commisit  speciale  peccatum  ido- 
lolatrige  :  hcet  per  metaphoram  dici  possit  id 
commisisse  eo  modo,  quo  Pauhis  ad  Phihp.  3^ 
dixit :  Quorum  Deus  venter  est. 

23.  De  teriio puncto  in  num.  \,postsuperliam 
alterum  Aclce  peccatum  fuit  inorcUnatus  arnor 
uxoris. — Uhimo  cohigitur  ex  dictis  quodnam 
fuerit  secundum  Adffi  peccatum.  Jam  enim 
ostensum  cst,  non  fuisse  infidehtatem,  neque 
peccatum  haljens  mahtiam  proprie  contrariam 
fidei,  aut  pracepto  ejus  :  rehnquitur  ergo^  ut 
secundum  ejus  peccatum  fuerit  iuordinatus 
amor  ad  uxorem.  Ita  sumitur  ex  Augustiuo, 
in  d.  lib.  14,  de  Civit.,  c.  11,  et  1.  11,  Gen.  ad 
ht.,  cap.  42,  ubiait,  Adam  comedisse  de  ligno 
ut  complaceret  uxori  :  ergo  prsecessit  nimia 
benevolentia  iixoris  antequam  de  liguo  come- 
deret,  et  hanc  sententiam  a  fortiori  amplexus 
est  Scotus  :  nam  quia  in   Adamo  peccatum 


supremum  Dominum,  et  legislatorem  cogno-    superbio3   non    aguovit ,   ideo  dixit  primum 
vit  :  ergo  verisimile  est  Adam  semper  reti-    peccatum   Adami  fuisse    inordiuatum    amo- 


CAP.  IV.  UTRUM  ADAM  ETIAM  PER 
rem  iixoris.  Secundum  est  autem  inordina- 
tionem  talis  amoris  satis  intelligi^  aut  expli- 
cari  non  posse^,  nisi  per  aliquem  effectum 
alteri  prgecepto  contrarium,  Nam  amor  uxoris 
de  se  bonus  est  :  supponimus  enim  non  fuisse 
exaliquo  pravo  motivo^  sedex  naturali  debito 
ad  uxorem;,  ut  sociam  a  Deo  datam,  et  ex 
propria  carne  formatam^  et  multis  naturalibus 
donisa  Deo  ornatam  :  ille  ergo  amor  de  senon 
erat  inordinatus.  Nec  etiam  per  solam  inten- 
sionem  inordinatus  fuit^  quia  si  actus  est  bo- 
nus,  intensio  ejus  non  est  mala^  nec  alicui 
praecepto  divino  contraria. 

24.  Tunc  ergo  amor  uxoris  nimius,  et  inor- 
dinatus  ostenditur,  quando  est  causa^  aut  ratio 
transgrediendi  voluntatem  Dei^  ne  uxor  con- 
tristetur,  quia  tunc  jam  diligitur  uxor  appre- 
tiative  magis  quam  Deus.  Sic  ergo  Adam  ni- 
mium  dilexit  uxorem^  quando  ex  afFectu 
uxoris  aliquam  uaturalem,  seu  divinam  obli- 
gationem  transgredi  coepit.  Prima  obligatio 
Adami  postquam  Eva  illum  ad  comedendum 
invitavit^  fuit  gravissime  illam  reprehendere;, 
80  quod  ausa  fuerit  fructum  arboris  contingere^ 
et  quod  verbis  serpentis  fidem  adhibuisset^  et 
quod  se  ad  peccandum  invitare  auderet.  Tene- 
batur  ergo^  et  ex  officio  tanquam  caput  cjuS;, 
et  ex  charitate  Dei^  et  ipsius  uxoris  illam  cor- 
rigere,  et  ad  poenitentiam^  ac  emendationem 
delicti  exhortari.  Hoc  autem  facere  omisit^  in 
quo  primum  co3pit  ostendere  inordinationem 
amoris  circa  illam.  Unde  dici  potest  secun- 
dum  peccatum  Adami  quoad  propriam ,  et 
formalem  militiam  fuisse  omissionis  debiti 
officii  erga  uxorem^  quia  (ut  dictum  est)  illam 
non  correxit  :  imo  ita  blande  et  remisse  cum 
illa  se  gessit,  ut  ejus  delectum  approbasse  vi- 
deretur.  Tn  hoc  ergo  sensu  dicimus  inordina- 
tum  amorem  uxoris  fuisse  secundum  peccatum 
Adami,  non  solum  internum^  sed  etiam  exter- 
num^,  quod  et  a  peccato  superbise;,  et  ab  inobe- 
dientia  comedendi  de  ligno  vetito  distinctam 
malitiam  habnit. 

25.  Teriiim  Adami  peccatum.  — Unde  ter- 
tium  peccatum  Adee  recenseri  potest^  quod  de 
ligno  vetito  comedit :  et  Iioc  quasi  per  anto- 
nomasiam  lapsus  Adse  vocatur,  quia  per  illud 
totum  genus  hamanum  cecidit :  et  ita  de  illo 
specialiter  loquitur  Apostolus  ad  Rom.  5  , 
cum  dicit  :  Per  mmm  hominem  peccalum  in- 
travit  in  miindttm,  et  per  peccatum  mors,  et  ita 
in  omnes  liomines  mors  pertransiit ,  in  quo 
omnes  peccaverimt,  et  similiterinferius  nomine 
inobedientiee  illud  peccatum  intelhgit,  cum 
dieit  :  Sicut  per  inoiedientiam  uniiis  homlnis 


INFIDELITATEM  PECCAVERIT,  ETC.  3o3 

peccatores  constiticti  sunt  multi  :  ita  et  per 
unius  oheditionem  justi  constituentur  multi. 
In  illo  autem  peccato  plures  malitise  distingui 
solent,  utgulee,  furti,  inobedientiee,  dequibus 
supra  diximus.  Et  licct  probabile  sit  illam 
inobedientiam  non  fuisse  formalem,  id  est,  ex 
dire<-ta  intentione  non  obediendi  Deo,  nec  ex 
proprio  contemptu  prcccepti  ejus  :  nihilomi- 
nus  censeo  illam  fuisse  specialem  malitiam 
distinctam  ab  aliis,  quia  ex  principali  inten- 
tione  Dei  prcecipientis  illa  prohibitio  posita 
fuerat  ad  subjectionem  profitendam,  et  quasi 
per  modum  tributi  impositi  in  recognitionem 
divini  dominii.  His  addit  S.  Augustinus,  in 
Ench.,  cap.  45,  malitiam  homicidii,  quia  ho- 
mo  semetipsum  pircecipitavit  in  mortem,  et  for- 
nicationis  spiritualis,  quia  integritas  mentis 
hunianis  serpentina  suasiofie  corrupta  est,  et 
avaritife,  qtcia  plusquam  illi  sufficere  dehuit 
appetivit.  Sed  hsec  sunt  partim  metaphorice 
dicta,  partim  vero  declarant  circumstantias, 
quffi  potuerunt  peccatum  illud  notabiliter  ag- 
gravare  intra  eamdem  speciem,  quia  sint  ge- 
nerales,  quamvis  probabile  sit  illam  de  horai- 
cidio  fuisse  specialem. 

26.  Peccatum  aliud  notatur  in  Ada^no,  et 
quomodo  intelligendum. —  Prteter  ha3c  peccata 
solent  ahaAdamo  tribui.  Unum  est  in  eo  quod 
illud  peccatum  existimavit  esse  veniale,  ut  ex 
Augustino  diximus.  Sed  si  per  veniale  nihil 
aliud  intellexit  nisi  esse  aliquo  modo  excu- 
sabile  apud  Deum,  ac  propterea  aliquo  modo 
venia  dignum,  seu  facile  remissibile,  ut  supra 
exphcuimus  :  non  fuit  illa  magna  culpa, 
quamvis  audacia  peccandi  sub  illa  specie  pec- 
catum  ipsum  aggravare  potuerit  :  si  autem 
proprie,  et  rigorose  de  peccato  veniali  inteUi- 
gatur,  et  talis  error  (de  quo  non  constat)  in 
Adamo  admittatur,  esse  potuit  error  humanus 
sine  lapsu  in  fide,  existimando  materiam  esse 
levem,  et  ex  circumstantia  complacendi  uxori 
fieri  leviorem,  ac  proinde  potuisse  a  mortali 
culpa  excusari. 

27.  Item  aliud.  —  Aliud  Adce  peccatum 
fuisse  creditur  dubitasse  de  sensu  comminatio- 
nis  Dei,  eo  quod  videret  uxorem  per  esum 
ligni  non  fuisse  mortuam.  Et  fortasse  hoc  vo- 
cavit  sacrilegium  Augustiuus,  in  dicto  c.  45 
Enchiridii  dum  ait  :  In  illopeccato  uno  fuisse 
sacrilegium,  quia  Deo  non  credidit.  Non  enim 
videtur  in  verbo  oion  credendi  propriam  infi- 
delitatem  intellexisse,  quia  hoc  non  consonat 
doctrinai  ipsius  in  aliis  locis,  ut  vidimus  :  ergo 
sacrilegium  vocare  videtur,  quia  noluit  verba 
Dci  simpliciter,  sed  in  sensu  suo  accipere,  ut 


356  LiB.  lY.  DE  AMISSIONE 

licentiam  peccandi  assumeret.  Verumtamen 
de  liac  circumstantia  idem,  quod  de  preece- 
denti  sentio,  quia  non  oportet  (ut  supra  dixi), 
ut  Adam  dubitaverit  de  veritate  •  imo  nec  de 
proprietate  verborum  Dei^  sed  de  tempore,  et 
modo  executionis  eorum,  et  an  irrevocabilis , 
vel  irremissibilis  esset,  vel  si  existimavit  ilhid 
peccatum  esse  proprie  veniale,  potuit  etiam 
sine  errore  contra  fidem,  credere  non  fuisse 
dignum  morte,  nec  de  iilo  fuisse  Deum  locu- 
tum,  sed  de  tali  manducatione,  quee,  et  gravior 
esset,  et  minus  esset  excusabilis.  Atque  ita  in 
illo  objecto  per  se  spectato,  nec  sacrilegium, 
nec  alia  malitia  specialis  apparet,  quamvis 
illa  cogitatione,  vel  fiducia  uti,  ad  licentiam 
peccandi  sumendam,  non  parum  augere  po- 
tuerit  peccandi  modum,  et  inobedientiam 
intra  speciem  suam.  Unde  fortasse  Augustinus 
in  generali,  et  quasi  metaphorica  significa- 
tione  nomine  sacrilegii  usus  est.  Vel  certe 
(quodpro  aUis  locis  etiam  ahorum  Patrum  no- 
tari  potest)  ibi  loquitur  Augustinus  simul  de 
peccato  Adse  et  Evse,  sub  nomine,  seu  cohec- 
tione  unius  primi  peccati :  et  ita  iUud  quale- 
cumque  sacrilegium  non  credeudi  propter 
Evam,  et  non  propter  Adam  adjungi  potuit. 
Sicut  ibidem  Augustinus  ait  integritatem 
mentis  humanse  serpentiua  suasione  fuisse 
corruptam. 

28.  Item  alind  guod  tamen  expenditur.  — 
UUim^im  peccatum  quod  in  Adamnotatur. — 
Qidd  de  illa  sententta.  —  Si  Adam  non  se  excu- 
sasset,  aParadiso  no7i  exulasset. — NonestAu- 
gustinus.  Nec  Laurentius  Justinianus. — Ahud 
peccatum  Adami  fuisse  dicitur  nimia  cupidi- 
tas  et  curiositas  experiendi,  quid  lateret,  in 
fructu  prohibito.  Tamen  hoc  etiam  non  appa- 
ret  speciale  peccatum.  Nam  si  iUa  cupiditas 
consideretur,  ut  prseveniens  consensum  hbe- 
rum  per  motum  ahquem  provenientem  a  fo- 
mite  jam  inordinato  per  peccatum  superbiee, 
sic  nonfuit  novum  peccatum.  Si  autem  iUa  cu- 
riositas  spectetur,  ut  consummata  per  con- 
sensum,  sic  non  fuit  consummata,  nisi  per 
hberam  vohmtatem  comedendi  ex  hgno  pro- 
hibito  :  et  consequenter  non  fuit  distinctum 
peccatum,  sed  ad  summum,  addit  pecuhare 
motivumejusdem  peccati,  quod  potuit  quidem 
ahquantuhim  iUud  aggravare,  non  tamen  ad- 
dere  uovam  speciem  maUtise  saUem  gravem. 
Tandem  additur  aUud  peccatum  ab  Adamo 
commissum,  quando  peccatum  suum  excusa- 
vit,  quod  ahqui  ita  exaggerant,  ut  scelera 
tam  et  impiam  excusationem  vocent,  eo  quod- 
Deo  imputare  vohierit,  quod  ei  dando  sociam. 


STATUS  INNOCENTIJ:. 

occasionem  peccandiprsebuisset.  Et  Gregorius 
quidem,  Ubr.  4,  Moral.,  cap.  28,  aUas  25,  et 
Ubr.  22,  cap.  9,  aUas  J3,  indicat  iUam  excu- 
sationem  ex  superbia  fuisse,  et  per  illam  atro- 
ciorem  fuisse  factam  priorcm  culpam.  Et  Au- 
gustinus  14^,  de  Civitat.,  cap.  14,  ostendisse, 
dicit,  Adam  superbiam,  qtiia  voluit  culparn 
suam  in  r)inlierem  referre.  Unde  indicat  excu- 
sationem  iUam  fuisse  indicium  gravioris,  et 
adhuc  permanentis  superbiae,  ac  subinde  fuisse 
culpabilem,  quatenus  est  ex  superbia  profecta. 
Et  ita  non  videtur  novam  speciem  peccati  ad- 
didisse  ,  sed  primum  peccatum  superbise 
auxisse,  et  quodammodo  iterasse.  Referritan- 
dem  solet  ex  Augustino  hsec  sententia,  quod 
Si  Adam  non  se  excusasset,  sed  potius  se  accu- 
sasset,  a  Paradiso  non  exulasset,  quas  habetur 
in  quodam  sermone,  qui  ohm  erat  19,  de 
Sanctis,  nunc  autem  rejectus  est  in  appendi- 
cem,  estque  septuagesimus  quintus,  quia  non 
creditur  esse  Augustini.  Tribuitur  etiam  iUa 
sententia  Laurentio  Justiniano,  in  Ubr.  de 
Triumph.  Christi  agone,  cap.  21,  sed  imme- 
rito,  et  in  rigore  non  est  solida  sententia  iUa, 
quia  si  Adam  in  Paradiso  poenitentiam  egisset, 
et  se  accusasset,  Ucet  recuperasset  gratiam, 
non  tamen  originalem  justitiam,  et  conse- 
quenter  nec  intra  Paradisum  habitare  permit- 
teretur. 

CAPUT  V. 

QUIS  GRAVIUS  PECCAVERIT,  ADAM,  AN  EVA. 

1.  Quadriiplex  comparatio  inter  peccata 
Adami  et  Evce  proponitur.  —  Quoad  quartam 
comimrationem  communior  resolutio.  —  Hsec 
comparatio  fieri  potest  primo  inter  singula 
peccata  ejusdem  speciei,  quee  iUi  homines 
commiserunt,  quis  eorum  in  tali  specie  gra- 
vius  peccaverit  :  secundo  in  peccatis  specie 
diversis,  quis  turpius  dehquerit :  tertio  in  nu- 
mero  peccatorum,  quis  plura  peccata  commi- 
serit :  quarto  denique  absohite  et  simphciter, 
omnibus  peusatis,  quis  corum  gravius  pecca- 
verit.  Et  in  hoc  posteriori  sensu  solet  hsec 
qugestio  tractari.  In  qua  communior  sententia 
est  Evam  gravius  peccasse  Adamo.  Ita  docet 
D.  Thomas  2,  2,  quasst.  163,  art.  4.  luchnat 
Scotus,  in  2,  distin.  21,  quast.  2,  artic.  3,  h- 
cet  distinctione  utatur.  Plures  vero  adhibet 
Bonaventura  in  2,  distin.  22,  art.  1,  qu8est.3. 
At  vero  Richardus,  artic.  1,  qusest.  3,  diserte 
dicit,  quod  omnibus  pensatis,  mulier  gravius 
peccavit.  Et  idem  habet  yEgidius,  qusest.   i. 


CAP.  V.  UTER  GRAYIUS  PECCAVERIT,  ADAM  ET  EVA. 


357 


art.  3,  consentit  Pererius^  lib.  6^  in  Genes.^ 
disput.  de  Gravit.,  peccati  primorum  paren- 
tum,  qusest.  2.  Et  principalis  auctor  hujus 
sententige  videtur  fuisse  Clirysostomus ;  nam 
liomil.  7,  ad  pop.,  versus  fmem,  ita  ponderat 
verba  illa  Deij  Adam  tili  es  '  Considera  qiiia 
non  Etam  vocavit,  non  vocavii  serpentem  :  sed 
qui  omnium  levissime  pcccaverat,  hunc  ad  judi- 
cium  primtmi  accersit,  ut  ab  eo  incipiens,  qni 
aliqua  potest  venia  potiri  etiam  in  eam,  quce 
multum  peccaverat  mitiorem  ferat  sententiam., 
etc.  Similem  sententiam  habet  Epistol.  3  ad 
Olympiadem,  ait  enim,  Evam  majori  moerori 
addictam  fuisse,  quia  gravius  peccaverat  :  Et 
quidem,  inquit,  usque  eo  gravius,  iit  Adce  pec- 
catum  cum  hujus  peccato  collatum^  ne  peccatum 
quidem  existimetur.  Et  rationem  reddit,  quia 
vir  non  est  seductus,  sed  mulier,  quw  in  frau- 
dem  impulsa  fuit,  ac  Dei  legem  violavit,  et  sibi, 
et  marito  venenatum  poculum  temperavit.  Idem 
fere  repetit  super  Psal.  6;,  non  longe  a  prin- 
cipio. 

2.  Oppositmn  sentit  Cajetanus  et  Bellarmi- 
nus. — Nihilominus  contrariam  sententiam  do- 
cuit  Cajetanus,  Genes.  3,  circa  illa  verba  , 
Tulit  de  fructu  arboris,  et  comedit,  ubi  phis 
justo  peccatum  Evse  extenuat.  Eademque  sen- 
tentia  longe  aliter,  et  mcUus  exphcata  placuit 
Bellarmino,  hb.  3,  de  amissione  GratijE,  cap.  9. 
Et  movetur  imprimis  auctoritate  Ambrosii, 
hbr.  de  Institution.  Virginis,  cap.  -4,  ubi  mul- 
tis  tituUs  preefert,  et  exaggerat  paccatum  Adee. 
Primo,  quia  vir  erat  fortior  fcemina,  et  ideo 
minorem  excusationem  habet.  Secundo,  quia 
mulier  ab  altiore  creatnra  seducta  est,  scihcet 
a  dsemone  per  serpentem,  vir  autem  ab  infe- 
riori,  scihcet  foemina.  Tertia,  quia  Adam  gra- 
vius  punitus  est,  nam  ei  dicitur,  Terra  es,  et 
in  terram  ibis,  uxori  autem,  In  dolore  pariss 
filios,  etc.  Quarto,  quia  Adam  immediate  a 
Deo  ipso  preeceptum  acceperat,  uxor  vero  per 
virum,  et  aha  similia  considerat,  qua3  morali- 
ter  magis,  quam  rigorose  dicta  sunt,  et  hujus 
sententiffi  fuit  etiam  Anastasius  Synaita,  1. 19. 
Exaemeron,  circa  medium,  ubi  plures  ahas 
conjecturas  adducit  non  magni  momenti  Ve- 
rumtamen  ad  ferendum  absolutum  judicium 
in  hac  causa  oportet  prius  sigillatim  discur- 
rere  in  particulari  per  tres  comparationes  in 
principio  propositas  :  nam  ex  variis  opinioni- 
bus  circa  illas,  et  ex  judicio  illarum  pendet 
totius  negotii  absoluta  resolutio . 

3.  Fit  comparatio  quoadprim.um  peccatum. 
—  Primum  ergo  peccatum  utriusque  pareutis 
in  specie,  et  objecto  simihtudinem  habuit :  in 


circumstantiis  vero  potest  excessus,  et  defec- 
tus  utrinque  considerari :  et  ideo  in  hoc  primo 
peccato  prsecise,  a>qualitas  fuisse  videtur.  Ita 
significavit  Augustinus,  lib.  H,  Gen.  ad  litt., 
cap.  35  ,  dicens :  Evam  peccasse  impari  sexu, 
pari  facto,  id  est,  pari  superbia,  utique  quan- 
tum  ad  speciem  peccati ,  et  quoad  similitudi- 
nem  Dei,  ac  excellentiam  ab  utroque  concu- 
pitam,  ut  idem  Augustinus  declarat,  cap.  34, 
et  indicat  lib.  14,  de  Civit.,  cap.  11,  13  et  14. 
Quoad  circumstantias  vero  et  modum  appe- 
tendi  illam  excellentiam,  mutuus  exccssus  se- 
cundum  diversas  rationes  intervenisse  videtur. 
Nam  utriusque  parentis  superbia  considerari 
potest,  vel  prsecise,  ut  in  utroque  fuit  primum 
peccatum,  in  primo  signo  per  inconsideratio- 
nem  commissum  aute  propriam  deceptionem, 
et  omnem  aliam  pravam  affectionem.  Atque 
lioc  modo  culpabilior  videtur  fuisse  superbia 
Adami  ;  tum  quia  majore  erat  prfeditus  co- 
gnitione  et  virtute  ,  et  ideo  facilius  potuisset 
resistere  et  attendere  ;  tum  etiam,  quia  majori 
obligatione  tenebatur,  cum  esset  caput,  et  ra- 
tioue  etiam  sexus  deberet  esse  constantior  ; 
tum  denique,  quia  quoad  superbiae  motum  ve- 
hementior  fortasse  fuit,  quia  major  etiam  fiiit 
persuasio,  et  inductio  fceminae  per  tentationeni 
immediate  a  dffimone  visibiliter  factam,  quam 
Adami  per  mulierera.  At  vero  si  superbia  illa 
consideretur,  ut  perseverans  in  progressu  pec- 
candi,  videtur  tandem  multo  gravior  in  Eva 
fuisse,  ut  ex  sequenti  puncto  patebit. 

4.  Quoad  secund^m peccatum.  —  Secundum 
peccatum  in  Eva  fuit  infidelitas,  ut  supra  vi- 
dimus,  quffi  si  fnit  formalis  per  propriam  hsere- 
sim,  ut  multi  volunt,  illa  sufEcit  adostenden- 
dum  simpliter  gravius  peccasse  Evam,  quam 
Adamum,  de  quo  multo  probabilius  est  in  ta- 
lem  errorem  non  incidisse.  Verumtamen  e- 
tiamsi  absque  propria  haeresi  culpabiliter  de- 
cepta  fuerit  Eva  credendo  verbis  serpentis, 
illud  peccatum  per  se  est  satis  grave,  et  ex  illo 
idterius  coUigitur  auctam  fuisse  superbiam 
Ev83.  Quia  excellentiam,  quam  simplici  affec- 
tu  prius  appetierat,  post  illam  credulitatem 
coepit  efficaciter  intendere  :  nam  propterillam 
consequendam  divinum  pra^ceptum  transgredi 
voluit.  Atque  ita  D.  Tliomas,  in  2,  dist.  22, 
quaest.  1,  art.  3,  inde  eolligit  gravitatem  pec- 
cati  Evse  :  Quodex  sola  elatione  mentis  ad  pec- 
candummota  ftdt.^ic  ergotam  in  primo,  quam 
in  secundo  peccato  gravius  peccans  inveuitur 
Eva,  quam  Adara.  In  priroo  quidem,  quia  ille 
excessus  in  modo  superbiendi  pejor  fuisse  vi- 
detur,  et  majoris  inordinationis  in  Eva,  quam 


358  LUi.  IV.  DE  AWISSIONE 

in  Adamo :  iinde  etiam  auxit  inobedientiam 
cjiis^  ut  statim  videbimus.  In  secundo  item 
peccato  plane  excessit^  quia  in  viro  non  fuit 
illa  deceptio  per  quam  verba  serpentis  vera 
csse  crediderit,  ut  jam  ostendimus.  Unde  se- 
cundum  peccatum  Adee^  quod  in  nimio  amore 
uxoris  cum  defectu  corripiendi  illam  positum 
fiiit^  ut  dixmius,  comparatum  ad  falsam  Evee 
credulitatem  multo  levius  fuit ;  tum  ex  specie 
sua,  et  objecto^  ut  per  se  constat^  tum  etiam 
ex  modo  peccandi,  quiamajori  concupiscentia^ 
et  quasi  connaturali  inductus  fuit  Adam,  Eva 
vero  ex  sola  superbia  cum  negiigentia  valde 
culpabili  seducta  est.  Et  prfeterea  etiam  in  ipsa 
Eva  nimius  amor  viri  considerari  potest,  ideo 
enim  ipsum  ad  comedendum  invitavit^  quia 
eum  valde  diligebat.  Nam  ob  eam  causam  vo- 
luit  fructum  illum  cum  ipso  communicare. 
Qnia  vero  illa  in  hoc,  ex  eiTorc  procedebat 
fere  sine  ullo  excessu  in  amore  viri^,  potuit  il- 
lam  ad  comedendum  invitare^  et  ideo  in  hac 
parte  multo  major  excessus  viri,  quia  sciens  et 
vidcns^ut  Augustinusait^  propteramorem  uxo- 
ris  Deum  offendit. 

5.  Q,uoad  tertium  peccatum.  —  Tertium  u- 
triusque  peccatum  fuit  inol)edientiacomedendi 
ex  fructu  prohibito,  ut  supra  dcclaratum  est. 
lu  quo  ctiam  invenitur  inaiqualitas  in  objecto^ 
et  specie  peccati^  tam  in  specie  guiae,  quam  in 
specie  furti,  seu  rapince,  si  in  illo  actu  secun- 
dum  propriam  et  specificam  mahtiam  fuit,  et 
idem  est  de  malitia  inobedieutias  :  nam  pras- 
ccptum  sub  cadem  ratione^  ct  sequaliter  utri- 
que  impositum  fuit^  et  quod  DEUS  immediate 
ilhid  promulgavcrit  soli  Adae,  Evse  autem  per 
Adamum^  non  refert  ad  augcudum;,  vel  mi- 
nucndum  peccatum,  quia  respcctu  utriusquc 
erat  prseccptum  mcre  divinum,  et  eequah  ccr- 
titudinc  tenendum.  Nihilominus  tamen  illud 
peccatum  cx  gcncralibus  circumstantiis  dictis^ 
in  Adamo  gravius  fuit,  quia  ob  virilem  condi- 
tioncm,  ct  majorcm  sapientiam  poterat^  et  de- 
b:!bat  esse  constantior,  et  quia  caput  et  gu- 
])ernator  crat,  majori  obhgatione  ad  id  tene- 
])atur.  Nam  licet  idem  praeceptum  ex  parte 
Dei,  vel  Ecclesiee;,  verlji  gratia,  Preelato,  et  sub- 
ditis  eeque  proponatur :  nihilomiuus  ex  condi- 
tione,  seu  ex  capacitatc  persouffi  potest  unam 
magis  oiDhgare,  quam  aliam. 

6.  Progreditur  comparatio  quoad  iderii  ter- 
tium  peccatum. — Aliunde  vcro  hoc  ipsum  pec- 
catumexmotivo  peccandi  gravius  fuitiuEva, 
quam  in  Adamo  :  nam  Eva  comedit  cx  motivo 
conscquendi  excellentiam ,  quam  appetei^at : 
Adam  vero  non  ex  inteutione  superlufe,  sed 


STATUS  INxNOCENTI.^E. 

solum  ex  passionc  et  fragilitatc  animi,  utuxo- 
ri  condescenderet,  comedit.  Unde  colligit  divus 
Tliomas  supra,  etiam  lioc  peccatum  f  uisse  sim- 
pliciter  gravius  iu  Eva,  quia  peccatum  magis 
aggravatur  ex  motivo,  quam  ex  aliis  circum- 
stantiis  :  quia  finis  potissima  circum.stantia  est 
moralium  actuum.  Conjectari  ctiam  potest, 
Evam  cum  majori  libertatc  et  voluntate  co- 
medisse,  quia  non  ita  ferebatur  ex  passionc 
sensibili,  sicut  Adam.  Nam  iste  fere  coactus 
timore  displicendi  foemiuffi:  iila  vero  valde 
voluntarie  ex  solo  affectu  superbiaj,  ct  ex  cte- 
citate  mentis,  quam  inde  contraxerat,  preecep- 
tum  transgrcssa  est..  Dicere  autcm  potest  ali- 
quis,  Evam  etiam  fuisse  ductam  ex  sensibili 
concupiscentia  gustandi  fructum,  qui  jam  pul- 
cher  oculis  apparuerat.  Yerumtamen  hoc  per 
comparationem  ad  Adamum  parum  potuit  di- 
minuere  culpam,  cum  potuerit  eadcm  concu- 
pisccntia  in  Adam  invcniri ;  sicut  ctiam  e  con- 
trario  aliqui  pouderant  in  pcccato  Adami  ma- 
jorem  gravitatem  ex  motivo  curiositatis,  quam 
liabuit  cxperiendi,  quid  in  illo  fructu  lateret. 
Sed  uon  cst,  cur  credamus,  Evam  in  similem 
curiositatcm  non  incidisse  :  imo  fortasse  illam 
haimit  dclcriorem  :  nam  illacupiebat  experiri, 
quod  nou  credcbat :  Adam  vero  quod  ignora- 
bat,  vcl  ad  summum  de  quo  dubitabat,  seu 
dubitare  potuit  sinc  infidelitate,  aut  errore, 
ut  jam  dictum  est. 

7.  Ultra  heec  vero  considerari  potest  inhoc 
peccato,  quffidam  circumstantia  personse  Ada- 
mi,  quae  in  Eva  inventa  non  est.  Nam  Adam 
comedendo  pcccavit,  nou  tantum,  ut  privata 
persona:  sed  etiam  ut  caput  geueris  humaui  : 
Eva  vero  solum  ut  privatapersona  comedeudo 
deliquit,  et  idco  peccatum  Adae  totum  geuus 
humanum  infecit,  et  gratiaDei,  justitia  origi- 
nali,  immortalitate  corporis,  aliisque  bonispri- 
vavit.  Eva  autem  sibi  soli  nocuit :  nam  licet 
ipsa  peccasset,  postcri  eorum  bona  illa  non 
amitterent,  nec  peccatum  originalc  incurre- 
rent,  iit  in  propria  materia  latius  dicetur.  Ex 
liac  ergo  parte  videtur  peccatum  Ado3  fuissc 
multo  gravius,  quam  Evee,  quia  ex  nocumento 
proximipeccatum  aggravatur,  illud  autem  no- 
cumentum  gravissimum  fuit,  et  quodammodo 
infmitum :  unde  vidcri  potcst  peccatum  Adaj 
ratione  illius  circumstantiee  non  solum  illud 
unum  pcccatum  Evte,  sed  ctiam  omnia  cjus 
peccata  simul  sumpta  cxcessissc. 

8.  In  hoc  vero  duo  considerauda  sunt :  u- 
uura  cst  nocumentum  non  aggravare  pecca- 
tum,  nisi  sit  prsevisum.  Incertum  autem  est 
utram  Adam  prsesciverit  nocumentum  illud. 


CAP.  V.  UTER  GRAVIUS  PECCAVERIT,  ADAM,  AN  EVA. 


359 


quoil  toti  posteritati  imminebatj  si  ipse  pecca- 
ret,  qnia  non  est  certum,  an  pra^sciverit  pac- 
tum,  seu  conditionem  in  illis  verbis  :  In  qua- 
cimque,  die  comederis,  morie  morieris,  inelu- 
sam,  uon  solum  ipsius  personam,  sed  etiam 
in  ipso  omnes  ejus  posteros  compreliendisse, 
et  ideo  incertum  etiam  est  an  ex  illa  circum- 
stantia  peccatum  Ada3  gravius  fuisset.  Nos  au- 
tem  in  superioribus  diximus  probabilius  esse 
liabuisse  Adam  notitiam  divini  pacti,  et  sta- 
tus,  ac  conditionis  personae  suae,  ideoque  non 
dubitamus,  quin  ex  eo  capite  peccatum  Adte 
multum  fuerit  aggravatum,  et  ita  loquuntur 
communiter  doctores  eam  circumstantiamnu- 
merantes,  inter  eas,  qufe  peccatum  Adse  gra- 
vius  reddiderunt.  quod  indicavit  D.  Tliomas, 
2,  2,  q.  J63,  art.  3,  ad  2,  et  3part.,  qugest.  2, 
art-  2,  ad  2,  et  Bellarminus,  lib.  3,  de  Amis- 
sion.  Gratise,  cap.  9,  et  Pererius,  dicto  lib.  6, 
qusest.  1,  debac  re.  Niliilominustamen  exlioc 
inferri  non  potest,  Evam  minus  peecasse,  quia 
non  fuit  ipsa  ab  eadem  gravitate  immunis. 
Nam  licet  ipsa  sua  propria  transgre.ssione,  et 
comedendo  de  ligno  vetito  posteritati  non  no- 
cuerit :  niliilominus  inducendo  Adamum,  ut 
comederet ,  fnit  causa  ejusdem  nocumenti , 
quia  fuit  causa  peccati  Adee,  et  fortasse  non 
minus,  vel  paulo  minus,  quam  Adam  malitiam 
illam  participavit.  Nam  licet  Adam  efiicacius, 
et  propinquiusnocumentum  illud  nobis  intule- 
rit,  niliilominus  ipsa  prior  causa,  etsub  ea  ra- 
tione  principalior  illius  nocumenti  fuit,  prop- 
ter  quod  dicitur  Ecclesiastici  25.  A  muliere 
initium  faclum-  est  feccati,  et  per  illam  oonnes 
morimur.  Sicut  Augustinus,  in  Psalm.  63, 
dixit  Juda?os  non  minus  peccasse  occidendo 
Christum  lingua,  petendo  a  Pilato,  ut  crucifi  - 
geret  eum,  quam  ipsum  Pilatum ,  vel  alios 
prajcepto,  et  opere  crucifigentes  ipsum :  igitur 
in  hac  ipsa  gravitate  parva  est,  vel  nuUa  diffe- 
rentia. 

9.  Quoad  qnartum  jjeccatum .  — Quarto  loco 
inter  peccata  Evse  supra  posuimns  peccatam 
scandali,  quod  invitando  et  inducendo  virimi 
ad  comedendum  commisit:  in  quo  non  est  du- 
bium,  quin  gravissime  peccaverit  :  et  in  hac 
gravitate  videtur  simpHciter  excedere  ipsum 
Adamum,  quia  ille  nec  ahud  illi  simile,  nec 
etiam  dissimile,  et  fequivalens  commisisse  vi- 
detur,  quo  possit  illa  gravitas  compensari,  ut 
ex  numeratione  peccatornmutriusque  parentis 
supra  facta,  facile  intelligi  potest.  Sed  forte 
quis  dicet,  huic  peccato  Evee  comparari  posse 
peccatum  Adse,  quod  comisisse  diximus  non 
corripiendo,  neque  instruendo  Evam^  prout 


ex  charitate  et  otficio  tenebatur:  nam  ejus- 
dem  feremalitiaeest,  non  corripere  proximum, 
cum  quis  tenetur,  et  ilkim  ad  peccandum  in- 
ckicere,  eo  vel  maxime  quod  Adam  etiam  suo 
exemplo  scandakim  Evae  intulit,  eamque  in 
suo  peccato,  et  malo  proposito  confirmavit. 
Respondemus  ,  probabiliter  quidem  hoc  dic- 
tum  esse:  nihilominus  tamen,  etlonge  gravius 
fuisse  scandalumEvse,  quiacausafuitomnium 
peccatorum  Ada3,  et  ita  totam  illorum  gravi- 
tatem  participavit,  et  quodammodo  suam  fe- 
cit,  et  preeterea  facta  iUa  comparatione  inter 
illa  duo  peccata,  reUnquitur  infideUtas  Eva3, 
in  qua  tota  superavit  Adamum :  nam  si  quse 
fuitin  Adamo  deceptio,  vel  non  fuit  peccatum 
a  reUquis  distictum,  vel  fuit  levissimum  com- 
jjaratione  deceptionis  Eva?,  ut  prsecedenti  ca- 
pite  satis  declaravimus.  Denique  se  excusando 
uterque  aUquo  modo  deliquit,  et  in  hoc  non 
solum  similes,  sed  etiam  ffiquales  fuisse  vi- 
dentur.  Nam  infequaUtas,  quae  consideratur  ex 
parte  Evse ,  quia  planius  confessa  est  suum 
peccatum,  dicens:  Serjjens  decepit  me,  parvi 
momentimihi  esse  videtur  :  quiaper  iUaverba 
noUiit  ipsa  confiteri  speciale  peccatum,  sed 
aUud  excusare :  nam  deceptionem  tunc  non 
credebat  esse  accusandam,  sed  potius  esse  ex- 
cusatione  dignam.  In  illo  ergo  peccato  vel  nul- 
la,  vel  parvafuit  diversitas. 

10.  Concluditur  jjro  commtmiori  resolutione 
n.  \ ,  posita,discurrendo  per  comparationes  ini- 
tio  capitis  noiatas.  —  Quapropter  pensatis  om- 
nibus,  Evam  gravius  peccasse  invenimus.  Quia  ^ 
in  numero  peccatorum  pUn^a  peccata  principa- 
Ua,  ut  sic  dicam,  et  omnino  distincta  comisit 
Eva,  cjuam  Adam :  nam  Eva  quatuor,  vel  quiu' 
que  commisit,  sciUcet  superbiam,  infideUta- 
tem,  inobedientiam,  scandalum,  quibus  etiam 
addi  potest  excusatio  :  nam  si  quse  alia  nume- 
rantur,  vel  non  sunt  peccata,  ut  iUa  omnia, 
qua3  superbiam  antecessisse  putantur,  ut  su- 
pra  declaravi :  vel  in  praedictis  continentur,  ut 
gula  et  simiUa.  In  Adamo  vero  juxta  ea,  quee 
circa  testimonium  Pauli  diximus,  tantum  pos- 
sunt  quatuor  numerari  peccata,  sciUcet,  super- 
bia,  nimius  amor  uxoris,  inobedientia  et  ex- 
cusatio  peccati  :  nam  licetaUqui  plura  ei  im- 
ponant,  aliqua  inimerito  ei  tribuunt,  ut  infi- 
deUtatem,  vel  idololatriam :  alia  a  preedictis 
nonsunt  distincta,  \\t  curiositas,  Isesio  proximi, 
aut  siquid  est  simile,  ut  satis  jam  expUcatum 
est.  Igitur  casus  Evas  quoad  numerum  pecca- 
torum  major  fuit,  quam  lapsus  Adse,  et  hinc 
uUerius  concluditur,  omnibus  pensatis,  gra- 
vius  deliquisse.  Nam  in  peccatis  simiUbus  in 


360  LIB.  IV.  DE  AMISSIONE 

specie,  ut  fiierunt  superbise^  inobedientise  et 
excusationis  quoad  circumstantias  invenitur^ 
vel  sequalitas,  vel  parva  differentia,  in  qua 
plura  sunt,  qua3  aggravent  peccataEvas  saltem 
quoad  superbiam,  ut  declaratum  est.  Inter  pec- 
cata  vero  specie  differentia,  ut  infidelitas,  vel 
excessus  in  amore  uxoris,,  multo  gravior  fait 
Evffi  culpa :  et  ultra  bgec  addit  Eva  inductio- 
nem  mariti,  quge  proprium  et  gravissimum 
peccatum  ejus  fuit :  ergo  simpliciter  illa  gra- 
vius  peccavit.  Atque  ita  sententia  Clirysosto- 
mi  et  D.  Tliomse  simpliciter  preeferenda  est. 
Sententia  vero  Ambrosii  tantum  secuudiim 
quid,  seu  juxta  aliquas  circumstantias,  et  pe- 
culiarem  considerationem  interpretanda  est. 

CAPUT  VI. 

UTRUM  PECCATUM  PRIMORUM  HOMINUM  FUERIT 
OMISIBUS  GRAVIUS. 

1.  Responsio  D.  Thomcdbipartiia.  — Hanc 
comparationem  proponit  divus  Tliomas  2,  !2, 
quaist.  163,  art.  3,  et  in  summa  respondet, 
peccatum  primorum  parentum  simpliciter  non 
fiiisse  gravissimum  :  quia  in  aliis  hominibus 
fuerunt  peccata  in  speciebus  suis  graviora. 
Majora  enim  peccata  sunt  odium  Dei,  haeresis 
desperatio,  formalis  contemptus  Dei,  vel  su- 
perbia  (ait  D.  Tliomas)  qua  quis  Deum  negat, 
vel  blasphemat,  quam  superbia,  vel  inobedien- 
tia  primorum  parentum.  Secundum  quid  au- 
tem,  seu  ex  circumstantiis  ait  D.  Tliomas, 
peccatum  primorum  parentum  habuit  maxi- 
mam  gravitatem  propter  perfectionem  status 
ipsornm.  Quse  resolutio  communiter  recepta 
est  ab  interpretibus  D.  Thomce,  et  ab  scholas- 
ticis  iii  2,  disp.  21,  ubi  speciaUter  Richardus, 
art.  3,  q.  2,  ilhid  comparat  cum  peccato  Luci- 
feri ,  et  cum  peccato  Judse,  ot  utrumque  ho- 
rum  putat  fuisse  gravius  simpUciter,  Ucet  se- 
cundum  quidpeccatumAdse  excesserit,  et  idem 
fere  habent  Bonaventura,  art.  3,  qusest.  3,  et 
^Egidius,  qucBst.  2,  art.  2,  Scotus  et  Durandus, 
aUique,  et  Alensis,  2  part. ,  qua^stion.  103, 
membr.  3. 

2.  Contra  primam  partem  responsionis  ol- 
jicitur. — Verumtamen  circa  utramque  partem 
aUqua  notanda  sunt :  circa  primam  de  gravi- 
tate  specifica,  seu  essentiaU,  noii  est  dubium 
quiii  peccata  primorum  parentem  non  attige- 
rint  supremam  speciem  maUtiai,  qua3  in  acti- 
bushumanis  esse  potest,  imo  phiraaUa  peccata 
esse  in  speciebus  suis  graviora,  ut  evidenter 
probant  exempla  supra  posita,  supposita  doc- 


STATUS  INNOGENTL-E. 

trina,  quara  de  peccatis  primorum  parentum 
tradidimus.  Potest  tamen  hic  moveri  dubium, 
quomodo  hinc  concludat  D.  Tkomas,  quod  U- 
cet  peccatum  Adse  fuerit  secundum  quid  gra- 
vissimum,  non  tamen  simpUciter.  Nam  ad 
judicandum  de  gravitate  simpUciter  aUcujus 
peccati  non  est  tantum  species  ejus  consi- 
deranda,  sed  adjunctis,  et  ponderatis  simul 
omniljus  circumstantiis.  Unde  fieri  potest,  ut 
peccatum  levius  in  maUtia  specifica  simpUciter 
sit  gravius  secundum  moralem  ffistimationem, 
quam  peccatum  gravioris  speciei,  propterva- 
rias  circuinstantias,  ut  aduUerium  contra  per- 
sonamregis  majus  peccatum  est,  quam  homi- 
cidium  vulgaris  hominis :  ergo  quamvis  pecca- 
tum  Adte  in  specie  non  fuerit  gravissimum, 
potuit  nihilominus  ex  circumstantiis  ita  cres- 
cere,ut  non  tantum  secundumquid,  sed  etiam 
simpUciter  excesserit  omniaaUapeccata,etiam 
in  suis  speciebus  graviora. 

3,  Occurritur  oljcctioni ,  ji(xta  quamdam 
doctrinam. — Hsec  objectiopendetex  aUaqutes- 
tione,  quse  tractatur  1,  2,  qusest.  73,  et  aUquo 
modo  philosophiam  attingit,  sciUcet,  an  indi- 
viduuminferioris  speciei,  propterdifferentiam 
individualem,etaccidentia  possit  esse  meUu.s, 
vel  gravius  quam  iiidividuum  perfectiorisspc- 
ciei  :  vel  etiara  utrura  possit  species  coutenta 
sub  inferiori  genere,  et  in  eo  magnam  perfec- 
tionera  habens  esse  perfectior  quara  infima 
species  supremi  generis.  Partem  enim  negan- 
tem  aUqui  probabiUter  defendunt,  juxta  quo- 
rum  sententiam  objectio  expedieuda  est,  ne- 
gando  assumptum,  et  consequenter  dici  potest 
D.  Tliomam,  in  loco  citato,  preedictai  favere 
sententiee,  et  secundum  iUam  fuisse  locutum, 
Quia  vero  nunc  nohimus  de  iUa  opinioneferre 
judioiura,  nec  iUam  quiBestionem  defmire,  sed 
in  materiara  de  peccatis  remittere,  ideo  res- 
pondemus  aUter  D.  Thoraam  interpretando. 
Nara  particula  iUa,  simpticiter,  duos  potest  ha- 
bere  sensus  :  unus  est,  ut  significet  orauibus 
pensatis,  omne  peccatura  esse  ,  vel  non  esse 
sirapUciter  gravius.  AUus  est,  ut  soUira  signi- 
ficet  tale  peccatum  in  potissima  raaUtia  sua, 
eique  raaxirae  propria  et  essentiaU,  quce  vehiti 
per  antonoraasiam  dicitur  maUtia  ejus  siinpU- 
citer  in  ea  esse,  vel  non  esse  gravissimum. 
D.  Thomas  ergo  in  hoc  posteriori  sensii  dixit 
peccatum  primi  hominis  non  fuisse  gravissi- 
mum  simpUciter,  id  est,  in  potissima,  et  essen- 
tiaU  maUtia  sua,  respectu  cujus  accidentaUs 
maUtia  ex  circumstantiis  sumpta  secuudum 
qiiid  diciliir.  An  vero  iUud  peccatum  pensatis 
omnibus  fuerit  gravissimum,  nec  ne,  utiquein 


CAP.  VI.  AN  PECCATUM  PRIMORUM  IlOMmUM  FUERIT,  ETG. 


361 


ordine  ad  demeritum,  seii  meritum  poense^  non 
videtnr  D.  Thomas  tractassB;,  aut  definiisse, 
quia  res  valde  occulta  est^,  in  qua  vix  potest  e- 
tiam  per  conjecturam  ferii  judicium;,  ut  se- 
quenti  puncto  amplius  patebit. 

4.  Cio'ca  secundam  partem  responsionis  divi 
Thomce  recensentur,  imprimis  sex  circumstan- 
tice  peccatonm  in  Adamo  et  Eva. — Circa  alte- 
ram  vero  partem  de  gravitate  ex  circumstan- 
tiis  sumpta,  non  est  dubium,  quin  multas  con- 
ditiones  aggravantes  peccatum  in  persona  Ld^, 
(et  idem  est  cum  proportione  de  Eva);,  concur- 
rerint,  quas  sub  pcrfectione  status  D.  Tliomas 
compreliendit.  Distinclius  autem  magisque  in 
particulari  eas  considerat  Augustinus  variis  in 
locis.  Primo  ex  parte  iutellectus  Adee^  quia  erat 
sapientissimus,  et  decipi  ante  peccatum  non 
poterat,  cum  tamen  considerare;,  quidquid  ad 
non  peccandum  necessarium  erat^  vel  utile, 
facillime  posset.  Secundo  ex  parte  voluntatis, 
quia  magna  libertate,  et  sine  passionum  per- 
turbatione  consensit.  Tertio  ex  parte  materiee, 
quia  prseceptum  Dei  erat  de  re  facili,  et  quae 
absque  ullo  incommodo  custodiri  posset,  ut 
late  expedit  Augustinus  li,  de  Givit.,  cap.  12 
et  sequentibus.  Quarto  ex  divinis  beneficiis, 
quibus  homo  in  eo  statu  fruebatur.  Qiianto  enim 
Jiomo  magis  fruebatur  Deo,  tanto  majori  im- 
pielate  dereliquit  Deum,  ut  dicit  Augustinus  21 , 
de  Civit.,  cap.  12.  Quinto  hiuc  accessit  illi 
peccato  magna  ingratitudo,  quam  ponderat 
idem  Augustinus,  lib.  14,  de  Civit.,  cap.  15. 
Sexto  ponderat  ibidem  temeritatem  quamdam 
et  nimiam  audaciam  in  peccando,  \\h\  magna 
erat  inobedientice  poena  proposita.  Nam  quis, 
inquit,  explicet  quantiim  rnalum  slt  non  obedire 
in  re  facili,  et  tantce  potestatis  imperio,  et  tanto 
terrendi  supplicio.  Quibus  omnibus  addi  solet 
circumstantia  magni  nocumenti  universo  ge- 
neri  humano  illati,  de  qua  in  superiori  capite 
satis  dictum  est. 

5.  Dictw  circumstantice  non  ceque  apflican- 
t^ir  illis  peccatis.  Non  est  ergo  dubium,  quin 
hrec  omnia  adjuncta  essentiaU  malitise  peccati 
Adse  illud  longe  gravius  reddiderint.  Sed  con- 
siderandum  est  in  Adamo  pkira  fuisse  peccata 
specie  diversa,  praecipue  tria,  quee  supra  de- 
claravimus,  circumstantias  autem  dictas,  non 
omnibus  aiqualiter  accommodari :  nam  priores, 
in  quibus  perfectio  intellectus  et  immunitas 
ab  omni  passione  preecipue  ponderantur,  in 
primo  peccato  superbiee  considerari  debent : 
nam  post  ilhid  statim  rectitudo  justitiee  amissa 
fuit,  et  inordinata  concupiscentia  coepit  obs- 
curare  intenectum  et  inehuare  voluntatem_,  et 


inde  potuerunt  ahquantulum  diminui  sequen 
tia  peccata:  e  contrario  vero  tertia  et  sexta 
circumstantia  maxime  ad  transgressionem 
prcecepti  non  comedendi  de  ligno  prohibito 
accommodantur,  et  maxime  propria  gravitas 
iUius  est,  quge  ultimo  loco  ex  magnitudine  no- 
cumenti  proponitur.  Quarta  vero  et  quinta, 
qua3  fere  in  unam  ingratitudinem  coincidunt, 
in  omnibus  peccatis  inventa  est,  et  quo  plura 
multiplicabantur  peccata,  eo  magis  in  poste- 
rioribus  peccatis  ipsa  ingratitudo  crescebat. 

6.  Ex  proxime  notatis  difficilis  esse  oioscitur 
secunda  pars  dictce  resolutionis .  —  Uude  intel- 
ligi  potest  diflicinimum  esse  in  prfedicta  com- 
paratione  absohitum  judicium  ferre:  quia  non 
potest  certo  sciri,  an  in  omnibus  dictis  circum- 
stantiis,  primi  parentes  omnes  ahos  superave- 
rint,  neque  etiam  nobis  constat  quantum,  ex 
aliis  circumstantiis,  lapsus  ille  primorum  pa- 
rentum  climinui  potuerit,  ut,  verbi  gratia, 
quanta  fuerit  illorum  inconsideratio,  quse  con- 
sensum  in  primum  peccatum  antecessit,  vel 
quantus  fuerit  conatus  in  ipso  alTectu  peccandi ; 
potuit  enim  esse  remissus,  quod  multum  pec- 
catum  diminuit,  vel  denique  quantum  ex  par- 
vitate  materiee  intra  latitudinem  peccati  mor- 
tahs  potuerit  illud  peccatum  aUevari. 

7.  Auctoris  resol^itio,  si  peccala  primorum 
parentum  cumpeccatis  Angelorum  conferantur. 
—  Niliilominus  tamen  conjectura  utendo  di- 
cere  possumus  si  comparatio  illa  fiat  inter  pec- 
catum  homiuum  et  Angelorum ,  simphciter 
fuisse  gravius  Angelorum  peccatum  quam  ho- 
minum,  quia  in  specie  superbise  couvenerunt, 
et  in  eo  circumstantiee  fere  omnes  fuerunt  in 
Angelo  graviores,  scilicet,  materia  ex  parte 
excellentiae  concupitse,  sapientia  et  hbertas 
ex  parte  personse  :  prsesertim  in  primo  Angelo, 
qui  nuUo  extrinseco  suadente  peccavit.  Item 
ingratitudo  post  recepta  majora  beneficia.  Ma- 
jor  conatus  in  peccando  ,  locus  dignior  ,  et 
quodammodo  etiam  tempus,  quia  Angelus  ci- 
tius  peccavit  :  ac  denique  damnum  magis  ir- 
reparabile.  Accessit  etiam  peccatum  invidise, 
quod  ex  suo  genere  gravissimum  est,  et  in  An- 
gelis,  non  vero  in  primis  liominibus  inventum 
fuit.  Denique  etiam  in  Angchs  pecuharis  ino- 
bedientia  non  defuit ,  et  contra  pra^ceptum 
longe  gravius.  Qua3  omnia  ex  supradictis  de 
peccato  Angelorum  clara  sunt.  Unde  sive 
singula  peccata  cum  singulis  simihbus ,  vel 
a^qualibus,  sive  una  peccatorum  coUectio  in 
multitudine  et  gravitate  cum  alia  conferatur  , 
semper  lapsus  Angelorum  iuvenietur  simplici- 
ter  major.  At  vero  coufereudo  peccatum  cum 


362  LIB.  IV.  DE  AMISSIONE 

peccatis  aliorum  solum  dicere  possumus,  illud 
peccatum  parentum  fuisse  adeo  grave^  ut  re- 
gulariter  ordinaria  peccata  hominum  superet. 
Niliilominus  tamen  addendum  est  primo  mul- 
tos  alios  fuisse  majores  peccatores  saltem 
propter  multitudinem  peccatorum,  Secundo 
in  aliquibus  hominibus  ahqua  peccata  simpli- 
citer  graviora  fuisse_,  ut  preecipue  credi  potest 
de  Juda^  et  de  peccato  principum  Judeeorum 
Christum  crucifigentium,  ut  ex  Bernardo  no- 
tavimus  ad  3  par.  div.  Thoma^,  qusest.  Al, 
art.  6 ,  in  Comment.  Et  idem  aliqui  credunt  de 
obstinatissimis  haireticis^  ut  ArriO;,  Luthero 
et  simiHbus,  quod  mihi  valde  verisimile  est. 

CAPUT  VII. 

AN   CONVENIENTER  PRIMI  HOMINES  FUERINT  A  DEO 
PUNITI   PROPTER   SUUM  PECCATUM. 

i .  Eimmeratio  pmiarim  primorum  paren- 
tum  et  serpentls.  —  Explicata  culpa  primorum 
parentum,  dicendum  breviter  est  de  ipsorum 
poenis^  qua3  Gen.  3^  per  difmitivam  sententiam 
Dei,  ejusque  propriis  verbis  impositce  sunt. 
Cum  enim  in  capite  secundo  luiicam  tantum 
poenam  Deus  Adee  comminatus  fuissct^  scihcet 
poenam  mortis^  dicens  :  In  quncimque  die  co- 
mederis  ex  eo,  morte  morieris.  Postea  in  cap.  3, 
post  transgressionem  phires  poBiias  ei  impo- 
suisse  videtur  ,  et  quod  magis  mirandum  est , 
non  sohim  homines^  sed  etiam  serpentem  vi- 
sus  est  Deus  punirC;,  et  ipsis  hominibus  prius 
sigillatim  imposuit  distinctas  poenas,  et  postea 
unam  communem  utrique  pra?dixit ,  sciUcet 
morteirij  et  aham  intuHt  et  executus  est :  ni- 
mirum  perpetuam  e  Paradiso  relcgationem. 
Quae  omnia  breviter  exphcanda  a  nobis  sunt, 
quod  non  potest  commodius  fieri^  quam  sin- 
gulas  Dei  sententias  percurrendo  et  expli- 
cando. 

2.  Be  prnna  serpentis  primum  duhium.  — 
An  ipsi  bruto  vel  dcemoni  per  illud  tentanti  iu- 
flicta  sit.  —  Trima  sententla.  —  Primo  ergo 
dixit  Deus  ad  serpentem  :  Q^uia  fecisti  hoc, 
maledictus  es  inter  omnia  animalia ,  et  lestias 
terrce,  super  pectus  tuum  gradieris,  et  terram 
comedes  ctmctis  dlehis  vita;  tuce.  Tnimicitias 
ponam.  inter  te,  et  mulierem,  et  semen  tuum,,  et 
semen  illius,  ipsa  conteret  caput  tuum,  et  tu  in- 
sidiaheris  calca,neo  ejus.  Circa  quse  verba  im- 
primis  expUcandum  est,  utrum  ad  ipsum  ani- 
mal  visibile  dicta  sint^,  ita  ut  de  ipso  siut  ad 
htteram  intelligenda,  velpotius  de  diabolo,  ad 
quem  ex  intentione  Dei  loquentis  dirigebau- 


STATUS  INNOCENTLf;. 

tur.  Prima  sententia  est  verba  illa  pertinere  ad 
verum  animal  serpentem^  et  ihum  fuisse  a  Deo 
maledictum  in  detestationem  et  abominatio- 
nem  peccati^  cujus  instrumentum  suo  modo 
fuerat^  hcet  ipse  non  peccasset.  Sicut  etiam 
Deus  maledixit  terram  propter  peccatum  Adee. 
Ita  indicat  Didymus  apud  Lypomanum  in  Ca- 
ten.  Gen.  3,  et  Moyses  Carceplias^  lib.  de  Pa- 
radiso^  par.  i,  cap.  27,  refert  Ephrem  idem 
docuisse,  qui  consequenter  asseruit  serpentem 
fuisse  inteUigentia  preeditum  ,  et  addit  non 
fuisse  animal  reptile,  sed  pedes  habuisse,  et 
quadrupedem  fuisse  ,  sed  propter  peccatum 
ihis  fuisse  privatum,  et  in  reptile  commuta- 
tum,  virtute  ihorum  verborum;,  Super  pectus 
tuum  gradieris. 

3.  Improbatur  Ticec  sententia,  si  ut  veria  so- 
nant  accipiatur.  —  Sed  hcec  sententia  in  hoc 
sensu  intenecta,  quod  Deus  verba  illa  ad  ipsum 
serpentem  tanquam  intelhgentem  dixerit,  im- 
probabihs  est ,  quia  brutum  animal  non  erat 
capax  intellectus,  ut  supra  dictum  est.  Praete- 
rea  improbabile  est,  Deum  per  iham  maledic- 
tionem  mutasse  naturam  ilhus  auimalis,  aut 
mancum,  et  monstrosum  iUum  effecisse  :  ita 
ut  nunc  non  sit  naturale  serpenti  carere  pedi- 
bus,  ct  super  pectus  reptare,  sed  esse  effectum 
contra  naturam  ejus  ex  hominis  peccato  pro- 
venientem.  Hoc  enim,  et  a  recta  ratione,  et  a 
sincera  fide  aUenum  est.  Quod  vero  dixit  Didy- 
mus,  serpeutem  Ucet  haberet  pedes,  virtute  da;- 
monis  erectum  ad  loquendum  cum  muliere  ac- 
cessisse,  et  ideo  jussum  esse,  ut  in  pectus,  et 
ventrem  caderet :  quoad  priorem  partem  acci- 
dere  quidem  potuit.  sed  incertum  est :  verum- 
tamen  iUo  etiam  dato ,  probabile  non  est 
propter  iUam  causam  Deum  dixisse,  super  pec- 
tus  tuum  gradieris.  Quia  si  verba  iUa  dirige- 
rentur  ad  serpentem,  nuUum  effectum,  vel 
poenam  in  eo  habere  potuissent,  quia  serpens 
tam  ante^,  quam  post  peccatum  habuit  hanc 
naturalem  conditionem  super  pectus  gradiendi, 
et  simihter  virtute  dsemonis  non  minus  post 
peccatum,  quam  antea  potest  ad  malefacien- 
dum  erigi,  si  a  Deo  permittatur.  Nec  enim  per 
iUa  verba  Deus  privavit  dsemonem  naturaU 
potestate,  quam  habet  ad  movendum  locahter 
haec  animaUa  preeter  eorum  naturam. 

4-.  Secunda  sententia.  —  Est  ergo  secuuda 
sententia  docens  Deum  per  iUa  verba  directe , 
et  ex  intentione  locutum  esse  ad  dffimonem , 
quamvis  per  quamdam  metaphoram,  seu  ac- 
commodationem  ad  naturales  proprietates  veri 
serpentis  miserum  dajmonis  statum  expUcave- 
rit.  Hcec  est  seutentia  D.  Thomfe  il,  2.  q.  163;, 


CAP.  VI.  AN  PECCATUM  PRIMORUM  HCBIINUM  FUERIT,  ETC. 


363 


art.  2^  ad  4,  quam  ex  Augustino  sumpsit^ 
quem  refert  ex  lib.  2.  in  Gen.  contra  Manich.^ 
cap.  17  et  18,  et  lib.  2.  Genes.  adlit.,  cap.  36. 
Eamque  sequuntur  Beda  in  Exaem.  et  Ru- 
pertus,  lib.  3,  in  Gen.,  cap.  18^  et  Hugo  de 
Sancto  Victore  in  Annot.  in  Genes.,  suo  cap.  3^ 
ubi  inter  alia  ait :  Non  serpens,  sed  qui  i7i  ser- 
peiite  latehat  diaholus  maledicittir :  vocaticr  ta- 
men  Qiomine  ejus ,  qida  eum  quasi  tunicam  in- 
duxerat ;  et  infra  :  et  vocando  eum  attrihuit  ei 
illa,  quce  sunt  serpentis ,  et  est  Mstoria  meta- 
pJiorica  :  et  eamdem  sententiam  communiter 
sequuntur  expositores  iu  Genesim.  Solus  Pe- 
rerius,  lib.  6,  in  Gen.,  disp.  de  Serpente,  q.  A, 
in  fme,  aliqua  ex  parte  contradicit.  Ait  enim 
maledictionemillam  secundum  historicum  sen- 
sum  ad  verum  serpentem  pertinuisse :  in  sensu 
autem  mystico,  et  a  Deo  principahter  intento 
addiabohimessereferendam.  Sed  fortasse  non 
re,  sed  in  modo  loquendi  differt :  opinor  enim 
sensum  ilhmi  de  dasmone  non  esse  dicendum 
mysticum,  sed  proprie  htteralem,  seu  histori- 
cum,  quamvis  (ut  dixit  Hugo)  sub  metaphorica 
significatione  fundata  magna  ex  parte  in  pro- 
prietatibus  veri  serpentis,  quas  verba  iha  se- 
cundum  corticem  htteree  (ut  sic  dieam)  proprie 
significant.  Quod  non  obstat,  quominus  aUer 
sensus  a  Spiritu  sancto  intentus  htteralis  sit,  ut 
est  vulgare  inmateria  de  sensibus  Scriptura}. 

5.  In  gratiain  fradictce  sententice  explican- 
iur  verla,  maledictionis  ad  serpentem. — Etim- 
primis  declaratur  hoc  ex  initio  ejnsdem  tertii 
capitis  Genesis  ,  Sed  et  serpens  erat  callidior 
cunctis  animafUibus  terrce.  Nam  iha  verba  in 
sensu  proprio  ,  et  htterah  de  diabolo  intehi- 
guntur  ,  ut  supra  diximus  cum  Augustino  , 
hb.  W,  Gen,  ad  ht.,  cap.  29.  Quamvis  secim- 
dum  primam  significationem  verborum  ser- 
pens  proprie  significet  verum  animal,  quod 
propriam  etiam  cahiditatem  naturalem  habet, 
cjuai  potuit  etiam  significare  astutiam  diaboh, 
qui,  ut  ait  Augustinus^  In  illo,  et  de  illo  agehat 
dolum  :  et  ideo  propter  diaboh  astutiam  ser- 
pens  astutissimus  dictus  est,  tanquam  orga- 
num  mahgnissimi  dsemonis  :  sicut  hngua  di- 
citur  prudens,  quam  vix  prudens  movet,  et 
simih  modo,  quod  ibi  additur,  qui  dixit  ad 
mulierem  in  eodem  sensu  ad  dsemonem  refe- 
rendum  est,  ihe  enim  erat,  qui  principahter 
loquebatur,  serpens  autem  tanquam  hngua 
ejus  :  etsimihter  cum  adjungitur,  cui  respondit 
mulier,  relativum  cui  deemonem  principahter 
refcrt,  nec  enim  serpens  verba  intehigere  po- 
terat :  nec  credibile  est  Evam  hoc  existimasse, 
ut  supra  docui.  Loquitur  ergo  Scriptura  de 


dsemone,  quasi  vestito  serpente  :  seu  de  ser- 
pente  quasi  informato  pravo  spiritu  tanqnam 
de  uno  supposito  :  sicut  loquitur  in  ahis  locis 
de  viris,  qui  apparuerunt  Abraha^  Loth,  et 
simihbus.  Igitnr  omnia,  quse  de  iho  serpente, 
vel  ad  ilhim  tanquam  ad  intehigentem  dicun- 
tur,  in  sensu  proprio  primario  ethistorico  intel- 
hguntur  dicta  ad  dcemonem  sub  illo  latentem, 
quamvis  ahusionem  ahquam,  seu  metapho-- 
ram  contineant  secundum  materialem  ,  ut  ita 
chcam,  significationem  verborum,  quee  in  ve- 
rum  serpentem  convenire  potest. 

6.  Deinde  appUcantur  dcemoni.  —  Sic  ergo 
iha  maledictio  ad  dsemonem  facile  refertur. 
Nam  proxime  ante  illam  prsecessit  responsio 
Evse  dicentis  ad  Deum,  Serpens  decepit  me: 
quse  certe  non  intehexit  verum  animal  serpen- 
tis  ipsam  decepisse,  sed  da^monem:  ergo  cum 
subdit:  Et  ait  Dominus  Deus  ad  serpentem, 
qvAa  fccisti  lioc,  maledictus  es,  etc^  in  eadem 
significatione  ad  serpentem  locutus  est.  Non 
enim  verus  serpens:  sed  deemon  sub  iho  fecit 
ihud,  quod  fuit  maledictionis  causa:  ergo  ad 
ilhmi  relata  est  principahter,  vel  etiam  omnino 
maledictio;  nec  obstat,  quod  sohmi  fit  compa- 
ratio  ad  ctetera  animantiairrationaha :  sic  enim 
dixit  Deus :  Maledictus  es  inter  omnia  animan- 
tia  et  hestias  terrce.  Nam  hoc  pertinuit  ad  dse- 
monis  confusionem,  quia  servata  proportione 
miserabihor  et  infirmior  est  quam  bestise  ter- 
ra3,  non  in  dignitate,  seu  potestate  naturse 
suiae,  sed,  ut  in  dicto  hb.  2,  contra  Manich., 
dixit  Augustinus,  cap.  17,  in  conservatione 
naturre.  sua?,  ut  D.  Thomas  legit,  vel  ut  habetur 
in  Plantini  editione :  In  conversationem  naturce 
su(B.  Quia  pecora  non  amiserunt  heatitudinem 
alicjuam  ccelcstem,  quam  nunquam  hahuerunt, 
sed  in  sua  natnra,  quam  acceperunt,  peragunt 
vitam.  Unde  cohigit  per  ihara  maledictionem, 
nuham  novam  poenam  deemoni  fuisse  imposi- 
tam,  sed  miserum  ejus  statum  in  reprehensio- 
nem  et  confusionem  ejus  ei  fuisse  objectumet 
commemoratum.  Nam  cum  ei  dicitur,  Qitia 
fecisti  rem-  Jianc ,  non  significatur,  causam 
damnationis,  vel,  ut  ita  dicam,  essentiahs  ma- 
ledictionis  dasmonis  fuisse,  quod  Evam  dece- 
perit.  Nam  ihe  actus  in  statu  damnationis 
commissus  non  erat  meritorias  novte  essentia- 
hs  poen83,  fuit  tamen  dignus  divinse  objurga- 
tionis  et  ostensionis  perpetuaj  inimicitiffi  cum 
hominibus,  quee  poenam  accidentalem  non  pa- 
rum  augere  potuit.  Addit  vero  Augustinus  eam 
poenam  dsemonis  esse  indictam  ihis  verbis  , 
Qua  nohis  cavenclus  est.  Pcena  enim,  (inquit) 
ejus  est,  ut  in  potestate  lialeat  eos,  qui  Dei 


364.  Lin.  IV.  DE  AMISSIONE 

prcecepta  contemnunt .  Hanc  enim  potestatem 
datam  ei  tunc  esse  Augustimis  seutit,  dum 
subdit:  IIoc  enim  explicatur  his  verMs,  quihus 
in  eum  profertur  sententia,  et  inde  major  poma 
est,  quia  de  liac  tam  infelici  potestate  lcetatur. 
Quomodo  autem  per  illa  verba  hoc  explicetur, 
Augustinus  non  declarat.  Possumus  autem  di- 
cere,  daimonem  desiderando  imperium  et  po  - 
testatem  supra  homines,  eos  ad  peccandum 
induxisse,  Deum  autera  ei  maledicendo  ilH  in- 
dicasse  illam  potestatem,  et  peccantium  ho- 
minum  societatem  ad  majorem  ejus  poenam  et 
ignominiam  fuisse  futuram^  quia  etiam  homi- 
nibus  abominabilis  et  horribilis  factus  est, 
plusquam  omues  ferte  et  bestise  terrse..  Denique 
sic  etiam  verba  illa  secuudum  corticem  Utteras 
accommodata  serpenti,  optime  per  metapho- 
ram  UtteraUter  ad  dsemonem  transferuntiir. 
Nam  serpens  revera  nihil  feeerat  propter  quod 
propria  maledictionedigiius  esset:  tamen  quia 
daimon  iUo,  tanquam  instrumento  usus  fuerat 
per  metaphoram  dicitur  maledictus  inter  bes- 
tias  terrse,  id  est,  horribiUs  ct  maxime  fugien- 
dus  inter  iUas,  quibus  miser  status  dajmonis, 
et  maUtia  ejus,  ac  potestas  ad  notandum  si- 
gnificantur,  ut  expUcatum  est. 

7.  Reliqua  maledictionis  verla  dcemoni  simi- 
liter  accommodantur.  — Atque  ad  eumdem  mo- 
dum  CEetera  subsequentia  verba  interpretanda 
sunt.  Addit  enim  Deus  :  Swper  psetus  tuum 
gradieris,  et  terram  comedes  cunctis  diehus  ritce 
tuce.  Quse  verba  materiaUter  ad  verum  serpen- 
tem  appUcata,  satis  per  se  clara  sunt  :  nam, 
ut  ait  ibi  Tlieodor.  q.  34  :  Serpens  mollum  inde 
damnuvi  accepit,  cum  hanc  motus  speciem  a  na- 
tura  habeat.  Idemque  cum  proportione  eet  de 
aUmento  terraB  :  neutrum  ergo  serpenti  acces- 
sit  ex  peccato  Uominis  ut  propterea  quasi  in 
poenam  ipsius  serpentis  id  dictum  fuerit.  Dic- 
tum  est  ergo  ad  significandum  per  iUam  me- 
taphoram  abjectam  conditionem,  et  miserum 
daemonis  statum  :  dicitur  enim  :  Super  pectus 
tuum  gradieris.  Quod  in  colubro  animadverti- 
tur  (ait  Augustinus) .  Et  ex  illo  animante  visi- 
bili  ad  nostrum  invisibilem.  inimicum  tocutio 
figuratur.  Nomine  pectoris,  dicit,  significari 
superbiam,  quia  ibi  dominattir  impetus  animi. 
Hieronymus  vero  in  quffist.  Hebraic.  dicit  no- 
mine  pectoris,  significari  caUiditatem,  et  ver- 
sutias  deemonis.  Nam  in  pectore  veluti  servan- 
tur  fraudes  et  doU.  Unde  significatum  est 
omnes  gressus  dsemonis  essenequitias,  et  frau- 
des.  Quod  vero  additur  :  Terram.  comedes  om- 
nibus  diebtis  vitce  tuce,  facilem,  et  quasi  paten- 
tem  habet  metaphoram,  vel  quia  dainiou  vi- 


STATUS  INNOCENTl^. 

tiosis,  et  terrenis  cogitationibus ,  et  pravis 
actibus,  ae  peccatis  hominum  pascitur  vel 
etiam  quia  homines  peccatores,  quasi  cibus, 
et  aUmentum  sunt  ipsius  dsBmonis  :  nam  et 
Petrus  dixit :  Quia  adversarius  vester  diabolus 
circuit  qucerens,  quem.  devoret  2,  Petri  5.  Ho- 
mines  autem  peccando  terra,  et  cinis  quodam- 
modo  facti  sunt.  Sic  exponit  Greg.  in  Ps.  4. 
Poenitenti.,  et  consequenter  de  tempore  hujus 
vitee,  usque  ad  consummationem  saecuU  expo- 
nit  sequentia  verba  :  O.nnUms  diebus  vitce  tuce. 
Quod  etiam  Augustinus,  dictoc.  JS,  ita  decla- 
rat,  id  est,  Omnihus  diehus,  quihus  agis  hanc 
potestatem.  ante  tdtimam  judicii  pcenam.  Hoc 
enim  tempore  dsemonquodammodo  vivit,  quia 
in  hoc  acre  caUginoso  libere  quodammodo 
agere,  et  quasi  ofticium  Serpentis  facere  per- 
mittitur  tentando,  et  si)irituaUter  occidendo 
homines,  et  ita  aUqua  ex  parte  nondum  con- 
summatam  mortem  secundam  obtinuit,  donec 
post  diem  judicii  in  infernum  detrudatur. 

8.  Verborum  sequmtium  inimicitias  ponam, 
etc,  prima  expositio.  —  Secunda  expositio.  — 
AUera  vero  pars  iUorum  verborum  :  Inimici- 
tias  ponam  inter  te,  et  mulierem,  varias  habet 
expositiones.  Et  imprimis  secundum  corticem 
Utterse  de  vero  serpente  accepta,  siguificant 
iUum  esse  infestum,  etperniciosumUominibus, 
et  insidiari  calcaneo,  quia  cum  in  aUiores  par- 
tes  non  se  erigat,  in  inferioribus,  et  terrse 
propinquioribus  mordet :  homo  autem  potens 
est  caput  ejus  pede  conterere,  aut  baculo  si 
animadvertit.  Qui  sensus  potuit  quidem  quasi 
obiter  intendi,  vel  potius  supponi :  tum  ad  in- 
dicandum  hoc  etiam  genus  beUi,  seu  inimici- 
tiarum  inter  hominem,  et  nociva  animaUa  ex 
peccato  esse  ortum  ;  nam  antea  omuia  fuissent 
homini  mansueta  et  subjecta;  tum  etiam  ad 
fundandam  figuratam,  seu  metaphoricam  lo- 
cutionem.  Nihilominus  tamen,  ut  dixi,  aUus 
sensus  aUior  fuit  ad  Utteram,  et  principaUter 
intentus.  Potest  autem  esse  muUiplex,  unus 
est,  ut  nomine,  midieris,  ipsa  Eva  inteUigatur. 
Hunc  indicat  Hugo  in  adnotationibus  ejusdem 
loci,  dicens  ibi  insinuari,  quod  Eva  resipiscens 
pcenitejitiam  egerit.  Nam  Eva  per  gratiam  Dei 
poenitentiam  agendo  ,  sicut  in  Dei  amicitiam 
rediit,  ita  novas  inimicitias  cum  dccmoue  con- 
traxit,  caputque  ejus  contrivit,  idest,  super- 
biam,  vel  pravas  suggestiones  et  deceptiones 
ejus,  Ucet  dajmon  calcaneo  ejus,  id  est,  omni- 
bus  vestigiis,  vel  finibus  actionum  iUius  insi- 
dietur. 

9.  Proxiyna  espositio  extenditur.  —  Et  Uic 
quidem  sensus    est  probabiUs,  si   ad    solam 


CAP.  VI.  AN  PECCATUM  PRIMORUM  HOMINUM  FUERIT,  ETC. 


365 


Evam  non  limitetnr,  secl  cum  proportione  ad 
quamcumqiie  sanctam  animam  extendatur. 
Nam  lioc  exignnt  illa  verba :  Et  inter  sernen 
tuum,  et  semen  illius  nam  semen  diaboli^  id 
est ,  Luciferi  dici  possunt  relic[ui  dfemones, 
quos  inductione  sua,  quasi  in  peccato  genuit;, 
vel  intelligi  possunt  liomines  mali^,  vel  pravi 
conceptuS;,  quos  in  hominem  immittit,  cum 
illum  tentat :  semen  autem  mulieris  dicuntur 
omnes  filii  Evee,  ex  quibus  multi  sancti  caput 
dsemonis  conterunt,  et  licet  ipse  semper  insi- 
dietur  illis  ab  inferiori  animae  parte,  id  est^ 
appetitu  sensitivo  inchoando.  tandem  contra 
illum  victoriam  reportant.  Et  ita  ipso  Lucifero^ 
ac  sociis  ejus  invitis^,  homines  sedes  gloriffi, 
quas  ipsi  amiserunt,  obtiuebunt.  Unde  nomine 
mulieris  recte  etiam  potest  humana  natura^ 
seu  genus  humanum  intelligi.  Nam  ex  quo 
homo  peccavit^  inimicitiae  et  belhmi  immane 
inter  dffimonem,  et  hominem  orta  sunt,  in 
quo  bello  nobilior  pars  hominum  de  potestate 
dsemonis  triumphat^  ejusque  caput  conterit^ 
cum  ipse  semper  insidietur  calcaneo  ejus.  No- 
mine  autem  mulieris,  potius  quam  viri  hu- 
mana  natura  significata  est :  Quia  homines  non 
tentantur  a  dmnone,  nisi  ptr  illam  animaUm 
partem,  quw  quasi  mulieris  imaginem  in  ho- 
mine  ostendit,  ut  Augustinus  dixit^  quem  di- 
vus  Tliomas  secutus  est. 

10,  Tertia  expositio  prohalilis  et  pia.  — 
Alia  illorum  verborum  expositio  mystica  for- 
tasse,  sed  valde  pia,  et  probabilis  est^,  ut  per 
muherem  beatissima  Virgo  prsedicta  fuerit^ 
quse  inter  puros  homines  perpetuas^  ac  maxi- 
mas  inimicitias  cum  daemone  habuit,  iUiusque 
caput  ipsa  contrivit.  Quia  licet  dsemon  calca- 
neo  VirginiS;,  id  est^  omnibus  vestigiis  ejus  ab 
initio  conceptionis  ipsius  insidiatus  fuerit , 
semper  victus,  et  prostratus  ab  illa  discessit. 
Qiiem  sensum  optime  prosequitur  Rupertus 
L  3,  in  Gen.^  c.  19  et  1.  2,  de  Vict.  verb.  et  il- 
lum  ex  Patribus  tractavi  in  2^  t.  3^  p.  disp.  3, 
sect.  5^  et  Ystella  in  Gen.  hunc  sensum  Utte- 
ralem  esse  censet^  et  Leonem  papam  et  Sera- 
pionem  in  iUius  contirmationem  aUegat.  Pe- 
reira  etiam  notat  communem  Patrum  senten- 
tiam  esse,  Christi  (qni  solius  mulieris,  et  non 
viri  semen^,  seu  fructus  fuit)  victoriam  contra 
deemonem  in  his  verbis  Geneseos  fuisse  ab  ini- 
tio  mundi  prgedictam  :  imo  et  ab  Adamo  sub 
iUis  verbis  fuisse  intellectam. 

11.  Corollarium,  per  explicatam  maledictio- 
7iem  nec  serpenti,  nec  dtemoni,  nec  hominiius 
notam  poenam  indictam  esse.  —  Ex  dictis  circa 
serpentis  maledictionem  constat,  nec  ipsi  ser- 


penti^  nec  dsemoni  novam  pcenam  fuisse  a 
Deo  impositam  per  verba  proedicta^  nec  etiam 
homini]>us.  Non  quidem  serpenti^,  c[uia  necpie 
proprie  capax  iUius  erat^  neque  fundamentum 
poense^  quod  est  culpa  in  eo  locum  habebat. 
Nec  etiam  dsemon^  nisi  forte  quoad  aliquam 
objurgationem  et  accidentalem  poenam,  quia 
jam  non  erat  iii  statu  merendi  augmentum 
substantiaUs  poence^  ut  dixi.  Necpie  denique 
ipsis  hominibus,  quia  Deus  nec  illis  maledixit, 
nec  verlia  illa  ad  ipsos  direxit.  Imo  si  attente 
aliqua  ex  illis  verbis  considerentur,  licet  ali- 
qua  ex  parte  miserum  statum,  in  quo  homines 
inciderunt,  indicent,  quatenus  vel  rebellionem 
animantium  bestiarum  contra  homines,  vel 
inimicitiam,  et  pugnam  perpetuam  cum  dse- 
mone  multo  acriorem  quam  in  Paradiso  futura 
esset,  alicpio  modo  significavit,  nihilominus 
magis  proprie  consolationem  aliquam  eisdem 
hominibus  prsebuerunt ,  et  fiduciam  conse- 
qnendi  victoriam  contra  dffimonem,  silegitime 
pugnaverint ,  per  semen  alterius  mulieris ;, 
quod  est  Christus,  prsecipue  obtinendam. 

12.  Observatio  pro  pcenis  primortim  paren- 
tum  post  illam  maledictionem  adj ectis .  — Quia 
vero  Dei  opera  sunt  misericordia  et  veritas, 
ideo  post  hanc  promissionem,  sententiam  con- 
tra  ipsos  homines  protulit  :  circa  cjuam  im- 
primis  observandum  est,  Deum  nullam  fecisse 
mentionem  spiritualium  poenarum,  sed  earum 
tantum,  quse  ad  corpus  aliquo  modo  pertinent, 
fortasse  cpiia  homines  per  peccatum  deordinati, 
et  animalibus  brutis  similes  effecti,  illis  poenis 
magis  commoveri  poterant,  easque  evidentius 
experiri.  Prsscipua  vero  poena,  et  cseteras  om- 
nes  virtute  complectens,  fuit  privatio  justitise 
originalis,  cpiatenus  corpus  animas,  et  appeti- 
tum  inferiorem  superiori,  et  superiorem  Dco 
perfecte  subjiciebat.  Quam  poenam  ipso  facto 
(ut  sic  dicam)  et  ante  omnera  declaratoriam 
sententiam  incurrerunt,  ut  prius  significatum 
fuit  illis  verbis,  £Jt  aperti  simt  octdi  amborum, 
etc,  ut  supra  explicata  sunt  :  et  ideo  forte 
hae  poena  prsetermissa,  quse  jam  inerat,  et  per 
etfectum  sentiri  poterat,  Deus  alias  calamitates 
commemorat.  Ex  quibus,  quajdam  foemina- 
rum,  allae  virorum  proprise  sunt ;  alise  vero 
sunt  utrisc]ue  communes,  quse  suo  ordine  pro- 
nunciantur,  initio  a  foemina  sumpto,  cujus 
tres  poense  declarantur. 

13.  Prima  pcena  mulieris. — Ohjectio  po-ima. 
— Secunda. —  Tertia. —  Ad  primam . —  Prima 
continetur  ilUs  verbis,  Multiplicaho  cerumnas 
tuas,  et  conceptus  tuos.  Circa  quam  statim 
occurrit  objectio ,   quia   foecunditas  foeminai 


366  LIB.  IV.  DE  AMISSIONE 

magis  ad  Dei  beneficium,  quam  ad  poenas  per- 
tinet  :  cur  ergo  tanquam  specialis  pcEna  a  Deo 
pronunciatur.  Item  quia  etiam  in  statu  inno- 
centise  fceminarum  conceptus  multiplicaren- 
tur  :  ergo  non  est  poena  peccati.  Item  quia 
poenae  illa?  prout  communes  sunt  aliis  foeminis 
in  omnibus  inveniri  debent,  sed  non  omnes 
fcemina;  sa^pius  concipiunt  :  imo  aliquse  nun- 
quam  patiuntur  serumnas  fsetus,  quia  nun- 
quam  concipiunt.  Ad  principalem  objectionem 
respondet  D.  Tliomas,,  d.  q.  iQA,  a.  2;,  ad  2, 
non  conceptionem  ipsam  secundum  substan- 
tiam  suam  :  neque  quoad  fructum  ejus  inter 
poenas  computari,  sed  quoad  modum,  quia  est 
cum  serumnis,  id  est,  cum  angiistia,  ta?dio,  et 
aliis  incommodis,  quibus  foemina  dum  foetum 
in  utero  portat  affligitur.  Ita  ut  duee  illee  par- 
ticulee,  (erumnas,  et  conceptus ,  conjunctim 
exponantur  :  scilicet,  muUiflicabo  ccrumnas, 
etiam  in  conceptilms  tuis,  et  ita  serumnas  pa- 
tiuntur  etiam  virgines,  quia  licet  actu  non 
concipiant  ex  propria  conditione  sexus,  et  ex 
materia  ad  conceptionem  a  natura  ordinata, 
multa  incommoda,  et  interdum  taidia  et  do- 
lores,  ac  ffigritudines  patiuntur.  Quee  omnia 
in  non  virginibus  majora  sunt :  nam  licet  ste- 
riles  esse  contingat,  ffirumnis,  et  teediis  non 
carent  :  praterquam  quod  ipsa  sterilitas  poena 
est,  et  tajdium  auget,  ut  indicat  D.  Tliomas 
supra  ad  3.  Multum  vero  augentur  hujusmodi 
serumnse  in  liis,  quse  concipiunt,  et  eo  amplius, 
quo  sffipius  concipiunt.  Et  ita  multiplicatio 
conceptuum  ratione  talis  modi  specialis  foe- 
minee  poena  esse  dicitur.  Addit  denique  Ru- 
pertus,  1.  3,  Gen. ,  c.  22,  multiplicationem 
conceptuum  in  natura  lapsa,  quatenus  per 
illos  multi  reprobi  generantur,  vel  quatemis 
plures  ex  eis,  suis  vitiis,  et  flagitiis  parentes 
affligunt,  vel  quia  saspe  monstrosi  uascuntur, 
et  interdum  menstrui  exeunt :  sEepissime  vero 
sunt  immutari,  aut  post  nativitatem  brevi 
extiuguuntur  :  vel  denique  aliquando  plm^es 
sunt,  quam  ut  a  parentibus  sustentari  possint, 
sicque  ad  poenam  ex  peccato  manantem  pri- 
morum  parentum  pertinere,  in  sterilibus  ipsa 
sterilitate  compensatur. 

14.  Ad  secundam, — Ad  tertiam.  — Et  ita 
patet  responsio  ad  secundam  :  nam  in 
statu  innocentise  esset  quidem  liumana  con- 
ceptio,  et  filius  portaretur  in  ventre  a  ma- 
tre  tempore  a  natura  preescripto  :  quamvis 
contrarium  sine  fundamento  Oleaster  dixe- 
rit  ( de  quo  infra  redibit  sermo )  sed  tamen 
divina  providentia  fieret,  ut  foemina3  sine  ulla 
afflictione,  vel  tcedio  omnia  sustinereut   :  et 


STATUS  INNOCENTI/E. 

ideo  nunc  modus  ille  conceptionis  poena  est 
peccati.  Ad  tertiam  etiam  jam  declaratum  est, 
cjuomodo  illa  pcena  omuibus  fcpminis  commu- 
nis  sit,  major  autem,  aut  minor  juxta  condi- 
tionem  status,  vel  etiam  complexionum  diver- 
sitatem.  Nam,  ut  recte  notat  D.  Thomas,  in 
d.  q.  164,  a.  1,  ad  4,  hse  pcenalitates  non  sunt 
poenee  per  se,  ac  directe  impositse  tanquam  a 
judice  taiatse,  in  quibus  semper  cequalitas  cum 
proportione  ad  legem,  et  ad  delictum  serva- 
tur  :  sed  sunt  poenalitates  consequentes  ex  illa 
primaria  poena  privationis  justitiee  originalis, 
quee  est  veluti  radix  cseterarum  :  unde  per  ac- 
cidens  contingere  potest,  ut  in  diversis  foemi- 
nis  inajquales  sint,  etiamsi  peccatum  originale 
in  eis  idem,  seu  sequale  sit. 

45.  S ecunda pcena  mulieris. — Secunda  poena 
foe.min£e  illis  verbis  declaratur,  In  dolore paries 
filios,  quse  nova  explicatione  non  indiget,  idem 
enim  judicium  est  de  hac  poena,  quod  de 
morte  :  uam  per  se  spectata  pura  natura  hu- 
mana,  conditio  naturalis  foeminse  est  cum  do- 
lore  parere  :  tamen  quia  in  statu  originalis 
justitite,  mulieres  ab  hujusmodi  malo  divina 
virtute  preeservarentur  :  ideo  in  hoc  statu 
poena  est  peccati,  quam  Deus  illis  verbis  de- 
claravit.  Quomodo  autem  in  statu  innocentige 
esset  partus  sine  dolore,  infra  declaraturi  su- 
mus.  Ubi  etiam  expouemus  talis  doloris  cau- 
sam   :  et  quomodo  iu  statu  illo  impediretur. 

16.  Tertiapoena. — Atque  eodem  fere  modo 
tertia  poena  explicanda  est  :  sul  viri  potestate 
eris.  Ut  enim  uotavit  Augustinus,  lib.  11,  Gen. 
ad  lit.,  cap.  37,  subjectio  uxoris  ad  virum 
bona,  et  naturalis,  ac  necessaria  est,  unde  in 
statu  innocentise  fuisset  :  imo  vero  jam  fuit  : 
nam  ante  peccatum  Eva  subjecta  fuit  Adse, 
quia  iu  illius  adjutorium  creata  est,  et  sine 
subordinatione,  ac  debito  ordine  non  poterat 
inter  eos  pax,  et  perfecta  societas  subsistere.  Ni- 
hilominus  tamen  ex  privatione  justiti»  origi- 
nalis  per  peccatum  inducta,  provenit,  ut  in 
hoc  statuilla  subjectio  habeat  rationem  poenae., 
quam  antea  nou  habuit.  Quia  in  priori  statu 
vis  tantum  directiva  in  viro  erat  necessaria, 
quia  foemina  in  vi  justitise  promptissima  esset 
ad  parendum,  nihilc[ue  inordinate  concupis- 
cere  posset  directioni  viri  contrarium :  et  simi- 
liter  vir  propter  eamdem  rectitudinem,  ho- 
neste,  ac  suaviter,  sine  uUa  perturbatione  sua 
potestate  uteretur.  Nunc  autem  subjectio  foe- 
minse  poenalis  est,  aliquando  quidem  ex  parte 
ipsius,  quia  immoderate  aliquid  concupiscit, 
propter  quod,  vel  non  sine  tristitiaviroobedit, 
vel  correctioue  indiget,  iu  qua  subest  marito 


CAP.  VII.  AN  CONVENIENTER 
qiioacl  vim  coercivam  :  aliquando  vero  ex  parte 
ipsius  viri^  qui  vel  inconsiderate^  aut  etiam 
inique  imperat^  aut  injuste  vel  immoderate 
punit.  Et  lioc  per  illam  particulam,  sicl)  po- 
testate,  presse  intellectum  indicatam  est.  Et 
per  alteram  particulam^  et  ipse  do^ninaditur 
^;?a'magis  declaratur^  ut  notavit  Rupertus^  1.  3^ 
in  Gen.,  capit.  21.  Quia  verbum  dominandi^ 
vel  majorem  potestatem^  vel  usum  ejus  libe- 
riorem^  vel  veliementiorem  indicat.Divus  Tho- 
mas  autem,  dicta  queestion.  iQ^,  artic.  2,  ad  i, 
unico  verbo  respondet,  nunc  subjectionem 
fceminse  esse  poenalem,  quia  saspe  necessarium 
illis  est  contra  propriam  voluutatem,  viri  vo- 
luntatiparere. 

17.  Poena  viri  trifartita. — Deprlmaparte 
quce  est,  maledicta  terra  in  opere  tuo ,  etc. , 
ckibiiim. — Responsio. — Tandem  contra  virum 
pronuutiat  Deus  sententiam ,  dicens  :  (luia 
auclisti  vocem  uxoris  tuce,  etc.  Et  tres  etiam 
poenas,  vel  tres  ejusdem  poenas  partes  expri- 
mere  videtur  :  una  est,  Maleclicta  terra  in 
opere  tuo,in  lalorllus  comedes  ex  ea  omniius 
dielus  mtcB  tuce.  Alia  est,  Spinas,  et  trihulos 
germinabit  tibi,  et  comedes  lierham  terrce.  Ter- 
tia  est,  In  sudore  vultus  tui  vesceris  pane  tuo 
donec  revertaris  in  terram  cle  qita  sumptus  es, 
etc.  Girca  primam  statim  occurrit  interrogatio, 
qualis  illa  maledictio  terrse  esse  potuerit.  Quia 
sicut  divina  cujuscumque  rei  benedictio,  niliil 
aliud  significare  potest ,  nisi  fcecunditatem 
ejus,  ut  supra  dictum  est,  de  benedictione 
data  viventibus  ad  crescendum,  et  multipli- 
candum.  Ita  e  contrario  maledictio  terrse  non 
nisi  sterilitatem  indicare  potest.  Deus  autem 
nonreddit  sterilem  teri^am  propter  hominis 
peccatum,  quia  non  immutavit  naturam  ejus, 
nec  aUquas  cjualitates,  seu  dispositiones  pra- 
vas  in  illamimmisit :  quid  ergo  coutulit  terras 
illa  maledictio,  aut  quo  bono  illani  privavit? 
Respondeo  sicut  de  doloribus,  et  airumnis 
cUxinms,  secundum  se  quidem  esse  naturales  : 
nuuc  vero  esse  peccati  poenam  :  ita  de  sterih- 
tate  terrse  dicendum  esse;,  per  se  spectatam 
naturalem  esse,  seu  ex  cursu  naturaUum  cau- 
sarum  consequi  :  nunc  autem  esse  poenam 
peccati.  Quia  si  status  innocentiee  duraret, 
homines  non  sentirent  defectum  sterilitatis 
terrse,  cjuia  vel  ad  suam  sustentationem  pecu- 
liari  terra3  cultura  non  indigerent,  sed  ex  spon- 
taneis  arborum  fructibus  sufficieuter  alerentur : 
vel  si  alic[uid  operis  in  cultu  terras  ponerent, 
et  iUud  sine  labore,  aut  defatigatione  perfice- 
rent,  et  ex  illo  abundantes  fructus  sine  ullo 
sterilitatis  incommodo  perciperent.  Quia  vel 


PRIMI  HOMINES  FUERINT,  ETC.  367 

intra  Paradisum  habitarent,  cujus  tota  terra 
foecundissima  erat,  vel  ci  ahc[ui  extra  Paradi- 
sum  viverent;,  ita  per  divinam  providentiam 
gubernarentur ,  ut  nullibi  sterilitatera  terrae 
sentirent. 

18.  Verbortim  m.  opere  tuo,  umts  sensus. — 
At  vero  post  peccatum  ejectus  esthomo  de  Pa- 
radiso,  et  extra  ilhim  privatus  est  illo  pecuhari 
beneficio  speciahs  providentiee  Dei,  et  ideo  di- 
citur  terra  maledicta,  quia  propter  peccatum 
sua3  naturah  conditioni,  et  sterihtati  reheta  est, 
ut  licet  homo  impense  laboret,  vix  reddat  illi 
necessarium  fructum.  Unde  c[uod  addit,  in 
opere  tuo,  duobus  modis  potest  intelligi  :  pri- 
mo,  iii  opere  tuo,  id  est,  in  peccato  tuo,  seu 
propter  peccatum.  Et  ita  exponit  Hieronymus, 
in  c[ueest.  Hebraicis  super  Geneslm,  cumAqui- 
la  et  Tlieodosio  :  et  favet  Paraphrasis  Chal- 
daica,  quee  vertit,  Maledicta  terra  propter  te : 
estque  probabihs  sensus,  quem  muhi  sequun- 
tur.  Aher  vero  sensus  est,  In  opere  tuo,  non 
prseterito,  sed  fiituro,  id  est,  in  cuhura,  et  de- 
fatigatione  tua.  Qui  sensus  est  satis  consenta- 
neus  htteree  juxta  vulgatam  echtionem,  et 
magis  juxta  Septuaginta,  qui  vertunt,  in  ope- 
rihus  tuis.  Item  quadrat  contextui,  quia  Deus 
jam  dixerat  :  Quia  audisti  vocem  uxoris  tuce, 
et  coonecUsii,  etc,  muleclicta  terrce,  etc.  Jam 
ergo  satis  declaraverat  maledictionem  illam 
propter  peccatum  indici.  Ergo  satis  verisimile 
est,  addendo,  in  opere  tuo,  vohiisse  sterihtatem 
declarare  et  exaggerare  :  c[uia  hcet  homines 
multum  laborent  colendo  terram,  illam  ma- 
ledictioni  et  sterilitati  subjectam  experiuntur. 
Quod  amplius  Deus  explicat,  dum  addit ,  In 
laboribus  comedes  ex  ea  omnihus  cliebus  vitcB 
tuce.  Quia  ut  victui  necessaria  tribuat,  magno 
labore,  et  sudore  opus  est  :  quse  necessitas 
(ut  dixi)  in  statu  innocentiaj  minime  fuisset. 

19.  Circa  secu)iclani parte^n  pcjence,  spiuas  et 
tribulos  germinabit  dubium  resolvitur. — Altera 
pars  hujus  poenaj  illis  verbis  explicatur,  Spinas 
et  trihulos  germinahit  tihi.  Girca  c[U8e  verba 
occurrebat  cpieestio,  utrum  non  interveniente 
peccato,  terra  spinas  et  alias  herbas  inutiles, 
vel  noxias  produceret.  Sed  Iianc  in  superiori 
hbro,  capite  7,  tractavimus.  Diximusque  futu- 
ras  fuisse  spinas  et  tribulos  in  terra,  etiamsi 
homo  uon  peccasset,  Sed  tunc  non  essent  poe- 
nales  homini,  quia  neque  illum  pungerent,  aut 
dolorem  inferrent,  neque  terroe  foecuuditatem 
homini  convenientem  impedirent.  Nunc  autem 
inter  poenas  primi  peccati  ponuntur,  quia  et 
mortale  corpus  pungunt  et  aflQigunt,  et  magna 
ex  parte  sterilitatem  terrse  et  laborem  in  cul- 


368  LIB.  IV.  DE  AMISSIONE 

tura  illius  augent,  ut  notum  est.  Et  ideo  addit 
Dominns^  Et  comedes  lierlam  terrce,  ac  si  di- 
ceret,  ut  herbas  utiles  habere  possis  ad  ves- 
cendum,  spinas  et  tribnlos  evellere,  non  sine 
labore  et  dolore  tibi  necessarium  erit. 

20.  Tertia  pars  poenw.  —  Tertia  pars  ejus- 
dem  poenae  iUis  verbis  explicatur,  In  sudore 
vultus  tui  vesceris  pane,  donec  revertaris  in  ter- 
ram  de  qua  sumptus  es,  ubi  nomine,  panis, 
omnis  cibus  ad  vescendum  aptus  comprehen- 
ditur,  ut  est  frequens  usus  Scripturge.  Et 
fortasse  per  antonomasiam  (ut  sic  dicam)  id 
speciaUter  in  pane  declaratum  est:  tum  quia 
inter  omnes  cibos  panis  est  maxime  ad  vitee 
sustentationem  necessarius :  tum  etiam  quia 
pUires  operationes  laboriosEe  ad  ilUus  proepa- 
rationem  obire  necesse  est,  quam  in  ceeteris 
cibis,  aut  fructibus :  nimirum^  arando^  semi- 
nandO;,  meteiido,  triturando,  et  pUires  aUas 
exercendo,  quse  ad  panem  conficiendum  ne- 
cessarise  sunt.  Nihilominus  tamen  ibi  etiam 
tacite  indicantur  omnes  labores  et  sudoreS;, 
quibus  homines  in  lioc  statu  mortaUs  vitse  in 
iUa  sustentanda^  defatigantur.  Quod  si  quis 
objiciat,  non  omncs  liomines  hanc  poenam 
sentire,  quia  sine  uUo  labore  suo  panem  in 
deUciis  comedunt^  de  quibus  iUud  accipi  potest, 
In  lahore  hominum  non  sunt ;  et  cum  hominibus 
non  flagellaJjuntur,  Ps.  72.  Respondet  D.  Tho- 
mas,  dicta  q.  164,  art.  2,  ad  3,  imprimis  satis 
esse  ad  hujus  poense  veritatem,  quod  homines 
in  hoc  statu  sine  labore  et  sudore  sustentari 
non  possint,  etiamsi  hic  labor  non  ab  omnibus 
individuis  speciaUtcr  sentiatur,  sed  ab  iis,  qui 
agriculturam  et  alia  similia  opera  exercent. 
Deinde  ait  D.  Tliomas  etiam  alios  non  comedere 
panem  sine  labore,  quia  ut  laboribus  aliorum 
fruantur,  aUos  labores  pro  repubUca  sustinent, 
regendo,  miUtando,  etc. 

21.  Exponuntur  verba ,  donec  revertaris , 
etc,  ad  eamdem  parteni  attinentia.  —'Pra&terea. 
in  iUis  ultimis,  donec  retertaris,  etc,  declara- 
vit  Deus,  hanc  poenam  usque  ad  mortem  esse 
duraturam,  quia  toto  tempore  vitse  indiget 
homo  aUmentis,  quibus  sine  labore  non  vesci- 
tur.  Et  Uujus  occasione  iterum  renovat,  seu 
preedicit  poenam  mortis  per  peccatum  contrac- 
tam,  dicens :  Quia  pulvis  es  et  in  pulverem  re- 
verteris.  In  qua  causali  locutione  notari  potest, 
indicasse  Deum  ex  ipsa  hominis  natura,  et  ex 
materia,  ex  qua  est  formatus,  quasi  intrinseca 
necessitate  consequi,  ut  homo  in  pulverem  per 
mortem  et  corruptionem  revertatur:  nihilo- 
minus  tamen  simul  declarat  mortem  subsecu- 
tam  esse  ex  peccato,  quia  sine  ino  non  fuisset, 


STATUS  INNOCENTI.-E. 

ac  proinde  esse  pa?nam  peccati,  ut  supra  in 
capite  14-,  libri  3,  iate  declaratum  est.  Et  exhac 
pcena  consequens  etiam  fuit,  ut  homines  extra 
Paradisum  ejicerentur,  de  qua  ejectione  et 
modo,  quo  facta  est,  dicendum  superest,  non- 
nuUa  vero  attigimus  in  capite  proxime  aUegato, 
et  prius  in  capite  sexto,  qui  est  de  Paradiso. 

CAPUT  VIII. 

QUANBO  FUERIT  ABAM  E  PARADISO  EJECTUS,   QUAN'- 
TOQUE  TEMPORE  IN  ILLO  PERMANSERIT. 

1.  Quot  exflicanda.  —  Qua  hora  conditus 
Adam  opinio  no7inuUorum. — Auctorisjudicium. 
— Qusestiouem  lianc  usque  in  hunc  locum  dis- 
tuli,  ut  simul  tempus,  in  quo  primi  homines 
peccarunt,  et  in  quo  puniti  sunt,  quantoque 
tempore  Paradisum  incoluerint,  explicarem. 
Nam  ho3c  tria  valde  inter  se  connexa  sunt  ut 
estperse  manifestum.  Ante  omnia  verosuppo- 
nendum  est,  Adamumfuissein  sexto  diecxtra 
Paradisum  creatum  ,  et  postea  in   Paradisum 
translatum.  Ita  dictum  est  supra,  1.  3,  c  .5,  et 
coUigitur  ex  narratione  Gen.,  cap.  1  et  2,  ibi 
tamen  non  explicatur   hora  creationis   ejus, 
unde  certo  sciri  non  potest.  Dixerunt  vero  aU- 
qui,  fuisse  creatum  prima  hora  illius  diei  post 
SoUs  ortum  in  nostro  horizonte,  seu  in  Para- 
diso,  quffi  hora  dici  potest  prima  diei  artificia- 
Us,  quse  fuit  septima  inchoata,  seu  decurrens 
diei  naturalis  in  tempore  sequinoctii,  iu  quo 
mundus  creatus  est.  Sed  Ucet  hoc  probabiliter 
dictum  sit,  non  potest  esse  certum,   quia  in 
Scriptura  non  dicitur,  nec  aUa  via  est  revela- 
tum,  neque  sufficienti  conjectura  ostendi  po- 
test.  Prffisertim,  quia  eodem  die  sexto  creavit 
Deus  animaUa  bruta,  priusquam  hominem  : 
unde  fit  verisimde,  in  prima  illa  hora  ea  creas- 
se  :  nihilominus  tamen,  ut  1.   3,  cap.  4,  dixi, 
inter  hominis  creationem,  cseterorumque  ani- 
malium .  non  oportuit  muUum  temporis  inter- 
cedere;  et  ideo  potuit  creari  Adam  in  prima 
hora,  vel  parum  post  iUam,  quia  bruta  prope 
SoUs  ortum  fieri  potuerunt,  et  homo  orto  jam 
sole.  Denique  satis  est,  quod  homo  in  principio 
illius  diei  creatus  fuerit,  sive  in  prima,  sive  in 
secunda  Uora,  in  hoc  enim  non  est  scrupulose 
immorandum,  neque  ad  id,  de  quo  nuuc  agi- 
mus,  estnecessarium. 

2.  De  intervallo  temporis  inter  Adce  creatio- 
716771  et  tra7isIafionem  in  paradisum  opi7iio  quo- 
rtmida^n. — Probabilior  opi^iio.  — Similiter  in- 
certum  est,  quantumtemporis  intercreationem 
Adse,  ejusque  translationem  in  Paradisum,  in  - 


CAP.  VIII.  OUANDO  FUERIT  ADAM  E  PARADISO  EJECTUS 


tercesserit :  quia  hoc  etiam  uon  est  revelatum. 
Unde  non  defuerunt  qui  dixerint^  quadragesi- 
ma  diepostcreationem  fuisse  Adam  ingressum 
in  Paradisum^  ut  refert  Anastasius  Synaita, 
1.  9  Exaem.,  versus  fmem.  Sed  longe  proba- 
bilius  est,  eodem  die  6,  translatum  esse.  Nam 
ostendimus,  in  dic.  c.  A,  Evam  fuisse  creatam 
in  illo  die  :  et^  in  cap.  5^  probavimus  creatam 
esse  in  Paradiso :  ergo  necessarium  fuit^  ut 
Adam  in  illum  jam  translatus  fuisset^  cum  Eva 
ex  ejus  costa  formata^  et  statim  ac  producta 
est,  ipsi  Adse  prsesentata,  et  matrimonio  con- 
juncta  fuerit.  Unde  tandem  supponimus^  om- 
nia^,  quse  Gen.  ^,  circa  plasmationem  Adse  et 
Evse;,  eorumque  in  Paradiso  conversationem, 
facta  narrantur_,  in  sexto  die  creationis  mundi 
perfecta  fuisse.  Ita  non  ex  contextu  illius  capi- 
tis  manifeste  colligitur.  Difiicultas  igitur  in 
praesenti  superest^  an  tentatio  serpentis^  et  ho- 
miuum  lapsusin  eodem  die  sexto  contigerit. 

3.  Opinio  affirmans  Adamum  ipso  sexto  clie 
peccasse. —  Multorum  opiniofuit^,  satisque  an- 
tiqua,  afErmans  Adamum  in  eodem  die^  in  quo 
creatus  est^  peccasse,  Ita  docet  IrenseuS;,  1.  5^ 
cont.  haer.,  cap,  23^  dicens  :  Factum  est  ves- 
fere,  et  mam  dies  tmus.  In  Jiac  ipsa  die  maii- 
ducaterunt,  in  ipsa  autem  et  mortui  simt.  Et 
infra  dicit,  propterea  Ghristum  in  eadem  die, 
id  est,  feria  sextamortuum  esse.  Quam  seuten- 
tiam^  et  ejus  allegoricam  rationem  late  prose- 
quitur  Anastasius  Synaita,  Anag.  contempla- 
tionum  in  Exaem.  ^  1.  1,  in  princ.  Et^  quod 
mirandum  est;,  prius  dicit :  Vespcre  sexti  diei 
in  horto,  et  Paradiso  factus  est  Adam,  etc,  et 
nihilominus  postea  subdit :  Has  vesperas  sexti 
horce  fecit  Christus  propter  illum  hominem,  qui 
in  Paradiso  eversus  fuerat  in  illa  vespera.  In 
quibus  verbis  imprimis  subsistere  non  potest, 
quod  ait  Adam  factum  esse  in  Paradiso  ;  nam 
contrarium  docet  Scriptura^  etipsemet  dixerat 
in  1.  A,  postmedium.  Deinde  parum  verisimile 
est^  in  ejusdem  diei  sexti  vespere  factum^  et 
lapsum  fuisse.  Pro  illa  vero  sententia^  quod 
eodem  die^  quo  factus  est  Adam^  peccaverit^ 
refertur  in  catena  Lypomanus,  in  Gen.^  circa 
idj  De  omniligno Paradisi vescimtir.  Diodorus 
Tarsiensis^  citantur  etiam  Cyrinus  et  Epipha- 
nius,  quorum  loca  non  inveni.  Denique  Pere- 
rius,  1.  6^  in  Gen.^  disp.  de  liac  re,  pro  eadem 
refert :  jMoysen  Barcepha^  Ub.  de  Paradiso, 
allegantem  etiam  pro  illa  Philor.,  in  oration. 
de  Arbore  vitffi  :  et  Jacobum  quemdam  in  ora- 
tione  de  Passion.  Comini.  At  ego  apud  Mosen 
Barcepha  sokim  inveni  hanc  opinionem  cum 
aliis  relatam,  in  1  p.^,  de  Parad.,  c.  28^  satis  a 
III. 


ETC.  3C9 

medio  :  ipse  vero  .subdit :  Sed  nos  hcec  inferius, 
Deo  volente,  explicahimm  dilucidius.  In  reli- 
quis  vero  partibus  ejus  operis  nihil  amplius 
invenio,  Attjue  hanc  sententiam  secutus  est 
Abulensis,  Gen.  3^,  q.  14. 

4.  Prima  congruentia  pro  hac  opinione.  — 
Seciinda  congruentia.  —  Congruentise  pro  hac 
sententia  sunt^  imprimis  allegorica  tacta  ab 
Irenaeo^  quod  Adam  in  sexta  feria  creatus  est, 
et  in  eadem,  vel  simih  die,  seu  feria  mortuus, 
vel  spiritualiter  secundum  animam,  vel  quoad 
corpus  inchoative  (ut  sic  dicam)  quia  ex  illo 
die  co3pit  mori :  sed  non  est  sic  mortuus  in  aha 
sexta  feria  :  ergo  in  eadem  prima,  in  qua  con- 
ditus  est.  Majorsohim  suadetur,  quia  ob  hanc 
causam  vohiit  Christus  in  sexta  feria  mori. 
Minor  autem  probatur  :  tum  quia  non  est  ve- 
risimile,  fuisse  Adamum  in  Paradiso  per  dies 
octo^  ut  statim  ostendetur  :  tum  etiam,  quia 
non  haberemus  fundamentum  historicum,  ut 
sic  dicam^  ad  asserendum  inferia  sextapeccasse. 
Unde  formari  potest  secunda  conjectura  ex 
historia  Gen.^  nam  in  cap.  ^,  narrantur  trans- 
latio  Adse  in  Paradisum,  et  nominum  anima- 
Hura  impositio,  et  Evffi  formatio  cum  verbis, 
Adamus  ad  uxorem  locutus  est.  Et  statim,  in 
c.  3,  incipit  Moses  tentationem  serpentis  enar- 
rare.  Ergo  signum  est,  brevissimum  tempus 
interpositam,  ac  subinde  eodem  die  post  pau- 
cas  horas  dsemonem  ad  tentandam  Evam  ac- 
cessisse.  Fitque  hoc  verisimile,  quia  dsemon 
ardebat  invidia^  et  desiderio  privandi  homines 
felicitate  illius  status  :  et  ideo  credibile  est, 
quam  primum  potuit  ad  tentandum  homines 
accessisse.  Prsesertim,  quia  timere  potuit,  ne 
homo  per  temporis  moras,  vel  meditationem 
divinarum  rerum  vel  divinis  illustrationibus 
cautior  factus^  difhcihus  vinci  posset. 

5.  Tertia  conjectura. — Tertia  ratio  fit^  quia 
homines  ante  lapsum  de  fructibus  Paradisi 
nihil  gustarunt^  nec  comederunt  quidquam : 
ergo  non  fuerunt  per  integrum  diem  in  Para- 
diso,  neque  in  illo  moram  ahquam  fecerunt; 
quia  non  est  verisimile  per  integrum  diem^  et 
noctem  nihil  comedisse.  Antecedens  colhgi  po- 
test  ex  verbis  iUis  serpentis.  Cur  prcecepit  vo- 
Ms  Deus,  ut  non  comederetis  ex  omni  ligno  Pa- 
radisi  ?  Id  est^,  ex  nullo  hgno,  quod  non  fiiisset 
ausus  dcemon  dicere,  si  ex  aliquo  fructus  illos 
comedentes  vidisset.  Unde  Moses  Barcepha,  in 
dic,  c,  28^  ex  quodam  TheodorO;,  etahis  refert, 
dsemonem  non  audivisse  pra^ceptum  a  Deo  im- 
positum^  quia  non  voce  sensibih,  sed  interna 
revelatione  fuerat  factum :  et  quia  csetera  ani- 
mantia  videbat  pabuhmi  ex   terra  sumere, 

24 


370  LTB.  lY.  DE  AMISSIONE 

Adamum  aiitem  et  Evam^  licetcorporeconsta- 
rent^  nondum  vesci,  in  suspicionem  venisse^ 
datam  eis  fuisse  legem^  qua  certus  aliquis  mo- 
dus  vescendi  illis  esset  preescriptus.  Augusti- 
nus  etiam^  serm.  65^  de  temp.  de  Adam  ait : 
Qucimdm  jejunavit,  in  Pai-adiso  fiiit,  signifi- 
cans  ante  peccatum  non  comedisse.  Accedit, 
quod  si  de  aliqua  arbore  gustassent;,  maxime 
de  arbore  vitse,  quia  ejus  virtutem  non  igno- 
rabant.  At  de  illa  non  gustasse  constanter  tra- 
dit  Pererius,  lib.  3,  in  Gen.,  disp.  de  Arb.  vit., 
q.  5,  et  1.  k,  circa  illa  verba:  In  quacumque 
die:  ergo. 

6.  Pradida  opinio  non  repugnat  Scripturce, 
est  tamen  incerta  et  parum  verisimilis.  —  Et 
htec  quidem  sententia  nihil  continet  vel  in  se 
impossibile,  vel  narrationi  Moysis  repugnans. 
Quia^  ut  ex  dictis  supra,  1.  3^  c.  4  et  5^  intehi- 
gitur.  omnia  illa,  quse  de  creatione  primorum 
hominum^  in  c.  1  et  2,  Gen.,  narrantur,  po- 
tuerunt  in  sexto  die  ante  meridianum  tempus 
perfici,  et  sub  meridiem  per  duas,  vel  tres  ho- 
ras  potuit  tentatio  serpentis,  et  lapsus  hominis 
consummari,  et  sub  vesperam  hora  nona,  pau- 
lo  ante  Sohs  occasum^  potuerunt  fieri  ceetera, 
quae  usque  ad  ejectionem  hominum  de  Para- 
diso  Moyses  narrat.  Omnia  non  cohoquia,  quse 
ibi  describnntur,  brevissimis  moruhs  fieri  po- 
tuerunt,  et  actus  interni  sufBcientes  ad  con- 
summandum  peccatum,  fere  inmomento  fiunt : 
Deus  etiam  summa  veiocitate  perficere  potuit 
opus  suum,  tam  inquirendo  de  dehcto  ab  ho- 
minilius  commiso,  et  quasi  de  iho  juridice  in- 
terrogando,  veritatemque  examinando,  quam 
etiani  sententiam  proferendo  ac  denique  iham 
exequendo  in  fme  ejusdem  sexti  diei,  homhies 
utique  extra  Paradisum  ejiciendo.  Quod  autem 
hoc  totum,  quod  possibile  judicamus,  ita  fac- 
tum  sit,  valde  incertum  est,  et  per  ea,  qua3  di- 
cemus,  ht  saltem  parum  verisimile. 

7.  Secunda  opinio  Mpartita  primos  parentes 
icltra  diein  naturalem  in  paradiso  fuisse,  incer- 
tmn  tamen  quantum  fuerit  tempus. — Unde  ahi 
doctores  tempus  habitationis  Adse  et  Evee  intra 
Paradisum,  unius  diei  durationem  excessisse 
opinantur,  quamvis  in  temporis  determinatio- 
ne  nec  inter  se  conveniant,  nec  aUquid  certum 
definiri  posse  arbitrentur.  Et  imprimis  hcet 
iha  omnia,  quse  de  primis  hominibus  narran- 
tur  Geu.  1  et  2,  fuerint  in  sexto  die  facta. 
Nihilominus,  quod  csetera  omnia,  qua3  in  c.  3 
addantur,  eodem  die  contigerint,  nec  in  Scrip- 
tura  habet  fundamentum,  nec  ihi  est  multum 
consentaneum.  Nam,  quod  post  narrationem 
earum  rerum,  quse  in  formatione  Evse.  conti- 


STATUS  INNOCENTJyE. 

gerunt,  statim  fiat  transitus  ad  tentationem 
serpentis  describendam^  nuUum  argumentum 
est,  quod  iUa  tentatio  eodem  die  facta  sit,  quo 
Eva  est  formata.  Quia  nec  Scriptura  narrat 
omnia,  qua^  facta  sunt :  nec  ex  ordine  narra- 
tionis  coUigi  potest,  eodem  die  fuisse  facta  cse- 
tera,  quse  consequenter  narrantur.  Ahunde 
vero  Gen.  3,  dicitur^  Deum  deambulasse  in 
Paradiso,  Ad  auram  post  meridiem,  quando 
Adamum  interrogavit,  ubi  es,  etc,  unde  pro- 
babihter  coUigi  potest,  Adam  peccasse  ante 
meridiem,  ac  subinde  non  fuisse  Evam  tenta- 
tam  in  eodem  sexto  die^  in  quo  fuit  creata. 
Quia  consideratis  rebus,  quae  in  antemeridiano 
tempore  iUius  diei  sexti  prsecesserunt,  vix  cre- 
dibile,  potuisse  statim  Evam  ante  meridiem 
ejusdem  diei  solam,  et  a  marito  separatam  in 
Paradiso  ambulare  usque  ad  locum,  in  quo 
erat  arbor  scientise  boni  et  mah^  et  ibi  cum 
serpente  miscere  coUoquium,  consentire,  ac 
comedere  de  fructu  arboris,  et  postea  maritum 
qua^rere,  et  iUum  invitare,  et  ad  peccandum 
trahere :  ergo  credibihus  videtur,  aUero  die 
ante  meridiem  iUum  casum  accidisse.  Scio 
Hieronymum,  in  q,  Hebr.  in  Gen,,  sic  inter- 
pretari  verba  iUa :  Ad  auram  post  meridiem : 
id  est,  nt  meridiano  transacto ,  refrigerium 
aurcB  spirantis  ostenderet.  Unde  etiam  Augus- 
tinus,  1.  11,  Gen.  ad  ht.,  c.  33,  legit,  Ad  ves- 
peram,  et  1.  1,  Geu.  ad  ht.,  c.  10,  addit,  id  est^ 
cum  jam  ah  eis  sol  occideret.  Unde  potuit  in 
eodem  postmeridiano  tempore,  ante  vesperam, 
sed  ante  auram,  durante  adliuc  meridiano  ca- 
lore  lapsus  hominum  accidere,  Sed  nou  est, 
cur  res  tantas  et  tam  graves  ad  hujusmodi 
temporis  angustias  redigamus. 

8.  Becundo.  —  Prfeterea  conjectura  ex  ni- 
mio  afi^ectu  deemonis  ad  ejiciendum  hominem 
sumpta,  per  se  spectata^  nihil  suadet,  nam  hcet 
ex  parte  deemonis  non  defiierit  volantas,  nihU- 
ominus  uon  constat,  occasionem  exequendi 
iUam  vohmtatem  fuisse  tam  cito  dsemoui  ob- 
latam.  Unde  potest  facile  conjectura  in  contra- 
rium  retorqueri.  Nam,  quo  dsemon  ardentius 
cupiebat  hominem  viucere,  eo  astutius  ojipor- 
tunitatem  expectabat,  in  qua  posset  cum  cer- 
tiori  spe  victoriai  hominem  aggredi :  ergo  non 
est  verisimile  subito  post  formationem  Eva5, 
nuUis  aUis  circumstantiis  observatis,  iham  ag- 
gressum  fuisse.  Unde  ahqui  Patres  considera- 
runt,  observasse  deemonem  priusquam  in  spe- 
cie  serpentis  cum  Eva  loqueretur,  quia  inter 
caetera  animantia,  serpens  frequentius  inter 
priinos  homines  versaretur :  indeque  sumpsisse 
occasionem  accedendi  sub  ejus  specie  ad  teu- 


CAP.  VIII.  QUANDO  FUERIT  AD 
taiidum  Evam.  Ita  insimiat  Josepli,  1.  l^,  aiite 
c.  2j  alias  3^,  diceiis:  Cwm  per  id  temporls  iml- 
lum.  esset  inter  animalia  dissldium,  ct  seoyens 
familiariter  cum  Adamo  et  uxore  degerd,  invi- 
debat  eis,  etc.  Expressius  id  tradit  Damasce- 
mis,  1.  2;,  de  Fide,  c.  10,  illam  familiaritatem 
et  consuetudinem  inter  liomines  et  serpentem 
describens:  eamque  astruit,  ante  peccatnm 
Ev£e  prsecessisse :  et  inde  accepisse  dffirnonem 
occasionem  tentandi  Evam  per  serpentem,  in 
quo  manifeste  supponit,  per  aliquod  tempus 
Evam  in  Paradiso  habitasse,  priusquam  a  dce- 
mone  tentaretur. 

9.  Tertio.  — ■  Tertia  item  conjeetura  indc 
sumpta,  quod  primi  parentes  de  cibis  paradisi 
ante  lapsum  non  gustarunt  rem  incertam  as- 
sumit,  et  fortasse  falsam.  Nam  contrarium 
docet  Augustinus,  1.  11  Gen.  ad  lit,,  c.  31, 
dicens,  primos  parentes  credidisse,  fructum 
arboris  scientise  boni  et  mali  fuisse  imioxium, 
quia  tale  pomum  existimarunt  fuisse  in  illa 
arbore,  cujus  generis  poviajam  in  aliis  arho- 
o^ibus  innoxia  senserant,  non  quidem  solo  visu : 
tum  quia  per  solum  liunc  sensum  non  perci- 
pitur,  an  fructus  noxius  vel  innoxius  sit :  tum 
etiam,  quia  per  visum  seque  fructus  omnium 
arborum  coguoscebant,  nec  magis  unum,  quia 
alium  innoxiuni  esse  judicabant.  Senserant 
ergo  (ex  sententia  Augustini)  alios  fructus  esse 
innoxios  ex  illis  edendo:  et  nihil  mah,  sed  po- 
tius  boni  ab  illis  percipiendo,  Unde  iu  aho  loco 
non  dicit  Augustinus  Adam  abstinuisse  ab  ahis 
cibis,  quamdiu  in  Paradiso  fuit,  sed  jejunasse, 
servans  onandatim,  abstinendo  utique  a  cibo 
vetito,  nam  hoc  ad  prgeceptum  jejunii  pertinet. 
Nec  etiam  conjectura  sumpta  ex  verbis  serpen- 
tis  quidquam  juvat,  quia  non  dixit  serpens: 
Cur  prcecepit  vobis  Deios,  ut  de  nullo  ligno  Pa- 
radisicomederitis?  hoc  enim  tam  apertum  erat 
mendacium,  ut  non  sit  verisimile  ausum  fuisse 
dsemonem  mahtiam  suam  tam  aperte  prodere. 
Dixit  ergo :  Cur  prcecepit  voMs  Deus,  ut  non 
comederetis  de  omni  ligno  Paradisi?  Quse  pro- 
positio  juxta  dialecticorum  regulas  particularis 
est,  non  universahs :  unde  potius  ex  illa  indi- 
cium  sumi  potest,  sohtos  fuisse  primos  homi- 
nes  edere  de  aliis  arboribns,  et  a  hgno  scientiee 
abstinuisse :  et  inde  sumpsisse  deemonem  oc- 
casionem  interrogandi,  cur  non  de  omnibus 
eomederent.  Et  hoc  confirmant  verba  Evee 
respondentis,  De  oonni  ligno  Paradisi  vescimur, 
etc,  quod  non  solum  propter  jus,  sed  etiam 
propter  usum,  qucin  habebant,  dixisse  videtur. 
Et  verbum,  tescimur  ex  omni  ligno,  non  unum 
actum,  sed  consuetudinem  significat :  ergo  per 


AM  E  PARADISO  EJECTUS,  ETC.  371 

phires  dies  ibi  extitisse  et  comedisse,  verisi- 
mihus  est.  An  vero  de  hgno  vitas  comederint, 
magis  incertum  est,  quia  non  est  de  iho  eadem 
ratio,  eo  quod  non  videtur  fuisse  in  commuiie 
et  ordinarium  alimentum  destinatum,  sed  pro 
certis  temporibus  opportunis,  quanquam  hcet 
id  affirmetur,  nulhim  inde  absurdum  cohigi 
possit,  quia  hcet  semel,  aut  iterum  de  iho 
fructu  comederent :  non  statim  immortales 
fierent,  ut  supra  dictum  est. 

10.  Quarto.  —  Accedit  tandem  aha  conjec- 
tura  :  quia  conveniens  fuit  primos  homines 
ante  peccatum  expertos  fuisse  amsenitatem, 
et  dehcias  Paradisi,  quod  in  brcvi  parte  unius 
diei  facere  non  poterant :  ergo  verisimile  est, 
non  permisisse  Dcum,  eos  tentari  et  cadere, 
antequam  dictum  experimentum  caperent, 
quo  magis  postea  de  tanto  bono  amisso  dolere 
possent.  Erat  autem  duplex  iUius  loci  ameeni- 
tas  :  una  spirituahs  aha  vero  corporahs.  De 
priori  ait  Augustinus,  1.  14,  de  Givit.,  c.  10: 
Amor  erat  imperturbatus  in  Dcum  :  atqueinter 
se  conjugum  fida  et  sincera  societate  viventiim, 
et  lioc  amore  grande  gaudiim,  etc.  Quae  verba 
diuturnitatem  ahquam  durationis  in  iho  fehci 
statu  indicant.  Quod  kitius  prosequitur,  c.  26, 
dicens  :  Vivebat  sine  egestate  fruens  Deo.  Et 
clarius,  L  20,  c.  26,  commemorando  tempus, 
in  quo  primi  homines  in  Paradiso  fuerant,  ad- 
jungit :  Tunc  piiri,  atque  integri,  absque  labe 
fxcciti,  seipsos  Deo  mundissimas  hostias  offe- 
rcbant.  Et  infra  de  illo  tempore,  quo  vixerunt 
homines  in  Paradiso,  exponit  verba  Isaiai  65, 
Secundimi  dics  ligni  vitce,  erunt  dies  populi 
m,ei,  indicans  fuisse  tempus  phnium  dierum. 
Unde  Gregorius,  1.  \  dial.,  c.  1,  chxit  :  In  Pa- 
radiso  asseverat  Jiomo  verbis  Dei  perfrui  leato- 
rum  Angelorum  spiritibtcs,  cordis  munditia,  et 
celsitudine  visio7iis  interesse.  De  posteriori  vero 
usu  Paradisi  ad  corporis  vohiptatem ,  et  com- 
moditatem  pertinente,  etiam  idem  fit  verisi- 
mile  :  tum  quia  sequitur  ex  priori,  non  enim 
poterat  aliquo  tempore  in  dehciis  spirituahbus 
versari,  quin  corpore  etiam  aleretur,  et  opti- 
ma  ihius  loci  temperie  recrearetur,  et  ad  exer- 
cenda  spirituaha  disponeretur ,  ac  juvaretur  ; 
tum  etiam,  ut  in  ipso  sensibih  experimento 
Paradisi,  ac  felicitatis  ejus  vel  diligentius  ihum 
sibi  custodiret,  vel  si  neghgenter  illum  amit- 
teret,  postea  vehementius  de  tanto  bono  per- 
dito  doleret. 

11 .  Co?icluditur  ulterius  in  gratiam  ejusdem 
primcs  partis  non  fuisse  Adaonum  et  Evam 
ejectos  quo  die  habitare  cceperunt  Paraclisum. 
—  His  ergo  et  simihbus  conjecturis  fit  proba- 


37i2  LIB.  IV.  DE  AMISSIONE 

bilis  prior  pars  proposita,  nimirum  non  eodem 

die  peccasse  Evam^  quo  formata,  seu  producta 

est :  nec  Adam  in  eodem  die  peccasse,  in  quo 

vel  creatus,  vel  in  Paradisum  translatus  est. 

Unde  consequenter  sequitur,  non  fuisse  primos 

homines  de  Paradiso  ejectos  in  eodem  die  in 

quo  eum  incolere  coeperunt.   Ratio  est^  quia 

Adam  et  Eva  in  eodem  die,  in  quo  peccarunt^ 

de  Paradiso  ejecti  sunt :  ergo  sicut  non  pecca- 

runt  eodem  die^  quo  fuerunt  in  Paradisum  in- 

troducti^   sed  post  aliquod  tempus,   ita  nec 

fuerunt  in  eodem  die  inde  ejecti,  in  quo  illuc 

intraverant.   Consequentia  evidens  :   et  ante- 

cedens  valde   probabiliter  colligitur  ex  con- 

textu  Gen.  3.  Nam  post  narrationem  lapsus 

utriusque  parentis  ,  additur  :  El  aperti  sunt 

oculi  amborum,  et  fecerunt  sihi  perizomata,  et 

cum  audissent  vocem  Domini  Dei  amlulaiitis  in 

Paradiso  ad  auram  post  meridiem,  etc.  Ex  qua 

verborum  feris  videtur  colligi ,  omnia  illa  eo- 

dem  die  contigisse  :  tum  quia  ipse  contextus, 

et  modus  loquendi  lioc  indicant  :  tum  etiam 

quia  sunt  illa  omnia  moraliter  valde  conjuncta, 

et  facile  poterant,  quasi  continue  fieri ;  tum 

prsEterea,  quia  vox  illa,  2^osl  meridiem,  tacite 

refertur  ad   eumdem  diem,  in  quo  Adam  et 

Eva  peccaverant ,  et  videre  suam  nuditatem , 

et  erubescere,  illamque  operire  coeperant ;  tum 

etiam,  quia  bsec  celeritas  divinae  admonitionis 

et  castigationis  opus  fuit  magnaj  misericordiae^ 

justitise,  ac  providentise.  Misericordise,  ut  illi 

homines  a  Deo  ipso  moniti ,  ac  correcti  citius 

ad  gratiam  redirent.  Justitiae,  quia  Deus  com- 

minatus  fuerat  eis^,  quod  in  quacumque  die 

comederent;,  essent  morituri,  id  est,  mortales 

efiiciendi  :  ac  proinde  indigni^  ac  incapaces 

iUius  loci  :  ideoque  ratio  justitia^  postulabat;, 

ut  ab  esu  ligni  vitae  statim  longarentur.  Fuit 

etiam  opus  convenientis  providentise^  ue  forte, 

si  in  Paradiso  post  peccatum  pernoctarent^  ibi 

coirent  cum  voluptate,  et  fortasse  cum  nova 

culpa  saltem  veniali,  quod  in  loco  illo  non 

decebat. 

121.  Conchiditur  tandem  j^rior  pars  sectcndce 
opinionis  in  n.  7.  — Unde  tandem  conckiditur^ 
primos  parentes^  non  tantum  per  sex,  vel  sep- 
tem  lioras^  ut  aliqui  dixerunt  vel  novem^  aut 
decem,  ut  aUi  voluerunt^  referturque  iu  addit. 
ad  Petr.  Com.  in  hist.  sui  c.  24^,  in  Gen,,  de 
quo  pkn^es  opiniones  referl  Abulensis^  Gen.  13;, 
q.  106,  etsequentibus,  sed  plusquamper  unum 
naturalem  diem  in  Paradiso  habitasse.  Proba- 
tur  prius  de  Adam,  quia  creatus  creditur  in 
initio  sexti  diei  circa  ortum  SoUs,  et  paulo 
post  translatus  in  Paradisum,  ut  supra  osten- 


STATUS  INNOCENTI^. 

sum  est,  et  illo  die  non  peccavit,  ut  diximu.s, 
nec  in  sequenti  est  ejectus  de  Paradiso,  nisi 
prope  Solis  occasum,  ut  etiam  vidimus.  Ergo 
licet  demus,  peccasse,  et  ejectum  fuisse  aitero 
die  post  creationemj  necessario  dicendum  est_, 
fiiisse  in  Paradiso,  saltem  per  diem  naturalem 
cum  dimidio,  vel  circiter,  et  htec  ratio  cum 
proportione  de  Eva  procedit,  excepta  iUa  mora, 
quee  inter  Adami  translationem  et  Evse  pro- 
ductionem  interposita  est,  nam  tanto  tempore 
fuitdiutius  inParadiso  Adam,  quam  Eva.  Sed, 
ut  supra  dixi,  brevis  fuit  illa  mora:  et  sic  etiam 
concluditur  Evam  plusquam  per  diem  natu- 
ralem  in  Paradiso  fuisse.  Et  in  his  concordaut 
Abulensis,  in  c.  13  Gen.,  q.  107  et  108,  et 
Pererius,  1.  6,  in  Gen.,  disp.  de  hac  re,  q.  2. 
13.  iSuadetur  etiam  prima  pars  prwdictce 
opinionis  deincertitudine  temporis. — An  vero 
inhabitatio  iUa  Paradisi  per  pkires  integros 
dies  duraverit,  incertum  est,  prout  in  altera 
parte  nostree  resohitionis  proposui,  quia  non 
possumus  cum  fundamento  affirmare,  an  se- 
cundo,  vel  tertio,  aut  quarto  die  a  creatiouis 
suai  die  primi  komiues  peccaverint.  Pererius 
vero  eadem  quajstione  postquintam  propositio- 
nem  divinat  (ut  ipse  ait)  primos  komines  pec- 
casse  prima  feria  sexta  sequente  post  iUam,  in 
qua  creati  sunt,  id  est,  post  octo  dies,  quos 
fere  totos  in  Paradiso  feUciter  vixerunt  :  et 
ducitur  dupliei  coujectura  :  Una  est,  quia  ve- 
risimile  est,  Ckristum  fuisse  incarnatum,  et 
mortuum  in  iUo  die,  in  quo  Adam  peccavit,  et 
ejectus  est  e  Paradiso.  AUera  est,  quia  koc 
modo  salvatur  sententia  Patrum  dicentium 
Adamum  peccasse  eodem  die,  quo  fuit  condi- 
tus  :  inteUigi  enim  potest,  de  eodem  non  uu- 
mero,  sed  quasi  specie,  seu  simiU  in  ordine 
feriarum  kebdomadffi.  Sed  neutra  coujectura 
suadet.  Quia  satis  est,  quod  Christus  eodem  die 
conceptus  et  mortuus  fuerit,  propter  recrean- 
dum  hominem,  quo  die  ipse  fuit  conditus.  Et 
si  qui  sunt  Patres,  dicentes  Adam  peccasse  eo- 
dem  die,  in  quo  creatus  est,  de  eodem  numero 
aperte  loquuntur,  ut  patet  ex  verbis  Ireneei  su- 
pra  citatis,  et  aliis.  Aliunde  vero  obstat  illi 
existimationi,  quo  Patres  sequenter  docent, 
Adam  et  Evam  in  Paradiso  virgines  permau- 
sisse  :  et  specialiter  tradit  Hierouymus,  ep.  22, 
de  Custod.  virg.  ad  Eustoch.,  et  hb.  1,  contra 
Jovinian.,  et  Augustinus,  d.  serm.  65_,  deTemp. 
et  in  quaBstionibus  ex  veter.  Test.  UU  attribu- 
tis,  q.  8,  et  lib.  9,  Geu.  ad  lit.,  cap.  4,  ubi  ra- 
tionem  reddit :  Qiiia  mox  creata  muliere,prius~ 
quam  coirent,  facta  est  illa  transgressio,  cujus 
merito  de  loco  voluptatis  exierunt.  Quce  ratio 


CAP.  IX.  AN  PRIMI  PARENTES  SUI 
non  congTuit,  si  octo  dies  integros  in  Paradiso 
innocentes  extiterunt.  Quod  si  dicatur  :  ideo 
non  convenisse;,  quia  expectabant  divinam 
monitionem  ^  ut  ibidem  objicit  Augustinus. 
Respondemus  imprimis  cum  eodem  Augustino^ 
lib.  11,  c.  -41,  id  sine  ratione  fictum  esse.  Nctm 
ilhul  tunc  legitimum  esset,  cum  primum  fieri 
potidsset.  Est  ergo  verisimilius  c^uod  Abulcnsis 
supra_,  conjectat,  peccasse  primos  parentes  al- 
tera  die,  post  creationem,  et  eodem  die  fuisse 
ejectos.  Neque  obstat  quod  illa  fuerit  dies  sab- 
bati,  quia  Deus  in  eo  requievit  ab  opere  crea- 
tionis,  non  gubernationis  :  et  ideo  merito  po- 
tuit  in  eo  justum  judicium  cum  misericordia 
conjunctum  exercere. 

CAPUT  IX. 

AN  PRIMI  rARENTES  SUI  EECCATI  VENIAM  CONSEQUI 
rOTUERINT,  VEL  ETIAM  CONSECUTI  FUERINT  ET 
JETERNAM   SALUTEM. 

1 .  Prima  assertio  ejusque  prolationes,  quoacl 
potentiam.  al)Solutam.  —  Quamvis  lisec  qusestio 
ad  rerum  productionem  non  pertineat,  est  ta- 
men  adeo  connexa  prsecedentibus,  ut  illis  elec- 
tis,  statim  sui  desiderium  excitet  :  ideocpie 
proetermitti  non  potuit,  praesertim  cum  brevi- 
ter  possit  expediri.  Triaigitur  puncta  in  titulo 
tanguntur,  unum  de  potestate  obtinendi  pec- 
cati  commissi  remissionem  :  aliud  de  facto, 
quoad  gratise  reparationem  :  et  tertium  etiam 
de  facto  quoad  consecutionem  gioriee.  Circa 
primum  duo  in  peccato  distinguenda  sunt ; 
culpa  scilicet  et  poena :  qua3  duplex  etiam  est : 
una  prsesentis  vitaB,  aba  vita3  futuree.  Potestas 
etiam  distingui  potest,  vel  in  potentiam  Dei 
absokitam,  vel  in  ordinatam.  Non  est  ergo 
dubium  de  potentia  absoluta.  Sic  enim  non 
solum  fide  certum,  sed  etiam  ratione  evidens 
est,  peccatum  primorum  parentum  fuisse  re- 
missibile  quoad  omnia,  id  est,  quoad  culpain 
et  omnes  poenas.  Probatur  :  tum  quia  divina 
bonitas  et  potentia  est  infinita  ,  et  ex  parte 
efFectus  nulla  repugnantiaostendi  potest ;  tum 
etiam,  quia  Angelorum  peccatum  fuit  hoc 
modo  remissibile,  considerata  nuda  extrinseca 
potestate  Dei,  ut  supra  ostensum  est,  tum  de- 
nique ,  quia  cor  liominis,  et  Angeli  in  manu 
Dei  est,  et  quocumque  voluerit,  vertet  illud.  Et 
alioqui  est  supremus  Dominus,  qui  omnem 
poenam  condonare,  et  omnem  ejus  reatum  au- 
ferre  potest. 

2.  De  orclinaria  arguitur pro  parte  negante. 
—  De  potentia  vero  ordinata  potest  nonnullam 


PECCATI  VENIAM  CONSEQUI,  ETC.  373 

dubitationem  facere  exemphim  Angelorum, 
quibus  nulhim  peccatum  remissum  est :  quod 
est  judicium,  secundum  ordinatam  potentiam 
non  fuisse  illis  remiscibile,  id  est,  non  fuisse 
illis  concessam  viam  ad  remissionem  peccati 
obtinendam,  quia  si  concessa  fuisset,  in  aliquo 
ex  tanta  muhitudine  factum  esset,  cum  effec- 
tus  esset  contingens.  Ergo  idem  judicandum 
est  de  liominibus  in  statu  innocentise  peccanti- 
bus.  Probatur  consequentia,  quia  non  sunt 
magnis  digni  venia  homines  in  taU  statu  pec- 
cantes,  quam  Angeli ;  tum,  quia  tanta  facili- 
tate  poterant  cavere  peccatum,  sicut  Angeh , 
tum  etiam,  quia  cum  essent  inferioris  naturaj, 
per  tequalem  superbiam,  appetendo  similitu- 
dinem  Dei  peccaverunt;  tum  denique,  quia 
servata  proportione,  majoribus  donis,  ac  be- 
neficiis  Dei  prseventi  fuerant,  ad  innocentiam 
CListodiendam,  quam  Angeli. 

3.  Assertio  secunda  de  fide  quoad  dictampo- 
tentiam  ordinariam  prohatur.  —  Niliilominus 
de  fide  certum  est  potuisse  Adamum  et  Evam 
secundum  ordinariam  potentiam  et  legem  a 
Deo  statutam,  veniam  sui  peccati  consequi 
sahem  quoad  culpam.  Hoc  probatur  ex  puncto 
sequenti.  Nam  osteudemus  hanc  peccati  ve- 
niam  datam  esse  primis  parentibus  :  ergo  si- 
giium  est,  potuisse  illam  de  lege  consequi. 
Probatur  consequentia,  quia  non  est  id  facturn 
per  miraculum,  nec  per  dispensationem  in 
aliqua  lege.  Ubi  enim  tahs  lex  ostendi  potest  ? 
Quin  potius  leges  illse.  universales  :  hi  quacum- 
quelioraingemueritpeccator,  etc.  Convertimini, 
et  convertar,  etc,  non  minus  primos  parentes, 
quam  ceeteros  homines  compreliendunt,  cum 
universales  sint  de  omnibus  hominibus  pec- 
catoribus.  Tmo  Patres  ad  Angelos  damnatos 
ihas  extendunt,  quantum  est  ex  parte  Dei.  De 
quo  dixit  Bernardus,  in  tract.  de  Gradib. 
humil.,  circaprimum  gradum  superbife,  §  Ilcec 
inquam  :  Sic  temperat  in  vindicta  sententiam, 
ut  si  velis  resipiscere  (loquitur  ad  Luciferum) 
non  neget  veniam,  secundum  autem  duritiam 
tuam,  et  cor  impceuitens ,  non  possis  velle,  et 
ideo  nec  pcBna  carere. 

Ad  argumentum  in  %.  2.  —  Et  ita  satisfit 
rationi  dubitandi  propositai.  Nam  in  hoc  An- 
gelus  et  homo  aequiparantur,  quod  si  uterque 
poenitentiam  ageret,  uterque  veniam  obtine- 
ret.  Sed  differunt,  quod  Angelo  peccanti  non 
est  diuturna  via  concessa  ad  poenitentiam 
agendam,  ut  vichmus  suo  loco  :  homini  autem 
concessa  est.  Quee  differentia  non  est  in  gra- 
vitate  peccati,  nec  ex  diversa  facihtate  vitandi 
illud  :  nec  ex  majori,  vel  minori  ingratitudine 


374  LIB.  IV.  DE  AMISSIONE 

ob  inaequalia  beneficia  recepta  :  qnamvis  in 
his  omnibus  Lucifer  Adamum  superaverit :  sed 
oritur  ex  diversa  conditione^  et  capacitate  na- 
turffi.  Nam  Angelus  propter  proprium  cogno- 
scendi  et  eligendi  modum,  brevissimara  pos- 
tulat  moram  ad  beatitudiuem  promerendam, 
vel  amittendam  ,  ut  supra  visum  est :  homo 
autem  diuturno  tempore  suum  perficit  iter, 
propter  tardiorem  modum  inteUigendi :  et  ma- 
jorem  voluntatis,  et  electionis  mutabihtatem;, 
et  ideo  etiamsi  status  innocentise  duraret , 
tempus  vise  in  hominibus  longum,  ac  diutur- 
num  fuisset^  ut  in  fme  hbri  sequentis,  videbi- 
mus.  Hinc  ergo  factum  est,  ut  Adam  post 
transgressionem  in  statu  viaj,  usque  ad  mor- 
tem  rehctus  fuerit ;  et  inde  consequens  fuit 
ut  ad  agendam  poenitentiam  fuerit  adjutus  : 
ac  proinde  secundum  ordinariam  legem  pec- 
cati  veniam  consequi'  potuerit. 

5.  Prcedida  asserlio  'procedit  etiam  de  poena 
alierius  vitce.  —  duid  de  poenis  liujus  vitcB.  — 
Ha3c  autem  de  remissioue  peccati  quoad  cul- 
pam  dicta:  sunt,  et  consequenter  de  poenis, 
quoe  in  futuram  vitam  reservantur,  verum  ha- 
])et.  Nam  poena  asterna  necessario  cum  culpa 
remittitur  :  temporalis  autem  poena  hcet  non 
cx  necessitate  simul  cum  culpa  auferatur  re- 
mitti  tamen  potest :  si  peccator  veht  quantam 
potest,  et  debet  agere  poenitentiam,  vel  cum 
primum  de  culpa  vehementer  dolet,  vel  postea 
satisfactionem  addendo  :  si  remissius  conver- 
sus  fuit.  Hsec  autem  poenitendi,  vel  satisfa- 
ciendi  lex^  et  potestas  non  minus  in  primis 
hominibuSj  quam  in  suis  posteris  locum  ha- 
buit  :  nec  minus  in  prima  transgressione , 
quam  in  cseteris,  si  quas  postea  forte  commise- 
runt.  At  vero  quoad  poenas  temporales  hujus 
vitse,  fuit  iUud  peccatum  irremissibile  secun- 
dum  ordinationem  divinam.  Illa  euim  lex 
Dei,  In  quacumque  die  comederis,  morte  mo- 
rieris,  omnino  absohita  fuit,  et  ab  omni  con- 
ditione,  si  pcenitentiam  non  egeris,  vel  alia  si- 
mih  hbera  :  ideoque  non  obstante  quacumque 
poenitentia  Adse,  tam  in  illo,  quam  in  posteris 
executioni  mandata  est.  Idemque  est  de  jus- 
titise  originahs  amissione  quoad  dona  propria 
ihius  justitise  uUra  gratiam  sanctificantem,  et 
ejus  dona,  et  ita  non  sohim  transgressione 
ablata  est  Adamo  justitia,  sed  etiam  propter 
nuham  poenitentiam  iUis  amphus  restituta 
est. 

6.  Idem  cernere  hcet  in  poena  exihi  a  Para- 
diso,  quia  hcet  Adam  in  Paraihso  sufTicienter 
de  peccato  dohiisset,  vcl  fortasse  ad  vocem 
Dei  interius  dohierit,  nihilominus  a  Paradiso 


STATUS  INNOCENTI.E. 

perpetuo  relegatus  est,  ita  ut  non  posset  am- 
phus  reditum  ad  iUum  promereri,  quod  satis 
experientia  monstravit.  Quapropter  per  exag- 
gerationem,  etconcionatorum  morem  existimo 
clictum  ab  Augustino,  serm.  19,  de  Sanctis, 
qui  est  3,  de  Annuntiat.,  non  fuisse  Adamum 
a  Paradiso  exchidendum  ,  si  statim  magna 
cum  humihtate,  et  sine  excusatione,  veniam 
a  Deo  postulasset.  Hoc  enim  rigore  sumptum, 
non  solum  est  incertum,  quia  de  tah  DEI  pro- 
missione  non  constat,  sed  etiam  contra  aUe- 
ram  Dei  legem,  In  quacumque  clie,  etc,  esse 
videtur.  Quia  si  homo  a  Paradiso  non  exularet 
propter  humilem  conversionem  ,  per  esum 
ligui  vitce  perpetuo  vivere  potuisset  :  et  sic 
poenam  mortis  per  poenitentiam  evaderet  , 
quod  (ut  existimo)  dici  non  potest.  Eo  vcl 
maxime,  quod  sera  poenitentia  si  in  reipsa 
alteri  a^quahs  sit,  non  est  minus  efficax  propter 
solam  temporis  dilationem  :  sed  per  nuUam 
poenitentiam  potuit  Adam  postea  mortem  e- 
vadere  :  ergo  nec  in  principio  potuisset.  Ratio 
vero  omnium  est,  quia  poenae  hujus  vitai  non 
impediunt  viam  sahitis,  et  potius  deservire 
possnnt  ad  meritum,  et  ad  majorem  de  peccato 
commisso  poenitentiam  agendam.  Et  ideo  ea- 
rum  remissio  non  fuit  primis  homiuibus  per 
poenitentiam  promissa,  sicut  nec  nobis  promit- 
titur,  ut  in  proprio  tractatu  diximus. 

7.  Tertia  assertio  Adamamsuce  primcBtrans- 
gressionis  veniam  obtimcisse. — Prodatur  prhjio 
ex  Sapientia  10. —  Circa  secundum  punctum, 
hseretici,  qui  dixerunt  Adamum  damnatum 
esse,  prfficipuam  causam  damnationis  ejus  in 
primum  ejus  peccatum  retuhsse  videntur,  ut 
in  puncto  sequenti  videbimus  :  et  consequen- 
ter  negarunt  peccatum  iUud  fuisse  remissum 
Adamo.  Ahquidenimex  scriptoribus  cathohcis 
antiquis,  qui  hbrum  Sapientiee,  ut  canonicum, 
non  admittebant,  rem  hanc  dulsiam  et  incer- 
tam  esse  dixerunt,  quia  extra  iUum  hbrum, 
nihil  de  hac  re  in  Scriptura  sacra  invenitur ; 
et  ita  opinatus  esi;  Rupertus,  L  d,  in  Gen., 
c.  30  et  31.  Jam  vero  certissimum  est,  Adam 
suae  primffi  transgressionis  veuiam  fuisse  asse- 
cutum.  Probatui",  quia  id  de  fide  certum  est, 
hbrum  Sapientise  esse  canonicum ,  ut  definit 
Concihum  Tridentini,  sess.  4,  ut  ahaantiquio- 
ra  omittam:  sed  in  cap.  10,  ejus  hbri  diserte 
dicitur.  Hcec  (id  est,  Sapientia)  illum,  qui  pri- 
mus  formatus  est  a  Deo  Pater  ordis  terrarum. 
cum-  solus  esset  creatus,  custodivii,  et  eduxlt  il- 
lum  a  delicto  sno,  id  est,  a  peccato  suo  iUum 
hberavit,  et  in  gratiam  restituit.  Nou  enim 
ahtcr  homo  a  peccato  educitur.  Unde  hcet  ex 


CAP.  IX.  AN  PRIMI  PARENTES  SUI 
lioc  loco  non  evidenter  colligatur  Adam  esse 
beatiun;,  seu  salvuni  (ut  infra  ex  Augustino  et 
Anselmo,  refercmus,  et  rationem  reddemus);, 
niliilominus  plane  convincit,  et  apud  me  plc- 
nam  fidem  facit,  quod  a  primo  peccato  justifi- 
catus  fuerit.  Omnino  enim  violenta,  et  impro- 
babilis  est  expositio  Cantacuzeni  quam  ibi  re- 
fert  Lorinus,  quodeducere  Adamum  de  delicto 
suo  fuerit  illi  dare  preeceptum,  quo  servato, 
in  peccatum  non  incideret.  Itaque  impositio- 
nem  illiuspra^ceptivocat  eductionem  adelicto. 
Sed  contra  proprietatem  verborum,  et  per  me- 
taphoram  inusitatam,  et  adeo  impropriam,  ut 
accommodari  noii  possit.  Nam  pra^cepti  impo- 
sitio  quodammodo  est  occasio  delicti :  proptcr 
quod  Paulus  legem  veterem  legem  mortis  ap- 
pellat.  Unde  (si  ita  loqui  licet)  potius  inductio, 
quam  eductio  delicti  dici  poterat.  Nam  multo 
esse  a  tali  delicto  liberior  homo,  si  prasceptum 
ei  non  fuisset  impositum.  Deuique  eductio  a 
dehcto  supponit  dehctum  in  persona,  qua)  ab 
iho  educitur,  et  verbum  ednxit  refert  opus 
eductionis,  quod  verefactum  est.  At  vero  im- 
positio  prsecepti  nec  supponit  dehctum,  a  quo 
hominem  educeret,  nec  cum  effectu  prgeserva- 
vit  hominem  a  dehcto,  ut  iho  modo  ihum  a 
dehcto  eduxisse  dici  posset.  Est  ergo  clarus 
htterahs  sensus,  a  quo  recedere  in  tam  aperla 
sententia,  erroneum  esset. 

8.  ProJjatur  deinde  assertio  ex  PatrilMs. — ■ 
Accedit  communis  sententia  Patrum  :  nam  qui 
de  sahite  setcrna  Adami  testificantur,  a  fortiori 
docent  fuisse  ihi  peccatum  remissum,  quia, 
qui  semel  peccavit,  sine  peccati  remissionenon 
potest  salvari.  Et  hos  Patres  in  puncto  sequen- 
ti  referemus.  Speciahter  vero  Adamum  poeni- 
tentiam  ihius  peccati  egisse,  et  veniam  obti- 
nuisse,  affirmant  Gregorius,  L  6,  epist.  31, 
ahas  c.  195.  Adam  (inquit)  postrdodum  per 
pcenitentiam  ad  vitam  rediit.  Hilarius,  can.  8, 
in  Matth.  In  Adami  (inquit)  peccato  imiversi 
gentiJjus  remittit.  Augustinus,  serm.  104,  de 
Tempore,  Adam ,  quia  interroganti  Domino 
confessus  est  peccatum^ ,  quod  commisit;  venia^ 
redditus  est ;  et  h^Ngnceus,  lib.  3,  c.  37,  Intellec- 
tus  (inquit)  transgressionis  fecit  pmnitentiam., 
foenitentihiis  aiitem  largiturlenignitatem  suam 
Deus  :  et  hanc  poenitentiam,  dicit,  ostendisse 
Adamum,  Faciendo  sibi  cinctorvum  ex  foliis 
ficus,  quce  carnem  possent  affiigere.  Tertuhia- 
nus  etiam,  1.  de  Pcenit.,  in  verbis  ultimis,  Ipse 
quoque  (ait)  humance,  et  ostensce  in  Dominum 
frinceps  Adam,  exomologesi  restitutus  in  Pct- 
radisum  suum,  non  tacet:  et  L  contr.  Marci., 
cap.  25,  latius  expendens  locum  Gen.  3,  dicit. 


PECCATI  VENIAM  CONSEQUL  ETC.  375 

vocasse  Deum  Adam,  eum  ad  confessionem  in- 
vitans.  Ut  ita  noiis  conderentur  exempla  confi- 
tendorum  delictorum,  et  ut  initiaretur  evange  - 
lica  doctrina.  Ux  ore  tuojustificaleris,  etex  ore 
tuo  damnaberis,  et  infra  dicit  Deum  non  ma- 
ledixisse  Adam ,  nec  Evam ,  ut  restittUionis 
candidatos,  ut  confessione  revclatos. 

9.  Adam  intra  Paradisum  imperfecte  saltem. 
pceoiitere  capit,  ac  brevi  post  ahjectionem  justi- 
ficatus  est.  —  Verumtamen  circa  hsec  dicta  Pa- 
trum  advertere  oportet,  muho  certius  esse 
Adam  fuisse  consecutum  sui  dehcti  veniam, 
absohite  loquendo,  et  abstrahendo  a  tempore, 
sicut  sapiens  loquitur,  quam  quod  intra  Para- 
disum  justificatus  fuerit  :  nam  hoc  non  satis 
cohigitur  ex  Scriptura.  Nam  potius  muhi  Pa- 
tres  ex  Adami  excusationecolhgunt,  ihiusp(B- 
nitentiam  tunc  non  fuisse  perfectam  :  quamvis 
enim  utihs  ex  parte  fuerit,  quatenus  suum  de- 
hctum  confessus  est :  nihilominus  non  perfecta 
humihtate  suum  dehctum  recognovit :  et  ideo 
incertum  rehnquitur,  an  tunc  veram  contri- 
tionem  conceperit.  Non  est  tamen  dubium, 
quin  ex  tunc  poenitentiam  agere  coeperit,  in 
qua  postea,  et  in  dies  crevisse  credendum  est. 
Ac  subinde  vel  antequam  de  Paradiso  exiret, 
vel  non  muho  post,  fuisse  justificatiim.  Ratio- 
nes  autem,  vel  indicia  hujus  veritatis  sunt  im- 
primis  ex  parte  Dei,  qui  benignissime  tracta- 
vit  Adamum,  et  magnam  ejus  curam  gessit  : 
ihum  ad  poenitentiam  provocando,  quando  il- 
him  vocavit,  correxit,  ac  leviter  punivit  :  ut 
eleganter  expendit  Chrysostomus,  liomiL  7, 
ad  pop.,  sub  fmem.  Secundo,  ex  parte  Cbristi : 
cujus  fidem  jam  Adam  habebat,  ut  supra  vi- 
dimus.  Et  hcet  prius  non  fuerit  ihi  revelatus, 
ut  Redemptor  :  tamen  ex  fide,  quam  de  iho 
habebat,  facile  intehigere,  ac  credere  potuit, 
esse  sufficientem  ad  redimendum  :  quia  ihum 
recognoverat,  ut  fontem  suai  gratiae  et  justi- 
ti»  :  et  ideo  potuit  in  illo  confidere,  quod  per 
ipsum  posset  in  Dei  gvatiam,  et  justitiam  re- 
dire.  Et  preeterea  satis  verisimile  est,  quod 
muhi  auctores  dicunt,  Adamum  post  peccatum 
expressamfidemChristi  Redemptoris  habuisse, 
sperasseque  ipsius  gratia,  et  efficaci  virtute  a 
suo  dehcto  hberari  potuisse.  Tertio  sumi  pos- 
sunt  conjecturce  ex  circumstantiis  persona^  sa- 
pientis,  et  optime  institutse  :  et  ex  mutatione 
magua,  quam  in  se  fuerat  expertus  Adam,  et 
ahis,  quai  ad  pcenitentiam  vehementer  ihum 
provocare  poterant,  quae  unusquisque  facile 
considerare  potest :  et  in  sequenti  puncto  ahqua 
attingentur. 
^     10.  Circa  tertium  punctum  liceresis  Tatiard 


376  LIB.  IV.  DE  AMISSIONE 

Adam  et  Evam  non  fuisse  sahos.  —  Superest 
ergo  tertium  punctum  de  salutc  seterna  Adee, 
quodsine  dubio  distinctum  est  a  prfecedente. 
Potuit  enim  Adam  primi  sui  peccati  remissio- 
nem  consequi,  etnihilominus  postea  damnari : 
sicut  nunc  plurimi  homines  ssepius  praeceden- 
tium  peccatorum  veniam  obtinent,  et  tandem 
postea  demnantur,  quia  cum  finali  impoeni- 
tentia  ahquorum  peccatorum,  velalicujus  ul- 
timi  peccati  mortahs,  moriuntur.  In  hoc  ergo 
puncto  fuit  antiqua  sententia  cujusdam  Ta- 
tiani,  qui  dixit  Adam  etEvam  damnatosesse. 
Ita  referunt  antiquissimi  Patres.  Irengeus,  1.  \, 
cap.  31,  et  1.  3,  cap.  39,  a  quo  idem  sumpse- 
runt  TertuUianus,  lib.  de  Prsescript.  hseret., 
cap.  ult.,  et  Epiphanius,  hseres.  -46,  et  Augus- 
tinus,  hseres.  23,  et  Eusebius,  Hb.  4  hist., 
cap.  25,  et  Pliilastrinus,  in  catolog.  haeresum 
in  1,  sub  titulo  de  hffiresibus,  qua3  post  Apos- 
tolos  extiterunt.  Qui  omnes  non  solum  dicunt 
assertionera  illam  ab  hominc  hceresiarcha, 
qualis  fuit  Tatianus,  fuisse  primum  probatam, 
sed  etiam  ipsam,  ut  hasreticam  damnare  vi- 
dentur.  Et  ita  illorum  Patrum  sententiam  ex- 
ponit,  et  sequitur  Castro,  verbo  Adam,  haeresi  1 , 
dicens:  hanc  scntentiam  esse  Ji(Breticam  oh  com- 
munemVatrum  consensionem ,  licet  exScriptura 
prohari  non  possit  clare,  sedper  quasdam  pro- 
laliles  deductiones.  Quas  ibi  ex  Irseneo  addu- 
cit,  et  ahas  ipse  addit,  quse  certe  ad  convin- 
cendam  de  heeresi  sententiam  illam  in  sensu 
dicto,  parum  efficaces  videntur,  ut  ostendam. 
11.  Ruperti  sententia  bipartiti  fundamenti. 
—  Secunda  pars  fundamenti  suadetur. — Hinc 
ergo  Rupertus,  hb.  3,  in  Gen.,  cap.  31,  putat 
non  esse  de  fide  Adam  esse  sanctum  et  beatum, 
tum  quia  ex  nullo  testimonio  sacroe  Scripturae 
id  colhgitur  :  tum  quia  nec  defmitio  Ecclesise 
de  hujusmodi  assertione  lata  est,  lisec  posterior 
pars  ostendi  potest.  Nam  quod  Castro  de  com- 
muni  consensu  Patrum  allegat,  non  cogit, 
Primo  quidem,  quia  non  omnes  Patres  refe- 
rentes  hsereses  Tatiani,  hanc  inter  illas  nume- 
rant.  Omiserunt  enim  illam  Hieronymus,  in 
catal.  script.  eccles.inTatian.Et  Tlieodoretus, 
1.  i,  hter.  fabul.  in  eodem,  et  Damascenus,  de 
ha^^res.  Secundo,  quia  hcet  Augustinus  et  alii 
referendo  ahas  hsereses  Tatiani,  hanc  asser- 
tionem  addant,  non  dicunt  in  particulari  esse 
hsereticam,  sed  Augustinus  simpliciter  dicit  de 
Tatiano  :  Saluti  primi  Jiominis  contradicmit. 
Tertio,  qnia  Irenseus  et  Epiphanius  qui  maxi- 
me  id  significant,  in  aUo  sensu  loqui  videntur, 
ut  statim  exponendo  eorum  rationes,  dicam 
in  numero  13.  Quia  in  iUo  efficaces  esse  non 


STATUS  mOCENTI^. 

possunt.  Ergo  non  est  cur  sententia  illa  Tatiani 
ex  hac  parte  possit,  ut  hseretica,  damnari.  Et 
hanc  etiam  partem  confirmat  Augustinus,  in 
Ep.  99,  ad  Evodium,  dicens  :  Ecclesiam  fere 
totam  consentire  Christiim  ,  cwm  ad  inferos 
dcscendit,  inde  Adamum  liherasse,  ubi  addens 
particulam  fere  aperte  fatetur,  non  esse  totius 
Ecclesise  absolutum  consensum.  Unde  non 
conckidit,  esse  de  fide,  sed  tantum  ait,  quod 
eam  (id  est,  Ecclesiam)  non  inaniter  credlsse, 
credendum  est  :  significans  profecto,  tantum 
esse  rem  non  inaniter  creditum,  non  tamen 
omnino  certam. 

12.  Suadetur  priorpars. — Deinde  priorem 
partem  de  Scriptura  probat  Piupertiis.  Quia  si 
aUquis  esset  sacrse  Scripturas  locus  ,  maxime 
esset  ille  Sapient.  10.  lUe  autem  uon  convincit: 
ergo.  Minorem  probat  ipse,  quia  liber  iUe  ca- 
nonicus  non  est,  ut  de  iUum  mendacii  arguit  : 
quia  statim  de  Adamo  dicit :  Beum  dedisse  illi 
mrtutem  continendi oinii'a,c{\\.oi\  desolo  Chi-isto 
vere  dici  poterat.  Scd  jara  sentcntia  Ruperti, 
quoad  hanc  partem,  hseretica  e.st.  Nam  (ut 
dixi)  definitum  est,  iUum  Ubrum  esse  canoni- 
cum.  Imo  etiam  rauUo  ante  Ruperti  tempora 
a  muUis  ConciUis,  ct  al)  Aiigustino,  aliisque 
Patri])us  liber  iUe  iuter  cauonicos  habebatur 
et  numerabatur.  Et  verba  iUa  :  Dedit  illi  zir- 
tutem  contincndi  omnia,  verum  et  facilem  ha- 
bent  sensum,  nimirum  dedisse  Deum  Adamo 
potestatem  gubernandi  hsec  inferiora  omnia, 
et  dominandi  cunctis  animantibus  terra},  ma- 
ris  et  coeli,  ut  habetur  Gen.  1.  Nam  verbum 
continendi  in  Grasco  idem ,  quod  dominandi 
significat.  Dantur  etiam  alii  sensus  illorum 
verborum,  sed  necessarium  non  est  in  hoc 
immorari.  Quocirca  in  hoc,  quod  Rupertns 
non  solum  negat  probari  ex  Scriptura  salutem 
seternam  Adse  :  sed  etiam  negat  probari  re- 
missionem  peccati,  et  illius  poenitentiam,  mul- 
to  gravius  erat,  ut  in  tertia  assertione  dixi. 
Sine  errore  tamen  in  fide  posset  dubitare,  an 
salutem  ajternam  fuerit  consecutus  :  etiamsi 
fuerit  eductus  a  delicto  suo,  quia  non  est  cer- 
tum,  postea  non  peccasse,  neque  fuisse  dam- 
natum.  Et  videtur  significasse  Augustinus,  in 
dicta  Epist.  99,  ubi  ad  confirmandum  a?ter- 
nam  salutem  Adae  adducit,  testimonium  illud, 
solum  ut  probabile,  dicens  :  Hoc,  quod  ihi 
scriptum-  est,  magis  pro  Jiac  sententia,  quam 
pro  ullo  alio  intellectu  facere  tidetur.  Quod  ego 
intelligendum  puto  respectu  salutis  aeternoe, 
nam  respectu  remissionis  prioris  peccati  sen- 
sus  est  certus,  et  omnino  necessarius.  Ex  iUo 
autem  coUi2;ere  aeternam  salutem.  solum  est 


CAP.  IX.  AN  PRIMI  PARENTES  SUI 
per  conjectnram  Yerisimilitudinem^  iit  infra 
declucam. 

13.  Quibtcs  aliis  Scnftiirce  locis  Irencei 
contendat  proiare  wternam  salutem  Aclce.  — 
Quihis  item^  Castro,  secl  defectuose.  — At  vero 
Irenaeus  supra  ex  aliis  Scripturoe  locis  verita- 
tem  dictam  confirmare  conatur.  Dicit  enim 
Paulus  \,  Corintli.  15  :  Sicut  in  Aclam  omnes 
moriuntur,  ita  et  in  Christo  oynnes  mmficahun- 
tur.  Unde  colligit :  Si  filii  Adce  per  Chfistum 
lilerantur,  multo  magis  ipsum  Aclam  fuisse 
lileratum.  Nam  cum  Christus  venerit  ad  ex- 
pugnandum  deemonem,  et  quos  tenebat  capti- 
vos,  Adamum  scilicet  et  filios  suos  redimen- 
dos^  injustum  videretur  filios  Adse^  et  noii 
parentem  ipsum  a  captivitate  liberare.  Deinde, 
quia  si  Adam  adliuc  serpenti  subjectus  est^  res 
successisset  juxta  serpentis  nequitiam^  et  non 
juxta  vohmtatem  Dei  :  et  sic  Deus  quodam- 
modo  esset  a  serpente  victus.  Quod  videretur 
esse  contra  ilhid  PauU  ad  Rom.  5.  TJU  abun- 
davit  delictum,  superalundaxit  et  cjratia.  In- 
ducit  etiam  Irseneus,  in  1.  3^  c.  38,  ilhid  \, 
Cor.  15.  Stimuhcs  peccati,  mors  :  ■uhi  est  mors 
victoria  tua?  uhi  est  mors  stimulus  tuus?  Nam 
solum  peccatum  Adcs  fuit  stvnulus  mortis,  et 
ideo  7ion  poterat  idjuste  dici,  si  non  ille  lihe- 
ratus  fuit,  cuiprimwn  dominata  est  rnors,  il- 
lius  enim  saltts,  evacuatio  est  mortis.  Domino 
igitur  vivificante  hominem,  icl  est,  Aclam,  eva- 
cuata  est  mors.  Hsec  Ireneeus.  Quibus  nonnulla 
aha  addit  Castro  supra.  Semper  tamen  in  hoc 
deficitj  quod  non  distingiiit  inter  remissio- 
nem  primi  peccati,  et  consecutionem  ajternse 
sahitis;  quse  valde  diversa  sunt,  ut  declaravi. 

14.  Primapars resolutionis  auGtoris  circater- 
tiimi  punctum. — Addo  praiterea  distinctionem 
aliam  esse  hoc  loco  necessariam,  ut  rationes 
vim  liabeant  ad  confiitandum  proprium  sen- 
sum  illius  erroris,  et  veritatem  cathohcam,  ut 
omnino  certam  ostendendam.  Duobus  enim 
modis  potest  intehigi  Adamum  fuisse  salvatum 
per  Christum;,  sciUcet  quoad  suftlcientiani;  vel 
etiam  quoad  efficaciam,  quorum  terminorum 
significationem,  tanquam  notam,  ex  materia 
de  Incarnatione  suppono.  Tatiani  ergo  sen- 
tentia  fuisse  videtur  Adamum  neutro  modo 
fuisse  a  Christo  redemptum,  ac  proinde  non 
solum  salvum  non  esse,  verum  etiam  nec  pec- 
cati  veniam  fuisse  consecutum.  Imo  non  tan- 
tum  de  facto  hoc  beneficium  non  obtinuisse, 
verum  etiam  nec  potuisse  justificari  aut  sal- 
vari.  Quod  indicasse  videtur  Tertunianus,  d. 
hb.  de  Prspscript.,  cap.  52,  dicens,  Tatiani  er- 
rorem  fuisse,  Aclamum  salutem  consequi  non 


PECCATI  VENIAM  CONSEQUI,  ETC  377 

potuisse,  et  Ireneeus,  dum  ait :  Eos  qui  contra- 
dlcunt  saluti  Adce,  consequenter  dicere,  non  in- 
venisse  Christuvi  ovem  perditam.  Haec  enim  in 
aho,  quam  in  prtedicto  sensu  vera  esse  non 
possunt.  Quia  optime  potuit  Christus  redimere 
genus  humanum  totum,  et  conscquenter  in- 
venire  ovcm  perditam  :  etiamsi  Adam  cum 
effectu  nec  salvatus  csset ,  nec  poenitentiam 
egisset.  In  hoc  etiam  sensu  bona  est  ihatio, 
quam  Epiphanius  facit.  Si  Adam  non  salvatur 
qui  estmassa  suhjecta,  neque  cimdquam  ipsius 
massce  salvatur.  Qua3  in  aHo  sensu  nulhus  esset 
momenti :  quia  licet  Adam  cfficaciter  non  sal- 
varetur,  possent  alii  salvari,  supposita  univer- 
sah  redemptione  pro  omnibus  sufficientc.  Unde 
subdit  inferius  Epiphanius  :  Quomodo  non  sal- 
Tatur  Aclam-,  quem  tamen  pro  desperato  hahes, 
quanclo  ipse  Dominus  nnster  Jesus  Christus, 
uhi  venit  in  onundum,  mortuos  suscitat ,  etc. 
Denique  in  hoc  sensu  merito  inter  gravissimas 
hsereses  illa  Tatiani  mimeratur  :  ct  ex  dictis 
loci  Pauli  convincitur  efficaciter,  et  aliffi  om- 
nes  rationes  ad  hunc  sensum  optime  accom- 
modantur. 

15.  Secuncla  pars  ejusdem  resolutionis. — 
Ostenditur  explicando  quce  allata  sunt  exScrip- 
tura,  n.  12  et  13.  — At  vero  supponendo  Ada- 
mum  fuisse  a  Christo  redemptum,  et  per  me- 
ritum  ejus  potuisse  salvari :  et  tractando  de 
solo  effectu  sahitis  a^ternai,  et  efficaci  appliea- 
tione  meritorum  Christi  ad  himc  eflectum  con- 
sequendum,  sic  fateor,  nulhnn  esse  in  Scrip- 
tura  testimonium,  quo  possit  convinci  ha3c 
assertio,  ita  ut  dicere  possimus  Adamum  esse 
in  sacra  Scriptura  canonizatum  tanquam  sanc- 
tum  et  beatum.  Nam  loca  PauH,  Rom.  5,  et  1 
Corint.  15,  et  simiha  quai  sunt  de  universali 
redemptione  Christi,  probant  quidem  sahitem 
Ada?  quoad  sufficientiam,  et  quantum  ex  partc 
Christi  considerari  potuit,  non  tamen  quoad 
efficaciam,  quatenus  ab  ipso^Adamo  pendet. 
Locus  autem  Sap.  10,  qui  merito  censetur  u- 
nicus  in  hac  materia,  hcet  eiricaciter  probct 
justificationem  Adse  a  prima  transgressione 
sua,  non  tamen  convincit,  mortuum  fuisse  in 
gratia,  c[uia  potuit  postea  peccare,  et  non  rc- 
surgere,  ut  objectum  est. 

16.  Tertia  fars  prolatur  ex  Patrihus. — Scd 
nihilominus  etiam  in  hoc  sensu  assertio  est 
certaet  contraria,  si  non  est  simphciter  hoere- 
tica,  ad  illam  proxime  accedit,  et  erronea  cen- 
senda  est.  Ad  hoc  enim  sufficit  fere  communis 
consensus  totius  Ecclesiee,  de  quo  Augustmus 
testatur.  Unde  idem  Augustinus,  L  2,  de  Pec- 
cat.  mort.,  cap.  34,  de  primis  hominibus  ait ; 


378  LID.  IV.  DE  AMlSStONE 

Post  peccatumjitste  mvendo,  merito  creduntur 
per  Domini  sanguinem  ab  extremo  swpflicio  li- 
herati,  tibi  non  ait  tantnm  a  suo  peccato,  sed 
al  extremo  su/pplicio,  et  cum  dicit^  credantur, 
non  de  opinione^  aut  fide  tantumhumana^  sed 
de  fide  Cliristiana  loqui  videtur.  Prseterea  Hi- 
larius,  in  Ps.  H9;,  Adam  (inquit)  veni(e  reser- 
vatus  et  glorificatus  in  Christo  est,  et  Hierony- 
mus  ad  Eplies.  A,  in  illa  verba  :  Recapititlare 
oonnia  in  Christo,  dicit^  quod  Adam,  e  Para- 
diso  ejectus,  per  Salvatorem  revocandus  erat. 
Unde  Mattli.  10,  inter  primos  Patriarchas  iUum 
numerat.  Et  cap.  16,  in  fin.,  dicit :  Adam  pri- 
mum  lileratum  esse  per  Adam  secundum.  Et 
Nazianzenus,  orat.  31,  circa  cap.  19  Matth.,  de 
Adam  et  Eva  dicit:  Utrumque  serpens  decepit : 
titrumcjue  Christus  passione  sua  saliite  donavit, 
et  idem  fere  habetorat.  39,  circafm.,  etindicat 
TertuHianus,  1.  2,  contraMarcion.,  cap.  10. 

17.  Accedunt Leo  papa  et  Anselmus. — Atque 
hinc  Leo  IX,  in  cap.  Bi  duo,  de  Consecrat., 
distin.  \,  dis.it :  In  Christo  resurgente,  resur- 
rexit  lapsus  ille  Protoplastus :  et  Anselmus, 
1.  2,  Ciir  Deus  hoono,  cap.  16,  circa  medium. 
Adam  (inquit)  et  Evam  ad  illam  pertinuisse 
redemptionem,  duhitandum  non  est.  Loquitur 
autem  de  redemptione  non  solum  quoad  suffi- 
cientiam,  sedetiamquoadeificaciam,  quiasub- 
jicit.  Quamvis  hoc  auctoritas:  divina  aperte  non 
pronuntiet ;  etenim  redemptionem  omnium, 
et  consequenter  etiam  parentum  primorum, 
per  Christum  sufficienter  factam,  apertissime 
divina  auctoritas  pronuntiat :  efficacem  ergo 
dicit  Anselmus  non  aperte  pronuntiare  :  quia 
(utdixi)  licetde  remissione  peccati  Adaeaperte 
loquatur,  non  ita  d(i  perseverantia  in  gratia. 
Subdit  tamen  x\nselmus  optimam  congruen- 
tiam,  dicens:  IncredilUequoquevidetur,  quan- 
do  Deus  illos  fecit,  et  proposuit  vinmutahillter , 
facere  de  illis  omncs  homines  quos  ad  cwlestem 
civitatem  assumpturiis  erat ,  quod  illos  duos  ab 
hpc  excluserit  proposito. 

■'  18.  Iteni  Athanasius  et  alii.  —  Idem  con- 
firmat  late  Athanasius  ,  scrm.  de  Passion.  et 
cruce  Domini ,  ante  mcdium  ,  ubi  referens 
antiquam  traditionem,  quod  Adam  fuerit  se- 
pultus  in  Calvarise  loco,  addit  :  Quod  si  iia  se 
res  hahet,  viiror  loci  proprietatem ,  congrimm 
e7iim  erat  Dominum,  cum  vellet  revocare  pri- 
mum  Adam,  in  eo  loco  pati,  et  infra  :  Necesse 
enim  est,  resurgente  Salvatore,  resurgere  etiam 
cum  eo,  et  ipsum  Adamum.  Unde  omnes  Pa- 
tres  qui  dixerunt  Adamum  fuisse  sepultum  in 
loco  Calvarife,  sentiunt,  non  sine  mysterio 
esse  factum  :  quia  Adam  efficaciam  sanguinis 


STATUS  INNOCENTL^. 

primus  experturus  erat,  ut  speciaUter  expHca- 
vit  Epiphanius,  hffires.  46,  et  alios  allegavi  in 
3.  p.,  q.  46,  art.  10,  in  Comment.  Et  simile 
mysterium  in  sepulchris  posteriorum  Patriar- 
charum  considerat  Augustinus ,  q.  ibid.  in 
Gen.  Possunt  etiam  hic  addi  Patres,  qui  scri- 
bentes  de  descensu  Ghristi  ad  inferos,  et  reditu  '■ 
ejus,  primum  numerant  Adam  inter  eos,  qui 
cum  Domino  surrexerunt.  IUa  enim  duo  jungit 
Atlianasius  ibi :  et  idem  habet  Origenes,  tract. 
85,  in  Matth. ,  circa  cap.  27,  aliquantuhim 
ante  finem.  Et  Cyprianus,  serm.  de  Resurrect. 
Domini;  etoptime  Macharius,  hom.  11,  et  re- 
centiores  passim. 

19.  Corrohoratur  tandem  eadem  tertia  pars 
ponderando  amplius  citatumi  locwm.  Sapient.  10. 
—  Ex  quibus  omnibus  constat,  nunc  nonso- 
lum  esse  verum,  quod  Augustinus  dixit,  fere 
universam  ecclesiam  ita  sentire  de  sahite  Ad», 
verum  etiam ,  totam  Ecclesiam  absohite  in 
hanc  sententiam  jam  conspirasse.  Addo  etiam, 
dictos  Patres  tacite  interpretari  verba  illa  Sa- 
pientis,  Eduxit  illum  a  delicto  suo,  ut  non  so- 
him  de  eductione  ad  statum  gratiee,  sedetiam 
ad  statum  gloriee  intehigenda  sint.  Et  revera 
est  valde  consentaneum  intentioni  Sapientis  : 
concluserat  enim  in  cap.  9  :  Per  sapientiam 
sanctos  esse  quicimque  placuerunt  Domino  a 
principio  ,  et  in  omni  prceterito  tempore.  Et 
statim  in  principio  cap.  11,  incipit  numerare 
ab  Adamo.  Ex  mortuis  autem  non  dicuntur 
simpliciter  placuisse  Domino,  qui  ad  tempus 
aUquod  justificati  sunt,  sed  qui  in  gratia  deces- 
serunt  :  illi  enim  soli  Deo  simpUciter  placue- 
runt.  Inter  lios  ergo  numerat  Adamum  :  et 
quia  maxime  videri  posset,  ejus  saluti  obstare 
posse  primum  ejus  delictum  :  ideo  speciahter 
declarat  per  sapientiam  ab  iUo  Uberatum  esse. 
Additque,  Sapientia  custodivit  illum,  utique  a 
damnationis  malo  :  propter  quod  inter  sapien- 
tes  numerari  meruit.  Denique  mihi  probabi- 
liter  indicatur  in  illis  verbis,  Adam,  postquam 
sui  delicti  poenitentiam  egit ,  iterum  a  gratia 
Dei  non  cecidisse.  Nam  loquens  Sapiens  in 
singulari,  de  suo  delicto,  indicat  non  habuisse 
aUud,  quamvis  potuerit  etiam  per  antonoma- 
siam  de  iUo  primo  peccato  singulariter  loqui. 
Denique  congruentiaB  ad  hanc  veritatem  con- 
firmandam ,  phn^es  a  Patribus  afieruntur , 
eos.iue  referendo  satis  indicatae  sunt.  Neque 
uUa  ratio  dubitandi  in  contrarium  occurrit. 

20.  Quod  de  Adamo  in  hoc  secundo  puncto    \ 
resoUitmn  est  cum  eadem  fere  certitudine  acci- 
piendum  de  Eva,  prohatur.  —  Solum  qua?ri 
potest,  an  idem_,  et  cum  eadem  certitudine  sit 


CAP.  IX.  AN  PP.IMI  PARENTES  SUI 
c!e  Eva  seiitieudum  ?  Respondeo^  idera  et  fere 
cum  eadem  certitudine  esse  de  Eva  seutien- 
dum.  Probatur^  quia  multi  ex  dictis  Patribus 
de  utroque  parente  expresse  loquuntur.  Prfe- 
sertim  Augustinus^  d.  lib.  2,  de  Peccat.  mort., 
cap.  3-4;,  et  refertur  in  capite  Sicut  prirni,  de 
Poenit.^  dist.  1.  Tertullianus,  lib.  2.  contra 
Marci.^  cap.  25,  Nazianzenus,  orat.  31,  et 
Anselmus,  lib.  2  Cur  Deus  homo,  cap.  16, 
quorum  verba  supra  recitata  sunt.  Eisque  addi 
potest  Ambrosius,  lib.  de  Isaac,  cap.  5,  ubi 
specialius  de  Eva  loquitur.  Unde  quamvis  Sa- 
piens  de  solo  Adam  expresse  loquatur ,  sub 
illo  Evam  comprehendit  :  quia  unum  vebiti 
eedequatum  principium  generis  humani  exti- 
terunt.  Item  ad  hoc  ponderat  Hugo  Victorinus, 
Gen.  3  ,  verba  illa  Dei  ad  serpentem  :  liiinii- 
citias  ponam  inter  te  et  vmlicrevi,  ipsa  cofiieret 
cajmt  tiiuvi  :  ex  iis  colligens  Evam  rediisse  in 
Dei  amicitiam,  et  deemonem  tandem  vicisse. 
Estque  probabilis  illatio.  Nam  Hcet  illa  verba 
forte  non  sint  dicta  principaliter  de  Eva  in 


PECCATI  VENIAM  CONSEQUI,  ETG.  379 

particulari ,  verisimile  satis  est ,  illam  non 
fuisse  ab  illa  spe ,  ac  promissione  exclusam. 
Deinde  coujecturee,  quas  Patres  adducunt,  de 
vocatione  Dei,  et  confessione  Adse,  et  de  signis 
pcenitentise  in  foliis  fici,  et  de  victoria  Christi 
contra  dfemonem,  in  Eva  locum  habent.  Nam 
decuit  Ghristum  eripere  de  manu  hostis  illam 
singularem  pcrsonam ,  quam  dsemon  decepit, 
et  per  quam  virum  etiam  superavit.  Est  ergo 
hiae.c  etiam  veritas  satis  certa.  Dixi  autem  fere, 
et  non  simpliciter  seque  certam,  propter  locum 
Sapientise  :  et  quia  Patres  frequentius  de 
Adamo  specialiter  loquuntur.  Et  quia  aiiqualis 
major  ratio  de  Adamo  urget ,  eo  quod  ille 
princi[)ium  totius  naturse  simpliciter  fuerit,  et 
quia  ipsa  Eva  fuit  illi  peccandi  occasio  :  ni- 
hilominus  tamen  valde  tcmerarium  esset,  sa- 
iutem  vel  solius  Evse  in  dubium  revocare,  cum 
nulla  sit  probabilis  conjectura,  vel  dubitandi 
ratio.  Et  qua  adduximus  ad  moralem  certitu- 
dinem  sufEciant. 


FINIS  LIBRI  QUARTI  DE  AMISSIONE   STATUS  INNOGENTIiE, 


ELENGHUS  GAPITUM  LIBRI  QUINTI 

DE  STATU,  QUEM  HABUISSENT  IN  IIOG  MUNDO  VIATORES,  SI  PRIMI  PARENTES  NON  PEGCASSENT.- 


-«si^S-^&^^-^S 


Cap.  I.   Quomodo  propagarenhir  lionii- 

nes  in  statii  innocenlice,  si  Adam  non 

peccassel. 
Cap.  II.  An  in  statii  innocentiw  virgini- 

tas  perpetuo  servanda  esset. 
Cap.  III.  NormuUa  dubia  circa  filiormn 

procreationem  in  statu  innocentiw  bre- 

viter  expediuntur. 
Cap.  IY.  Quanta,    et   qualis   liominum 

multiplicatio  instatu  innocenticefieret. 
Cap.  V.    Utrum  in  statu  innocentice  lio- 

mines  generarentur  perfecti  quoad  cor- 

pora,  vel  quomodo  consummatam  il- 

lorum  perfectionem  consequerentur. 
Cap.  YI.   Qiiibus  rebus  ad  vitam  conser- 

vandam  liomines  in  statu  innocentice 

uterentur. 
Cap.  YII.  Quod  genus  vitoi  corporalis, 

seu  politicce  liomines  in  statu  innocen- 


ticE  profiterentur . 

Cap,  Ylll.  An  liomines  in  statu  innocen- 
tice  nascerentur  in  gratia,  justitia  et 
scientia  perfecti. 

Cap.  IX.  Utrum  in  statu  innocentice  om- 
nes  homines  in  gratia  confirmati  nas- 
cerentur ,  et  consequenter  an  omnes 
posteri  Adami  essent  prcedestinali,  so- 
lique  electi  ex  illo  nascerentur. 

Cap.  X.  Dubia  qucedam  circa  doctrinam 
superioris  capitis  expediuntur. 

Cap.  XI.  An  in  slatu  imiocentice ,  si  pcr- 
severaret,  excellentior  esset  liominum 
sanclificatio,  quam  sit  in  statu  lapsce 
naturcB. 

Cap.  XII.  An  statu  innocentice  durante 
lcmgo  tempore  liomines  in  illo  perma- 
nerent,  et  quomodo  ad  coelestem  glo^ 
riam  transferrentur. 


tirts-lv^-.mil.in,miiJJI.-.ui%i.-Mrivm«mmiu<,,iffijf^f<,mmuj 


LIBER  QUINTUS 


SSENT 


IN  HOC  MUNDO  YIATORES 


SI  PRTMI  PARENTES  NON  PECCARENT. 


Prasentis  lihri  doctrina  non  soluin  curiosa , 
sed  iitilis.  —  Matcria  liujus  libri  curiosa  ma- 
gis,  quam  necessaria  videri  potest,  eo  quod 
sit  de  re  incerta,  quse  nuuquam  fuit^  nec  fu- 
tura  est^  nec  nobis  est  revelata.  Nihilominus 
tamen  D.  Thomas  et  alii  theologi  non  omnino 
illam  preetermiserunt^  quia  licet  in  se  revelata 
non  sit,  in  revelatis  magna  ex  parte  contine- 
tur,  ex  ilHsque  deduci  potest.  Unde  etiam  fit, 
ut  illius  inquisitio  magnam  hicem  ad  cognos- 
cendas  poenas,  quas  humanum  genus,  propter 
peccatum  Adee  incurrit,  aflferre  possit.  Propter 
has  igitur  causas  dihgenter  inquirendum  est^ 
quomodo  status  innocentiee  communicandus 
esset  hominibus  ab  Adamo  procedentibus  . 
ipso  non  peccante  :  ct  quem  statum^  seu  mo- 
dum  vitu3  in  hoc  mundo  habere  possent^  vel 
etiam  habituri  essent ,  quantum  ex  his ,  quee 
Deus  in  primis  hominibus  operatus  est,  et  ex 
legibus,  quas  cum  eis  statuit,  investigari  po- 
tuerit.  Ac  denique  quomodo  ex  illo  statu,  ad 
alium  feliciorem  trausferrentur ,  explicabi- 
mus. 

GAPUT  I. 

QUOMODO  MTJLTIPLIGARENTUR,  SEU  PROPAGARENTUR 
HOMINES  IN  STATU  INNOGENTIiE  ,  SI  ADAM  NON 
PEGGASSET. 

1.  Swpfositio  ad  qioa^stionem  expediendam. 

—  Ostenditur  primo  ex  Gen.  l,  2,  ex  absurdo. 

—  Tertio  ex  ratione  D.  Thoma.  —  Supponit 
hsec  qusestio^  etiamsi  Adam  non  peccasset,  ni- 
hilominus  genus  humanum  in  plura  individua 
multiplicandum  fuisse.  Quam  suppositionem, 
tanquam  rem  certam  ,  omnes  theologi  admit- 
tunt,  quia  sufficienter  ostenditur  ex  divina 
benedictione.  Crescite ,  et  multiplicamini  , 
Gen.  1.  Quia  illa  benedictio  data  est  homini- 


bus,  non  occasione  peccati,  sed  per  se  (ut  sic 
dicam)  propter  bonum  talis  naturse  :  ergo  du- 
raret,  haberetque  eflfectum  non  intervenicnte 
peccato.  Itemincredibile  est  creasse  Deum  duos 
homines,  ut  si  non  peccarent,  illi  soli  salva- 
rentur  :  si  autem  peccarent^  multiplicarentur : 
ergo  iion  est  verisimile,  perseverantibus  in 
innocentia  duobus  primis  hominibus ,  illos 
tantum  fuisse  futuros  :  essent  ergo  plures.  Et 
in  hoc  sensu  dicimus  fuisse  multiplicandos. 
Denique  D.  Thomas,  4  p.,  q.  98,  art.  1,  addit 
optiraam  rationem  quia  in  humana  natura 
propter  perfectionem  animaj  rationahs,  et  im- 
mortahs,  non  tautum  species,  sed  etiam  sin- 
gula  individua  sunt  per  se  intenta  ab  auctore 
naturse  :  ac  proinde  in  statu  innocentise  plura 
individua  multiplicarentur. 

2.  Ohjectio.  —  SoliUio.  —  Ex  qua  ratione 
solvitur  tacita  objectio  :  quia  multiplicatio  in- 
dividuorum  sohim  esse  solet  in  speciebus  re- 
rum  corruptibilium ,  quia  est  necessaria  ad 
speciei  conservationem  :  sed  in  statu  innocen- 
tiae  homines  essent  immortales  :  ergo  multi- 
plicatio  phirium  individuorum  non  esset  ne- 
cessaria  ad  conservationem  speciei :  ergo  sim- 
pliciter  non  esset,  quia  ejus  neccssitas  cessaret. 
Respondetur  autem  primo ,  naturam  huma- 
nam  de  se  esse  corruptibilem,  et  ita  ex  se  pos- 
tulare  individuorum  multiplicationem ,  ac 
proinde  non  fuisse  privandam  hoc  beneficio, 
etiamsi  per  donum  justitiai  singula  individua 
perpetuitatem  acciperent.  Alioqui  ne  duo  in- 
dividua,  sed  unum  tantum  procreandum  esset. 
Deinde  dicitur,  licet  homo  sit  corruptibihs, 
auimam  ejus  esse  immortalem,  et  ex  hac  parte 
singulas  animas  esse  per  se,  ac  principaliter 
intentas,  multo  magis  quam  species  singulas 
rerum,  et  formarum  corruptibilium,  et  ita  ra- 
tioiie  animffi  multiplicationem  individuorum 


CAP.  I.  QUOMODO  PROPAGARENTUR  HOMINES  IN  STATU  INNOCENTLE,  ETC. 


381 


non  tantum  propter  conservationem  speciei, 
sed  etiam  per  se  ,  et  propter  singulorum  indi- 
viduorum  perfectionem  _,  et  varietatem  esse 
intentam.  Unde  dico  ultimo  illam  rationem 
conservationis  speciei,  non  esse  ada^quatam 
causam  multiplicationis  individuorum.  In  quo 
est  notanda  difFerentia  inter  res  irrationales, 
ac  insensibiles,  et  res  intellectu,  aut  ratione 
utentes  :  quod  priores  non  sunt  propter  se, 
sed  propter  usiim  et  commodltatem  liominum 
et  intellectualium  rerum  :  ipsae  vero  intellec- 
tuales  res  per  se^,  et  propter  intrinsecam  per- 
fectionem  intenduntur  et  multiplicantur. 
Unde  fit,  ut  individua  specierum  aliquarum 
rerum  homine  inferiorum  non  tantum  multi- 
plicentur  in  numero  sufiicienti  ad  conservan- 
dam  speciem,  sed  in  multo  etiam  majori,  quia 
vel  ad  sustentationem  hominum,  vel  ad  pul- 
chritudinem  universi,  et  delectationem  homi- 
num  necessaria  sunt.  Ideoque  quando  unum 
ad  omnia  sufiicit,  non  multiplicantur  per  se 
loquendo,  ut  in  elemento  terree,  et  aliis  videre 
licet.  Et  idem  fortasse  est  in  coeliS;,  quamvis  in 
eis  etiam  probabile  sit  multiplicari  individna^ 
licet  sint  incorruptibilia,  si  ad  usum,  vel  com- 
modum  universi  illa  varietas  individuorum, 
vel  melior,  vel  etiam  sufficiens  est.  At  vero  in 
gradu  intellectuali  singula  individua  sunt  per 
se  intenta;,  ut  Deo  fruantur  :  nam  ad  ejus  si- 
militudinem  sunt ,  ideoque  multiplicantur  , 
quantum  juxta  divinse  sapientite  consilium 
sufficiens  judicatur.  Unde  probabile  valde  est, 
(ut  supra  dixi)  etiam  in  speciebus  Angelorum 
individua  multiplicari.  JNiagisque  certum  id  est 
de  speeie  humana  etiam  in  statu  immortalita- 
tis  ,  quia  illa  multiplicatio  personarum  ad 
quamdam  pulclmtudinem ,  et  decorem  totius 
speciei  confert,  quatenus  per  diversitatem  phi- 
rium  individualium  perfectionum,  totius  spe- 
ciei  amplitudo  magis  relucet.  Piceterquam 
quod  ad  societatem  poUticam  homini  valde 
naturalem;,  necessaria  est. 

3.  Arguit  primum  a  triplici  incommodo  non 
fuisse  propagandos  homines  per  generationem. 
— Secundim.  —  Tertium.  —  Hoc  ergo  suppo- 
sito,  qusestio  est,  de  modo  multipHcationiSj 
an  esset  per  viam  naturalis  generationis  ex 
conjunctione  maris  cum  foemina,  necne,  ac 
subinde  an  esset  immediate  a  Deo,  an  ab  ipsis 
hominibus.  Ratio  dubitandi  est,  quia  modus 
generationis  humanffi  contra  decentiam  ,  et 
perfectionem  status  innocentise  esse  videtur  : 
tiim  quia  commixtio  maris  et  fceminee  sine 
delectatione  nimia,  quse  rationis  usum  obtun- 
dat,  esse  non  potest :  tum  quia  conceptus  pro- 


lis  sine  ruptione  et  divisione  alicujus  partis 
fffiminei  corporis^,  non  potest  pcrfici,  quia  non 
potest  viii  semen  in  uterum  uxoris  intrare  : 
talis  autem  divisio  incorruptioni  corporis  foe- 
minee  repugnabat ;  tum  etiam ,  quia  partus 
foemina3  non  poterat  esse  sine  dolore  propter 
nimiam  partiiim  dilatationem,  quai  ad  foetum 
emittendum  necessaria  est  :  ergo  non  multi- 
plicarentur  homuies  in  illo  statu  modo  adeo 
imperfecto.  Unde  vidctur  sequi  non  fuisse  tunc 
homines  ab  hominibus  propagandos ,  sed  im- 
mediate  a  Dco  :  quia  non  possunt  homines , 
nisi  dicto  modo  alios  homines  procreare  :  nec 
potest  homo  ab  alio,  quam  a  Deo  produci,  si 
ab  liomine  non  generatur. 

4.  Prccdictis  ijiconimodis  Patres  alii  ducun- 
tur.  —  Propter  has  fortasse  difficultates  aliqui 
antiqui  Patres  docuerunt ,  multipHcationem 
hominum  in  statu  innocentise  non  fuisse  futu- 
ram  per  naturalem  generationis  viam,  sed  per 
creationem.  Ita  docuit  Gregorius  Nissenus , 
lib.  deOpific.  hom.,  cap.  17,  et  Ghrysostomus, 
hom.  18,  in  Gen.,  circainitium  cap.  4,  et  lib. 
de  A^irg.,  c.  17,infm.  Damascenus,  1.  2,  c.  30, 
et  lib.  4,  cap.  25.  Favet  Augustinus,  hb.  1, 
Gen.  contra  Manich.,  cap.  19.  Ubi  tractans 
verba  illa,  Crescite,  ei  multipUcamini,  ait,  licet 
noMs  ea  ita  splritualitcr  accipere,  ut  in  carna- 
lem  fmcunditatem  post  peccatum  conversa  esse 
credatur.  Idem  sentit  Eutliymius,  in  Psal.  50, 
et  Procopius,  Gen.  4.  Atque  denique  Hierony- 
mus,  epist.  22,  ad  Eustocliium  de  Custodia 
Virginitatis  saepe  indicat  usum  conjugii  per 
peccatum  fuisse  introductum,  et  in  lib.  1  con- 
tra  Jovinian.,  parum  post  mediuni,  incertam 
rem  esse  existimans,  in  hanc  partem  magis 
inclinat.  Si  oljeceris  (inquit)  antequam.  pecca- 
rent,  sexim.  viri,  et  fcemince  fidsse  divisum,  et 
absque  2^eccato  eos  potuisse  conjungi,  quid  futu- 
rum  fuerit  incertum  est.  Infra  vero  addit  : 
Quid  nocebat  si  Paradisus  nuptias  recipit,  et 
mdla  est  inter  maritatam  et  virginem  diversi- 
tas  eiiam  in  Paradiso  eos  sociari.  Ex  quo  vi- 
detur  conjecturam  facere  non  fuisse  futurum 
usum  nuptiarum  in  Paradiso,  cum  in  illo  non 
inceperit,  sed  a  principio  conditionis  liumancn 
virginitaiem  Paradisus,  et  terra  nuptias  dedi- 
caverit. 

5.  Hoc  ergo  sit  aliud  hujus  sententiae  fun- 
damentum  prajter  illud,  quod  in  principio  po- 
situm  est.  Tertium  sit  Gregorii  Nisseni ,  quia 
in  statu  post  resurrectionem  non  erunt  nuptise, 
teste  Christo  Domino,  Mattli.  22,  quia  tunc, 
Jiomines  erunt  sicut  Angeli  Dei  in  cceIo  ,  ut 
idem  Dominus  ait,  sed  homiues  iu  Paradiso 


382 


LIB.  IV.  DE  STATU  QUEM  HABUiSSENT  HOMINES  IN  HOC  MUNDO,  ETC. 


etiam  futuri  eriint ,  siciit  Angeli :  imo  per  re- 
surrectiouem  recuperabunt  statum^  quem  in 
Paradiso  liabituri  crant,  et  peccando  amise- 
runt  :  ergo  etiam  in  Paradiso  non  esset  futurus 
nuptiarum  usus.  Eamdemque  rationem  indi- 
cat  Chrysostomus^  dicens  :  Post  Paraclisi  a- 
missioncm  nunc  primum  tisus  rei  venerece  ince- 
pit :  ante  inoledientiam  e?iim  angelicarn  vitam 
imitahantur ,  et  mcllus  dere  venerea  sermo  erat. 
Et  addit :  Quid  enim  potuit,  cum  neque  necessi- 
tatihus  corporalihus  ohnoxii  fuerint  :  lu  quo 
quartam  rationem  indicat.  Nam  ab  illo  statu 
alienum  erat  necessitatibus  corporalibus  inser- 
"vire  :  sed  una  ex  majoribus,  et  vilioribus  ne- 
cessitatibus  est,  qua3  ad  prolis  generationem , 
et  procreationem  pertinet :  ergo  illum  statum 
non  decebat.  Quinto  argumentatur  Damasce- 
nusj  d.  cap,  25.  Quia  Adam  non  cognovit  E- 
vam,  donec  audivit :  TeoTa  es,  et  in  terram 
reverteris.  Ergo  ne  mors  geuus  humanum  ob- 
tereret  et  absumeret,  matrimonium  assump- 
tum  est,  ut  per  liberorum  procreationem  ge- 
nus  nostrum  procrcaretur  :  ergo  hac  necessi- 
tate  cessante  per  innocentiam,  etiam  usus  cou- 
jugii  non  fuisset. 

(i.  Veraassertio affirmans. — Prohatur frima 
assertio  ex  Scriptura.  —  Rcsponsio  Nisseiii 
et  Bamasceni  non  admittitur.  —  Dicendum  ni- 
hilominus  est  :  quamvis  primi  homines  non 
peccassent,  et  status  innocentise  perseverasset^ 
genus  humanum  per  naturalem  generationem, 
et  maris  ac  foeminse  conjunctionem  propagan- 
dum  fuisset.  Itadocet  D.  Tliomas,  1.  p.,  q.  98, 
et  reliqui  scholastici  cum  Magistro,  in  2,  dist. 
20.  Et  oppositum  tanquam  hKresim  Armeno- 
rum,  et  Almerici  damnat  Gastro^  verb.  Adam., 
hse.res.  3,  ex  Guidone  Garmelita,  et  Bernardo 
de  Luzenburgo,  et  Augustino,  lib.  31,  de  hoe- 
res.,  in  3,  et  illam  Adamianis  tribuit.  Probatur 
autem  assertio  primo  ex  verbis  iUis  Gen.  2 : 
Non  est  honum  hominem  esse  solum  ,  faciamus 
ei  adjuiorium  simile  sihi.  De  quo  adjutorio  per 
anticipationem  in  cap.  1,  dictum  fuerat,  Mas- 
culum  ct  foeminamt  creavit  eos.  Ex  qua  distiuc- 
tione  sexuum  cum  simihtudiue  naturffi  mani- 
festum  est  ihud  adjutorium  datum  esse  Ada3 
priucipaUter  ad  filios  procreaudos.  Ergo  futu- 
rum  esset  hoc  naturaa  oliieium  in  statu  inno- 
centise.  Respondent  Nissenus  et  Damascenus 
Deum  prffiscium  futuri  peccati  creasse  homines 
diversi  sexus,  ut  post  peccatum  posset  genus 
humanum  conservari  et  propagari.  Sed  hoc 
verisimiie  non  cst :  tum  quia  Deus  dixit,  Non 
est  honum  liominem  esse  solum,  locutusque  est 
de  homine  in  statu  innoceutise  :  ergo  etiam  in 


illo  .statu  non  erat  bonum  hominem  carcre 
tali  adjutorio  :  ergo  per  se  ,  et  uon  occasione 
peccati  factum  est.  Tum  etiam,  quia  sexuum 
diversitas  naturalis  est  homini,  et  per  se  illam 
exigit,  et  non  ratione  peccati  :  ergo  per  se 
fuisset  in  innocentiee  statu  :  ergo  in  eo  etiam 
suum  haberet  usum. 

7.  Item  prohatur  primo  ex  Gfen.  1. — Damas- 
ceni  evasio.  —  N^on  satisfacif.  —  Secundo  con- 
firmatur  hoc  ex  illa  benedictione  divina  : 
Crescite  et  multiplicarnini,  et  replete  terrarn, 
Gen.  \,  in  illa  enim  non  respexit  Deus  ad  mor- 
talem  statum,  in  quem  homines  per  peccatum 
perventuros  esse  praeviderat,  sed  per  se,  et  in 
omni  statu  multiplicatiouem  hominum  per 
illam  beuedictionem  intendit :  tum  quia  per 
se  spectabat  ad  universi  complementum  :  tum 
etiam  quia  eodem  modo  benedixit  Deus  ahis 
animaUbus,  simiUa  verba  proferens  :  Crescite 
et  multiplicamini.  Unde  Damascenus,  dicto 
cap.  25,  cum  negare  non  posset  banc  bene- 
dictionem,  perseveraute  innocentia  fuisse  com- 
plendam,  tacite  respondet  per  ea  verba  :  Cres- 
cite  et  onultiplicam^ni,  non  significari  illam 
propagationem,  quce  per  complexiim  venereum 
efficitur :  nam  Deics  alio  modo  genus  nostrum 
propagare  poterat :  Sed  hoc  satisfacere  non  po- 
test :  nam  verba  illa  non  sohim  passive  (ut  sic 
dicam)  continent  prsedictionem  aut  promis- 
sionem,  quod  homines  essent  muItipUcandi, 
sed  active  inteUigeuda  sunt,  ita  ut  per  illa 
Deus  imperet  hominibus  activam  prodiictio- 
nem  et  multiplicationem  sibi  similium  :  sicut 
quando  aliis  animalibus  imperavit :  Crescite 
et  multiplicamini ,  activam  productionem  et 
generationem  illis  indixit.  Nec  Deus  de  modo 
miraculoso,  vel  extraordinario ,  quo  posset 
multiplicare  individua,  sed  de  modo  naturali 
locutus  est  :  hanc  enim  virtutem  viventibus 
naturalem  per  illa  verba  significare  voluit :  illa 
autem  virtus  non  operatur  nisi  per  ordinarium 
generationis  modum  :  ergo  de  ilia  multiplica- 
tione  verba  illa  intelligenda  sunt. 

8.  Ultcrius  prohatio  ex  Gen.  2.  —  Tertio  hoc 
maxime  confirmatur  ex  verbis  iUis  Adse,  quse 
post  formationem  Evse  de  costa  sua  dixit 
Gen.  2  :  IPoc  nunc  os  ex  ossihus  meis,  et  caro 
de  carne  mea,  etc.  Quamohrem  relinquet  Jiomo 
Patrem  et  Matrem,  et  adlmreUt  uxori  siue,  et 
erunt  duo  in  carne  una.  IUa  enim  unitas  inter 
virum  et  fceminam  per  vinculum  matrimonu, 
cpiasi  inchoatur,  et  per  copulam  consumma- 
tur :  quia  donec  conjuges  matrimonium  cou- 
summaut,  non  fiunt  una  caro,  ut  docet 
Alexander  III,  in  capite  secundo,  de  Gonver- 


CAP.  I.  QUOMODO  PROPAGARENTUR  IIOMINES  IN  STATU  INNOCENTIyE.ETC. 


383 


sione  conjugator.^  et  specialibus  Benedictus, 
papa  in  capite  Lex  divina  27,  quffist.  2,  et  in 
Concilio  Lateranensi,  p.  6,  cap.  27;,  Alexan- 
der  in,  postquam  verba  Adami  retulit,  sub- 
jungit :  Qtdhts  verhis  innotuit,  non  aliter  vi- 
rum,  et  mtclierem  fieri  ^Josse  unam  carnem,  nisi 
carnali  copula  sibi  coluereant.  Et  sumitur  ex 
Paulol,  Corintb.  6,  dicente  :  Qui  adhceret  me- 
retrici,  unum  coojms  efficitur.  Frunt  enim 
(inquit)  duo  in  carne  una.  Ergo  priusquam 
Adam  de  futura  culpa  cogitare  posset,  intel- 
lexitsibi  fuisse  datammulierem  in  adjutorium, 
ut  per  materialem  copulam  una  caro  fieret : 
ergo  licet  Adam  non  peccasset,  Evse  commis- 
ceretur,  fierent  uua  caro,  eademque  lex  sancti 
connubii  in  statu  illo  servanda  esset.  Nam 
Adam  de  obligatione  et  usu  in  illo  statu  ser- 
vando  locutus  est,  et  in  verbo  illo,  adhwrelrit 
uxori  suce,  prsecipue  videtur  locutus  de  adhffi- 
sione  per  copulam  et  cobabitationem,  ut  divus 
Tbomas  exposuit  2,  2_,  q.  26,  a.  11,  ad.  1 . 

9.  Probatur  etiam  assertio  ex  Atcgustino. — 
Quarto   principaliter  probatur   conchisio    ex 
Augustino,  bb.  9,  Gen.  ad  lit.,  cap.  3,  et  se- 
quentibus  ubi  inter  alia  dicit :  Non  video  quod 
proMberepotuerit,  ut  essent  Iwminibus  etiam  in 
Paradiso  honorahiles  nufticB,  ct  torus  immacu- 
latus  ■  hoc  Deo  prwstante  fideliter,  justeque  vi- 
ventibus,  et  sine  ullo  inquieto  ardore  libidinis, 
sine  ullo  labore,  doloreque  pariendi  fcetus  ex  eo- 
rum  semine  gigneretur.  Quod  late  etiam  pro- 
sequitur,  lib.  14,  de  Civit.,  a  cap.  21,  usque 
ad  26.  Et  ita  libro  primo  Retract.,  cap,  10, 
emendat,  quod  lib.  1,  de  Genesi  contra  Mani- 
chseum  dixerat.  Et  eadem  ratione  cap.  13,  cor- 
rigit,  quoddixerat,  Ubro  de  ver.  Rehg.,  c.  46, 
si  natura  nostra  in  sua  integritate  perman- 
sisset,  non  fuisse  futuras  has  necessitudines 
consanguinitatum,  afiinitatum,  et  cognatio- 
num.  Nam  revera  essent  futurse,  cum  futura 
essent  conjugia,  etfiliorum  generationes.  Gon- 
sentit  Gregorius,  in  Psalm.  5,  Poenitent,  circa 
illa  verba  :  Scribantur  hcec  in  generatione  al- 
tera,  Rupertus,  Beda,  Abulensis  in  Genesim. 
10.  Tandem.  probatur  ratione. — Ad  primum 
incommodum  in  n.  3 ,  respondet  Augustinics. 
— Ultimo  probatur  ratione  heec  sententia.  Pri- 
nao  a  priori,  quia  naturale  est  hominibus,  ut 
per  generationem  unius  ab  aho  multipUcen- 
tur :  sed  hic  modus  servari  potuit  in  statu  inno- 
centise,  salva  perfectione  illius  status :  ergo  ita 
fieret.  Consequentia  est  evidens,  quia  per  pec- 
catum  non  est  immutata  natura,  iiisi  in  his, 
quse  poenalia  sunt :  vel  e  contrario  ante  pecca- 
tum  non  est  natura  privata  suis  naturalibus 


actionibus,  sed  adjuta,  ut  sine  indecentia,  vel 
morali  defectu  illas  exercere  posset.  jMajor 
etiam  ex  Philosophia  nota  est.  Minoremautem 
probat  Augustiuus  supra  excludendo  tres  de- 
fectus  m  principio  a  nobis  tactos.  Primus  erat 
de  nimia  delectatione.  Respondet  autem  quod 
virtute  doni  innocentiffi  seu  originaUs  justitise 
hsec  imperfectio  coliiberetur.  Quia  ante  copu- 
lam  non  antecederet  motus  invobmtarius,  aut 
impudicus  membrorum,  sed  ex  motione  vokm- 
tatis  honestse,  et  propter  fmem  optimum,  sine 
ardore  Ubidinis,  taUs  motus  fieret.  Et  similiter 
in  ipsomet  actu  conjugii  Deus  excessum  Ubi- 
dinis  temperaret,  et  sohmi  delectationem  con- 
venieiitem  ad  perfectionem  actus  permitteret : 
unde  taUs,  ac  tanta  esset,  ut  mentem  non  per- 
turbaret,  nec  rationis  usum  perfectum  impe- 
diret. 

11.  Ad  secundum.  idem  Augustini  quem  divtis 
Thomas  sequitur.  —  Opponitur  primo  contra 
proximam  responsionem.  —  Secundus  defectus 
erat  ruptio  virginaUs  claustri  in  ipsa  concep- 
tione :  de  quo  etiam  ait  Augustinus,  dicto  ca- 
pitc  vigesimo  sexto,  potuisse  semen  immitti 
intra  nterum  foeminai,  et  conceptum  fieri,  sal- 
vaintegritateclaustrivirginaUs.  Sicut  (inquit) 
sanguis  menstruus  emittitttr.   Nam  qua  via 
sanguis  egreditur,  posset  semen  virile  ingredi. 
Et  sequitur  D.  Thomas  supra  ad  4.  Sed  hsec 
responsio  difiiciUs  est.  Primo,  quia  non  est  si- 
mile  de  exitu  sanguinis  menstrui,  et  de  semi- 
nis  ingressu :  quia  sanguinis  ille  egreditur  de 
corpore  foeminaB  per  venas  proprias  ad  illam 
purgationem  a  natura  deputatas,  quse  in  su- 
perficie  vasis  fceminei  terminantur,  habentque 
vekiti  propria   orificia,    quas   cum   ordinarie 
clausa  sint  et  quasi  compUcata,   debitis  tem- 
poribus  reserantur  et  quasi  dilatantur,  ut  ille 
sanguis  exeat,  quod  in  virginibus  absque  uUa 
Isesione,  et  sine  dilatatione  claustri  virginaUs 
optime  fieri  potest.  At  vero  longe  diversa  ratio 
est  de  ingressu  seminis.  Nam  imprimis  in.  cor- 
pore  foeminee,  ut  in  sua  integritate  et  naturaU 
compositione  nascitur,  non  est  aliqua  via  ex- 
pedita  et  aperta,  per  quam  ingredi  possit:  qaia 
partes  foeminei  corporis  in  iUa  via  ita  suut 
compactse  vel  continuae,  ut  nihil  possit  per  iUas 
penetrare,  nisi  inter  iUas  aperiatur  via,  per 
quam  semen  ingredi  possit.  Accedit  quod  se- 
men  nou  potest,  c[uasi  extrinsecus  injici,  seu 
immitti  in  matricem,  qui  est  locus  conceptio- 
nis,  sed  necessaria  est  commixtio  membrorum 
in  foemineo  vase,  ut  ipsamet  naturaUs  mem- 
brorum  forma  et  compositio  ostendit.  At  vero 
non  potest  illa  commixtio  et  penetratio  fieri 


384 


LIB.  V.  M  STATU  QUEM  IIABUISSENT  HOMINES  IN  HOC  MUNDO,  ETG. 


iiaturaliter^  iiisi  virginale  claustrum  reseretur, 
sive  per  divisionem  alicujus  membranse^  qute 
ante  copulam  erat  continua,  et  viam  illam 
claudebat :  sive  per  separationem  et  dissolu- 
tionem  partium  corporis  fceminae,  quse  antea 
eraiit  non  solum  contiguffi,  sed  etiam  veluti 
conglutniatai  et  inter  se  copulatae :  ut  exponit 
Fernelius,  de  Part.  corp.  descript.,  cap.  1,  in 
fme.  Quia  sine  hujusmodi  veluti  locali  separa- 
tione  et  distantia  partium  non  pateret  natura- 
liter  via  ad  commixtionem  membrorum^  qua3 
in  copula  conjugali  fit,  et  per  quam  vir  et  uxor 
fiunt  una  caro. 

12.  Sccundo  augetur  vis  hu jus  rationis,  quia 
in  partu  prolis  conceptaj  multo  magis  neces- 
sarium  est  claustrum  virginale  aperiri :  nihil 
ergo  obesse  posset^  quin  in  conceptione  rum- 
peretur.  Probatur  consequentia,  quia  si  propter 
vitandum  dolorem,  vel  conservandam  virgini- 
tatem  (utita  dicam)  materialem  in  conceptione^, 
servaretur  illa  integritas^  esset  etiam  servanda 
in  partu,  qida  non  minus  repugnabani;  illa  in- 
commoda  perfectioni  status  innocentise  in  uno 
actu  vel  tempore,  quam  in  alio,  vel  e  contrario, 
si  in  partu  esse  poterat  ruptio  sine  impcrfec- 
tione  contraria  statui,  etiam  iu  conceplu.  Imo 
si  apertio  claustri  necessaria  futura  erat,  ut 
proles  exiret,  profecto  suaviori  modo,  magis- 
que  naturali  pararetur  via  in  ipsa  conceptione, 
ut  facilius  possent  membra  in  partu  laxari,  ut 
sine  dolore  fieret.  Quod  vero  saltem  in  partu 
virginalis  claustri  apertio  fuerit  necessaria, 
probatur,  quia  exitus  pueri  ex  virgine  integra 
manente  matre,  sine  grandi  miraculo  fieri  non 
potest  utique  aut  per  corporum  penetrationem, 
aut  per  transitum  corporis  ab  extremo  ad  ex- 
tremum  sine  prsesentia  in  medio.  At  vero  tale 
miraculum  perpetuum  in  statu  innocentiee  fin- 
gere,  nec  fundamentum  habet,  neque  videtur 
verisimile. 

13.  Durandi  eficgmm  evertitur.  —  Commo- 
dior  responsio  ad  dictum  semndtm  incommo- 
dum. — Dicunt  vero  ahqui,  potuisse  per  solam 
partium  et  pororum  materni  corporis  dilata- 
tionem  infantem  de  utero  matris  exire  sine  in- 
tegritatis  ejus  diminutione.  Quod  tradit  Du- 
randus,  in  ^,  dist.  20,  q.  2,  ad  \,  et  clarius  in 
4,  dist.  M,  quajst.  6,  ad  \,  ubi  de  virginitate 
Marife  in  partu  eodem  modo  sentit.  Ibi  autem 
ex  falso  fundamento  movetur,  quia  putat  duo 
corpora  non  posse  simul  se  in  eodem  loco  pe- 
netrare,  quod  falsum  est.  Et  ideo  sententiam 
illam  quantum  ad  beatissimffi  Virginis  partum 
improbavimus  in  2  tom.,  3  p.,  disp.  5,  sect.  2. 
In  prsesenti  vero  aho  utitur  fundamento,  sci- 


licet,  quia  divisio  claustri  non  posset  fieri  sine 
dolore,  dolor  autem  in  statu  innocentise  esse 
non  potest.  Sed  hoc  parum  urget:  nam  etiam 
post  amissam  in  conceptione  corporalem  vir- 
ginitatem,  cjuoad  carnis  integritatem  non  po- 
test  partus  fieri  sine  dolore  naturahter  :  et 
nihilominus  in  statu  innocentiss  sine  dolore 
fieret,  ut  mox  dicemus:  ergo  etiam  a  tertio 
claustri  sine  dolore  virtute  divina  fieri  poterat. 
Prseterea  si  virginale  claustrum  per  membra- 
nam  continuam  naturahter  ciauditur,  non  pos- 
set  intehigi  exitus  prohs  per  solam  dilatatio- 
nem  sine  divisione  partium,  vel  penetratione 
corporum :  quia  pori  non  possent  adeo  dilatari, 
ut  per  eos  possit  corpus  infantis  exire  sine  pe- 
netratione  partium,  vel  sui  corporis  inter  se, 
vel  cum  partibus  materni  corporis.  Si  autem 
corporahs  virginitas  consistit  in  contiguitate 
et  copulatione  partium,  non  minus  est  natu- 
raliter  necessaria  separatio  et  distinctio  iUarum 
partium,  qua3  sine  magno  etiam  dolore  natu- 
rahter  non  fit,  non  solum  in  primo  partu,  ve- 
rum  etiam  neque  in  caeteris.  Ergo  et  repugnat 
dicere  partum  fuisse  futurum  per  dilatationem 
partium,  et  sine  apertione  claustri  virginahs. 
Et  prseterea  eadem  difficuhas  superest  quomo- 
do  partus  sine  dol^re  futurus  esset:  nunum 
ergo  est  inconveniens  divisionem,  vel  separa- 
tiouem  iham  in  statu  innocentia^  admittere  tam 
in  conceptione,  quam  in  partu.  Et  ita  tenuit 
D.  Thomas,  in  2,  dist.  20,  ubi  Bonaventura, 
Gabriel  et  ahi  id  sequuntur.  Quomodo  autem 
id  fieret  sine  dolore,  jam  exphco. 

1-4.  Ad  tertium  incommodum  idem  quoque 
Augustinus  occwrit.  —  Quid  dicendum  ad  re- 
liqua  adducta  in  n.  4,  etc.  —  Tertium  incom- 
modum  erat,  quia  partus  naturahs  sine  dolore 
non  fit.  Ad  hoc  autem  respondet  Augustinus, 
dicto  cap.  2G,  in  Paradiso  dolorem  partus  non 
fuisse  futurum.  Qluia  adpariendum  maturitatis 
impuhus  fceminea  viscera  relaxaret.  Exphcari 
autem  potcst  in  hunc  modum,  quia  sola  rela- 
xatio  maternorum  viscerum,  aut  viarum  cor- 
poris  dilatatio  uou  causat  dolorem,  nisi  media 
ahqua  aheratione,  qu£e  in  partibus  ihis  per 
nimiam  compressionem  quarumdam,  et  aha- 
rum  separationem,  vel  extensionem  fit :  hanc 
autem  aUerationem  posset  Deus  facile  impe- 
dire,  et  consequenter  etiam  dolorem  praca- 
vere ;  imo  etiam  posset  suavi  modo  partes  foe- 
minei  corporis  per  convenientes  quahtates  ita 
disponere,  ut  facile  relaxarentur  sine  doloris 
sensu.  Quod  hcetesset  prteter  debitum  naturce 
humanae  absolute  spectatfe,  esset  nihilominus 
illi  statui  quasi  connaturale,  ac  debitum,  sicut 


CAP.  II.  AN  IN  STATU  INNOCENTI^  VIRGINITAS  PERPETUO,  ETC. 


38: 


multa  alia  privilegia^  quse  iu  superioribus  ex- 
plicavimus.  Et  per  lieec  responsum  est  suffi- 
cienter  rationibus  dubitandi  in  principio  posi- 
tis,  ac  fundamentis  contrarise  sententia^.  In  eis 
vero  peculiaris  difficultas  attingitur  de  virgini- 
tate,  an  esset  in  statu  innocentia;  conservanda 
vel  amittenda^  quam  ex  parte^  et  obiter,  ac 
cursim  attingimus :  quia  vero  gravis  est  et  scitu 
digna,  illam  integre  ac  ex  professo  in  eapite 
sequenti  tractabimus. 

CAPUT   II. 

TJTRUM IN  STATU  INNOGENTm  VIRGINITAS  PERPETUO 
SERVANDA   ESSET. 

1.  Prima  sententia  ex  D.  Thoma  quam  tue- 
iur  Capreolus.  — Ratio  dubitandi  est,  quia  vi- 
detur  absurdum,  quod  durante  iunocentise 
statu  virginitas  in  omnibus  personis  foret  vio- 
landa.  alioqui  status  naturas  lapsse  statum  in- 
nocentiae  in  castitatis  perfectione  superaret : 
quod  esse  videtur^  et  contra  illius  status  excel- 
lentiam^  et  contra  id,  quod  sancti  ponderant, 
Adam  non  siue  mysterio  uxorem  non  cogno- 
visse,  donec  e  Paradiso  ejectus  est.  In  hoc  igi- 
tur  puncto  D.  Tliomas,  in  2_,  dist.  20^,  q.  \, 
art.  2,  ad.  \,  dicit  in  primo  statu  non  fuisse 
amitteiidam  simpliciter  virginitatem  per  co- 
pulam  conjugalem.  Quia  duplex  integritas  ad 
virginitatem  necessaria  est,  carnis  videlicet^ 
et  mentis^  ex  quibus  prior  valde  materialis, 
et  accidentaria  est,  posterior  autem  est  forma- 
lis  et  preecipua.  In  statu  autem  innocentiee 
solveretur  quidem  integritas  carnis  :  non  au- 
tem  integritas  mentis,  et  ideo  absolute  et  sim- 
pliciter  virginitas  non  amitteretur.  Et  hanc 
doctrinam  defendit  ibi  Capreolus  conckisione 
nona^  et  ad  argumenta  contra  illam. 

2.  Seciinda  sententia  extreme  contraria  frce- 
cedenti  ex  Alensi.  —  Alia  sententia  huic  ex- 
treme  contraria^  sumi  potest  ex  Abulense^  se- 
cundaparte,  qusest.  85  ^,  art.  k,  nimirum  in 
statu  innocentise  virginitatem  non  fuisse  dis- 
solvendam  quoad  carnis  integritatem,  quoad 
mentis  autem  integritatem  necessario  fuisse 
violendam.  Quia  non  potuit  generatio  tunc 
fieri  sine  vohmtate  coeundi,  et  sine  opere  emit- 
tendi_,  commiseendi^  ac  recipiendi  virile  se- 
men  :  sed  hoc  diiecte  pugnat  cum  integritate 
mentis  ad  virginitatem  necessaria^  ut  statim 
amplius  confirmabitur  :  ergo  in  statu  inno- 
centise  necessario  fuisset  amittenda  virginitas 
quoad  formale,  hcet  non  amitteretur  quoad 
corporale.  Et  potest  hsec  opinio  declarari  gal- 

III. 


tem  in  ordine  ad  potentiam  Dei  absohitam. 
Nam  foeminam  coneipere,  vel  etiam  parere  ex 
viro^,  voluntario  et  morah  modo  sine  amis- 
sione  integritatis  carnis  per  Dei  potentiam^ 
seu  speciale  donum^  non  repugnat^,  ut  est  per 
se  clarum.  At  vero  virginem  voluntario^  et 
morali,  ac  naturali  modo  coire  cum  viro  re- 
tenta  integritate  formali  ejus  quoad  proposi- 
tum  mentis^  involvit  apertam  repugnantiam ; 
quia  integritas  mentis  consistit  in  absoluto 
proposito  non  coeundi ,  et  perseverantia  in 
illo,  repugnat  autem  voluntarie  coire,  et  lia- 
bere  firmum  propositum  non  coeundi.  Nec 
refert  quod  talis  voluntas  coeundi  in  statu  in- 
nocentise  esset  licita,  quia  integritas  mentis 
ad  virginitatem  necessaria  non  solum  illici- 
tum^  sed  etiam  licitum  propositum  coeimdi 
excludit. 

3.  Duplex  qucBstionis  sensus.  —  Circa  prio- 
rem  sensum  assertio  negativa.  —  Proiatur  ex- 
plicando  tria  requisita  ad  mrginitatem  fore 
violanda  in  statu  innocentice.  —  Duo  possunt 
in  hoc  puncto  inquiri.  Unum  est  an  in  statu 
innocentise  in  eisdem  personis  simul  esse  pos- 
sit  virginitas  vera  cum  matrimonio  consum- 
mato.  Aliud  est  an  saltem  ex  diversis  personis 
reperirentur  in  illo  statu^  qusedam  filiorum 
procreationi  vacantes^  et  aliae  statum  virgini- 
tatis  perpetuo  servantes.  Prior  sensus  ad  rem 
prsesentem  proprie  pertinet.  In  quo  sentio  non 
fuisse  futuram  in  illo  statu  virginitatem  simul 
cum  foecunditate  in  eadem  persona.  Ita  sen- 
tiunt  in  2^  dist.  20^  q.  2  et  3,  Bonaventura , 
expressius  Durandus^  qusest.  2,  et  ibi  ^gidius, 
q.  4^  ad  fin.;,  in  dub.  litter.,  qui  aliquid  singu- 
lare  addit^  de  quo  statim  dicam.   Consentit 
Richardus,  ibi  art.  1,  qu8est.4<,  Altissiodorensis^ 
2  p.  Summ.,  lib,  2,  tract.  lO^  cap.  2^  q.  4.  Et 
Pererius,  lib.  \,  in  Gen.^  disp.  de  Propagat._, 
etc^  q.   4.   Et   probatur  explicando  amplius 
doctrinam  D.  Thoma3  supra  relatam  de  duplici 
integritate,  corporis  scilicet  et  mentis^,  quse  in 
virginibus  conservari,  aut  amittipotest.  Quam 
doctrinam  exactius  declarans  idem  D.  Thomas 
2,  2^  q.  151^  art.  \,  in  virginibus  foeminis  tria 
distinguit^  quse  sunt  integritas  signaculi  vir- 
ginalis,  inexperientia  libidinis^  id  est,  im- 
munitas  a  voluntaria  resolutione  seminis  cum 
delectatione  venera,  et  integritas  mentis  per 
propositum  abstinendi  a  tali  delectatione  et 
commixtione.  Ex  quibus  ait  D.  Thomas  pri- 
mum  esse  per  accidens  ad  moralem  virginita- 
tem  :  secundum  vero  esse  per  se^  tamen  ma- 
terialiter  se  habere,  quia  passioues  sunt  mate- 
ria  virtutum  moralium  :  tertium  autem  per 

95 


386 


LIB.  Y.  DE  STATU  QUEM  HABUISSENT  HOMINES  IN  HOC  MUNDO,  ETC. 


se^  ac  formaliter  complere  virginitatem.  Dici- 
mus  ergo^  quoad  hsec  omnia  violandam  fuisse 
virginitatem  per  copulam  carnalem  etiam  in 
statu  innocentiae, 

4.  Id  ostenditur  de  primo  requisito. — De 
primo  id  jam  probatum  est  :  nam  ostendimus 
necessario  fuisse  virginale  signaculum  rese- 
randum,  ut  mulier  posset  ex  viro  concipere. 
Et  quamvis  de  potentia  absoluta  Dei  aliter  fieri 
potuisset  :  non  tamen  siue  magno  miraculo 
penetrationis  corporum.  Quia  sine  illa^  vel 
sine  apertione  signaculi  virginalis  nullo  modo 
possent  vir  et  uxor  fieri  una  caro  per  mem- 
brorum  commixtionem^  et  unius  intra  alterum 
ingressum  et  seminationem  :  ostendimus  au- 
tem  hunc  modum  humangs  generationis  tan- 
quam  maxime  naturalem  in  statu  innocentise 
fuisse  futurum.  Ergo  in  illo  statu  per  conjuga- 
lem  copulam  fuisset  Isesa  virginitas  quoad  cor- 
poris  integritatem,  quse  accidentaria  est. 

5.  Dicit  vero  Jigidius,  et  probabile  putat 
Richardus^  licet  signacuhim  virginale  aperire- 
tur,  vel  in  couceptione  divideretur^  et  partu  : 
non  tamen  permanenter,  sed  solum  quasi  in 
fieri^  quamdiucopula,  vel  nativitas  durarent  : 
illis  vero  transactis  statim  partem  illam  ad 
suam  integritatem  fuisse  redituram  :  et  ideo 
simpliciter  non  fuisse  amittendam  virginita- 
tem  quoad  hanc  partem.  Quia  post  copulam 
tam  integra  mansisset  fosmina^  quam  prius 
erat^  idemque  fuisset  post  partum.  Quia  par- 
tes  illas  aperiri  ad  officium  naturoe,  non  esset 
imperfectio^  dummodo  statim  clauderentur, 
sicut  aperirij  et  claudi  os,  vel  pectus  dilatari 
et  cohstringi,  At  vero  ita  sejungi,  vel  scindi 
partes  illas^  ut  semper  manerent  disjunctse, 
sicut  nunc  manent,  quidam  modus  corruptio- 
nis  fuisset  illi  statui  minime  conseutaneus. 

6.  In  hoc  vero  imprimis  assero^  etiamsi  to- 
tum  ilhid  concedatur^  negari  non  posse^  quin 
illa  Isesio  corporahs  esset  virginitatis  amissio 
quantum  ad  hanc  partem.  Nam  si  quis  diceret 
iu  partu  Ghristi;,  dum  proles  de  utero  egrede- 
retur  virgineum  claustrum  fuisse  divisum^  li- 
cet  adjungeret;,  statim  post  partum  iutegrita- 
tem  claustri  plenissime,  ac  perfectissime  fuisse 
restitutani;,  liasreticus  esset  :  nam  sanctissimaj 
Mariffi  virginitatem  negaret  et  destrueret^  sal- 
tem  in  ipso  partu  :  ergo  signum  est  per  illam 
divisionem  etiam  transitoriam ,  simpliciter 
amitti  virginitatem.  Et  ratio  est^  quia  virgini- 
tas  est,  sicut  innocentia  :  nam  sicut  hajc  negat 
omnem  culpam  aliquando  commissam^  ita  vir- 
ginitas  uegat  omnem  claustri  violationem. 
Tdeoque  licet  illa  divisio  semel  facta;,  diviua 


virtute  repararetur  quoad  partium  disconti- 
nuationem ,  vel  separationem  :  nihilominus 
virginitatis  integritas  reparari  non  posset,  si- 
cut  Deus  mundans  peccatorem  non  facit  inno- 
centem.  Addo  prseterea  valde  incertum  esse, 
quod  dicitur ,  integritatem  virginitatis  per 
apertionem  claustri  in  conceptione,  vel  partu 
amissam  statim  divina  virtute  fuisse  restituen- 
dam  :  id  enim  naturale  non  est  ( ut  constat ) 
nec  apparet  necessitas^,  aut  fundamentum,  cur 
dicamus  ex  ordinaria  lege  ilUus  status  illud 
miraculum,  seu  opus  supernaturale  fuisse  re- 
petendum,  quoties  nova  conceptio,  vel  partus 
fuisset  futurus.  Posset  ergo  Deus  id  facere 
si  vohiisset  :  an  vero  ita  factum  esset  igno- 
ramus. 

7 .  Ostenditur  qiwad  secundum  requisitum. — 
De  secundo  virginitatis  requisitO;,  nimirum 
inexperientia  hbidinis  ,  clarius  est^,  non  po- 
tuisse  cum  carnah  copula  consistere  in  statu 
innocentise.  Probatur^  quia  inillo  statu  neces- 
saria  imprimis  erat  emissio  seminis  volunta- 
ria^  quse  dictse  iuexperientiffi  directee  oj)poni- 
tur,  Deinde  illa  seminis  emissio,  commixtio 
et  receptio  sine  delectatione  naturahter  non  fit. 
Dicetur  fortasse  de  ratione  virginitatis  non 
esse  omnis  delectationis  venerese  inexperien- 
tiam^  sed  ilhus,  quse  nimia  est,  et  quamdam 
habet  foeditatem  et  deordinationem^  eo  quod 
non  ratione  imperetur,  ac  temperetur;,  sed 
caloris  alteratione  nimium  excitetur;,  ita  ut 
ratiouem  absorbeat^  vel  ejus  usum  impediat. 
Hoc  autem  non  ita  esset  in  statu  innocentise, 
sed  esset  moderata  delectatio  juxta  rationis 
mensuram,  et  membra  corporis  etiam  puden- 
da  non  moverentur  primo  per  caloris  altera- 
tionem  naturalem  et  involuntariam,  sed  per 
rationem,  ac  voiuntatemj  teste  AugustinO;,  d, 
1.  14,  de  Civit.,  c.  26.  At  enim  hcet  verum  sit 
carnalem  copulam  in  statu  innocentise  futu- 
ram  fuisse  sine  turhido  motu,  et  spontanea po- 
testate,  ut  Augustinus  ait,  nihilominus  non 
fuisset  sine  resolutione  seminis,  uec  sine  de- 
lectatione,  quse  et  ex  illa  naturaliter  oritur,  et 
ad  illius  operis  perfectionem  data  est  a  natiu^a. 
Imo  addunt  aliqui^  ut  Bonaventura  et  Richar- 
dus  supra  referunt,  et  indicat  D.  Thomas,  ma- 
jorem  delectationem  sensibilem  fuisse  futu- 
ram  in  statu  innocentice  propter  mehorem 
corporis  dispositionem  :  quamvis  minus  per- 
turbaret  rationem  propter  majorem  illius  vi- 
gorem  et  domiuatum.  Alii  autem  volunt  ip- 
sammet  delectationem  seusibilem  fuisse  mi- 
nuendam ,  et  moderandam  per  ratiouis 
imperium_,  quod  magis  Bonaventura  probat. 


CAP.  II.  AN  IN  STATU  INNOCENTIrE  VJRGINITAS  PERPETUO,  ETC. 


Utroque  autem  modo  voluntaria  resolutio  se- 
minis,  et  talis  delectationis  experientia  essel 
virginitati  contraria,  quia  virginitas  non  solum 
excessum^  vel  inordinatum  modum  libidinis, 
aut  resolutionis  seminis,  sed  absolute  substan- 
tiam  (ut  sie  dicam)  ipsius  libidinosi  actus  ex- 
cludit.  Ut^  verbi  gratia,  fieri  potuit;,  ut  paren- 
tes  Virginis,  verbi  gratia^  ex  privilegio  rece- 
perint  rationis  vigorem  ad  virginem  sine 
immoderata  passione^  velmentis  perturbatione 
procreandam ;  et  nihilominus  per  illum  actum 
virginitatem  corporalem  et  externam  amitte- 
rent  :  idem  ergo  esset  in  statu  innocentiee. 

8.  Ostenditur  denique  quoad  tertium  requisi- 
tum.  —  Unde  a  fortiori  constat^  quid  de  tertio 
membro^  scilicet  virginitate  mentis  dicendum 
sitj  nam  sine  dubio  in  illo  statu  violenda  fuis- 
set .  Quoniam  integra  animi  virginitas  simul  rum 
usu  matrimonii  etiam  in  statu  innocentise  esse 
non  potuisset  simul,  Probatur  ,  quia  ille  usus 
vob.intarius  esset  futuruS;,  ut  per  se  notum  est : 
ergo  supponeret  propositum  coeundi,  a  quo 
talis  usus  voluntarius  denominatur  :  at  vero 
liujusmodi  propositum  formaliter  violaret  vir- 
ginitatis  integritatem  quoad  animum  :  ergo. 
Neque  obstat  si  quis  objiciat  illud  propositum 
semper  fuisse  futurum  licitum  et  lionestum. 
Respondemus  enim  primo^  esto  ita  sit^  nihil- 
ominus  sicut  copula  honesta  et  conjugalis  re- 
pugnat  virginitati  quoad  integritatem  corpora- 
lem^  ita  propositum  licitum  copulae  honestse, 
seu  conjugahs  repugnare  virginitati  quoad 
animi  integritatem,  cum  hsec  maxime  in  hoc 
proposito  consistat,  ut  sentit  D.  Thomas,  in  d. 
q.  1521^  a.  \,  et  3  p.,  q.  29^,  a.  l^,  ad  1.  Deincle 
addimus  incertum  esse^  an  in  statu  innocen- 
tise,  si  durasset^  possent  homines  in  peccatum 
luxurise  incidere,  sicut  in  alia  peccata :  unde 
etiam  dubium  est^  an  interdum  amitterent  vir- 
ginitatem^,  vel  animi  per  actus,  vel  desideria 
illicita  copulse  carnahs. 

9.  Circa  secundum  sensum  Tiujus  capitisin 
num.  3  indicatum.  —  Prima  qucestiuncula  cu- 
jus  partem  negantem  indicat  D.  Thomas  et  cla- 
rius  Altissiodorensis,  —  Superest  autemquar- 
tum  membrum,  seu  ahus  qusestionis  sensus, 
nimirum  :  an  in  statu  innocentiee  integra  vir- 
ginitas  servari  posset^,  abstinendo  nimirum  a 
copula  etiam  maritah,  et  ab  ipso  matrimonio. 
Loquimur  autem  de  potestate  morah  (ut  sic 
dicam)  nam  physice  clarum  est  potuisse  homi- 
nes  abstinere  a  matrimoniO;,  ejusque  usu,  nam 
hoc  in  hbertate  hominis  positum  fuisset :  de 
morah  ergo  poteslate,  duplex  qutestiuncula 
proponi  potest.  Una  est,  an  possent  homines 


387 

tunc  hcite  continentiam  perpetuam  servare. 
D.  Thomasenim,  1  p.^,  q.  98,  a.  2,  ad  3,  par- 
temnegantem  indicat,  clumait,  quod  continen- 
tia  in  statii  innocentice  non  fuisset  laudabilis  : 
nam  quod  laudabile  non  est,  profecto  hones- 
tum  non  est,  nam  omne  honestum  est  lauda- 
bile.Idem  apertius  tradit  AUissiodorensis,  1.  2 
SummiB.  tract.  10,  cap.  2,  q.  4,  dicit  enira 
matrimonium  in  illo  statu  futurum  fuisse  in 
prsecepto,  et  non  in  remedium,  ac  proinde 
non  fuisse  futuram  distinctionem  statuum  ma- 
trimonii  et  caehbatus. 

i  0 .  Non  placet  proxima  resolutio. — Sed  non 
video  unde  constare  possit,  preeceptum  matri- 
mouii  omnes  et  singulos  homines  in  statu  iu- 
nocentiae  fuisse  obhgaturum,  et  extra  casum 
necessitatis,  nam  ex  natura  rei,  seu  in  pura 
natura  non  ita  obhgaret.  Nec  est ,  cur  dica- 
mus  naturalem  legem  fuisse  in  hac  parte  au- 
gendam  in  statu  innocentiae,  vel  aliquam  po- 
sitivam  determinationemilhus  pra^cepti  eifuis- 
se  addendam ;  nec  etiam  credibile  est,  Deum 
ihis  verbis,  Crescite  et  multiplicamini,  ahquam 
pecuharem  obligationem,  praiter  naturalem 
legem  singuhs  hominibus  addidisse:  nam  iha 
verba  eamdem  vim  pro  quocumque  habent 
statu  tam  lapsse  naturse,  quam  integrae,  unde 
ex  se  non  obhgant  singulos,  nisi  juxta  prses- 
criptum  legis  naturahs.  Igitur  neque  in  statu 
innocentise  si  duraret,  obhgaret  singulos,  sal- 
tem  post  sufficientem  generis  humani  propa- 
gationem  :  ergo  abstinere  conjugio  non  esset 
mahim  in  iho  statu  :  quia  neque  esset  per  se, 
et  intrinsece  malum,  nec  etiam  esset  speciah- 
ter  prohibitum,  ut  ostensum  est.  Quid  autem 
in  hac  qusestione  dicendum  sit,  ex  puncto  se- 
quenti  conchidetur. 

11.  Secunda  qucEstiuncula  ejusque  communis 
resolutio  ex  D.  TJioma,Altissiodorensi,  Duran- 
do  et  Capreolo. — Altera  ergo  qusestiuncula  est, 
an  in  statu  innocentise,  mehus  esset,  respecte 
uniuscujusque  personae  matrimonium  contra- 
here,  quam  virginitatem,  seu  continentiam. 
servare.  In  ciiio  puncto  satis  clara  est  sententia 
D.  Thoma3 :  nam  cum  ait  in  statu  innocentise 
nou  fuisse  futuram  laudabilem  perpetuam  con- 
tinentiam,  vel  significat  iham  non  fuisse  hci- 
tam,  ut  supra  argumentabamur,  vel  sahem 
non  esse  laiidabilem  comparatione  utique  ma- 
trimonii,  ac  subinde  fuisse  minus  bonam,  et 
ad  consilium  non  pertinuisse.  Idem  a  fortiori 
senserunt  Ahissiodorensis  et  Durandus,  a  cjuo 
in  hoc  Gapreohis  non  dissentit,  dicta  distinc- 
tione  vigesima,adargumentaDurandi.  Etpro- 
fcatur   ratione   Durandi :  c[uia  actus  genera- 


388 


LIB.  V.  DE  STATU  QUEM  HABUISSENT  HOMINES  IN  HOC  MUNDO,  ETC. 


tionis  humanse  per  se  bonus  est^  unde  absti- 
nere  ab  illo  per  se  non  est  bonum^  sed  solum 
in  quantum  potest  copula  carnalis  impedire 
majus  bonum;,  propter  quod  etiam  majus  bo- 
num  censeatur,  ab  actu  generandi  abstinere;, 
quam  illi  incumbere.  At  vero  in  statu  inno- 
centise  usus  matrimonii  nullum  majus  bonum 
impediret,  quia  nec  impediret  contemplatio- 
nem^  nec  induceret  saeculares  curas,,  vel  cogi- 
tationes  temporalium  rerum:  quse  nunc  ad 
onera  matrimonii  sustinenda^  et  ad  filios  alen- 
dos  necessarise  sunt :  ergo  nulla  ratio  melioris 
boni^  imo  vix  aliqua  boni  species  posset  illo 
statu  in  virginitate.  seu  continentia  cogitari. 
Eamdemque  rationem  indicat  D.  Tliomas,  in 
dicta  solut.  ad  3;,  dicens:  Nunc  laiidari,  id  est^ 
prseferri;,  continenUain  non  fropUr  defecUim 
foscunditaUs,  sedpropter  remotionem  inordina- 
t(B  libidinis.  Tunc  autem  fuisset  fmcunditas 
absque  libidine.  Atque  btec  sententia  commuuis 
est,  satisque  verisimile  videtur. 

42.  Contraria  quoque  resolutio  ex  sententia 
auctoris  probabilis  est. — Possumus  autem  con- 
trarium  suadere^  quia  etiam  in  illo  statu  pos- 
sumus  aliquam  rationem  melioris  boni  cogi- 
tare^  et  invenire  in  abstinentia  a  coitu.  Quia 
licet  foecunditas  tunc  esset  sine  libidine  inor- 
dinata,  ct  perturbante  rationem  :  non  tamen 
esset  sine  magna  delectatione  sensibili  per  ra- 
tionem  moderata  et  ordinata^  ut  D.  Tliomas 
in  eadem  solutione  ad  tertium  fatetur  :  ergo 
necessarium  erat.,  ut  tempore  coitus  ratio  vi- 
gilaret  ad  cohibendum  ardorem  libidinis,  et 
corpus  et  animum  in  tali  occasione  recte  gu- 
bernandum:  ergo  quamvis  demus  potuisse 
hominem  tunc  simul  de  Deo  cogitare  sine  in- 
quietudine ,  vel  perturbatione  ;  niliilominus 
non  potuisset  tunc  ita  vacare  tota  mente^  et 
animo  contemplationis  divinas,  sicut  posset 
alio  tempore^  cum  a  tali  actu  vacaret :  ergo 
etiam  in  eo  statu  haberet  locumintentio  absti- 
nendi  perpetuo  ab  actu  generandi^  propter 
suum  fuiem  liberius  et  atteutius  divina  con- 
templatione  vacandi :  ergo  sub  ea  ratione  ha- 
beret  continentia  gradum  et  sestimationem 
majoris  boni.  Unde  quod  Paulusait  \,  Cor.  7  : 
Mulier  innupta  et  virgo  cogitat  quce  Domini 
sunt,  ui  sit  sancta  et  corpore  et  spiritu,  quce 
autem  nupta  est,  cogitat  quce  sunt  mundi,  quo- 
modo  placeat  viro.  Hoc  (inquam)  etiam  in  sta- 
tu  innocentise  locum  haberet;,  licet  aliter  et  in 
minori  gradu,  quam  nunc.  Nam  tunc  etiam 
necessarium  fuisset,  aliquando  circa  educa- 
tionem  filiorum  occupari^  et  similiter  oporteret 
peculiarem  curam  habere  placendi  marito_,  et 


peculiari  amore  illum  prosequi^  et  consequen- 
ter  affectum  cordis  aliquo  modo  dividere :  ergo 
posset  tunc  eligi  virginitas,  ut  homo  ab  illis 
etiam  curis  humanis^  quse  in  illo  statu  esse 
possent,  magis  ah)stractus^  totus  posset  Deo^,  et 
vitaj  spirituali  magis  consecrari :  heec  autem 
videtur  esse  sufficiens  ratio  melioris  boni.  De- 
nique  in  eo  statu  non  fuissent  secundae  nuptise, 
etiamsi  illarum  occasio  non  deesset :  ergo  pos- 
set  etiam  esse  continentia  a  primis  nuptiis. 
Declaratur  antecedens.  Nam  licet  in  illo  statu 
non  esset  futura  viduitas  per  mortem  alterius 
conjugis,  quia  tunc  mors  non  fuisset:  uihilo- 
minus  posset  alter  conjugum  prius  ad  statum 
glorise  transferri^  quam  alius.  Quid  enim  ob- 
staret^  aut  cur  dicemus  nunquam  fuisse  con- 
juges  separandos^  sed  certa  Dei  lege  statueu- 
dum  fuisset,  ut  unus  conjugum  ante  alium  non 
transferretur?[lIo  ergo  posito  per  illam  trans- 
lationem  dissolveretur  matrimonium  non  mi- 
nus,  quam  si  nuuc  per  mortem  dissolvatur, 
quia  status  glorise  cum  vinculo  et  obligatione 
matrimonii  subsistere  non  potest.  Hoc  igitur 
positivo  verisimile  non  est  conjugem  in  terra 
sine  consorte  relictum^  ad  secundas  nuptias 
fuisse  transiturum :  uam  etiam  in  natura  cor- 
rupta  propter  nimise  concupiscentise  indicium 
minus  probantur,  etquodammodo  odiosse  sunt : 
ergo  verisimile  est  non  fuisse  futuras  secundas 
nuptias  in  statu  innocentise:  ergo  pari  fere 
ratione  credibile  est,  potuisse  aliquos  et  plures 
homines  a  primis  abstinere ,  etiam  propter 
majus  spirituale  bonum.  Probatur  consequen- 
tia^,  quia  hic  finis  majoris  fructus  spirituahs 
inveniri,  ac  intendi  poterat  in  eo  statu^  in  ab- 
stinentia  a  secundisnuptiis,  alioqui  nulla  esset 
ratio^  cur  appeteretur :  idem  autem  fructus  in 
perpetua  continentia^  servata  proportione  co- 
gitari  facile  potest. 

13.  Quo  pacto  Patres  aUqui  huic  parti  fa- 
teant. — Ad  rationem  Durandi  in  nurn.  11. — 
Ego  quidem  hanc  posteriorem  partem  satis 
probabilem  censeo  :  et  in  favorem  ejus  alle- 
gari  possunt  illi  antiqui  Patres,  qui  in  univer- 
sum  negarunt  futuram  fuisse  in  statu  inno- 
centiee  copulam  carnalem  :  illi  enim  pro  certo 
habuerunt  virginitatis  observantiam  illi  feli- 
cissimo  statui  fuisse  decentissimam  :  ergo  li- 
cet  excesserint  excludendo  ab  illo  statu  im- 
maculatum  conjugii  totum  :  iu  admittenda 
nihilominus  virginitate,  ut  voluntaria,  et  eli- 
gibili  non  videntur  excessisse.  Neque  funda- 
mentum  contrarise  sententiae  cogit,  quia  jam 
ostensum  est^  matrimonium  non  fuisse  tunc 
in  prsecepto   pro  singulis  hominibus  :   unde 


CAP.  III.  NONNULLA  DUBIA  CIRCA 
sub  ea  ratione,  velle  aut  nolle  indifferens  erat, 
ad  nolendum  autem  illud_,  seu  eligendam  per- 
petuam  continentiam  non  deerat  lionestus  fi- 
nis  sufiiciens^  quique  foecunditati  prolis  prse- 
ponderaret,  ut  explicatum  est  :  ergo  poterat  a 
multis  eligi  virginitas.  Et  verisimile  est^  ita 
fuisse  futurum  :  tum  ex  naturali  hominum 
conditione^  quibus  veluti  ingenitum  est ,  ad 
varios  vivendi  modos,  et  ofiicia  inclinari  :  tum 
ex  diversitate  donorum  gratise  :  nam  etiam 
liaec  varietas  statuum  etiam  tunc  ad  pulchri- 
tudiuem  Ecclesiee  militantis  et  triumphantis 
pertineret.  Denique  fit  hoc  maxime  verisimile 
supposita  illa  sententia,  quod  licet  homo  non 
peccaret,  Verbum  caro  fieret.  Nam  tunc,  et 
Christus  ipse  virgo  esset,  et  ex  virgine  nasce- 
retur,  qui  (ut  credi  potest)  plures  ad  virgini- 
tatem  invitarent,  et  post  se  adducerent.  Est 
ergo  h83c  pars  valde  probabilis.  Cui  autem 
contraria  placuerit,  non  erit  difTicile  conjectu- 
ris  nostris  respondere  :  non  enim  cogentes  ra- 
tiones  sunt,  sed  suasorise. 

14.  Buranta  statu  innocentke  virginitas 
servata  fuit  quoad  materiale  per  occasionem. — 
JVon  tamen  quoacl  formale.  —  Tandem  possu- 
mus  ex  dictis  inferre,  cur  et  quando  de  facto 
sit  virginitas  in  statu  innocentiae  servata.  Om- 
nes  enim  Patres  tanquam  certum  supponunt, 
Adam  et  Evam  ante  peccatum  fuisse  virgines, 
et  hanc  ponere  solent  inter  laudes  virginitatis, 
quod  primum  locum  in  Paradiso  habuit.  Unde 
intulerunt  aliqui,  durante  innocentia  perpetuo 
fuisse  servandam.  Verumtamen  distinguen- 
dum  est  inter  animi  corporisque  virginitatem, 
seu  inter  mentalem  et  realem,  internam  et 
externam.  In  Paradiso  etiam  virginitas  rea- 
lis  et  externa,  seu  corporalis  servata  est,  quia 
ibi  non  fuit  corporum  commixtio,  nec  seminis 
resolutio,  neque  aliquid  ejusmodi.  Et  de  hac 
virginitate  sancti  loquuntur.  Colligiturque  ex 
narratione  Genesis  :  nam  dum  in  Paradiso  fue- 
runt  homines,  nuUa  fit  mentio  copulee  in  tri- 
bus  primis  capitibus  Genesis.  Postquam  vero 
in  fme  capitis  tertii  dicitur  ejecisse  Deum  ho- 
mines  de  Paradiso,  statim  capite  quarto  dici- 
tur,  Adam  vero  cognovit  uxorem  suam,  etc.  At 
vero  non  servarunt  homines  intra  Paradisum 
virginitatem  internam,  seu  mentalem  secun- 
dum  animi  propositum  :  nam  intra  Paradisum 
contraxerunt  matrimonium,  cum  animo,  et 
proposito  consummandi  illud  :  ut  satis  signi- 
ficant  illa  verba  Adami  :  Erunt  duo  in  carne 
■una.  Unde  cum  nihil  tunc  de  statu  peccati  co- 
gitarent,  non  solum  intra  Paradisum  habue- 
unt  p  rop  ositum  generandi  filios  ,  sed  etiam 


FILIORUM  PROCREATIONEM,  ETC.  389 

proposuerunt  generationis  actum  intra  Para- 
disum  exercere.  Unde  nunquam  cogitarunt 
virginitatis  observantiam  faisse  illi  loco,  vel 
statui  necessariam,  vel  sibi  convenientem.An 
vero  aliquando  ab  aliquibus  servanda  esset, 
nec  noverunt,  nec  fortasse  unquam  cogita- 
runt.  Quod  ergo  intra  Paradisum  noncoierint, 
non  fuit  necessitatis,  sed  per  occasionem  ac- 
-cidit,  quia  habitatio  Paradisi  moree  brevissi- 
mse  fuit  :  nam  paulo  post  quam  Eva  formata 
est  peccavit,  et  virum  induxit,  ac  statim  fue- 
runt  exParadiso  ejecti,  ut  notavit  Augustinus, 
1.9,  Gen.,  ad  lit.,  c.  4,  quietiam  addit,  quam- 
vis  primi  homines  in  Paradiso  habuerint  po- 
testatem,  benedictionem ,  et  fortasse  etiam 
generandi  prseceptum,  non  tamen  habuisse  a 
Deo  temporis  determinationem  pro  quo  essent 
copulandi,  verisimileque  esse  illam  expec- 
tasse,  Deum  autem  futurorum  prsescium  illa 
distulisse. 

CAPUT  III. 

NONNULLA  DUBIA   CIRCA   FILIORUM   PROCREATIONEM 
IN   STATU  INNOGENTI^  BREVITER  EXPENDUNTUfi. 

i .  Prima  duhii  parte  negante  suadetur.  — 
Primum  dubium  est,  an  omnes  viri  et  foeminse 
essent  foecundse,  ita  ut  semper  quoties  conve- 
nirent,  toties  filios  procrearent.  Ratio  dubi- 
tandi  esse  potest,  quia  sterilitas  est  aliquibus 
individuis  connaturalis  ex  peculiari  illorum 
complexione  :  sed  in  statu  innocentise  essent 
variae  complexiones  individuales  :  ergo  etiam 
tunc  aliqui  futuri  essent  steriles,  qui  et  matri- 
monium  contrahere,  et  consummare  possent, 
quamvis  fructum  non  haberent.  Et  confirma- 
tur,  quia  non  omnes  homines  essent  sequales 
in  corporis  statura,  aut  viribus :  ergo  etiam 
in  virtute  generandi,  et  foecuuditate  possent 
esse  dispares. 

2.  Vera  duhii  decisio. — Ratio  communis. — 
Nihilominus  dicendum  est  in  statu  iimocentise 
non  solum  omnes  viros  et  foeminas  futuros 
foecundos,  sed  etiam  peromnes,  et  singulas  ac- 
tus  generandi  fuisse  filios  habituros.  Hanc  sen- 
tentiam  insinuat  D.  Thomas,  1  p.,  q.  99,  a.  % 
ad  3,  dicens,  fuisse  conveniens,  ut  in  eo  statu 
omnes  generarent :  non  tamen  expresse  de- 
clarat  per  omnes  actus  consecuturos  fuisse  ge- 
nerationis  fructum.  At  vero  in  2,  2,  q.  164., 
art.  2,  ad.  3,  sterilitatem  aliquarum  foemina- 
rum  nunc  esse  peccati  poenam  asseverat :  sen- 
tit  ergo  in  statu  innocentiae  non  fuisse  futu- 
ram.    Expressius    et   latius   hoc  tradiderunt 


390 


LIB.  V.  DE  STATU  QUEM  HABUISSENT  HOMINES  IN  HOC  MUNDO,  ETC. 


in  2j  d.  20^  D.  Bonaventura^  q,  5^,  Diirandus, 
q.  l,  n.  7,  Jj]gidiu3,  q.  1,  a,  3^  Richardus, 
a.  l^  q.  2.  Ratio  communis  est^  quia  liomines 
in  illo  statu  non  coirent,  nisi  ex  recta  inten- 
tione  habendi  prolem  :  ergo  quoties  copula- 
rentur,  prolis  fructum  obtinerent.  Antecedens 
probatur,  quia  copula  carnis  etiam  inter  con- 
juges  non  caret  culpa  saltem  veniali,  nisi  recta 
intentione  fiat.  Duplex  autem  est  intentiO;, 
qu83  illam  honestat,  scilicet,  si  fiat  in  reme- 
dium  concupiscentiffi,  vel  propter  generandam 
prolem,  ut  tradunt  theologi  de  matrimonio 
disputantes.  Nam  Kcet  aUos  tines  honestos  ad- 
dant ,  tamen  vel  ad  hos  reducuntur ,  vel  in 
prsesenti  necessarium  non  est  illos  distinguere, 
ut  patebit.  At  vero  ex  illis  duobus  finibus  re- 
medium  concupiscentiae  non  haberet  locum 
in  statu  innocentite^  in  quo  non  esset  concu- 
piscentiee  fomes  :  ergo  solum  propter  gene- 
randam  prolem  tunc  esset  sanctus  et  imma- 
culatus  conjugalis  torus.  Et  sic  dixit  Augusti- 
nus^  1.  9^  Gen.  ad  lit.^  c.  1,  potuisse  sanis  esse 
ofiicium^  quod  imnc  eegrotis  est  remedium. 

3.  Non  convincit. — Et  mtUtipliciter  refelli- 
i?Mr .— Jam  vero  prior  illatio^  scihcet^quod  talis  co- 
pula  non  posset  debitofructu  privari  variis  modis 
a  dictis  auctoribus  probatur.  Durandus  hac  ra- 
tione  utitur.  Quia,  ubi  agens  non  caret  delita 
intentione,  necactus  dehet  carere  delntofine.^u^ 
propositio  valde  generalis  est,  et  solum  videtur 
necessaria,  de  fme,  qui  respondet  actui,  ut  bo- 
nus  moraliter  est^  et  meritorius,  id  est^  de 
prsemio  quod  illi  correspondet:  sic  enim  etiam 
nunc  actus  nostri  bona  intentione  facti,  non 
carebunt  debito  fine  ultimo,  licet  ssepe  careant 
fine  proximo,  seu  effectu  proximo,  seu  effectu 
intentO;,  qui  est  veluti  naturalis,  aut  physicus 
finis  talis  actionis.  Bona  enim  intentio  agentis 
non  dat  pliysicam  efficientiam  actui,  ut  infail- 
libiliter  proximum  effectum  obtineat.  Addit 
igitur  Bonaventura  in  illo  statu  non  sokim 
voluntatem,  et  intentionem  fuisse  rectam,  sed 
etiam  virtutem  generativam  fuisse  ex  utraque 
parte  perfectam.  Nam  in  viro  erat  potens,  et 
sufficiens,  nec  liaiehat  impedimentum,  et  simi- 
liter  in  onuliere  pro  suo  toco  et  tempore.  Sed 
hoc  etiam  difficultate  non  caret  :  tum  quia 
non  est  necessarium^  ut  omnibus  individuis 
virtus  generandi  perfecta  fuerit;  quia  multi 
viri  et  fffiminse  ex  naturali  sua  complexione 
sunt  steriles,  quse  imperfectio  non  videtur  re- 
pugnasse  illi  statui,  quia  respectu  talis  indivi- 
dui  negativa  tantum  est,  et  non  habet  inde- 
centiam  :  tum  etiam,  quia  licet  alias  personee 
sint  fcecundse^  in  tali  loco  et  tempore  et  sub 


tali  infliientia  possunt  liabere  impedimendum 
ad  generandum  cum  effectu  :  quod  impedi- 
mentum  posset  latere  utrumque  conjugem,  et 
ita  possent  bona  intentione  convenire  ad  ge- 
nerandam  prolem,  et  nihilominus  effectum 
non  consequi. 

4.  Vera  prohatio.  —  Quapropter  necessario 
recurrendum  videtur  ad  peculiarem  providen- 
tiam  Dei  convenientem  illi  statui  ex  peculiari 
ejus  privilegio ,  atque  optimo  ordine  in  eo 
constituto,  ut  quamdiu  in  animo  perfectus 
ordo  servaretur,  in  corpore  non  deficeret.  Ad 
hunc  enim  ordinem  servandum  (ut  Bonaven- 
tura  supra  insolutionibusargumentorumdicit) 
datum  fuisse  liomini,  ut  potestatem  suam  ac 
sufficientiam  nosset^  et  qualitatem  ahmenti, 
quo  ita  temperare  uteretur,  ut  et  ad  corporis 
alimentum  sufficeret,  et  superfluum  ejus  pos- 
set  optime  ad  generationem  disponi,  et  ideo 
semen  viri  ex  se  efficax  semper  fuisset .  Aliun- 
de  vero  simul  cognovisset  tempus,  et  horam, 
quando  sine  impedimento  generare  posset  : 
tum  ex  parte  foeminee  agnosccndo  quando  es- 
set  in  dispositione  apta  ad  concipiendum^  vel 
effectus,  et  conjecturas,  quas  ipsa  foemina  in 
se  posset  preesentire,  vel  ex  peculiari  instinctu, 
seu  institutione  Dei  :  tum  etiam  ex  parte  cau- 
sarum  universalium,  et  influentiarum  cceli, 
quas  optime  nosset  et  consideraret,  quia  non 
inordinata  concupiscentia,  sed  soUim  ex  dicta- 
mine  rationis  ad  generandum  moveretur.  Et 
sic  peculiari  ratione  verum  est  illud  princi- 
pium  Durandi  in  illo  statu  :  nihil  enim  tunc 
homo  per  actiones  suas  ordinate  et  honeste 
intenderet,  quod  frustra  tentaret,  vel  ageret. 
Sic  etiam  dixit  J^lgidius  supra,  quod  impetus 
divini,  et  instinctus  naturales,  et  dictamen 
rationis ,  quantum  ad  ea,  quse  erant  sibi 
agenda,  multum  viguissent  in  primis  paren- 
tibus  ut  nunquam  sine  effectu  prolis  genera- 
rent. 

5,  Ad  argumentum  in  num.  1.  — -  Ad  ratio- 
nem  ergo  dubitandi  respondendum  esl,  quod 
sicut  sterilitas  terrse  ex  naturalibus  causis  pro- 
venit,  et  niliilominus  nunc  est  poena  peccati, 
ut  ex  Gen.  3,  coUigitur,  ita  etiam  sterilitas  in 
homine  lapso  poena  est  peccati.  Duplex  enim 
sterilitas  distingui  potest  :  una  pei^manens, 
et  quasi  in  habitu,  seu  a  nativitate,  alia  tran- 
siens,  et  quasi  a  casu  in  aliquo  actu  gene- 
randi.  Prior  non  haberet  locum  in  statu  in- 
nocentiaj ,  quia  licet  interdum  ex  causis 
naturalibus  sequatiu^  nihilominus  in  statu  in- 
nocentia?.  ita  essent  omnia  ordinata,  ut  in  nuUo 
individuo  inveniretur.  Quia  revera  non  pro- 


CAP.  III.  NONNULLA  DUBIA  CIRCA 
venit  nisi  vel  ex  defectu  aliquo  in  ipsa  con- 
ceptione  a  parentibuscontracto^  vel  posteaper 
inordinatum  usum  alimentorum,  vel  exter- 
nam  actionem^  aut  influcntiam  elementorum 
et  coelorum  adquisito  :  quaj  certe  causce  in 
statu  innocentiee  cessarent  :  quia  et  proles 
semper  a  principio  generaretur  perfecta^  et 
natura  in  suo  vigore  et  robore  semper  con- 
servaretur,  Nam  sicut  virtus  nutritiva  semper 
restauraret  perfecte  vires  individui^  ita  etiam 
virtus  generativa  semper  esset  ad  speciei  con- 
servationem  et  communicationem  perfecta  : 
et  in  eadem  perfectione  in  quolibet  individuo 
conservaretur  :  ideoque  in  nullo  individuo  ste- 
rilitas  potentialis^  seu  habitualis  inveniretur. 
Actualis  vero  sterilitas  etiam  evitaretur  per 
media  supra  declarata,  quse  sub  dono  justitiae 
originalis  continentur;,  et  ideo  nullus  sterili- 
tatis  modus  in  illo  statu  inveniretur.  De  con- 
firmatione  autem  ibidem  posita  aliquid  in  se- 
quenti  dubio  dicemus. 

6.  Semndtm.  duiium  cimi  ratione  diilitandi. 
—  Secundum  dubium  est,  cpiomodo  possent 
foeminse  in  statu  innocentiee  generari.  Et  ratio 
dubitandi  est;  quia  in  generatione  prsecipua 
vis  activa  est  in  viro  :  ergo  quantum  est  ex  se 
semper  generat  virum  :  ergo  in  re  ipsa  ex 
Adamo  et  Eva  semper  viri  nascerentur  ,  et 
nunquam  fceminse^  si  in  innocentia  perman- 
sissent.  Primum  antecedens,  ut  notum  in  Phi- 
losophia  supponitur.  Prima  vero  consequentia 
probatur,  quia  omne  agens  intendit  assimilare 
sibi  perfecte  effectum  suum,  seu  prolem  :  ei'go 
vir,  quantum  in  se  est,  intendit,  et  conatur 
generare  virum  :  ideoque  illum  generat,  nisi 
impediatur.  Et  lioc  confirmatAristoteles,  Hbro 
secundo,  de  Generat.  animal.,  cap.  3,  foemi- 
nam  marem  Iresum,  id  est,  defectuosum  appel- 
lans,  et  quasi  ex  accidenti,  et  proeter  inten- 
tionem  generatum  :  cpiod  latius  ipsemet 
explicat  hbro  quarto,  capite  secvuido  et  tertio. 
Secunda  vero  consequentia  probatur,  tum  ex 
dictis,  quia  ad  perfectionem  agentis  pertinet 
id,  .quod  intendit  consequi  :  iu  statu  autem 
innocentiee  omnia  essent  perfecta,utdiximus  : 
tum  etiam,  quia  in  eo  statu  nulhim  esset 
vitium,  aut  impedimentum,  quod  virorum  ge- 
nerationi  obsistere  posset.  Unde  ergo,  aut  quo- 
modo  foeminee  producerentur  ? 

7.  Ilceresis  negantium  in  statu  innoce^itice 
distinctionem  sexuum. — In  hoc  puncto  fuit  an- 
tiqua  hseresis  Mmerici  dicentis  in  statu  inno- 
centiee  non  fuisse  futuram  sexuum  differeu- 
tiam.  Ita  refert  Prateohis,  verbo  Almericus,  et 
Castro,  verbo  Adam,  hser.  5^,  et  Turrecremata, 


FILIORUM  PROCREATIONEM,  ETC.  39i 

1.  4,  Summai,  c.  35.  Unde  etiam  sensisse  viden- 
tur  Evam  ante  peccatum,  vel  non  fuisse  crea- 
tam,  vel  non  fuisse  distincti  sexus  ab  Adamo. 
Utrumque  autem  stultissimum  est,  et  hsereti- 
cum  contra  expressa  verba  Scripturae,  quae 
narrat  Adam  et  Evam  fuisse  creatos  ante 
peccatum,  et  Adam  fuisse  vii^um,  et  Evam  fce- 
minam,  et  ab  hac  incepisse  peccatum  in  hu- 
mano  genere,  et  de  illa  dixisse  Deum  :  Non 
est  bonum  hominem  esse  solum,  faciamus  ei 
adjutorium  simile  sibi :  utique  in  natura,  non 
in  sexu.  Ahas  in  acljutorium  viri  esse  non  pos- 
set,  quia  illud  adjutorium,  ut  seepe  Augusti- 
nus  notat,  propter  propagationem  humani  ge- 
neris  proecipue  desiderabatur.  Nam  ad  omnem 
aliam  actionem,  vel  societatem,  alterius  viri 
adjutorium,  et  majus,  et  commodius  fuisset, 
ut  D.  Thomas  advertit,  1  p.,  q.  92,  a.  I,  et  op- 
time  exponit  Augustinus,  libro  nono,  Gen.  ad 
lit.,  cap.  3,  5  et  7.  Denique  hoc  satis  declara- 
vit  Christus  Dominus,  Matth.  19,  dicens  :  Qui 
fecit  Jiominem  ah  initio,  masculum  et  fmmi- 
nam  feciteos,  etc.  EtMarc,  cap.  10,  addit,  ai 
initio  creaturce  id  factum  esse,  ut  inter  eos  in- 
separabile  vinculum  matrimonii  intercederet. 
Denique  ex  lioc  principio  in  prsecedenti  capile 
ostendimus,  in  statu  innocentise,  si  duraret, 
homines  per  naturalem  modum  generationis 
ex  conjunctione  maris  et  foeminse  fuisse  gene- 
randos. 

8.  Concluditur  ex  dictis  futuram  dlversita- 
tem  sexuum  in  posteris  Adami  esto  non  peccas- 
set. — Hinc  ergo  evidenter  concluditur,  in  eo- 
dem  statu,  et  ex  eadem  hypotliesi  certum,  et 
evidens  esse,  non  solum  in  duobus  primis  ho- 
minibus,  sed  etiam  in  eorum  filiis  sexuum 
diversitatem,futuram  et  multiplican  dam  fuisse . 
Ita  docent,  et  pro  comperto  Iiabent  omnes 
theologi  in  1,  dist.  20,  quos  paulo  post  refe- 
mus.  Nunc  probatur,  quia  homines  erant  na- 
turali  modo  procreandi  in  illo  statu  :  utique 
ex  viro  et  fcemina  :  at  vero  non  omnes  imme- 
diategenerarentur  ab  Adamo,  ut  per  se  notum, 
tum  quia  multo  diuturniori  tempore  duraret 
propagatio  hominum,  et  multiplicatiohumaui 
generis,  quam  status  personee  Adami  in  vita 
animali  :  nam  si  non  peccaret,  intra  breve 
tempus  transferretur  ad  gloriam,  sicut  et  cee- 
teri  homines.  Ergo  multo  minus  sufBciens  fuis- 
set  sola  Eva  ad  totuis  humani  generis  multi- 
plicationem  :  ergo  necessaria  fuisset  foemina- 
rum  multiplicatio,  ut  hominum  generationes 
usque  ad  tempus  a  Deo  pra?fniitum  ad  comple- 
mentum  numeri  preedestinatorum  durare  po- 
tuissent. 


392 


LIB.  V.  DE  STATU  QUEM  HABUISSENT  HOMINES  IN  HOC  MUNDO,  ETC. 


9.  Deducitur  ulterius  sexus  fceminei  produc- 
tionem  per  accidens,  aut  monstrosam  non  esse. 
—  Unde  ulterius  colligi  potest  foeminge  pro- 
ductionem  non  esse  per  accidens^  aut  quasi 
monstrosam  in  liumana  natura,  sicut  posset 
aliquis  ex  citatis  Aristotelis  testimoniis  colli- 
gere.  Probatur,  quia  id  quod  ad  conservatio- 
nem  speciei  liumanse,  et  debitam  multiplica- 
tionem  individuorum  ejus  ex  natura  rei , 
simpliciter  necessarium^  non  est  per  accideiis^ 
nec  casu  in  humana  natura  :  sed  est  maxime 
per  se^  et  ex  intentione  ejus.  Sed  productio 
foeminarum  est  maxime  necessaria  ad  prsedic- 
tum  fniem,  ut  ostensum  est^  et  docuit  Aristo- 
teles,  dict.  1.  k;  ergo  non  estper  accidens^  sed 
per  se  in  humana  natura.  Consequentia  cum 
minori  evidentes  sunt.  Major  probatur,  quia 
dato  oppositO;,  nimirum,  quod  est  necessarium 
ad  multiplicationem  generis  humani,  casu^  et 
per  accidens  in  illo  inveniri  :  sequeretur  con- 
sequenter  conservationem  humanse  speciei^  et 
multiplicationem  individuorum  esse  casu,  et 
per  accidens  in  humana  natura,  quod  absur- 
dissimum  est.  Unde  e  contrario  si  fmis  est  per 
se  primo  intentus,  etiam  media  per  se  secun- 
do,  ut  sic  dicam,  eliguiitur,  seu  intenduutur  : 
sicut  e  converso,  qui  per  se  primo  dat  formam, 
per  se  etiam,  Hcet  secundario  dat  consequen- 
tia  ad  formam.  Et  hoc  videmus  servasse  Deum 
in  prima  hominum  creatione.  Prius  enim  vi- 
rum  creavit  tanquam  primario  illum  volens  : 
deinde  vero  foeminam  produxit  quasi  per  se 
secundo  illam  intendens,  ut  ahquomodo  ad 
complementum  humange  naturae  necessariam. 
Quia  (ut  ipse  Deus  dixit)  non  erat  honum  homi- 
nem  esse  solim,  utique  quia  non  erat  ad  hu- 
manam  naturam  conservandam,  et  multipH- 
candam  secundum  exigentiam  naturoe  suse 
sulEciens. 

10.  Imo  non  solum  naturam  universalem 
sive  Deum,  sed  etiam  ipsos  particulares  gene- 
rantes  intenturos  fuisse  in  statu  innocenticB 
productionem  foemince.  — His  autem  addo  ve- 
risimillimum  esse  in  statu  innocentise  propter 
ilhus  perfectionem  foeminse  generationem 
non  sohim  fuisse  futuram  ex  intentione  ipsius 
naturae  specificae,  seu  auctoris  naturiae,  sed 
etiam  ex  intentione  directae  personarum  ad 
generationem  convenientium.  Ita  docet,  et  sa- 
pienter  expHcat  Bonaventura  in  2,  d.  20,  q.  6, 
ubi  ait  :  (^uod  in  statu  naturce  institutce,  gene- 
vatlo  viri,  vel  fcemhice  suleesset  voluntati  ra- 
tionali.  Quia  tunc  facultas  ipsa  generandi,  et 
usus  ejus,  et  motus  memhrorum  illi  deser- 
vientium  essent  imperio  rationis,  et  vohmtatis 


subjecti,  et  ideo  etiam  ex  intentione  generan- 
tium,  et  preesertim  viri,  ad  maris,  vel  foeminai 
productionem  ordinarentur  :  hoc  enim  ad 
magnam  ilHus  status  perfectionem  spectat. 
Unde  consequenter  dicendum  est,  quoties  ho- 
mointenderetproducere  virum,  velf«minam, 
id  fuisse  consecuturum,  quod  intenderet,  quia 
semper  intentio  illa  fuisset  jnsta  et  rationi 
consentanea  :  ideoque  in  iUo  statu  suo  effectu 
non  frustraretur.  Modus  autem  efficaciter  con- 
sequendi  ilHus  intentionis  effectum  taHs  esse 
potuisset.  Quia  Adam  et  caiteri  homines  in  eo 
statu  antequam  officium  generandi  assume- 
rent,  optime  nossent  causas  omnes:  undepro- 
venire  solet,  ut  mas  vel  foemina  gen(!retur,  et 
ita  possent  illa  observare  et  prseparare,  seu 
appHcare  juxta  intentionem  generandi,  quam 
haberent. 

1 1 .  Deinde  declaratur  amplius. — Declaratur 
breviter,  quia  proximee  causse  generandi  ma- 
rem,  imprimis  ex  parte  viri  et  seminis  ejus 
considerari  debent-  Ut  enim  naturales  philo- 
sophi  et  medici  docent,  caliditas  virilis  semi- 
nis  mascuHs  generandis  potissima  causa  est : 
unde  quo  semen  fuerit  caHdius  intra  debitam 
proportionem  prout  opus  est  ad  debitam  vir- 
tutem  genitahs  spiritus  :  eo  causa  iHa  ef- 
ficacior  erit,  augebiturque  quo  fuerit  semen 
copiosius.  Ac  denique  dispositio  etiam  meHor 
et  aptior  constitutio  organi  fabricantis,  et 
transfundentis  virile  semen  in  matricem  fce- 
minse,  multum  etiam  ad  prsedictum  eflfectum 
confert.  Ex  parte  vero  foeminse  juvare  potest 
tum  dispositio  sanguinis  menstrui  ex  quo  foe- 
tus  formatur  :  tum  locus  matricis  :  nam  latus 
ejus  dextrum  (ut  dicunt  medici)  propter  calo- 
rem  hepatis  ad  formationem  masculorum  ap- 
tius  est  :  tum  etiam  cum  juxta  sententiam 
Galeni,  mater  etiam  concurrat  active  ad  gene- 
rationem  proHs,  quo  semen  ejus  fuerit  caH- 
dius,  eo  ad  maris  generationem  magis  juvabit. 
Preeterea  possunt  juvare  extrinseca?.  causse, 
primo  quidem,  et  prsecipue  influentiise  coelo- 
rum,  et  consteHationes  ad  hanc  vel  iUam  cor-. 
poris  formam  efficiendamaptiores.  Deinde  me- 
dium  ipsum,  et  venti  considerari  solent :  nam 
Aquilo  dicitur  esse  ad  marium  procreationem 
aptior  :  Auster  vero  ad  foeminarum  generatio- 
nem  magis  juvat,  teste  Aristotele,  Hb.  4,  dc 
Gener.  animal.,  cap.  2,  ubi  ahas  causas  recen- 
set  ex  diversitate  elementorum,  vel  a^tatum, 
vel  temporum.  Et  similia  repetit,  1.  6,  de  Inst. 
anim.,  c.  19.  Denique  etiam  imaginatio  vehe- 
mens  generantis  ad  hoc  conferre  potest,  ut  ex 
Gen.   30,   notat  Bonaventura  supra^  et  Pere- 


CAP.  III.  NONNULLA  DUBIA  CmCA 

rius,  1.  4^  in  Gen.,  clisput.  de  hac  re^  q.  3, 
Has  ergo  causas  omnes  perspectas  haberent 
homiues  in  statu  mnocentise.  Ideoque  cum 
velleut  marem,  vel  foeminam  generare^  non 
esset  eis  difficile^  illas  ita  observare,  ut  in- 
faillibiliter,  quod  intenderent^  assequerentur : 
tum  ante  coitum  illis  ahmentis  frequentius,  et 
diutius  utendo^  quse  ad  talis  sexus  generatio- 
nem  essent  aptiora  :  tum  in  ipso  coitu  obser- 
vando  circumstantias  omnes,  et  causas  effec- 
tui  intento  magis  accommodatas :  tum  denique 
post  coitum  posset  etiam  foemina  uti  alimentis 
et  locis,  ac  rebus  ahis  eidem  fmi  magis  in- 
servientibus.  Quod  si  prseter  heec  omnia  spe- 
ciahs  etiam  instinctus,  vel  juvamen  divinee 
providentiee  necessarium  fuisset^  in  illo  certe 
statu  non  deesset. 

12.  Ad  rationem  dulUandi  in  n.  Q.  —  Ad 
rationem  ergo  dubitandi  in  principio  dubii 
positam  respondetur  negando  primam  conse- 
quentiam ;  quia  in  viro  non  sohim  est  princi- 
palis  vis  generandi  mares,  sed  etiam  foeminas. 
Nam  absohite  prsecipua  vis  generandi  activa  in 
viris  est^  et  de  se  est  veluti  generahs^  seu  in- 
difierens^  determinatur  autem  in  executione  ex 
aliis  concausiSj  seu  circumstantiis;  sicut  e  con- 
trario  etiam  in  foemina  est  potestas  indifferens 
ad  prolem  in  utroque  sexu  procreandum,  vel 
materiahter,  vel  etiam  active  :  determinatur 
autem  ex  conjunctione  cum  ahis  causis.  Veri- 
simile  autem  est^  determinationem  physicam 
ad  sexum  virilem  magis,  et  frequentius  a  viro  : 
ad  sexum  autem  foemineum  a  matre  desumi. 
Cum  autem  dicitur,,  marem  quantum  in  se  est 
intendere  marem  producere^  quia  intendit  sibi 
assimilare  effectum  quantum  potest  :  respon- 
dendum  est,  si  sit  sermo  de  intentione  quasi 
naturah  iUam  per  se  tendere  ad  simihtudinem 
in  natura^  non  in  sexu^  quia  in  utroque  pa- 
rente  est  vis  de  se  communis  ad  utrumque 
sexum  generandum,  et  ideo  debet  determi- 
nari  ad  hunc ,  vel  ilhim  ex  adjunctis  causis  : 
si  vero  sit  sermo  de  intentione  ehcita  et  ratio- 
nah^  sic  constat  falsum  esse  assumptum.  Nam 
et  foeminse  maxime  cupiunt  masculos  parere  , 
et  viri  foeminas  generare.  Nec  Aristoteles  locis 
in  argumentatione  citatis  ahquid  docet  doc- 
trinai  traditBe  contrarium^  sed  potius  iham 
confirmat^  praesertim  hb.  4  de  Gener.  anim., 
cap.  3j  cum  autem  foeminam  vocat  animal 
Isesum,  non  intelhgit  mancum,  vel  monstro- 
sum,  sed  in  suo  ordine  minus  perfectum. 

13.  Tertiuni  dubium  fer  se  satis  incertim. 
—  Tertium  vero  dubium  hinc  nascitur,  an 
fihi  in   statu  innocentise  procreandi   essent 


FILIORUM  PROCREATIONEM,  ETC.  393 

utriusque  sexus  in  numero  sequah,  aut  inee- 
quah,  vel  in  qua  proportione.  Quod  dubium  de 
re  adeo  incerta  ,  et  contingente  esse  videtur, 
ut  vix  possit  in  iho  definitum  judicium  ab  ho- 
mine  proferri.  Potestque  conjectura  ex  ahis 
animantibus  fieri.  Quis  enim  definire  audeat, 
an  in  specie  leonum,  equorum,  vel  simihum 
animahum,  quse  in  utroque  sexu  multiphcan- 
tur,  futuri  essent  phires  mascuhni,  quam  foe- 
minini  sexus  :  vel  e  contrario ,  vel  sequales  ? 
Certe  de  his,  quse  nunc  procreantur,  incertissi- 
mum  id  est :  multo  ergo  magis  de  his,  quse 
futura  essent  in  statu  innocentise.  Hoc  autem 
argumentum  seque  in  hominibus  fieri  potest. 

14.  Communis  responsio  theologorum.  — 
TJniirii  principimi  quod  dicta  responsio  suppo- 
7iit.  —  Nihilominus  theologi  communiter  do- 
cent  mares,  et  foeminas  futuros  fuisse  in  specie 
humana  in  multitudine  aequah,  si  statusinno- 
centiee  perseverasset.  Ita  docet  D.  Thomas,  1. 
p.,  q.  99,  art.  2,  ad  3,  quodhbet  3,  art.  25, 
et  in  2,  dist.  20,  q.  2,  art.  1,  ad  1,  ubi  latius 
Bonaventura ,  in  d.  q.  6,  sequitur  Richardus 
ib.,  a.  2,  q.  1,  Aureohis,  a.  2,  ^gidius,  q.  2, 
art.  1.  Fundamentum  hujus  assertionis  muha 
complectitur  principia.  Unum  est  quod  in  iho 
statu  non  fuisset  in  usu  polygamia  simul  vi- 
ventium  uxorum.  Ita  supponunt  docti  theo- 
logi,  et  tradit  etiam  D.  Thomas,  quodhbet  5, 
art.  8,  estque  per  se  valde  credibile  :  quamvis 
omni  dubitatione  non  careat.  Quia  phirahtas 
uxorum  simul  viventium  non  est  ita  intrinsece 
mala,  quin  possit  essehcita,  ut  in  principio 
humani  generis,  vel  usque  ad  Evangehum 
fortasse  fuit :  cur  ergo  non  fuisset  hcita  etiam 
in  statu  innocentiae  ?  Vel  si  hcita  fuisset,  cur 
non  fuisset  in  usu  saltem  apud  multos  cum  ex 
hbertate  sola  penderet  ? 

15.  Dices  hujusmodi  polygamiam  nunquam 
fuisse  per  se  hcitam  :  sed  ex  dispeusatione  di- 
vina,  juxta  cap.  Graudemus,  de  Divor.,  hanc 
autem  dispensationem  non  fuisse  in  statu  in- 
nocentiffi  necessariam  ,  aut  convenientem  : 
quia  summa  rectitudine  et  integritate  natu- 
rahs  lex  servanda  fuisset.  Sed  contra  :  nam 
imprimis  iha  ratio  multiphcationis  humani 
generis,  etiam  in  iUo  statu  locum  haberet, 
proesertim  in  principio  generis  humani ,  et 
deinde  ratio  ob  quam  phirahtas  uxorum  jure 
naturffi  prohibita  est,  in  statu  innocentise  uni- 
versahter  cessaret  :  ergo  et  prohibitio,  juxta 
vulgatum  principium,  quod  cessante  fine  legis 
in  universah,  cessat  etiam  obhgatio  legis.  An- 
tecedcns  declaratur ,  quia  bigamia  simul  vi- 
ventium  uxorum  non  est  contra  primum  finem 


394 


LIB.  V.  DE  STATU  QUEM  HABUISSENT  HOMINES  IN  HOC  MUNDO,  ETC. 


matrimonii  qui  est  filiorum  generatio,  imo 
potius  ad  illum  juvat,  et  ideo  ex  lioc  capite 
mala  non  est,  nec  prohibita.  Nunc  autem  cen- 
setur  contraria  secundario  fini  matrimonii,  qui 
est  tranquilla  cohabitatio,  et  pax,  ac  conve- 
niens  famiiise  gubernatio,  et  ideo  est  prohibita. 
Haec  autem  ratio  liabet  locum  in  natura  cor- 
rupta,  ubi  propter  immoderatam  concupiscen- 
tiam  facile  invidise  et  rixse,  et  appetitus  excel- 
lentise  oriuntur.  At  in  statu  innocentise,  in  quo 
hujusmodi  passiones  essent,  illa  etiam  ratio 
cessaret :  ergo,  et  omnis  malitia. 

46.  Sustinetur  dictum  principium  primo. 
— Niliilominus  principium  illud  soHdum  cen- 
seo.  Primo,  quia  quidquid  sit  de  absohita  pro- 
hibitione  ,  vel  naturali  malitia  secundarum 
nuptiarum,  in  illo  statu  sine  dubio  non  essent 
necessaria:!  propter  liumani  generis  multipUca- 
tionem.  Nam  si  omnes  viri  singulas  uxores 
acciperent,  brevi  tempore  possent  sufTicientis- 
sime  liomines  multiphcari.  Quia  omnes  essent 
foecundi,  et  quoties  convenirent,  fructum  fi- 
horum  acciperent,  ut  supra  diximus,  nuUus- 
que  meretur,  nec  ante  adulta  Eetatem,  ut  cre- 
dibile  est,  ex  hac  vita  transfeiTctur.  Et  pueri 
infra  breve  tempus  a?tatis,  vim  liaberent  gene- 
randi  propter  naturae  vigorem,  et  fortasse  per 
phires  annorum  centurias  in  liac  vita  conser- 
varentnr  ante  translationem,  quo  toto  tempore 
possent  fdios  per  singulos  annos,  et  fortasse 
amphus  multiplicare  :  ergo  propter  multipli- 
cationem  hominum  non  erat  tunc  muhitudo 
uxorum  necessaria.  At  nec  erat  per  se  conve- 
niens,  sed  ad  perfectionem  temperantiae,  cas- 
titatis,  et  ad  omnia  aha  virtutis  opera,  et  prse- 
sertim  vitae  contemplativce  multo  erat  aptior 
unitas  uxoris  :  ergo  hsec  sine  dubio  iu  illo 
statu  servaretur. 

17.  Sustinetur  secundo.  —  Addo  insuper 
probabihus  videri  hanc  polygamiam  vitiosam 
et  prohibitam  fuisse  in  illo  statu.  Primo,  quia 
hoc  praeceptum  prohibens  secundas  nuptias 
naturale  est ,  lex  autem  naturalis  de  se  tunc 
integre  obligaret;  et  quamvis  ob  perfectionem 
jiistitise  originalis  cessarent  fortasse  impedi- 
menta,  in  quibus  lex  illa  fundata  est,  illud  est 
extrinsecum  et  accidentarium ,  et  ideo  obli- 
gatio  talis  legis  non  cessaret.  Eo  vel  maxime 
quod  illa  lex  per  se  primo  fundatur  in  natu- 
rali  justitia  ,  et  ffiqualitate  inter  virum  et 
uxorem  :  nam  per  matrimonium,  sicut  domi- 
nium  corporis  uxoris  transit  in  potestatem 
uxoris  transfertur  :  et  ideo  naturaliter  non 
potest  vir  se  alteri  uxori  tradere  :  Iioc  ergo 
imusquisque  vir  in  statu  imiocentice  servaret. 


Et  fortasse  hoc  voluit  DEUS  in  ipsamet  crea- 
tione ,  quasi  exemplo  monstrare  :  facile  enim 
potuisset  plures  foeminas  Adamo  in  adjuto- 
rium  dare,  dedit  autem  unam  tantum,  quasi 
docens,  quid  servari  etiam  illo  statu  oporteret. 
Quod  satis  inteUexit,  ac  significavit  Adam  cum 
dixit :  Propter  Jiunc  relinquet  homo  patrem  et 
matrem ,  et  adh(erehit  uxori  suw.  Ubi  de  una 
loquitur,  quia  unica  futura  erat,  et  ita  etiam 
expediebat  ad  majoris  amoris  vinculum,  et 
alia,  quse  in  secundario  fine  matrimonii  consi- 
derantur,  quae  aliqua  etiam  ex  parte  in  illo 
statu  locum  haberent,  etiamsi  non  cum  tanta 
imperfectione,  vel  necessitate,  quanta  in  natu- 
ra  corrupta  invenitur.  Hoc  ergo  fundamento 
satis  solidum  est. 

18,  Alterum  principium  pro  illa  commmii 
responsione  in  n.  A.  —  Additur  vero  ulterius 
aliud  principium,  etiam  bigamiam  successi- 
vam,  ut  sic  dicam,  non  fuisse  futuram  in  illo 
statu,  quia  mors  conjugis  non  intercederet. 
Quse  ratio  optime  quidem  probat  non  fuisse 
futuras  in  illo  statu  secundas  nuptias  propter 
mortem  alterius  conjugis  :  uon  tamen  videtnr 
simpliciter  probare,  quia  posset  matrimonium 
per  translationem  alterius  conjugis  desolvi  (ut 
supra  tetigi.)  Nam  illa  translatio  morti  sequi- 
pararetur  quoad  hunc  effectum  :  nam  esset 
translatio  ad  statum  gloria,  in  quo,  ut  Christus 
dixit  Matth.  22.  Nec  nubent,  nec  nuientur  : 
eademque  ratione  nec  sub  prioris  matrimonii 
vinculo  perseverabunt  :  ergo  nec  tunc  perse- 
verarent  :  et  consequenter  posset  coujux  in 
statu  vise.  relictus  ad  secuudas  nuptias  transire. 

19.  Nec  potest  cum  fundamento  dici  con- 
juges  simul  fuisse  transferendos  ad  statum 
gloriee  :  quia  nec  revelatum  est,  nec  verisimili 
ratione,  aut  conjectura  suaderi  potest.  Quia 
imprimis  hoc  pendet  ex  divina  prEedestina- 
tione,  quse  ad  certum  gloriae  gradum  in  uno- 
quoque  facta  est,  et  douec  merita  proportiona- 
ta  compleantur,  nemo  ex  statu  vitse  vocatur 
sive  nunc  per  mortem,  sive  tunc  per  transla- 
tionem.  Contingere  autem  posset  ut  merita 
utriusque  conjugis  non  simul  complerentm', 
quia  vel  possent  esse  presdestinati  ad  inaequa- 
lem  gloriam,  vel  licet  essent  ad  aequalem  prse- 
ordinati,  posset  unus  ferventius  mereri,  et 
mensuram  suam  breviori  tempore  implere , 
vel  certe  si  translationis  tempus  pro  definito 
aetatis  tempore  esset  prffiscriptus ,  etiam  hoc 
modo  posset  in  uno  conjuge  prius  quam  in 
aho  impleri.  Quia  non  esset  necessarium  om- 
nes  conjugatos  esse  ejusdem  ffitatis  cum  inter 
se  matrimonium  contraherent ,  aut  omues  in 


CAP.  III.  NONNULLA  DUBIA  CIRCA 
eadem  getate  statiim  illum  assiimere  ,  quia  et 
complexiones^  et  vires  corporum  essent  diver- 
sse,  et  res  esset  libera^  ac  proinde  contingens. 

20.  BefendttuT  semndiim  illud  princApmm. 
Verumtamen  licet  hse  conjecturee  probabiliter 
suadeant  potuisse  tunc  conjugium  per  transla- 
tionem  dissolvi :  niliilominus  longe  probabi- 
lius  est  non  fuisse  futuras  secundas  nuptias  in 
illo  statu.  Primo  quidem,  quia  licet  sint  licitee, 
minus  tamen  decentes  judicantur  etiam  in  hoc 
statu  lapsse  naturae  :  multo  ergo  minus  in  illo 
statu  decerent  :  ideoque  admissa  translatione 
unius  conjugis  ante  aUum  verisimiliiis  est 
alium  acturum  fuisse  vitam  coenbem  usque  ad 
suam  translationem ,  quod  vitse  genus  non 
esset  contra  perfectionem  ilhus  status,  ut  supra 
ostendi.  Deinde  non  est  certum  homines  fuisse 
tunc  transferendos  immediate  ad  consumma- 
tum  glorice  statum  :  potuissent  enim  trans- 
ferri  ad  statum  medium,  ut  Augustinus,  hb.  9^ 
Genes  ad  htt.,  disputat,  et  nos  infra  videbi- 
mus  :  iho  autem  posito  fortasse  non  dissolve- 
rentur  matrimonia  per  primam  illam  transla- 
tionem,  et  consequenter  nec  ad  secundas  nup- 
tias  transitus  fieret.  Denique  non  est  impro- 
babile  ,  tunc  non  fuisse  unum  conjugum 
absque  aho  transferendum ,  ne  in  iUo  staiu 
quidam  modus  viduitatis  inveniretur.  Posset 
autem  Deus  facile  ita  media  preedestinationis 
in  omnibus  prcedefinire ,  ut  omnes  conjuges 

g  simul  merita  proportionata  suee  electionis  eo- 
dem  termino  consummarent ;  et  ita  sive  uno, 
sive  alio  modo  procedatur,  firmum  etiam 
manet  hoc  secundum  fundamentum  ,  quod 
nuUo  modo  etiam  successivo  secundee  nuptioe 
in  illo  statu  inventce  fuissent. 

21 .  Tertium  principium  pro  eadem  responsio- 
ne  et  (-onclnditur  ejus  fundamentum. — Tertium 
principium  est ,  quod  in  statu  innocentise  om- 
nes  tam  viri,  quam  foeminee  matrimonium 
contraherent ,  et  fiUos  procrearent :  de  quo 
supra  dictum  est.  Ex  his  ergo  principiis  sic 
concluditur  in  statu  innocentise  omnes  homi- 
nes  esse  deberent  viri,  vel  uxores,  et  nec  unus 
vir  habiturus  esset  plures  uxores,  nec  una  mu- 
Uer  phires  viros^  vel  simul,  vel  successive  : 
ergo  necessarium  erat  tot  esse  viros,  quot  foe- 
minas.  Et  confirmatur  primo,  quia  verisimile 
est,  si  homo  non  peccasset,  ilhim  statum  fuisse 
conservandum  in  illo  pondere  et  mensu- 
ra,  in  quibus  fuit  institutus,  quia  hoc  ma- 
joris  perfectionis  est  :  ergo  sicut  iu  priucipio 
institutum  fuit  genus  humanum  in  numero 
ffiquaU  quoad  personas  utriusque  sexus,  ita 
perpetuo  conservaretur^  ut  finis  principio  res- 


FILIORUM  PROCREATIONEM,  ETC.  395 

ponderet.  Tandem  confirmatur,  quia  hoc  per- 
tinet  ad  quamdam  justam  et  eequalem  distri- 
butionem  :  quia  si  in  altero  sexu  pauciores 
producerentur  personse  aUeri  quodammodo 
injustitia  fieret. 

22.  Judicium  auctoris  de  comonuni  illa  res- 
ponsione  atque  fundamento  Imcusque  tractato. 
—  At  enim  hee  rationes  posteriores  leviores 
congruentiae  sunt  :  in  principaU  fundamento 
tertium  principium,  licet  a  dictis  auctoribus 
fere  ut  certum  supponatur  ,  mihi  videtur  in- 
certum,  ut  supra  dixi :  et  ita  ex  hoc  capite  re- 
sohitio  hsec  dubia  reUnquitur.  Et  praeterea  vi- 
detur  in  illa  ratione,  et  illatione  supponi,  si 
homo  non  peccasset ,  homines  non  faisse  nisi 
ex  legitimo  malrimonio  generandos.  Quia  si 
darentur  vagi  concubitus  ,  unus  vir  posset 
fieri  una  caro  cum  muUis  foeminis ,  et  conse- 
quenter  possent  etiam  esse  plures  foeminai , 
quam  viri.  Idemque  sequitur ,  si  e  converso 
una  fcemina  pUiribus  viris  conjungeretur. 
Dices,  esto  ita  sit,  semper  esse  valde  probabile 
fundamentum  iUud  ex  innocentia  iUius  status 
sumptum,  nam  iUi  repugnat  omnis  fornicatio 
et  aduiterium  :  ergo  non  invenireatur  in  iUo 
statu  :  ergo  non  esset  filiorum  procreatio  , 
nisi  ex  legitimo  matrimonio. 

23.  Sed  objici  potest,  quia  Uomines  in  illo 
statu  nec  impeccabiles  essent,  nec  in  gratia 
confirmati^  ut  idem  D.  Thomas  docet,  et  infra 
trademus  :  ergo  possent  fornicationem  com- 
mittere,  sicut  aUa  peccata,  vel  post  alia  pec- 
cata  :  ergo  possent  etiam  illo  tempore  homines 
nasci  ex  vago,  seu  iniquo  concubitu.  Nec  op- 
positum  suflicienter  probari  videtur  ratione 
superius  facta,  qiua  licet  reliqui  homines  tunc 
peccarent,  respectu  naturse  humanee  status  in- 
nocentiee  perseveraret  :  et  ita  illo  statu  du- 
rante,  possent  Uomines  ex  iniquo  concubitu 
geniti  prodire,  postquam  parentes  eorum  in- 
nocentiam  amitterent.  Responderi  potest ,  ni- 
hilominus  intra  statum  innocentiee  aequalem 
numerum  virorum  et  foeminarum  fuisse 
mansurum  :  quia  non  posset  persona  unius 
sexus  fornicando  cadere,  quin  haberet  socium 
criminis  alterius  sexus  :  ideoque  eadem  sequa- 
Utas  in  innocentibus  permaneret.  Sed  hoc 
non  satisfacit,  quia  si  semel  ponamus  potuisse 
homines  fornicando  innocentiam  amittere  , 
eonsequenter  sequitur  potuisse  plures  ex  uno 
sexu  cadere,  quam  ex  aUo  :  quia  poterat  una 
foemina  cum  muUis  viris  fornicari :  et  e  con- 
verso  unus  vir  cum  multis  foeminis  :  quo  posi- 
to  non  manerent  ajquales  numeri  virorum  et 
mulierum  in  statu  innocentioe  permanentium, 


390 


LIB.  V.  DE  STATU  QUEM  HABUISSENT  HOMINES  IN  HOC  MUNDO,  ETC. 


Prseterqnam  quod  etiam  aliis  moclis  prseterna- 
turalibus  possent  viri  cadere,  et  non  foemin£e  : 
et  e  converso,  sicut  nunc  fit.  Quia  posita  in 
illo  statu  potestate  peccandi,  non  est  major 
ratio  de  uno  genere  peccati,  quam  de  alio, 
semel  autem  admissa  insequalitate  progressu 
temporum,  et  per  varias  generationes  posset 
insequalitas  augeri  et  variari. 

24.  Conclusio  mictoris  pro  dubio  tertio,  in 
n.  73.  —  Et  augetur  difficultas,  quia  tunc  ge- 
niti  ex  peecatoribus  innocentes  nascerentur,  et 
tamen  non  necessario  nascerentur  in  utroque 
sexu  cum  ffiqualitate :  quia  homines  jam  lapsi 
non  liaberent  illam  rectitudinem,  et  efficaciam 
in  intentione,  et  modo  generandi,  quse.  ra- 
tione  originalis  justitiae  in  cseteris  inveniretur. 
Propter  haec  difficihs  mihi  est  illa  communis 
assertio,  quod  Adamo  non  peccante,  eequahs 
futurus  esset  virorum  et  fceminarum  nume- 
rus.  Unde  existimo  rem  futuram  fuisse  mere 
contingentem  :  ac  subinde  nobis  esse  omnino 
incertam  :  vel  certe  ad  summum  procedere 
posse  supponendo  non  sohim  Adam,  sed  etiam 
cseteros  homines  innocentiam  servaturos  fuis- 
se  :  sic  enim  minor  esset  incertitudo,  semper 
tamen  rehnqueretur  ahqua  ex  aho  capite , 
quod  fortasse  ahqui  viri,  vel  foemiua;  virgini- 
tatem  servarent. 

CAPUT  IV.' 


QUANTA   ET   QUALIS   HOMINUAt   MULTIPLICATIO 
STATU  INNOGENTI^  FIERET. 


IN 


1.  (lumstio  trifida.  —  Quorumdam  sententia 
cum  suo  fandamento. — Iniprohatur. — Aliorum 
sententia  temperans  prmedentem,.  —  Caret  ta- 
men  fundamentum.  —  In  hoc  quffisito  muha 
includuntur,  unum  est  an  fuissent  iidem,  qui 
in  hoc  statu  producti  sunt,  et  usque  ad  chem 
judicii  generabuntur.  Ahud  est ,  esto  non  es- 
sent  iidem,  an  essent  in  fequali  numero,  vel 
majori,  aut  minori,  et  huic  annexum  est  aliud, 
sciiicet  an  soli  priEdestinati,  vel  etiam  reprobi 
tunc  nascerentur.  Primo  ergo  dixerunt  ahqui 
eosdem  homines  tunc  fuisse  multiplicandos, 
qui  nunc  sunt  ,  fuerunt  et  erunt,  ac  proinde 
faisse  futuros  in  muUitudine  sequah.  Fundan- 
tur  in  certitudine  preedestinationis,  quae  vide- 
tur  esse  tequahs  in  reprobatione.  Quod  quidem 
fundameutnm  non  est  firmum  (ut  dicam).  Ta- 
men  habet  peculiarem  difficuUatem  in  repro- 
bis ,  quia  videtur  incredibile  Adamo  non  pec- 
cante  tot  homines  fuisse  damnandos,  quot 
nunc  damnantur,  et  ideo  adchderunt  ahqui. 


eos  quidem  qui  nunc  sunt  reprobi,  tunc  fuisse 
futuros  prsedestinatos  et  salvandos  ,  et  ita  nu- 
merum  hominum  futurum  fuisse  sequalem, 
imo  eumdem  :  non  tamen  numerum  preedesti- 
natorum  et  reproborum.  Ita  refert  Basilius 
2,  dist.  20,  q.  2,  §  Alii  vero  :  et  probabile  ju- 
clicat.  Supponunt  tamen  rem  incertam  sine 
uUo  fundamento  :  scilicet  Deum  ante  praevi- 
sum  peccatum  elegisse  homines,  qui  nunc  sal- 
vantur  ,  quos  primo  prsedestinatos  vocant  : 
post  preevisum  autem  peccatum  Adae  nunc  re- 
probasse  reliquos  :  prsedestinaturum  autem 
illos  fuisse  peccaturum.  Unde  autem  hoc 
sciant,  vel  quomodo  id  suadeant  ignoramus, 
nec  Bassolis  aliquod  fundamentum  refert,  et 
statim  generahter  impugnabitur. 

2.  Tertia  sententia  Scoti  quadripartita.  — 
Posteriores  duce  partes  unde  constent.  —  Pro- 
hatur  pars prima. — Prolatur  secunda. — Ohjec- 
tio  onajoris  contra  Scotum  non  obstat. — Addit 
ergo  Scotus  in  secunda  distinctione  vigesima, 
qusestione  secunda,  omnes  et  solos  homines, 
qui  nunc  salvantur,  fuisse  generandos  durante 
innocentia  Adami,  eos  vero,  qui  nunc  dam- 
nantur,  uon  fuisse  futuros:   et  ita  minorem 
fuisse  futurum  numerum  hominum  in  statu 
innocentise,  quamvis  non  omuino  distinctum 
in  personis  ab  liominibus,  qui  post  peccatum 
Adse  fuerunt.  Hae  duee  posteriores  partes  evi- 
denter  ex  prioribus  sequuntur.  Ihas  ergo  pro- 
bat  imprimis,  auctoritate  Gregorii  iu  nono  ca- 
pite,  numero  nono,  tractanda,  et  deinde  primam 
partem  de  praedestinatis  suadet  ex  eo,  quod 
isti  qui  iiunc  sunt  prsedestinati  ante  praevisum 
originale  peccatum  fuerunt  electi :  ergo  ma- 
neret  firma  electio,  etiamsi  peccatum  Ada  non 
fuisset  futurum.  Alteram  vero  partem  probat 
ex  eo  cjuod  in  statu  innocentise  nuUi  essent  re- 
probi,  sed  omues  preedestiuati.  Unde  non  ob- 
stat  contra  Scotum,  quod  ibi  Major  objicit, 
quia  non  est  minus  certa  reprobatio,  quam 
prfedestiuatio,  seu  electio,  ac  proinde  si  nunc 
electi   nascerentur    propter   immutabilitatem 
electiouis,  etiam  reprobi  futuri  essent  propter 
certitudinem  reprobationis.  Responderet  enim 
Scotus  reprobationem  esse  sequecertam  quoad 
prffiscientiam,  non  vero  quoad  proefmitiouem, 
ut  etiam  D.  Thomas  chxit,  1  p.,  q.  23,  art.  7, 
id  est,  numerum  praedestiuatorum  esse  certum 
ex   decreto  absoluto    vohmtatis   antecedente 
proeseientiam  futurorum:  numerum  autem  re- 
proborum  sohim  esse  certum  ex  prajscientia, 
et  ideo  licet  res  ahter  essent  futurse  secundum 
hanc  praescientiam,  decretum  electionis  pra3- 
destiuatorum  firmum  mansisset,  non  sic  autem 


CAP.  IV.  QUANTA  ET  QUALIS  HOMINUM  MULTIPLICATIO  IN  STATU,  ETC. 


397 


reprobatorum  numeriis :    quia  non  prajscito 
peccato,  nec  reprobi  prcescirentur. 

3.  Sed  nihilominus  Scoti  discursus  quoad 
utramque  partem  parvimomenti  est,  ut  Major, 
Molina,  Valentia  et  alii  notarunt.  De  priori 
manifestum  id  est,  juxta  opinionem  eorum, 
qui  negant  electionem  preedestinatorum  f uisse 
ante  absolutam  prsescientiam  peccati  origina- 
lis.  Sed  quia  oppositum  docui,  libro  primo^  de 
Prsedestinatione,  capite  duodecimo,  addoquod 
licet  Deus  elegerit  preedestinatos  ante  prse- 
scientiam  absolutam  peccati  futuri  Adse  in  se- 
ipso,  et  ut  jam  sibi  prsesentis:  nihilominus 
non  habuit  eamdem  electionem  ante  prEescien- 
tiam  conditionatam  peccati  Adse,  quia,  videli- 
cet  prsenovit,  quod  si  crearet  Adamum  cum 
tali  prsecepto  et  circumstantiisj,  esset  peccatu- 
rus,  et  suam  posteritatem,  quantum  in  ipso 
erat,  damnaturus,  et  stante  hac  sola  prsescien- 
tia,  elegit,  quos  vohiit.  At  vero  data  illa  hy- 
pothesi,  quod  Adam  non  esset  peccaturus,  Deus 
etiam  illam  prsescientiam  conditionatam  non 
habuisset,  quia  tunc  objectum  non  fuisset  ve- 
rum.  Unde  potuisset  etiam  Deus  pro  sua  K- 
bertate  non  habere  ilhid  decretum,  quo  tales 
homines  elegit,  ac  proinde  possent  iidem  ho- 
mines  non  esse  prsedestinati :  ergo  ex  electione, 
quam  nunc  Deus  liabuit,  non  possumus  colh- 
gere  tales  homines  fuisse  futuros,  vel  saltem 
consecuturos,  etiamsi  Adam  non  peccasset. 
Quia  licet  electio  divina  in  sensu  composito, 
id  est,  postquam  suppositio  est  facta,  infalli- 
bihter  impleatur:  nihilominus  absohite  tahs 
electio  potuit  non  fieri.  Et  ideo  licet  nunc 
supponatur  facta  post  talem  prsescientiam  con- 
ditionatam  :  nihilominus  posita  hypothesi , 
quod  tahs  prsescientia  non  esset,  sed  contraria; 
non  erat  necessarium  eamdem  electionem  fieri. 
Atque  ita  res  manet  incerta,  nec  ex  sola  elec- 
tione  divina  potest  certo  inferri  quod  idem  ho- 
mines,  qui  nunc  sunt  prsedestinati,  fiituri  es- 
sent  prffidestinati,  imo  nec  quod  futuri  essent, 
si  Adam  peccaturus  non  fuisset. 

4.  Altera  vero  pars  de  reprobis  ostenditur, 
quia  supponit  quod  si  Adam  non  peccaret,  ejus 
posteri  vel  peccare  non  possent,  vel  infalhbi- 
hter  nimquam  peccarent,  vel  saltem  non  per- 
severarent  fmahter  inpeccato.  Primum  autem 
ex  his  falsum  est :  secundum  est  gratis  dictum : 
tertium  vero  etiam  dicitur  sine  fundamento, 
et  non  consequenter.  Quia  si  cum  efifectu  ah- 
quando  peccare  possent :  cur  non  etiam  in  pec- 
cato  perseverare?  Quse  omnia  in  capite  nono 
latius  tractanda  sunt,  et  prseterea  quamvis  da- 
remus  Scoto,  nullos  homines  fuisse  damnan- 


dos,  si  communis  lapsus  humanse  naturse  non 
intervenisset:  nihilomiuus  non  sequitur  nullos 
homines  fuisse  tunc  futuros,  ex  his,  qui  nunc 
reprobi  sunt;  nam  esse  potuissent,  Ucet  non 
essent  damnandi,  sed  salvandi.  Quia  juxta 
Scoti  sententiam,  non  obstante  reprobatione, 
prout  nunc  facta  est,  tunc  non  essent  reprobi, 
quia  non  essent  futuri :  ergo  etiam  possent  non 
esse  reprobi,  quamvis  ad  existendum  ordina- 
rentur :  sicut  prior  opinio  dicebat.  Quee  pro- 
fecto  in  hoc  nihil  dicit  impossibile,  sed  incer- 
tum. 

5.  Quarta  sententia  tripartUa.  —  Ostenditur 
quoad  duas  'posteriores  'partes.  —  AUi  ergo  non 
rationem  praedestinationis,  sed  ipsam  rerum 
executionem  considerantes  dixerunt  Adam  non 
peccante  non  fuisse  eosdem  homines  ab  illo 
generandos,  qui  nunc  sunt,  sed  ahos  numero 
distinctos:  incertum  autem  esse,  an  fuissent 
phu^es  vel  pauciores,  et  an  ahqui  eorum  fuis- 
sent  damnandi.  Hsec  videtur  esse  sententia  divi 
Thomee,  dicto  c|uodhb.  5,  art.  8,  et  in  eam 
inclinant  Major  et  Capreohis,  in  2,  d.  20,  et 
moderni  nonnulh,  preesertim  Valentia  supra. 
Et  quoad  duas  posteriores  partes  de  incertitu- 
dine  numeri  et  prtedestinationis  omnium,  mihi 
videtur  clara.  Quia  quoad  numerum  non  ha- 
bemus  uUum  principium  ad  judicium  feren- 
dum  de  quantitate  determinata  utriusque  ex- 
tremi :  quomodo  ergo  de  sequaUtate  vel  excessu 
aUerius  partis  judicare  poterimus?  Item  nec  de 
tempore,  quo  singuU  homines  in  statu  viato- 
rum  in  innocentia,  seu  Paradiso  terrestri  ma- 
nerent,  nec  de  tempore  pro  quo  generationes 
hominum  durarent,  notitiam  vel  conjecturani 
habemus :  ergo  nec  de  tota  iUa  comparatione 
iUam  assequi  possumus.  Incertitudo  autem  al- 
terius  partis,  scilicet  an  in  iUo  statu  aliqui  es- 
sent  damnandi,  necne,  ex  dictis  contra  Scotum 
constat,  et  ex  infra  dicendis  de  potestate  pec- 
candi  in  iUo  statu  magis  patebit. 

6.  Primce  partis  duplex  sensus  in  quorum 
primo  suadetur  a  D.  Thoma.  —  Prima  vero 
pars  duobus  modis  accipi  potest,  scilicet,  in- 
defmite  et  universaUter.  Priori  modo  sensus 
ejus  est,  non  omnes  homines,  qui  in  hoc  statu 
naturse  lapsse  generantur,  in  statu  naturas  in- 
tegrse,  si  perseverasset,  fuisse  futuros.  Et  in 
lioc  sensu  videtur  maxime  loqui  D.  Thomas : 
putatque  se  id  demonstrare,  quia  in  statu  in- 
nocentiee  non  fuisset  futura  uxorum  phiraUtas, 
sicut  nunc  est :  ergo  nec  omnes  homines,  qui 
nunc  ab  eodem  patre  ex  diversis  foeminis  ge- 
nerantiu',  essent  tunc  futuri.  Probatm'  conse- 
quentia,  quia  tunc  idem  liomo  non  generaret 


398 


LIB.  V.  DE  STATU  QUEM  HABUISSENT  HOMINES  IN  HOC  MUNDO,  ETC. 


filios  iiisi  ex  uim  foemina:  ergo  qui  nunc  ge- 
nerantur  ex  alia  tunc  non  nascerentur,  quia 
non  possunt  nisi  ex  eadem  matre  procreari. 
Nam  cum  filius  (ait  D.  Thomas)  a  patre  tan- 
quam  a  primo  efEciente^  et  a  matre^  ut  a  ma- 
teriam  ministrante  generetur^  impossibile  est 
eumdem  filium  nasci,  sive  pater,  sive  mater 
distincta  persona  sit,  quia  idem  numero  eflfec- 
tus  non  potest  naturaliter  nisi  ab  eodem  nu- 
mero  agente,  et  ab  eadem  materia  produci. 
Confirmat  hanc  rationem,  quia  multi  nunc 
generantur  ex  adulterio  vel  fornicatione,  sed 
in  statu  innocentise  non  essent  fihi  nati  ex  hu- 
jusmodi  vagis  et  illicitis  copuUs:  ergo  illi,  qui 
nunc  sic  generantur,  in  statu  innocentise  non 
fuissent.  Dices  fieri  potuisse,  ut  tales  homines 
ex  eisdem  personis  nascerentur,  prsecedente 
inter  illas  legitimo  matrimonio,  quod  nunc 
non  preecedit :  quod  nihil  refert,  ut  proles  ea- 
dem,  veldistincta  persona  sit.  Sedhoc  dici  non 
potest  universahter,  quia  contingit  eamdem 
foeminam  habere  quosdam  fihos  ex  legitimo 
conjuge,  et  ahos  ex  ahis  viris:  ergo  non  po- 
tuisset  in  statu  innocentise  ex  omnibus  ihis 
viris  concipere,  quia  non  erat  omnibus  conju- 
gio  copulanda :  ergo  ahqui  ex  ihis  fdiis  non 
fuissent  ab  iha  nati  in  statu  innocentiae,  et 
consequenter  simpliciter  non  fuissent,  juxta 
principium  positum,  quod  ex  matre  distincta 
semper  fdius  distinctus  nascitur,  et  hinc  etiam 
ostendi  potest,  aliquos  homines  fuisse  futuros 
in  statu  innocentioe,  qui  nunc  non  nascuntur. 
Nam  qui  nunc  sunt  steriles,  si  fuissent  in  statu 
innocentiee,  non  fuissent  steriles:  ergo  genera- 
rent  ahquos  homines,  qui  nunc  non  generan- 
tur :  et  simihter  qui  nunc  praBmature  moriun- 
tur  vel  occiduntur,  ut  Abel  qui  filios  uon 
habuit,  si  in  statu  innocentise  fuisset,  fihos  ge- 
nerasset :  ergo  iUi  essent  distincti  homines  ab 
omnibus,  qui  ex  Adamo  post  lapsum  oriuntur. 
7.  Suadetur  etiam  m  sensii  posteriori.  — 
Hinc  vero  extendi  potest  haec  sententia  ad  pos- 
teriorem  sensum  universalem,  nimirum,  si 
Adam  et  Eva  non  peccassent,  omnes  fihos  et 
nepotes  eorum  fuisse  futuros  numero  distinctos 
ab  eis,  qui  nunc  nati  sunt  vel  nascentur.  Pro- 
batur,  quia  ut  filii  sint  iidem  numero,  seu  in 
indivichio,  non  satis  est,  quod  ab  eisdem  pa- 
rentibus  generentur,  ut  est  per  se  notum :  quia 
nunc  ex  eisdem  parentibus  distincti  hommes 
nascuntur :  sicut  etiam  ex  Adamo  et  Eva, 
proxime  nati  sunt.  Ergo  tunc  variantur  foetus 
ex  diversis  circumstantiis  conceptionis ,  maxi- 
me  vero  ex  tah  diversitate  temporis  et  loci, 
quse  habeat  conjunctam  diversam  influentiam 


ccelestem,  et  distinctam  medii  ambientis,  et 
ahorum  elementorum  cooperationem ;  itemque 
ex  varietate  paterni  seminis,  quod  est  veluti 
proximum  efficiens,  et  materni  sanguinis,  qui 
est  materia  potissima,  ex  qua  proles  concipi- 
tur.  Nam  ex  materia,  seu  subjecto  his  vel  ilhs 
circumstantiis    applicato,    censentur   agentia 
creata  determinari  ad  lioc  individuum  potius, 
quam  ad  ilhid  producendum.  Sed  Adam  et 
Eva,  si  non  peccassent  in  productione  et  con- 
ceptione  fihorum  cum  his  omnibus  circum- 
stantiis  longe  diversis  conjungerentur  :  ergo 
generarent  filios  numero  distinctos  ab  his,  quos 
nunc  post  lapsum  procrearunt:  ergo  tota  eo- 
rum  posteritas  esset  numero  distincta  a  poste- 
ritate  Cain  et  ahorum  fihorum  Adse.  Major  ex 
Philosophia  supponitur.  Minor  vero  facile  de- 
claratur,  quia  hcet  ex  circumstantia  temporis 
extrinseci,  seu  coelestis  incertum  sit,  an  eodem 
tempore,  vel  tardius,  aut  citius  copularentur, 
si  non  peccassent,  quam  nunc  fuerunt  post 
peccatum  conjuncti:   nihilominus  in  cseteris 
omnibus  fuisset  magna  diversitas.   Quia  im- 
primis  distinctissimis  ciljis  usi  fiiissent  intra 
Paradisum,  quam  extra,  et  ita  ex  distincta  il- 
lorum  ciborum  materia,  semen  et  sanguinem 
distinctum  efficereut :  et  longe  etiam  mehus 
dispositum  propter  meliorem  cibi  quahtatem, 
et  propter  majorem  in  comedendo  moderatio- 
nem,  ac  temperantiam,  ac  mehorem  loci,  ac 
medii    dispositionem  :   simulque   concurreret 
distincta  et  melior  influentia  coelestis,  propter 
situs  Paradisi  terrestris  commoditatem :  ergo 
ex  liis  omnibus  circumstantiis  determinaretur 
virtus  generativa  ad  eflfectum  numero  distinc- 
tum  producendum,  et  prtesertim  ex  proxima 
materise  diversitate,  quia  iUa  iutrinsece  manet 
in  prole,  et  illam  componit :  mide  impossibile 
est  prolem  esse  eamdem  numero,  si  materia 
ex  qua  componitur  est  distincta,  et  hinc  pro- 
bata  relinquitur  prima  consequentia  priucipa- 
lis  argumenti.  Secunda  vero  fundatiu"  in  altero 
principio  divi  Thomse,  quod  si  aliquis  ex  pa- 
reutibus  est  persona  distincta,  et  filium  dis- 
tinctum  geuerare  necesse  sit.  Nam  filii  Adae 
essent  parentes  totius  posteritatis  futurae :  ergo 
si  in  statu  innocentiee  filii  Adee  fuissent  dis- 
tincti  ab  his,  quos  post  lapsum  habuit,  etiam 
tota  eorum  posteritas  distincta  fuisset. 

8.  Judicium  de  quarta  sententia.  —  Quinta 
sententia  trifartita  et  prohaMlior. —  Unde  pro- 
ietur  prima  pars. — Heec  senteutia  utroque  mo- 
do  explicata  solum  nititur  in  principio  philo- 
sophico  de  dependentia  efiectus  singulaiis  et 
individui  ab  individua,  et  particulari  causa 


CAP.  IV.  QUANTA  ET  QUALIS  HOMINUM  MULTIPLICATIO  IN  STaTU,  ETC. 


399 


efficiente  et  materiali^  ciim  aliis  circumstantiis 
et  cooperantibus  causis.  Hoc  autem  principium 
prsetercpiam  quod  non  est  certiuH;,  solum  liabet 
locum  in  efiectibus^  qui  per  se  et  immediate 
fiunt  ab  agentibus  creatis.  Unde  non  videtur 
convenienter  extendi  ad  homines,  saltem  quo- 
ad  animarum  productionem :  quoniam  anima 
non  fit  a  parentibus,  sed  a  solo  Deo  creatur. 
Hinc  ergo  orta  est  altera  opinio  limitans  pree- 
cedentem ;  ait  enim  Adamo  non  peccante,  ho- 
mineS;,  qui  ab  eo  descenderent,  non  fuisse 
futuros  eosdem  numero,  qui  nunc,  quantum 
ad  corpora :  esse  tamen  potuisse  eosdem  quoad 
animas,  et  probabile  esse  tales  fuisse  futuros. 
Hanc  opinionem  docuit  Adam,  eumque  est 
secutus  Gregorius,  ut  refert  Capreohis  2,  dis- 
tinct.  20,  art.  3,  ad  ult.,  apud  illos  vero  eam 
non  legi:  ipse  autem  Capreohis  illos  non  se- 
quitur.  Docuit  nihilominus  illam  opinionem 
Mohna,  dicto  tractatu  de  opere  sex  dierum, 
disputatione  uhima,  quam  per  varias  conchi- 
siones  ahter  declarat  et  probat.  Mihi  etiam 
videtur  heec  sententia  satis  probabihs,  et  prima 
quidem  ejus  pars,  qua3  ad  corpora  pertinet,  a 
D.  Thoma  maxime  intenditur,  et  rationibus 
factis  iii  tota  prsecedenti  sententia  probabiliter 
persuadetur :  estque  principium  ihud  philoso- 
phicum  ad  materiales  effectus  apphcatum  satis 
probabile,  ut  in  disputatione  quinta  Metaphy- 
sicse  tractatum  est:  nec  phn^a  de  iha  parte  in 
prsesenti  dicere  oportet,  quia  simphciter  lo- 
quendo,  et  prsesertim  theologice  unitas  nume- 
rica,  seu  identitas,  aut  chversitas  in  homine 
secuudum  animam  potissimum  cousideratur, 
ut  ibidem  dixi. 

9.  ProbatuT  semndafars. — Ahera  ergo  pars 
de  identitate  hominum  quoad  animas  de  pos- 
sibih  sumpta,  intelhgenda  est  de  potestate  na- 
turah,  quse  sine  speciah  miraculo  in  actum  re- 
duci  potest,  et  in  hoc  sensu  dicimus  potuisse 
connaturahter  fieri,  ut  Adamo  non  peccante 
iidem  numero  homines  quoad  animas  ab  iho 
propagarentur,  qui  post  peccatum  generantur. 
Probatur,  c[uia  anima  rationahs,  singularis  et 
individua,  sicut  non  pendet  in  esse  a  corpore, 
ita  ex  se  non  hmitatur  ad  informandam  hanc 
materiam  primam,  vel  ad  heec  numero  acci- 
deutia,  iham  disponentia:  ut  probavi  in  dis- 
putatione  quinta  Metaphysicse,  sect.  6,  n.  6  et 
sequentibus.  Quapropter  in  iustanti,  in  quo  cjui- 
hbet  homo  generatur,  non  ab  una  tantum 
anima  creabih  informari  posset,  sed  ab  innu- 
meris  et  infinitis  possibihbus  a  Deo.  Unde  quod 
talis  auima  potius  quam  aha  in  tau  corpore 
creetur,  eique  uniatm^,  non  habet  sufiicientem 


causam  ex  parte  corporis,  et  consecjuenter  nec 
ex  agente,  et  ahis  materiahbus  circumstantiis, 
sed  a  hbera  Dei  vohmtate  determinatur ;  et 
inde  consequenter  fit,  ut  eadem  anima,  quae 
nunc  tah  corpori  infunditur,  posset  sine  mira- 
culo  creari  in  aho  corpore  «x  aha  materia, 
ahisque  accideutibus  organisato,  sicut  e  con- 
verso  in  lioc  corpore  posset  aha  anima  infundi. 
Est  enim  eadem  ratio,  quia  utrobique  tahs 
determinatio  pendet  ex  libera  DEI  voluntate, 
et  hic  est  connaturahs  modus  productionis 
tahs  formge  propter  capacitatem,  quam  habet 
ad  informandum  corpus  cum  independentia 
in  suo  esse  ab  illo.  Ex  quibus  tandem  conchi- 
ditur,  quod  si  contigisset  Adam  in  Paradiso, 
et  innocentia  conservata,  primogenitum  suum 
generare,  quamvis  fortasse  eorpus  ilhus  prohs 
cjuoad  materiam  et  dispositiones,  non  esset 
idem  numero  cum  corpore  Caini;  niliilominus 
posset  Deus  eamdem  animam  illi  inhmdere, 
sine  ullo  miraculo,  vel  prseternaturah  provi- 
dentia,  quia  determinatio  ihius  vel  aherius 
animse  ex  sola  Dei  libertate  ex  natura  talis  rei 
pendet,  Quod  autem  in  primogenito  declara- 
tum  est  eamdem  in  cffiteris  hliis,  et  filiis  filio- 
rum  rationem  habet. 

10.  Tertiapars  suadetur. — Denique  ultima 
pars  hujus  sententise,  nimirum  supposita  hac 
naturah  lege ,  ac  potestate ,  verisimile  esse 
Deum  easdem  animas  humanas  creaturum 
f uisse  in  corporibus  innocentium  filiorum,  quas 
nunc  in  peccatoribus  creat,  suaderi  poteft. 
Primo  cum  creatio  talium  animarum  in  incii- 
viduo  de  se  non  pendeat  ab  istis  numero  cor- 
poribus,  id  est,  ab  hac  numerica  parte  mate- 
ri£e,  vel  his  numero  accidentibus,  verisimile 
est,  Deum  ante  absolutam  prsescientiam  de- 
crevisse  absohito  decreto,  lias  particulares  ani- 
mas  creare,  quamvis  de  modo  et  quahtate  cor- 
porum  ante  dictam  prffiscientiam,  absolutum 
decretum  non  habuerit:  ergo  illud  prius  de- 
cretum  semper  fuisset  impletum,  quamvis 
Adam  non  peccaret.  Secundo,  quia  Adam  jus- 
titiam  originalem  sub  ea  conditione  accepit, 
ut  pro  tota  posteritate  iham  obediendo  conser- 
varet,  vel  transgrediendo  amitteret:  ergo  se- 
quitati  et  rationi  valde  consentaneum  est,  utra- 
que  conditionis  pars  ad  easdem  personas  filio- 
rum  pertinuerit,  ac  subinde,  ut  idem  numero 
fihi  qui  nunc  in  peccato  originah  nascuntur, 
nascituri  essent  in  originali  justitia,  si  parentes 
non  peccarent :  ergo  essent  iidem  fihi  Adae  in 
utroque  statu,  ut  qui  sentiunt  damnum,  ex 
parte  Dei  ordiuati  essent  "•'ntecedenter  ad  reci- 
piendum  commodum. 


400 


LIB.  V.  DE  STATU  QUEM  HABUISSENT  HOMJNES  IN  HOG  MUNDO,  ETC. 


11.  Evasio. — Non  placet. — Responderi  po- 
test,  Deiim  solum  respexisse  ad  specificam  natu- 
ram:  seu  ad  posteritatem  abstraliendo  ab  his,, 
vel  illis  personis,  et  ideo  nec  esse  injustum^  nec 
absurdum^  quod  damnum^  vel  commodum  in 
personas  distinctas  redundaret  :  nam  id  est 
quasi  per  accidens^  et  ad  justitiee  gequitatem 
non  pertinet.  Sed  licet  forte  lioc  possit  in  ri- 
gore  justitiae  sustineri  :  nihilominus  negari 
non  potest;,  quin  major  aiquitas,  et  perfectior 
providentia  reluceat^  si  respectu  earumdem 
personarum  talis  conditio  quoad  utramque 
partem  foret  implenda  :  eo  vel  maxime,  quod 
divina  prffiscientia^  et  prsedestinatio  non  est 
confusa^  sed  clara  et  distincta;  ideoque  quan- 
do  decrevit  Adamo^  et  in  ipso  toto  ejus  poste- 
ritati  justitiam  sub  tah  pacto  conferre;,  non 
confuse  tantum  posteritatem  concepisse  pu- 
tandum  est,  sed  distincte  in  talibus  personis  : 
ergo  eaidem  personte_,  quae  nunc  illa  privan- 
tur^  eamdem  obtinuissent,  si  primus  parens 
non  peccasset,  ac  proinde  iidem  homines^  qui 
ab  ipso  propagarentur. 

12.  Instatur  primo.  —  Secundo.  —  Teriio. 
—  Sed  instabis,  quiahsec  ratio  vel  efficax  non 
estj  vel  nimium  probat^  conchidet  enim  fuisse 
futuros  eosdem  numero  liomines  non  sohim 
quoad  animas,  sed  etiam  quoad  corpora^  quia 
justitia  originalis  etiam  corpora  moderabatur, 
et  perficiebat  :  et  e  contrario  peccatum  origi- 
nale  etiam  in  corporibus  suos  poenales  effectus 
habet;  ac  denique  pactum  Dei  posteros  Ada3, 
ut  corpore  et  animo  constantes  respiciebat. 
Item  concluderet  illa  ratio  omnes  omnino  ho- 
mines^  qui  nunc  fuerunt^  sunt  et  erunt,  fu- 
turos  fuisse  etiamsi  Adam  non  peccasset^  quia 
ratio  seque  de  omnibus  procedit;  ac  denique 
probaret  ratio  omnes,  qui  nunc  damnantur;, 
tunc  etiam  fuisse  damnandos^  quia  discursus 
factus  seque  ad  omnes^  et  quoad  hunc  effec- 
tum  appUcari  potest.  Nos  autem  heec  omnia 
non  admittimus,  nec  admittenda  videntur. 

13.  Ad  primam  instantiam. — Respondemus 
imprimis  non  esse  difficile  heec  omnia  defen- 
dere^  quia  Deus  sine  dubio  potuit  illa  omnia 
prseordinare^  potuissetque  res  ita  disponere^ 
ut  iufaillibiliter  ita  fierent.  Nune  autem  cre- 
dimus  non  ita  factum  esse^  quantum  ex  con- 
jecturis  colhgere  possumus^,  et  ideo  ad  primum 
negatur  sequela^  quia  justitia  originahs^  et 
gratia^,  ac  beatitudo,  ad  quam  illee  ordiuaba- 
tur^  ad  animam  principaliter  pertinent^  et 
consequeuter  in  illa  est  originahs  culpa  quoad 
essentiam,  et  ( ut  ita  dieam)  formalitatem 
suam,  corpus  autem  secundario  tantum,  et 


materiahter  ad  haec  omnia  se  habet ,  et  ideo 
non  ita  fuit  identitas  in  corporibus^  sicut  m 
animabus  necessaria.  Accedit  prseterea,  quod 
anima  a  solo  Deo  fit,  et  ex  sola  ejus  voluntate 
ehgitur,  seu  determinatur^  ut  in  taU,  vel  taU 
corpore  creetur  :  ipsum  autem  corpus  fit  ex 
praijacente  materia,  et  cum  dependentia  a 
materiaUbus  causis^  et  ideo  Deus  non  ita  ex  se 
definivit  conditiones  corporum;,  sed  cursu  na- 
turalium  corporum  iUas  reUquit. 

I.4.  Ad  secundam. — Ad  secundum  etiam  ne- 
gatur  sequela  :  nam  rationes  factse  non  per- 
suadent^  imo  nec  suadent  omnes  homines^ 
qui  nunc  propagantur,  ab  Adamo  fuisse  etiam 
fnturos,  etiamsi  Adam  non  peccas.set.  Quis 
enim  cognovit  sensum  Domini,  aut  quis  consi- 
liarius  ejus  fuit :  Rom.  11.  Sokim  enim  con- 
jectamus  iUos  homines_,  qui  in  statu  innocen- 
tia3  generandi  essent^  constare  debui.sse  ex 
animabus^  quae  nunc  etiam  aUquando  crean- 
tur.  An  vero  numerus  hominum  in  utroque 
statu  futurus  esset  gequahs,  incertum  esse  pu- 
tamus.  Unde  ex  dicto  principio  solum  colUgi 
potest,  quod  si  numerus  hominum  in  utroque 
statu  esset  idem  formaUter^  seu  eequaUs^  etiam 
idem  esset  materiaUs,  seu  in  eisdem  indivi- 
duis^  saltem  quoad  animas  -.  non  quia  hoc  sit 
absohite  necessarium^  aut  certum^  sed  quia 
convenientius  apparet.  Si  autem  essent  nu- 
mero  inaquales^  et  in  statu  innocentiee  futuri 
essent  homines  numero  pauciores^  omnes  iUi 
etiam  erunt  nunc  in  lapsa  natura  :  quia  sic 
participaturi  erant  innocentise  commodum, 
quod  nunc  per  peccatum  amiserunt.  Si  autem 
e  contrario  major  futura  fuisset  tunc  hominum 
muUitudo^  in  iUa  omnes  homines^  qui  uunc 
producuntur,  continerentur,  et  praeter  hos  in 
muUis  aUis  Dei  Uberalitas  ostenderetur.  Nihil 
ergo  incommodi  in  aliquo  istorum  modorum 
invenitur,  et  in  singuUs  aliqua  congruitas  co- 
gitari  potest^  et  ideo  incertum  nobis  est^  quem 
potissimum  iUorumDeus  ordinasset. 

15.  Ad  tertiam.  —  Quousque  placet  Scotus 
n.  2  allatus.  — In  tertia  replica  petitur^  qiUd 
dicendum  sit^  si  inter  numerum  electorum  et 
reproborum  similis  comparatio  fiat^  in  quo 
Ucet  res  iucerta  sit^  imprimis  verisimiUus  cre~ 
dimus^  uon  fuisse  futurum  minorem  numerum 
electorum,  et  preedestinatorum,  quam  nunc 
sit.  In  quo  cum  Scoto  convenimus  non  solum 
propter  iUam  rationem^  quod  nunc  electionem 
prsedestinatorum  ante  preescientiam  absohi- 
tam  peccati  Adse  factam  esse  credimus  :  sed 
etiam,  quia  nuUa  ratiO;,  vel  conjectura  proba- 
biUs  aflferri  potest_,  propter  quam  credibile  fiat 


CAP.  V.  UTRUM  IN  STATU  INNOCENTIiE  HOMiNES  GENERARENTUR,  ETC. 


401 


paiiciores  homines  fuisse  Deum  electurum  , 
si  sub  conditione  prsesciret  Adamum  in  tali 
rerum  ordine,  et  occasione  constitutum^  non 
fuisse  peccaturum;  et  liinc  etiam  credibile  fit, 
eosdem  homines  saltem  quoad  animaS;,  qui 
nunc  sunt  electi,  fuisse  etiam  salvandos  et  eli- 
gendos^  etiamsi  Adam  non  peccasset.  Non  so- 
him^  quia  nnnc  electio  antecessit  proescientiam 
peccati  Adae:  nam  ha3c  ratio  sohim  persuadet, 
quia  saltem  prsecessit  scientia  conditionata  fu- 
turi  peccati,  qua  non  existente  potuisset  Deus 
ahter  electionem  facere^  iit  supra  dixi,  et  ideo 
addendum  putamus  nuUam  afferri  rationem 
ob  quam  credamus^,  Deum  ahos,  quam  hos  ip- 
sos  fuisse  electurum^  si  sub  conditione  sahem 
prsesciret  Adamum  in  illa  occasione,  si  in  ea 
constitueretur,  non  fuisse  peccaturum.  An  vero 
prseter  hos  Deus  plures  elegisset^  si  hoc  etiam 
modo  prsesciret  Adam  non  fuisse  peccaturum, 
omnino  est  nobis  occuUum.  An  autem  durante 
dicto  statu  ahqui  essent  damnandi  et  prsesciti^ 
infra  dicemus :  nam  pendet  ex  aha  queestione^ 
capite  nonOj  tractanda,  an  homines  in  eo  statu 
possent  peccare.  Supponendo  autem  ahquos 
fuisse  damnandos^  numerus  eorum  ignotus 
nobis  est,  et  ideo  omnis  comparatio^  vel  ad 
numerum  electorum^,  vel  ad  numerum  eorum, 
qui  nunc  damnantur^  incerta  est :  et  propterea 
nihil  amphus  de  iUa  dicere  necesse  est. 

CAPUT  V. 

UTRUM  IN  STATU  INNOCENTIJa  HOMINES  GENERA- 
RENTUR  PERFECTI  QUOAB  CORPORA^  VEL  QUOMODO 
CONSUMMATAM  ILLORUM  PERFECTIONEM  CONSE- 
QUERENTUR. 

1 .  Humani  corporis  perfectio  duplex.  —  De 
prioo^i  perfectione  certa  resolutio. — Diximus  de 
propagatione  generis  humani  quomodo  et 
quanta  futura  esset  in  statu  innocentise,  si 
duraret:  nunc  exphcandum  superest,  qualis 
esset  futura  quoad  prohs  perfectionem^  quam 
ex  parte  corporis  prius  considerabimus :  postea 
vero  ex  parte  animse.  Duplex  autem  perfectio 
in  humano  corpore  consideratur.  Una  dici  po- 
test  simpliciter  et  absohite  necessaria  ad  veri- 
tatem  et  integritatem  corporis  humani  ex  vi 
tahs  specificse  naturse^  numerum  sensuum  ex- 
ternorum  et  internorum,  et  potentiarum  om- 
nium^  ac  facuUatum  naturahum^  quse  ad  indi- 
vidui  et  speciei  conservationem  necessariee 
sunt :  aha  est  perfectio  necessaria  ad  statum 
integrum  et  consummatum  corporis  humani. 
De  priori  uultaest  in  preesenti  dubitatio :  uam 
ili. 


certum  est  in  statu  innocentiae  fuisse  prolem 
generandam  cum  corpore  omnibus  suis  parti- 
bus,  ac  membris  constante  juxta  exigentia 
sexus^  in  quo  unusquisque  generaretur.  Itern- 
que  cum  omnibus  facultatibus,  ac  sensibus  in- 
ternis  et  externis,  et  cum  debita  membrorum 
proportione,  dispositione,  colore,  figura,  ac 
pulchritudine  corporah,  quse  inde  consurgit. 
Ita  docet  divus  Thomas^  1  part.,  q.  96,  art.  3, 
et  q.  99,  art.  !_,  ad  \,  et  alii  theologi  statim 
citandi. 

'2.  Et  ad  minimum  hoc  docuit  Augustinus, 
hb.  i,  de  Peccat.  merit.  et  remis.,  cap.  37  et 
38,  ubi  ait,  nuham  poenalem  imperfectionem 
fuisse  futuram  in  hominibus,  qui  in  statu  in- 
nocentiae  generarentur.  Carentia  enim  ilhus 
integritatis  esset  imperfectio,  seu  defectus  poe- 
nahs,  quahs  est  agritudo,  csecitas,  et  membro- 
rum  corpori  connaturahum  diminutio,  hujus- 
modi  enim  defectus  cum  naturales  non  sint, 
pcenales  sunt :  non  ergo  essent  in  genere  hu- 
mano  peccato  non  interveniente,  et  inde  facile 
csetera,  quse  diximus,  consequuntur.  Quia  non 
minus  pertinet  ad  naturalem  perfectionem 
corporis  humani  debitus  ordo,  proportio  et 
figura  membrorum,  quam  eorum  integritas 
sine  diminutione.  Et  simihter  ad  corporis  sani- 
tatem  necessaria  est  bona  dispositio  et  pro- 
portio  humorum ;  et  inde  nascitur  conveniens 
color,  et  consequenter  pulchritudo,  quse  inde 
resultat :  ergo  ista  omnia  essent  in  hominibus 
durante  innocentia,  a  principio  nativitatis  eo- 
rum. 

3.  Prima  assertio  prcedicta  perfectio  no?i 
fuisset  cequalis  intra  eamdem  speciem. — Potest 
autem  circa  hoc  interrogari,  an  haic  omnia 
essent  sequalia  in  hominibus  iUius  status.  Res- 
pondet  autem  negative  divus  Thomas,  in  dicto 
art.  3,  q.  96.  Quia  non  omnes  causse  concur- 
rentes  ad  productionem  hominum  essent  eae- 
dem,  neque  eequaUs  virtutis  in  generationibus 
singulorum.  Nam  in  efficientibus  causis  esset 
varietas  ex  parte  influentiee  coelorum^  et  ele- 
mentorum  circumstantium,  et  ex  parte  cau- 
sarum  materiahum,  diversitas  ciborum,  et  hu- 
morum  ipsorum  parentum  interveniret.  Con- 
firmatur,  ac  declaratur,  quia  hsec  ineequahtas 
raro  est  poenaUs  de  se :  tum  quia  potest  esse 
inter  duo  individua,  etiamsi  in  neutro  iUorum 
sit  aliquis  defectus  contra  specificam  vel  indi- 
vidualem  perfectionem  unicuique  debitam : 
tum  etiam,  quia  taUs  varietas,  et  ineequaUtas 
naturaUter  sequitur  ex  compositione  corporis 
organici.  Quia  conveniens  ejus  dispositio  et 
proportio  non  consistit  iu  indivisibiU,  sed  ha- 

26 


402 


LIB.  V.  DE  STATU  QUEM  HABUISSENT  HOMINES  IN  HOC  MUNDO,  ETC. 


bet  latitudinem,  et  inde  est^  ut  naturaliter  non 
omnes  homines  sint  ejusdem  figurse^  nec  ejus- 
dem  staturse:  idem  ex^go  in  statu  innocentise 
inveniretur.  Tandem  declaratur,  quia  primi 
parentes  non  generarent  filios  sibi  omnino  si- 
miles  in  complexione,  quia  haec  ex  parte  ma- 
terioe  et  aharum  causarum  variatur.  Item  quia 
ipsi  parentes,  vir,  scilicet^  et  uxor  non  essent 
in  complexione  omnino  similes:  et  uterque, 
quantum  iu  se  est,  prolem  sibi  similem  efiicere 
conaretur;  unde  fihus  esset  similior  illi  pa- 
renti^  qui  eilicaciorem  haberet  virtutem  in  tali 
occasione  et  tempore;,  vel  qui  magis  a  circum- 
stante  medio^  et  a  materia,  et  ab  ahis  causis 
juvaretur:  ac  proinde  proles  neutri  esset  om- 
nino  similes  propter  alterius  resistentiam :  ergo 
paulatim  per  varias  generationeS;,  dispositiones 
et  complexiones  filiorum  variari  et  diminui 
possent;  et  consequenter  in  ahis  perfectionibus 
corporum  posset  esse  insequalitas :  nimirumin 
statura^  in  colore,  in  pulchritudine,  in  efhcacita- 
te  sensuu.m  et  aharum  facultatum  naturahum. 
Tota  autem  illa  varietas  esset  intra  latitudi- 
nem  perfectionis  naturahs  ad  convenientem 
habitudinem  humani  corporis  sufiicientem. 

A.  Assertio  secunda  MpartUa  de  posteriori 
perfectione.  —  Prior  pars  ostenditur.  —  Osten- 
ditur  posterior. — Atque  hinc  dicimus  secundo 
ahquam  varietatem  et  perfectionis  inoequali- 
tatem  multo  magis  in  eadem  persona  pro  di- 
versis  temporibus,  seu  setatibus  in  iho  statu 
inveniri  potuisse^  ac  debuisse :  quamvis  in  siu- 
guhs  setatibus  ac  temporibus  omnes  homines 
integram  perfectionem  unicuique  in  tali  tem- 
pore,  vel  «tate  accommodatam  haberent.  Pro- 
batur  prior  pars^  quia  illa  varietas  est  natura- 
hs  homini  naturah  modo  genito,  nutrito  et 
educato:  sed  homines  tunc  naturah  modo  ge- 
nerarentur,  ut  supra  ostensum  est,  et  naturali 
etiam  modo  nutrirentur;  nam  iudigerent  cibo 
et  potu :  ergo  etiam  haberent  illam  varietatem 
dispositionum  ac  setatum :  quia  hsec  ex  natura 
rei  consequitur  ad  naturalem  generationem 
et  nutritionem.  Unde  carere  illa,  vel  esset 
monstrosum  contra  rationem  et  decentiam  il- 
hus  status,  vel  esset  miraculosum,  aut  super- 
naturale:  quod  et  superfluum  esset,  et  gratis 
assereretur,  cum  revelatum  non  sit,  vel  scrip- 
tum,  aut  traditum.  Altera  vero  pars  de  per- 
fectione  accommodata  singuhs  temporibus  et 
ffitatibus,  quasi  per  se  nota  est  ex  priori  asser- 
tione,  et  ex  conditione  ihius  status,  in  quo 
omnia  pertinentia  ad  perfectionem  liominis 
naturalem  futura  erant  integra  et  ordinatissi- 
ma.  Nam  cum  litec  perfectio  naturalis^  non  sit 


una  et  eadem  pro  toto  tempore  vitse,  nec  con- 
veniat  specificae  naturse  secundum  se,  sed  ut 
in  tali  vel  tali  individuo  existenti,  necesse  est^ 
ut  saltem  ea  perfectio,  qute  singulis  temporibus 
esset  accommodata,  in  illo  statu  non  deesset. 

5.  PrimumcorollariumcumD.  Thomalimem- 
bre. — Ex  quo  inferimus  primo  cum  D.Thoma, 
d.  q.  99,  a.  1,  homines  in  statu  innocentise  uon 
fuisse  generandos  cum  integra  statura  et  quan- 
titate  corporis,  ac  membrorum  ejus,  quam  nunc 
per  continuam  nutritionem  usque  ad  statum 
augmenti  acquirunt,  sed  in  ea  parvitate  cor- 
poris  et  membrorum,  quse  infantiaa  ejusque 
initio  accommodata  est:  et  quia  in  ea  potest 
esse  magis  et  minus,  in  unoquoque  individuo 
esset  in  quantitate,  singulorum  complexioui  et 
individuah  perfectioni  proportionata.  Utrum- 
que  est  facile  et  receptum  ab  omnibus.  Pri- 
mumquidem,  tum  quia  ilhidest  homininatu- 
rale,  tum  etiam,  quia  non  posset  uterus  ma- 
ternus  capere  corpus  magnse  quantitatis :  nisi 
vel  tahs  corporis  membra  inter  se  penetraren- 
tur,  ut  in  angusto  veutre  simul  esse  possent, 
vel  totum  corpus  filii  cum  corpore  materno 
coextenderetur  et  penetraretur;  item  ahas  non 
posset  proles  naturaliter  nutriri  in  ventre  ma- 
tris,  ut  per  se  notum  est.  Fingere  autem  ex- 
traordinaria  miracula,  vel  superuaturalia  ope- 
ra  semper  futm^a  in  illo  statu  sine  fundamento 
auctoritatis  ubi  ratio  deest,  improbabile  est, 
ac  temeritate  non  vacat.  Secundum  etiam  de 
perfectione  ilhus  status  notum  est. 

6.  Corollarium. — Illud  D.  TJiomas  tradlt  et 
suadetur. — Secundo  sequitur  ex  dictis  infantes 
recens  conceplos,  vel  natos  in  illo  statu  non 
fuisse  habituros  robur  et  vires  membrorum, 
quas  in  virili  setate  habere  solent.  Unde  nec 
statim  ambulare  possent,  nec  loqui,  nec  alios 
similes  motus  habere,  sed  tantum  illos,  qui  ihi 
a3tati  conveniunt,  ut  lac  sugere,  linguam,  pe- 
dem,  vel  manum  aliquo  modo  movere.  Ita  do- 
cet  D.  Thomas  supra,  et  sequitur  ex  eodem 
fundamento.  Quia  sicut  haberent  membra  iu- 
fantilia  et  parva  in  quautitate :  ita  etiam  ha- 
berent  illa  eis  qualitatibus  disposita,  quse  ilh 
setati  responderent,  suntque  illi  counaturales. 
Ex  his  autem  dispositionibus  sequitur  mem- 
brorum  debihtas,  et  defectus  virium  ad  pra- 
dictas  actiones  :  ergo  non  possent  infantes 
illas  habere  sine  supernaturah  virtute  et  mi- 
raculo,  quod,  ut  ssepe  dixi,  sine  sufS.cienti 
auctoritate  asserendum  non  est. 

7.  Objectio  contra  utrumque  corollarium  ex 
verhis  Aitgustini.  —  Gontra  hsec  vero  objici 
potest  Augustinus,  I.  1 ,  de  Peccator.  mer.  et 


CAP.  V.  UTRUM  li\  STATU  iruNGGENTLE  KOMiNES  GliNERAr.ENTUR,  ETC 


403 


remis.,  cap.  37^  ubi  sic  ait:  Quanquam  eiiam 
ipsa  tanta  carnis  infirmitas  (utique  infantium) 
nescio  quid  quantum  arhitror  poenale  demons- 
trat.  Quae  verba  possent  utcumque  exponi  de 
infirmitate  carnis,  non  quoad  corporum  debi- 
iitatem,  aut  parvitatem,  sed  quoad  dolores, 
segritudines,  gemitus  et  alia  incommoda,  qua3 
parvuli  etiam  patiuntur.  At  vero  liuic  exposi- 
tioni  obstant  verba,  quse  statim  idem  Pater 
subjtmgit:  Movet  eiwn,  si  primi  illi  liomines 
non  peccassent,  utrum  tales  cssent  filios  liahi- 
turi,  qui  nec  manibus  nec  pedihus  lUercntur. 
Nam  pro^pter  uteri  capacitatem  fortasse  necesse 
fuerit  parvulos  nasci,  quamms  cum  exigiia  sit 
pars  corporis  costa,  non  tamen  propterea  Deus 
parvulam  viro  conjtcgem  fecit,  quam  cedificavit 
in  ooiulierem,  unde  et  ejics  filios,  poterat  omtii- 
potentia  creatoris  mox  editos,  grandes  protinus 
facere.  Et  in  c.  38,  id  prosequitur,  indicans, 
quia  licet  filii  in  uteris  maternis  essent  par- 
vuli  propter  uteri  capacitatem,  statim  ac  nas- 
cerentur,  essent  vel  corpore  perfecti,  vel  sal- 
tem  apti  ad  motus  corporis  exercendos. 

8.  Q,uo  puncto  D.  Thomas  exponat  Augusti- 
num.  —  Nihilominus  D.  Tlioraas,  supra,  ad  \, 
respondet,  Augustinum  solum  loqui  de  illa  in- 
firmitate  corporum,  quae  nunc  in  pueris  appa- 
ret,  etiam  quoad  actus  eorum  pueritiee  conve- 
nientes.  Sed,  consideratis  omnibus  verbis,  quae 
retulimus,  negare  non  possumus,  quiu  etiam 
de  naturali  debilitate  et  parvitate  infantilium 
corporum  loquatur,  ut  etiam  ex  dicendis  magis 
constabit.  Verumtamen  non  loquitur  Augusti- 
nus  definiendo,  sed  inquirendo,  et  rem  indeci- 
sam  refinquit.  Resohitio  autem  tradita  sine 
dubio  vera  est.  Neque  exemphim  de  formatione 
Evse  est  simile ;  tum  quia  Eva  nou  ab  homine, 
sed  a  Deo  solo  fuit  formata :  tum  etiam,  quia 
non  naturah  modo,  sed  valde  extraordinario 
et  singulari  creata  fuit :  tum  denique,  quia  non 
expediebat  in  parva  et  infantih  setate  iham 
creari :  quia  nec  habebat  matrem,  a  qua  posset 
convenienter  ah  et  educari :  nec  ad  usum  ge- 
nerationis  per  multum  temporis  apta  fuisset. 
De  potentia  item  Dei  non  dubitamus,  quia 
parvuhs  recenter  natis  potuerit  integram  cor- 
porum  perfectionem  et  quantitatem  subito  con- 
ferre:  verumtamen  eamdem  etiam  potuisset 
Deus  in  momento  conceptionis,  et  iu  utero 
materno  tribuere.  Sicut  autem  tanc  non  fecis- 
set  hoc  posterius,  ita  nec  prius,  nam  unum  est 
ad  ahud  cousequens.  Quia  sicut  conceptio  esset 
naturahs,  ita  et  nativitas  et  augmentatio.  Item 
quia  ex  divina  revelatione,  ahave  auctoritate, 
vel  ratione  non  magis  miracuhim  iUud,,  seu 


supernaturale  opus  in  nativitate,  quam  in  con- 
ceptione  probare  possumus. 

9.  Altera  oljectio  ejusque  solutio.  —  Sed  ob- 
jici  potest,  quiain  statu  innocentife  non  habe- 
ret  locum  senectus  :  ergo  neque  pucritia.  Fa- 
cile  autem  respondetur,  negando  consequen- 
tiam,  quia  per  senectutem  tenditur  ad  mortem, 
imo  est  quoddam  initium  corruptionis  :  mors 
autem  et  corruptio  in  iho  statu  locum  non 
haberent.  At  pueritia  est  vitte  initium,  et  ab 
iha  paulatim  ad  consummatam  perfcctionem 
tenditur  modo  naturah ;  et  ideo  pueritia  tan- 
quam  perfectionis  initium  iUi  statui  non  re- 
pugnabat :  secus  vero  est  de  senectute ,  quee 
initium  est  mortis. 

10.  Ultima  oujectio  ex  variis  Augustini  dic- 
tis. — Tandem  instari  potest  ex  eodem  Augus- 
tino  :  quia  sequitiir  nascituros  fuisse  homines 
in  statu  innocentiee  et  per  plures  annos  fuisse 
victuros  sine  usu  rationis,  sicut  nunc  pueri 
sunt.  Gonsequens  autem  non  videtur  admit- 
tendum  :  ergo.  Sequela  probatur  quia  in  statu 
innocentiee  homines  intehigerent,  et  uterentur 
ratione  cum  dependentia  a  phantasmatibus ; 
hinc  autem  provenit,  ut  careant  homines  in 
pueritia  usu  rationis,  quia  tunc  organa  sen- 
suum  non  sunt  disposita,  ut  rationi  deservire 
possint :  ergo  idem  impedimentum  haberent 
in  statu  innocentise,  si  in  pueritia  similem  dis- 
positionem  corporum  haberent.  Minor  autem 
probatur  ex  Augustino,  d.  1.  1,  de  Pec.  merit. 
et  remis.,  c.  36,  ubi  tenebras  mentis  rationa- 
hs,  et  ignorantiam  Dei,  quse  in  parvuhs  cer- 
nuntur,  sentit  esse  quid  poenale,  et  ex  peccato 
primi  parentis  originem  ducere.  Nam  unde 
(inquit)  a?iima  Jiominis  anima  rationalis  non 
solum  indocta,  sed  etiam  indocilisjacet,  quare, 
aut  quando ,  aut  tmde  intrusa  est,  si  natura  est 
Jiominis  sicincipere,  et  nonjam  vitiosa  est  ista 
natura :  et  ad  hoc  confirmandum  addit :  Cur 
non  talis  creatus  esf  Adam  :  cur  ille  capax 
prcecepti .?  et  in  fine  capitis  conchidit :  Hoc  tam 
magnum  ignorantice,  ac  infirmitatis  malum,  si 
in  Jiac  vitajam  nati  parvuli  contraxerunt,  ubi, 
quando,  quomodo  sine  magna  aliqua  impietate 
commissa  rcpente  tantis  tenelris  involuti  sunt: 
et  in  cap.  37,  in  principio,  supponere  videtur, 
Jlwc  non  esse  furw  naturce,  sed  vitiosce  primor- 
dia,  et  paulo  post  declarat,  uon  agere  de  cor- 
poris  quantitate,  sed  de  mentis  quadam  valen- 
tia,  icsque  rationis,  id  est^  de  ihius  carentia, 
et  ideni  indicat  hbr.  4,  contra  Juhan.,  cap. 
ultimo. 

'1 1 .  Responsio  ad  ohjectionis  propositionem 
majorem.  —  Niliilominus  ad  objectionem  res- 


404 


LIB.  V.  DE  STATU  QUEM  HABUISSENT  HOMINES  IN  HOG  MUNDO,  ETC. 


pondeo,  concedendo  sequelam^  nimiruni;,  in 
statu  innocentise  carituros  fuisse  parvulos  usu 
rationis  non  tantum  in  uteris  maternis ,  sed 
etiam  post  nativitatem  pro  tempore  iufantiee^, 
usque  ad  tempus  provectse  setatis,  in  qua 
phantasia  posset  convenienter  intellectui  ad 
ratiocinandum  deservire.  Hsec  est  sententia 
D.  Thomse^  1  p.,  quaest.  101,  art.  2,  etHugonis 
de  S.  Victore^lib.  i,  deSacram,  p.  6,  cap.  26, 
et  in  eam  magis  inclinat  Magister,  in  2,  d.  20, 
ubi  etiam  Bonaventura,  in  dub.  6  litterali,  et 
Durandus,  q.  A,  ad  1,  et  alii,  et  ratio  est,  quia 
defectus  usus  rationis  in  infantia  non  est  poe- 
nalis,  sed  naturaUs,  quia  naturaliter  sequitur 
ex  dispositione  connaturali  organorum  phan- 
tasia3,  quam  statvis  pueritise  postulat,  scilicet, 
ex  nimia  humiditate  cerebri,  ut  divus  Thomas 
dicit.  Usus  autem  rationis  etiam  iu  statu  in- 
nocentise,  a  recto  usu  phantasiee  penderet,  ut 
in  superioribus  dictum  est.  Necpossumus  cum 
fundamento,  divino  miraculo,  aut  supernatu- 
rali  operi  aliud  attribuere,  quia  nobis  hoc  re- 
velatum  non  est  :  et  alioqui  ad  perfectionem 
ilUus  status  non  est  necessarium. 

12.  Res2)07isio  acl  propositiomm  minorem, 
juxtaD.  Thomam.  — Expeditur  responsio. — 
Ad  Augustinum  ergo  communiterrespondetur, 
ipsum  loqui  non  de  simpUci  carentia  usus  ra- 
tionis,  sed  ut  habet  adjunctas  multas  imperfec- 
tiones,  quas  in  statu  innocentiae  non  haberet, 
nunc  enim  non  sohim  carent  pueri  usu  ratio- 
nis,  sed  etiam  patiuntur  inordinatos  motus 
pliantasiee,  quibus  interdum  turbantur,  et 
tristantur,  unde  fletus,  dolores,  motusque  ira- 
cundiae,  et  aUi  similes  oriuntur  :  quibus  omni- 
bus  imperfectionibus  in  statu  innocentiaj  care- 
rent,  et  ideo  dixit  D.  Thomas,  d.  q.  101,  art.  2, 
ad  1,  quod  Ucet  parvuU  in  illo  statu  non  ha- 
berent  rationis  usum  :  niliilominus,  in  ipsamet 
puerih  cognitione  majorem  perfectiouem  ha- 
berent,  utique  per  originalem  justitiam,  ut 
capite  sequenti  explicabimus.  Atque  hoec  qui- 
dem  doctrina  vera  est :  an  vero  illam  in  dictis 
locis  Augustini  intenderit,  valde  dubito.  Cre- 
diderim  tamen  ilhim  non  asserendo,  sed  dis- 
putando  processisse,  ut  de  perfectione  corpo- 
rum  dixi. 

13.  Respondetur  tandem  rationibus  ah  Augus- 
tino  indicatis  in  favorem.  prcedictce  propositionis 
minoris.  —  Necessarium  tamen  est  rationibus 
dubitandi,quas  Augustinus  indicat,  satisfacere. 
Una  est,  quia  mentis  tenebrse,  et  ignorantia 
svmt  poenapeccati :  nuUa  autem  videtur  esse  ma- 
jor  ignorantia,  velmentis  csecitas,  quam  caren- 
tia  usus  rationis.  Recte  autem  respondet  Magis- 


ter  divus  Thomas,  et  omnes,  propriam  ignoran- 
tiam  esse  peccati  poenam,  non  autem  omnem 
carentiam  cognitionis,  vel  quam  appellant  ne- 
scientiam,  esse  poenam,  sed  esse  posse  condi- 
tionem  naturte  etiam  bene  institutse.  Propria 
enim  ignorantia  dicit  carentiam  scientise, 
quam  quis  posset,  et  deberet  habere  :  hoc  au- 
tem  modo  carentia  usus  rationis  in  pueritia, 
non  est  igiiorantia,  sed  pura  nescientia  :  et 
ideo  esse  posset  in  statu  innocentise  sine  pec- 
cato.  Et  ob  eamdem  rationem  non  potest  ille 
naturaUs  defectus,  ceecitas  mentis,aut  tenebrae 
appeUari :  quia  hse  voces  etiam  significant 
privationem,  et  in  malam  partem  ordinarie 
sumuntur  pro  carentia  spirituaUs,  seu  intel- 
lectuaUs  luminis  aUquo  modo  vohmtaria,  et 
ex  peccato  proveniente.  Ad  confirmationem 
autem,  quam  D.  Augustinus  ab  exemplo  Adami 
sumit,  recte  etiam  respondet  D.  Thomas  non 
esse  similem  rationem.  Quia  Adam  ab  ipso 
Deo  immediate  creatus  est,  cujus  opera  sunt 
perfecta,  et  creatus  est  in  adulta  setate,  in 
qua  non  solum  erat  capax  usus  rationis,  sed 
etiam  erat  illi  debitus,  fuissetque  propriissima, 
imo  monstrosa  ignorantia^  si  taU  usu  careret. 
Ac  denique  constitutus  est  in  principem,  et 
caput  totius  naturas  :  et  ideo  non  solum  cum 
usu  ratiouis,  sed  etiam  cum  perfecta  sapien- 
tia  creatus  est,  ut  supra  vidimus.  Hse  autem 
rationes  omnes  in  fiUis  ejus  locum  non  habent, 
ut  est  per  se  notum. 

CAPUT  VI. 

QQIBUS  REBUS  AD  YITAM  CONSERVANDAM  HOMINES 
IN  STATU  INNOCENTLE  UTERENTUR. 

1 .  Vestihus  non  esset  opus  in  statu  innocentice. 
— Diximus  de  perfectione  corporaU  prolis  in 
statu  innocentise  generandse  :  et  ideo  prius- 
quam  de  spirituaU  dicamus,  opportunum  vi- 
detur,  reUqua,  quse  ad  corporalem  vitam  per- 
tinent,  expedire,  quae  duo  sunt  preecipua : 
unum  est,  conservatio  vitse  :  aUud  est  status^ 
seu  modus  transigendi  vitam.  Circa  primum, 
prascipuum  dubium  est,  an  homiues  in  statu 
inuocentiae  carnibus  vescerentur.  Duobus  enim, 
scilicet,  victu  et  vestitu,  in  hac  mortaU  vita  in- 
digemus,  juxta  iUud  PauU  1,  Tim.  6  :  Halen- 
tes  alimenta,  et  quiius  tegamur,  Jiis  contenti 
simus :  in  statu  autem  innocentise  non  indi- 
gerent  homines  vestimentis,  quia  justitia  ori- 
ginaU  sufiicienter  tegebantur,  ut  in  superiori- 
bus  dictum  est,  indigerenfc  autem  alimentis, 
quia  licet  habereut  corpora  suo  modo  immor- 
taUa  per  extrinseca  adjumenta :  uihilomiuus 


CAP.  VI.  QUIBUS  REBUS  AD  VITAM  CONSERVANDUM  HOMINES,  ETC. 


liaberent  corpora  animalia,  qiise  iiaturali  or- 
dine,  ac  modo  generari,  niitriri,  crescere,  et 
conservari  deberent,  quod  sine  alimentis  non 
fit.  Ideoque  explicandum  superest,  qualibus 
cibis  usuri  essent  homines  in  illo  statu.  In  quo 
ulterius  distinguendum  est  inter  infantes  et 
adultos. 

2.  De  mfantkm  alimento.  —  Et  de  infanti- 
bus  statuendum  est,  usque  ad  certum  tempus 
setatis,  in  qua  solidiora  corporis  membra  ha- 
berent,  alendos,  ac  sustentandos  fuisse  lacte 
matris,  sicut  nune  nutriuntur.  Hic  enim  mo- 
dus  alimenti  naturaUs  est  infantibus  parvuhs, 
quiltcs  lacte  ofus  est ,  non  solido  cibo  :  ergo 
idem  modus  in  iUo  statu  servaretur.  Ex  regula 
ssepe  repetita,  quod  naturse  ordo  servandus  in 
illo  statu  esset  in  his,  quse  nec  poenaha  sunt, 
nec  privativam  imperfectionem  in  tah  natura, 
et  persona,  ac  tempore  inchidunt :  nec  super- 
naturaliter  immutanda  fuisse  revelatum  est : 
tahs  autem  est,  ille  nutriendi  modus. 

3.  AdtUtorum  cibus  semina,  et  fructu^s  arho- 
Tum.  —  De  aduUis  etiam  certum  est,  fructus 
arborum  et  seminum  terrce  fuisse  communem 
cibum  illius  status.  Hoc  enim  praecipue  nobis 
revelatum  est,  Gen.  \,  in  ihis  verbis  :  Ecce 
dedivobis  omnem  Jierbam  afferentem  semen  sufer 
terram,  et  universa  ligna,  quce  habent  in  semet- 
ipsis  sementem  generis  sui,  ut  sint  vobis  in 
escam.  Quae  verba  dicta  sunt  hominibus  ante 
peccatum  :  unde  maxime  pro  statu  innocen- 
tia3  dicta  sunt;  et  cap.  2,  dixit  Deus  Adse  :  De 
omni  ligno  Paradisi  comede  :  excepitque  sohim 
lignum  scientise  boni  et  mah  :  ergo  tantum 
superest  est  dubium,  an  etiam  carnibus  tunc 
uterentur;  et  consequenter  potest  inquii-i,  an 
nterentur  pane,  sive  triticeo,  sive  aherius 
speciei,  seu  gravi  proprie  sumpto,  id  est,  arti- 
ficiose  confecto  et  cocto,  sicut  nunc  iho  utimur; 
et  eadem  fere  interrogatio  est  de  usu  vini  ex 
quacumque  materia  expressi.  Sed  hoec  accesso- 
ria  sunt,  et  obiter  definientur  :  nam  etiam  ab 
auctoribus  non  disputantur,  sed  per  occasio- 
nem  attinguntur,  ac  breviter  definiuntur. 

A.  An  futurus  esset  carnium  esics  commtmis 
resolutio  negans.  —  Circa  principalem  ergo 
qusestionem  de  usu  carnium  D.  Thomas,  1  p., 
qusest.  96,  art.  \,  ad  3,  sohim  docet,  homines 
in  statu  innocentiee  non  indiguisse  animahbus 
ad  cibum,  quia  fructibus  hgnorum  Paradisi 
suflQcienter  alerentur.  Inde  vero  omnes  coUi- 
gunt  non  fuisse  futurum  carnium  usum  in 
illo  statu.  Estque  hsec  sententia  communis 
antiquorum  Patrum,  Basihi,  Bedee,  et  ahorum 
in   Gen.,   Anastasius  Nicenus,  in  qusest.  sac. 


405 

qusest.  2-4,  ex  Nemes.  de  Natura  hom.,  cap.  1, 
Abulensis,  in  cap.  13  Gen.,  q.  228,  ahorum- 
que  theologorum  sine  contradictione.  Sumpta- 
que  est  ex  verbis  Gen. ,  cap.  1  et  2,  supra 
citatis  :  quibus  Deus  hominibus  concessit  her- 
bas  terrse  et  fructus  arborum  in  cibum.  Nam 
tacendo  de  carnibus,  illas  exchidere  videtur. 
Accedit,  quod  Gen.  9,  speciahter  concessit 
Deus  hominibus  carnes  in  cibum  ,  dicens  : 
Om.ne,  quod  movetur  et  vivit,  erit  vobis  in  ci- 
ium.  Ubi  in  speciah  concessione  significat, 
antea  non  fuisse  id  hominibus  concessum,  et 
magis  exphcatur,  cum  additur  :  Qtcasi  olera 
virentia  dedi  vobis  omnia.  Ac  si  diceret  Deus, 
hactenus  sola  olera  virentia  vobis  concesse- 
ram,  nunc  animaha  etiam  vobis  in  cibum  prse- 
beo.  Si  ergo  usque  ad  ihud  tempus  non  est 
data  facuhas  hominihus  edendi  carnes,  muho 
minus  concessa  fuit  Adse  et  Evee  in  innocentise 
statu  :  ergo  nec  eorum  posteris  hcuisset  in  iho 
statu,  si  duraret. 

5.  Prima  objectio  contra  communem  resolu- 
tionem,  ejtisque prima probatio . — Secunda  pro- 
batio. — Contra  hanc  vero  communem  senten- 
tiam  tria  objici  possunt.  Primum  est,  quia  ex 
concessione  positiva  facta  hominibus  in  princi- 
pio  creationis  :  Ecce  dedi  vobis  omnem  herbam, 
etc,  vel  :  Ex  omni  ligno  Paradisi  comede : 
non  recte  infertur  exchisiva,  scihcet,  tantum 
ex  herbis,  vel  fructibus  arborum  comede.  Tum 
quia  ihatio  non  est  formahs,  ut  per  se  constat, 
nec  ratione  materiee  dici  potest  virtuahs,  quia 
potuit  Deus  ob  ahquam  rationem  specialem 
ihos  cibos  exprimere,  etiamsi  ahos  non  prohi- 
beret,  nempe,  ut  indicaret,  eas  res,  quse  et 
facihime  obtineri  possent,  et  ad  sustentandam 
naturam  essent  sufiicientissimse,  etiam  si  ahee 
non  deessent,  neque  essent  prohibitse ;  tum 
maxime,  quia  ahas  ex  verbis  ihis  cohigeretur, 
non  sohnn  homines,  verum  etiam  animaha 
bruta  non  potuisse  carnibus  vesci  ante  pecca- 
tum  Adee,  quod  verisimile  non  est,  utD.  Tho- 
mas  dixit.  Sequela  probatur,  quia  cum  dixit 
Deus,  Ecce  dedi  vobis  omnem  herbam,  etc,  non 
dixit  tantum,  ut  sint  vobis  in  escam,  sed  addidit, 
et  cunctis  animantibus  terrce,  omnique  volucri 
coeli,  et  universis,  quw  moventur  in  terra,  in 
quibus  est  anima  vivens,  ut  habeant  ad  vescen- 
dum.  Igitur  non  pro  sohs  hominibus,  sed  etiam 
pro  omnibus  brutis  facta  est  iha  positiva  con- 
cessio  :  ergo  si  respectu  hominum  iUa  habet 
virtutem  exchisivam,  eamdem  habebit  respec- 
tu  brutorum^  nam  est  eadem  ratio,  ac  proinde 
etiam  bruta  animantia  carnibus  uon  vesceren- 
tur,  quod  verisimile  non  est. 


406 


LIB.  V.  DE  STATU  QUEM  HABUISSENT  HOMINES  IN  HOC  MUNDO,  ETC. 


6.  Secunda  oljectio.  —  Secunda  difficultas 
est  circa  alterum  locum  Gen.  9,  quia  si  firmum 
esset  argumentum  ab  illo  desumptum^  seque- 
retur^  non  solum  in  statu  innoccntise^  sed 
etiam  post  peccatum  non  faisse  hominibus 
licitum  usum  carnium  usque  ad  diluvium. 
Consequens  autem  non  admittitur  a  probatis 
tlieologis  :  ergo  inde  non  sumitur  argumen- 
tum  validum.  Sequelam  probo^  quia  si  in  con- 
cessione  herbarum  in  cibum  includitur  pro- 
hibitio  carnium  :  etiam  in  concessione  car- 
nium  tali  tempore  facta  inckiditur  revocatio 
prohibitionis  prioribus  temporibus  factge  :  vel 
certe  si  in  priori  loco  concessio  ad  unum  ge- 
nus  rerum  hmitata^  est  exchisio  alterius,  inde 
consequenter  intelhgitur;  prohibitionem  illam 
durasse  quamdiu  prior  concessio  fructuum 
terrte  ad  carnes  animahum  extensa  non  est : 
sed  iha  extensio  non  est  facta  usque  ud  tempus 
post  dihivium  :  ergo  vel  usqu^e  ad  iUud  tempus 
prohibitio  duravit^  vel  certe  nunquam  fuit^ 
etiam  pro  innocentiee  statu. 

7.  Te7'tia  ohjectio.  —  Tertio  ratione  objicio, 
quia  ut  usus  carnium  esset  hcitus^  non  erat 
necessaria  speciahs  Dei  concessio^  sed  ex  natura 
rei  est  hcitus^  nisi  a  Deo  interdictus  o.stenda- 
tur,  sed  non  invenitur  prohibitus  etiam  pro 
innocentise  statu  :  ergo.  Gonsequentia  clara 
est,  et  minor  in  prioribus  objectionibus  est 
probata.  Major  autem  probatur^  quia  sechisa 
Dei  prohibitione  speciah  et  positiva^  nuhum 
apparet  principium^  ex  quo  usus  carnium  fue- 
rit  ahquando  mahis^  etiamsi  non  fuerit  specia- 
hter  a  Deo  concessus.  Heec  enim  concessio  ex 
duobus  tantum  principiis  posset  esse  necessa- 
ria^  scihcet,  vel  quia  sine  iha  esset  contra  justi- 
tiam  occidere  animaha  ratione  dominii  Dei^,  sine 
cujus  voluntate  animaha  occidere^  esset  ahe- 
nam  rem  rapere,  vel  destruere^  vel  quia  esset 
contra  temperantiam,  quia  foret  contra  salu- 
tem^  sicut  esset  comedere  carnes  crudas. 

8.  P7'ocedit  ohjectio,  qiiod  non  fuisset  illici- 
twm  occidere  animalia  cx  defectu  dominii. — 
Neutrum  autem  istorum  dici  potest.  Non  qui- 
dem  primum,  quia,  ut  supra  dictum  est^  1,  3, 
c.  46,  homo  ex  natura  rei,  seu  ex  vi  rationis 
naturahs,  et  sine  speciah  donatione  Dei  habet 
dominium  omnium  animahum  brutorum,  nisi 
ahqua  lege  Dei  prohibeatur  :  ergo  uon  est  con- 
tra  justitiam  Deo  debitam  animaha  bruta  oc- 
cidere.  Antecedens  probatur  aprioria  D.  Tho- 
ma,  quia  bruta  animaha  sunt  ex  natura  sua 
ordinata  ad  usus  hominum  :  et  ideo  ihi  etiam 
sunt  naturahter  snbjecta.  Unde  dixit  Augus- 
tinus,  hb.  i,  de  Givit.,  cap.  20  :  Justissima 


ordi7iaiione  creatoris  vila.  et  mors  aniwalium 
irrationalium  nostris  usihus  suhditur.  Ubi  per 
iustissimam  ordinationem,  non  legem  ahquam 
Dei  positivam,  aut  specialem  concessionem 
naturse  additam  :  sed  ipsam  legem  naturalem 
intehigit,  per  quam  hochominihceret,  etiam.si 
nuham  Dei  revelationem,  aut  concessionem 
haberet.  Deinde  confirmatur  a  posteriori,  quia 
non  sohim  est  hcitum  homini  occidere  bruta 
animaha  propter  cibum,  sed  etiam  recreatio- 
nis  causa;  et  sic  dixit  Aristoteles  \,  Poht.,  c.  5, 
venationem  ex  natura  rei  esse  hcitam,  utique 
per  se  loquendo,  sechisa  prohibitione  divina, 
velhumana,vel  damno  tertii.  velscandalo,  vel 
alia  indecentia  :  ergo  signum  est,  sine  spe- 
ciali  concessione  Dei  facta  propter  cibum,  vel 
aliam  utilitatem,  ex  natura  rei  vitam,  et  mor- 
tem  brutorum  animalium  esse  sub  hominum 
dominio  :  ergo  ex  vi  justitiffi  in  ordiue  ad 
Deum  nunquam  fuit  prohibita  imperfectio  ani- 
malium,  ut  inhominum  cibum  apta  fierent. 

9.  Nec  item.  esset  contra  teminraniiam.  — 
Nec  etiam  propter  temperantiam  erat  neces- 
saria  illa  Dei  concessio,  quia  carnes  anima- 
lium  de  se  sunt  conveniens  cibus  hominis  :  imo 
maxime  naturalis,  et  aptus  ad  sanitatem,  et 
vires  hominis  conservandas,  imo  et  reparan- 
das  :  unde  dari  solet  cegrotis,  etiam  quando 
illis  antea  non  vescebantur.  Et  confirmatur, 
quia  aliter  etiam  nunc  esus  carnium  esset  ma- 
lus  :  quia  quod  ex  natura  rei  est  contra  tempe- 
rantiam,  et  ideo  est  malum,  semper  est  ma- 
lum.  Consequeus  autem  contra  fidem  est  ut  os- 
tendit  D.  Thomas  1,  3,  quaist.  102,  art.  6,  et 
2,  2,  qusest.  64,  art.  1,  cum  Augustino  supra, 
cap.  d,  et  lib.  6,  cont.  Faust.,  cap.  4,  et  se- 
quentibus  usque  ad  -15.  Superest  ergo,  ut,  se- 
clusa  speciali  concessione  Dei,  usus  carnium  a 
principio  fuerit  licitus  :  ergo,  quod  Deus  res 
alias  in  cibum  expresse  concesserit,  non  obstat, 
quomiuus  etiam  licitus  sit  usus  rerum  non  ex- 
presse  concessarum ,  quaudo  alias  sine  tali 
coucessione  de  se  est  licitus. 

10,  CGncluditur  ifsatertia  ohjectio. —  Pro- 
batur  hsec  ultima  consequentia,  tum  primis 
duabus  objectionibus :  tum  etiam,  quia  illa 
concessio  fructuum  terrEe  in  cibum  facta  Ge- 
nes.  1  et  2,  non  ideo  facta  est,  quia  esset  ne- 
cessaria,  ut  liceret  talis  usus,  quia  quod  de 
animalibus  diximus,  multo  magis  de  plantis 
procedit  :  nara  herbse,  arbores,  etc,  non  mi- 
nus  sunt  sub  naturali  dominio  hominis,  quam 
animalia.  Ergo  illa  declaratio  solum  propter 
instruetionem,  vel  aliam  similemcausamfacta 
est,  nonpropter  necessitatem :  ergomde  coUigi 


CAP.  VI.  aUIBUS  REBUS  AD  YITAM 
non  potest  alia  ihi  non  expressa  fuisse  prolii- 
bita ;  et  confirmatur^  quia  licet  Deus  nihil  de 
facultate  comedendi  ex  fructibus,  hominibus 
declararet^  ipsi  solo  discursu  rationis  ducti^ 
possent  licite  de  illis  comedere^  et  pari  ratione 
possent  carnibus  vesci:  ergo  quamvis  Deus 
fructus  terrffi  et  arborum  specialiter  proposue- 
rit^  quia  illi  tunc  hominibus  suiiiciebant,  niliil 
de  carnibus  peculiariter  prohibuit.  Unde  divus 
Thomas  supra  non  dixit^  non  licuisse  homi- 
nibus  usum  carnium :  aut  eos  non  potuisse  il- 
lis  vesci,  sed  tantum  dixit,  homines  illis  non 
indiguisse,  quod  valde  diversum  est.  Neque  ex 
eo,  quod  homines  non  indiguissent  carnibus, 
sequitur,  non  fuisse  usuros  illis,  aut  non  po- 
tuisse  sine  peccato  illis  vesci :  multis  enim  re- 
bus  utimur,  etiam  sine  peccato,  quibus  non 
indigemus. 

11.  Communis  illa  resoMtio  per  guaria  j^ro- 
mmtiata  enudeatiir. — Consule  etiam  Molinam 
de  justitia  commut .  jtract .  3,  disp.  A. — Primum 
prommtiatum. — Nihilominus  a  communi  sen- 
tentia  recedendum  non  est,  quamvis  enim  ex 
Scriptura  evidenter  non  convincatur,  est  valde 
conformis  illi :  et  adjuncto  discursu  rationis, 
efficaciter  potest  ex  illa  coUigi.  Tria  ergo  vel 
quatuor  de  hoc  usu  distinguenda  sunt,  scili- 
cet,  an  fuerint  aliquando  de  facto  in  Paradiso. 
An  fuerit  necessarius  :  an  fuerit  speciali,  ac 
positiva  lege  prohibitus:  an  vero  ex  natura 
reifuerit  illicitus  supposito  illostatu.  Ac  deni- 
que,  an  foret  in  illo  statu,  si  Iiomo  non  pecca- 
ret,  De  primo  certum  est  primos  homines  de 
facto  non  comedisse  carnes  in  Paradiso.  Nam 
imprimis,  aliqui  opinantur,  homines  ante  ci- 
bum  vetitum  nihil  eomedissc  in  Paradiso.  Ve- 
rumtamen  hoc  in  fine  prfficedentis  libri  objec- 
tum  est.  Probabilius  enim  indicavimus  primos 
parentes  in  Paradiso  ante  lapsum  comedisse  : 
quia  non  tam  brevis  habitatio  eorum  in  Para- 
diso  ante  peccatum  f uit,  ut  oportuerit  ab  omni 
cibo  eos  abstinere  toto  illo  tempore.  At  vero  ex 
verbis  Evoe,  De  omni  ligno  Paradisi  vescimur, 
non  sineprobabilitatecolligitur,  tuncsolis  illis 
fructibus  usos  in  cibum  fuisse.  Quod  etiam 
comprobant  verba  Dei,  quibus  de  cibis  ipsis 
in  cibum  concessis  eos  instruxit.  Neque  est 
verisimile,  in  tam  brevi  tempore  de  usu  car- 
nium^  vel  csede  animalium  cogitasse,  sive  lici- 
tum  id  fuerit,  sive  illicitum. 

12.  Secundum  pronuntiatum. —  De  secundo 
etiam  certum  est,  non  indiguisse  primos  liomi- 
nes  usu  carnium  in  Paradiso,  etiamsi  diutissi- 
me  in  illo  viverent^  et  in  hoc  sensu  carnium 
iisum  non  fuisse  in  illo  statu  uecessarium. 


CONSERVANDAM  HOMINES,  ETC.  407 

Hoc  maxime  docet  D.  Thomas,  et  plane  con- 
vincitur  verbis  Dei,  qui  fructus  arborum  in 
cibum  preeparavit,  et  illos  tautum,  tanquam 
sufiicientes  illis  obtulit,  seu  concessit.  Et  decla- 
ratur  in  hunc  modum  :  quia  cibus  tantum  est 
necessarius.  vel  ad  vitam,  et  corporis  vires  con- 
servandas,  vel  ad  reparandum  quidquid  per 
continuam  nutritionem  de  primseva  corporis 
constitutione  imminutum  fuerit.  Sed  primum 
sufficienter  prsestabant  fructus  arborum  Para- 
disi,  in  quo  produxit  Deus,  ut  Scriptura  dicit  : 
Omne  ligiium  pulcJirim,  visu,  et  ad  vescendum 
suave :  ac  proinde  multo  magis  utile,  facile,  ac 
salubre,  nam  opera  Dei  perfecta  sunt.  Secun- 
dum  autem  conferebat  fructus  ligni  vitse  :  ut 
in  superioribus  declaratum  est.  Ergo  ad  nul- 
lum  effectum,  vel  naturee  commodum,  vel  ra- 
tioni  consentaneum  erat  esus  carnium  neces- 
sarius.  Nam  propter  solas  delicias,  autvolupta- 
tem  illum  appetere,  non  est  rationi  consonum : 
ac  subinde  solum  non  necessarium,  sed  etiam 
ab  illo  innocentise  statu  alienum . 

13.  Tertium  prommtiafum  trimemhre.  — 
Tertio,  hinc  fit  valde  credibile,  in  statu  inno- 
centiffi  non  fuisse  licitum,  et  honestum  esum 
carnium  :  non  quidem  ex  speciali  prohibitione 
positiva  Dei,  sed  ex  ipsa  lege  naturee,  suppo- 
sito  tali  statu  ejusque  sufficientia,  et  abundan- 
tia  absque  carnibus.  Prima  pars  probanda  est 
ex  tertia.  Secundam  autem  partem  negantem 
positivam  prohibitionem  Dei,  mihi  probat  ter- 
tia  objectio  supra  facta.  Quia  tale  prgeceptum 
prohibens  non  inveniturexpressum:  etex  sola 
concessione  fructuum  terrffi  in  cibum  non  satis 
colligitur,  ut  in  dicta  objectione  declaratum 
est,  et  in  responsione  ad  primam  magis  expli- 
cabitur. 

1-4.  Prohattor  tertium  memlrum  m.ultiplici- 
ter. — Nihilominus  declaratur,  et  probaturpars 
tertia^  quia  licet  esus  carnium  per  se,  et  ex  na- 
tura  rei  non  sit  malus  respectu  hominis  in  sua 
pura  natura  considerati :  nihilominus  in  tali 
statu,  utique  integritatis  naturse  cum  originali 
justitia,  et  omnibus  privilegiis,  et  circumstan- 
tiis  ejus^  fuisset  inordinatus  carnium  usus. 
Ratio  est,  quia  in  illo  statu  habebat  homo  a 
Deo  parata  alimenta  optima,  et  maxime  pro- 
portionata  et  convenientia  corpori  perfecte 
temperato,  quale  tunc  habebat,  et  constituto  in 
loco  amoenissimo,  in  quo  purissimo  aere,  et 
optimis  influentiis  coelestibus  fruebatur  :  ergo 
supervacaneum,  et  inordinatum  esset  carnes 
animalium  ui  cibum  quasrere;  quia  nulla  ratio 
nisi  gulae,  vel  superfluai  voluntatis  ad  id  mo- 
vere  poterat.  Accedit,  quod  fructus  arboris  si- 


408 


LIB.  V.  DE  STATU  QUEM  HABUISSENT  HOMINES  IN  HOC  MUNDO,  ETC. 


ne  sollicitudine^  et  sine  impuritate  haberi  po- 
terant,  carnium  vero  usus,  nec  sine  labore  et 
cura  obtineri,  nec  sine  sordibus,  et  vilibus  ac- 
tionibus  parari  poterat :  indecorum  ergo  fuis- 
set  talem  usum  in  illum  statum  introducere. 
Prseterea  prudens  et  rationabilis  ciborum  usus 
non  solum  ad  vitam  conservandam,  sed  etiam 
ad  virtutem  fovendam^  et  ad  moderandas  in- 
clinationes^  et  motus  appetitus  ordinari  debet : 
ad  hunc  autem  finem  multo  erant  aptiores  cibi 
ex  fructibus  arborum,  quam  ex  carnibus  ani- 
malium:  ergosecundumrectam  rationem  prae- 
ferri  debebant  in  illo  statu.  Nam  Mcet  in  illo 
appetitus  esset  perfecte  subjectus  rationi^  et 
corpus  animse; nihilominus  haec  ipsa  subjectio, 
et  rectus  ordo  per  convenientia  media^  pru- 
dentique  observatione^  ac  studio  ab  ipso  ho- 
niine  adhibito  conservanda  erat.  Unde  etiam 
ad  immortalitatem  et  impassibihtatem  status, 
hoc  erat  convenientissimum  :  quia^  ut  supra 
dixi,  non  sine  hominis  industria^  et  coopera- 
tioneilla  impassibihtas  conservabatur.  Denique 
finis  ihius  status  (ut  infra  dieam)  praecipuus 
erat^  ut  homincs  contemplationi  Dei^  et  ope- 
rum  ejus  et  acquisitioni  meritorum,  ac  scien- 
tiarum  vacarent :  ergo  ahenum  a  recta  ratione 
esset,  in  prjsparandis  cibis  carnium  homines 
tunc  occupari  sine  ulla  corporis  necessitate  : 
quia  sine  magna  distractione  animi^  et  ejus 
avocatione  ab  studio  rerum  ccelestium  fieri 
non  poterat.  Quamvis  enim  ahqui  uti  possent 
cibis  ab  aUis  prseparatis  sine  hujusmodi  impe- 
dimento  :  nihilominus  in  iha  communitate_, 
vel  in  singuhsfamihis  necessarium  erat  mukos 
in  his  ministeriis  occupari.  Quod  etiam  aUenum 
ab  exceUentia  ilhus  status  per  se  statim  ap- 
paret. 

15.  Qimrtum  proimmtiatum.  — Atque  hinc 
etiam  probata  rehnquitur  ultima  pars,  quod 
homines  in  eo  statu  carnibus  non  vescerentur : 
quia  in  eo  statunihilinordinatum  fuisset.  Nam 
quee  hactenus  diximus^  ostendunt  ilhim  usum 
non  potuisse  iutroduci^  vel  inchoari  sine  ah- 
qua  culpa :  vel  ergo  illa  fuisset  mortahs,  et 
consequenter  per  iham  amitteretur  justitia^ 
ac  proinde  jam  non  esset  tahs  usus  in  statu 
justitise,  sed  in  statu  peccati  et  lapsse  naturae  : 
vel  taUs  usus  fieret  tantum  cum  veniali  pecca- 
to  :  quod  magis  videntur  probare  omnia^,  quoe 
consideravimus :  et  hoc  satis  est,  ut  taUs  usus 
in  iUo  statu  esse  non  potuerit,  in  quo  veniaU- 
ter  peccari  non  poterat;,ut  supra^  Ub.  3^  c.  13^ 
a  num.  15,  ostensum  est;  et  preeterea^  sechisa 
consideratione  culpte^  est  valde  probabiUs  con- 
jectura_,  quia  homines  tunc  non  moverentur 


in  actionibus  suis  ab  inordinata  concupiscen- 
tia  :  sed  ex  aUquo  motivo  rationis,  nuUum  au- 
tem  occurrere  poterat^,  quod  ad  carnium  esum 
excitaret,  Nam  sciebant,  ad  sustentationem 
vitse^  aut  ad  conservandum  vires^  et  robur  cor- 
poris^  sibi  non  fore  necessarium  :  nec  propter 
delectationem  solam  moveri  poterant  ;  tum 
quia  non  esset  honeslum  :  tum^  quia  cum  non 
essent  experti  delectationem  taUum  ciborum, 
non  poterant  muUum  ad  iUius  desiderium  sola 
inteUectus  cogitatione  excitari :  tum  etiam^ 
quia  fructus  arborum  ad  ordinatam  vokipta- 
tem  sufficiebant :  quia  fecerat  Deus  Ugna  Pa- 
radisi  pulchra  visu^  et  ad  vescendum  suavia 
utique,  ut  credibile  est,  cum  mira  varietate 
et  abuudantia :  ergo  non  erat,  cm^  propter  so- 
lam  sensibilem  delectationem  homines  recte 
compositi,  et  concupiscentiis  carentes  carnes 
appeterent.  Non  fuisset  ergo  in  iUo  statu  tahs 
usus. 

16.  Non  solum  carnis,  sed  aliorum  etiam 
qiue  arte  iiarantur,  imo  nec  ovorum,  aut  lacti- 
ciniorum  usics  ttmcesset. — Unde  ulterius  coUi- 
gi  potest,  neque  pauis,  neque  aUerius  cibi  arte 
confecti,  imo  neque  ovorum.,  aut  lactis  anima- 
Uum  brutorum,  et  aUarum  rerum,  quee  ex 
lacte  fiunt,  usum  in  dicto  statu  faisse  futu- 
rum.  Hsec  enim  omnia  sub  iUa  ratione  com- 
prehenditur;,  quod  nec  necessaria  fuissent^  nec 
sine  aUqua  soUicitudine^  et  superflua  cura^  et 
distractione  pararentur^  vel  procurarentur. 
Idemque  dicendum  est  de  vini  usu,  in  quo 
parando,  et  conservando  majorlabor,  etoccu- 
patio  necessaria  fuisset^  et  in  usu  ejus  majus 
pericuhim  inveniretur,  minorque  necessitas. 
Quia  Paradisi  aquae,  quas  optimas  fuisse  cre- 
dendum  est,  ad  subveniendum  taU  corporum 
indigentiae  essent  sufficientissimse :  tum  prop- 
ter  corporum  sanitatem  ac  temperantiam : 
tum  etiam^  quia  sahiberrimse  ac  suavissimfe 
fuissent. 

17.  Instantiw  contra  proxime  dicia  de  pane 
et  vino  solvitur.  —  Circa  id  vero^  quod  de  usu 
panis  et  vini  diximus,  dubitare  quis  potest^ 
quia  videtur  hinc  destrui  opinio  diceutium, 
non  peccante  Adamo  futurum  fuisse  sacra- 
mentum  Eucharistise  in  statu  innoceiitise. 
Quam  nos  in  3  tom.^  3  part.,  disp.  3,  sect.  3_, 
maxime  probabilem  judicavimus.  Et  eam  se- 
cutus  est  Fonseca^  tom.  3  Metaphysicee,,  Ub. 
6;,  cap.  1,  quaest.  6,  sect.  3.  Responderi  vero 
potest,  vel  ad  hunc  sacrum  usum  potuisse 
tunc  sine  labore  panem  et  vinumcoufici:  vel 
(quod  magis  placet)  potuisse  quidem  tunc  Sa- 
cramentum  iUud  iustitui  ex  aUa  materia :  so- 


CAP.  VI.  QUIBUS  REBUS  AD  VITAM  CONSERVANDAM  HOMINES,  ETC. 


409 


lumque  conveniente  cum  nostro  Sacramento 
in  reali  prsesentia  Christi  sub  aliquibus  specie- 
buS;,  et  in  gratise  efFectibus :  quorum  ratione 
nomen  Eucharistiee  optime  in  illud  conveni- 
ret. 

18.  Ad  primam  ohjectionem  in  n.  5.  —  Ad 
primam  ergo  objectionem  jamfereresponsum 
est :  fatemur  enim,  in  verbis  Dei  allegatis,  non 
contineri  expressam  prohibitionem  esus  car- 
nium,  nihilominus  ratione  materise,  supposita 
illius  status  maxima  perfectione,  inde  colligi 
prohibitionem,  non  quidem  ex  lege  positiva 
Dei  provenientem,  sed  ex  ipsa  rectitudine  ra- 
tionis,  ut  explicavi.  Neque  indeinferri  potest, 
illam  prohibitionem;,  nunc  etiam  manere,  eo 
quod  lex  naturalis  nunc  duret,  quia  immuta- 
bihs  est;  nam  est  hoc  verum  supposita  identi- 
tate  materise,  non  vero  facta  iu  rebus  ip.sis  va- 
rietate.  Nam  ipsa  naturaUs  ratio  aUud  dictat 
agendum  in  una  occasione,  et  ahud  in  aha  : 
ut  tempore  necessitatis,  vel  abundantise,  Eegri- 
tudinis,  vel  sanitatis,  ut  est  per  se  notum. 

19.  Ad  alteram  ejusdem  oijectionis  proda- 
tionem  ilid.  responsio  prima.  —  In  secunda 
vero  probatione  in  eadem  objectione  addita, 
petitur  incidens  dubium,  an  homine  non  pec- 
cante  aha  bruta  animaha  carnibus  vesceren- 
tur.  Nam  multi  constanter  id  negant,  quorum 
princeps  videtur  Basihus,  homil.  15,  Exaem. 
et  sequitur  Beda,  quem  excusare  voluit  divus 
Thomas,  quia  super  Genes.,  cap.  1,  id  non  di- 
cit,  tamen  id  expresse  habet  in  Exaem.,  circa 
fmem.  Et  indicat  Rupertus,  hb.  2,  in  Genes., 
cap.  10,  dicens:  Contentce  fuissent  his  epulis, 
oiisi  consuetiidine  guloe  tam  inhominibus ,  quam 
etiam  in  lestiis  soluta  crevisset  edacitas.  La- 
tius  id  tradit  Abulensis,  in  43  cap.  Genes., 
qusest.  272,  et  late  pugnat  pro  hac  sententia 
Torniellus,  in  1  tom.  Annal.,  setate  1,  die  6, 
et  sequitur  Pererius,  hb.  4,  in  Genes.,  circa 
finem,  in  disp.  ad  versus29,  et  citat  Joseph.  1, 
Antiquit.  1 .  Omnesque  nituntur  in  verbis  Ge- 
nesis  in  objectione  inductis.  Addicuntur  etiam 
conjecturae.  Prima,  quia  incredibile  est,  pro- 
videntissimum  Deum  cceteris  animahbus  om- 
nibus  cibos  prseparasse  ,  et  pro  animahbus 
terrestribils  nihil  providisse.  Secundo  quia,  si 
animaha  tantum  bina  creata  sunt  in  singuhs 
speciebus,  sequitur,  hipum,  verbi  gratia,  vel 
muho  tempore  cariturum  fuisse  cibo,  vel  con- 
sumpturum  ovem,  priusquam  generare  po- 
tuisset.  Tertio,  quia  in  arca  Noe  haec  animaha 
sustentabantur  sine  esu  carnium  :  ergo  verisi- 
mile  est,  antea  assuevisse  cibo,  seu  pastui  her- 
barum.  Et  juxta  sententiam  hanc,  quse  valde 


probabihs  est,  expedita  rehnquitur  objectio 
facta  :  conceditur  enim  sequela,  nimirum,  e- 
tiam  bruta  non  comedisse  carnes,  quamdiu 
Adam  non  peccavit  :  non  quia  ihis  proprium 
prseceptum  impositum  fuerit,  cum  iUius  non 
essent  capacia :  sed  quia  Deus  ita  omnia  ordi- 
navit,  ut  etiam  animaha  terrestria  pabuloher- 
barum  essent  contenta,  et  ahos  cibos  non  ap- 
peterent. 

20.  Altera  responsio  ex  D.  Thoma,  quie  cum 
prcecedente  stare  non  potest.  —  Nihilominus  D. 
Thomas,  d.  qusest.  96,  art.  1,  ad  2,  contra- 
riam  sententiam  tam  constanter  affirmat,  ut 
praecedentem  irrationabilem  vocet :  quo  lo- 
quendi  modo  rarissime  usus  est.  Et  iUam  se- 
cutus  fuerat  Abulensis,  in  cap.  1  Genes.,  q.  3. 
Et  idem  sentit  Gajetanus  ibi  et  ysteha.  Fun- 
damentum  hujus  sententise  esse  debet,  quia 
prior  sententia  multum  repugnat  rationi  na- 
turah  :  et  Scriptura  non  cogit  ad  iham  asse- 
rendam  :  ergo  sine  causa ,  vel  ratione  asseri- 
tur.  Et  in  hoc  forte  sensu  divus  Thomas  iham 
vocavit  irrationabilem.  Major  probatur  :  quia 
proprii  quidam  instinctus  ita  sunt  naturales 
quibusdam  animahbus.  ut  sint  veluti  proprioe 
passiones  inseparabiles  ab  eis,  vel  omnino, 
quantum  ad  actum  primum,  nisi  priventur 
naturahbus  potentiis,  vel  sensibus  internis, 
vel  secundum  potentiam  ordinariam,  quan- 
tum  ad  actura  secundum :  quo  interdum  per 
supernaturalem,  vel  extraordinariam  Dei  pro- 
videntiam  privantur.  Hujusmodi  autem  sunt 
imprimis  naturales  (ut  sic  dicam)  inimicitiee 
et  dissidia  inter  qusedam  animaha,  ut  inter 
felem  et  canem,  vel  etiam  fehs  ad  murem, 
hipi  ad  ovem,  accipitris  ad  cohimbam,  ahasque 
minores  aves,  et  sic  de  ahis.  Deinde  appetitus 
comedendi  carnes  est  muhis  animahbus  valde 
naturahs,  ut  videre  hcet  in  animahbus  ter- 
restribus,  leone,  hipo  et  ahis  ferocibus  :  imo 
etiam  in  cane  et  aliquibus  domesticis ;  item 
in  avibus,  falcone,  milvo  et  simihbus.  Imo  in- 
ter  volatiha  invenimus,  quse  naturahter  alun- 
tur  sohs  piscibus,  quos  naturah  industria  ca- 
piunt,  utse,  etfihos  suos  sustentent.  Alia  vero 
morticinis  vescuntur,  ut  corvi,  etc.  Et  inter 
pisces,  raunitiores  esse  solent  naturahs  cibus 
graudiura.  Non  est  autera  verisimile,  aut  has 
muUiphces  inchnationes  ortas  esse  in  aniraali- 
bus  ex  peccato  horainis,  aut  fuisse  perpetuo 
frsenandas,  veluti  quadara  originah  justitia, 
quaradiu  horao  non  peccaret. 

21.  Instatur  contra  hanc  prodationem. — 
Occurriturproximce  instanticp. — Jara  ergo  pro- 
batur  aUera  pars,  seu  minor  principahs  fun- 


410 


LIB.  V.  DE  STATU  QUEM  HABUISSENT  HOMINES  IN  HOC  MUNDO,  ETC 


damenti;,  in  quo  vis  utriusque  sententioe  sita 
est.  Nam  si  Scriptura  non  posset  commode 
aliter  intelligi^  parvipendenda  esset  ratio  :  si 
autem  Scriptura  alium  commodum  sensum 
habet,  prseferenda  est  ratio  facta :  quia  sine 
dubio  urgens  est.  Dici  ergo  imprimis  potest, 
non  loqui  Scripturam  in  universum  de  omni- 
bus  animalibus  brutis,  sed  de  his,  qua3  herbis 
et  fructibus  pasci  naturahter  solent.  Et  hoc 
responsum  indicat  D.  Thomas  dicens,  Bedam 
non  fuisse  locutum  de  omnibus  animahbus^ 
sed  de  quibusdam,nam  a  fortiori  hoc  deScrip- 
tura  intelhgit.  Sed  instatur,  quia  Scriptura 
non  unam  tantum,  sed  plures  distnbutiones 
multiphcat,  dicens  :  Ut  sint  vohis  in  escam,  et 
cunctis  miimantibiis  iefrce ,  omnique  volucri 
cosli,  et  universis,  quce  moventur  in  terram,  et 
in  quilus  est  anima  mvens.  Quis  ergo  audeat 
tot  universales  locutiones  ad  qusedam  anima- 
ha  limitare  ?  Sed  nihilominus  sine  vi,  aut  im- 
proprietate  dici  potest,  illa  omnia  verba  in- 
telligi  quidem  universaHter,  ut  proferuntur, 
sed  cum  distributione  accoramoda,  juxta  ma- 
terige  capacitatem.  Ita  ut  sensus  sit  illos  terrse 
fructus  datos  esse  ad  sustentanda  omnia  ani- 
malia,  quee  naturahter  talem  cibum  appetunt, 
et  ihoindigent. 

22.  Instantia  altera  qucB  est  prim.a  conjectura 
ex  aUaiis  n.  19,  expeditur.  —  Cum  vero  contra 
lioc  instatur,  quia  lioc  modo  providentia  divina 
animalibus  carnivoris  defuisset.  Incontrarium 
rephcatur:  quia  etiam  potest  Deus  argui  quod 
improvidus  erga  pisces  fuisset,  nullibi  enim 
legimus  ahquid  eis  in  cibum  concessisse.  Cimi 
ergo  providentia  Dei  non  in  verbis  consistat, 
sed  in  factis,  potuit  optime  tam  piscibusquam 
feris,  vel  rapacibus  animahbns  sufhcientissime 
providere  cibum,  producendo  varia  rerum  ge- 
nera,  et  dando  illis  animahbus  talem  instinc- 
tum  naturalem,  et  vires,  ut  rainant,  et  quce- 
rant  a  Deo  escamsibi.  Curautemin  quibusdam 
declaravcrit  cibum,  quem  ihis  paraverat,  po- 
tius,  quam  in  aliis,  pertinent,  ad  liberam  Dei 
voluntatem,  cujus  rationem  non  semper  red- 
dere  possumus.  Posset  autem  fortasse  nonim- 
probabihter  considerari,  Deum  in  ihis  verbis, 
non  ad  ipsa  animalia  bruta,  sed  ad  homines 
principaliter  fuisse  locutum.  Ideoque  in  ali- 
mentorum  sufficientia  providentiam  suam  erga 
homines  explicando,  iha  simul  auimalia  com- 
memorasse,  quse  vel  suh  cura  hominis  futura 
erant,  ut  sunt  domestica:  vel  ad  utihtatem, 
u,sum,  vel  commoditatem  hominis  pertinent, 
quia  peculiaris  cura  tahum  animahum  ad  in- 
tegram  providentiam  erga   ipsum  hominem 


quodammodo  pertinet.  Hujusmodi  autem  ani- 
maha  esse  videntur,  quse  herbis  et  fructibus 
terrae  aluntur.  Quse  consideratio  mihisanenon 
improbabihs  apparet. 

23.  Expeditur  secunda  et  tertia.  —  Non 
disphcet  autem,quod  ulterius  Cajetanus  addit, 
nuhum  esse  animal ,  quod  non  possit  herbis , 
aut  fructibus  vesci,  et  illis  sufficienter  susten- 
tari.  Quod  suadet  argumentr  facto  de  arca 
Noe,  quia  non  est  verisimile  introduxisse  Noe 
in  arcam  carnes,  quibus  animaha  carnivora 
vescerentur  :  ergo  tunc  sohs  fructibus,  vel  se- 
minibus  terrse  omnia  animalia  fuere  nutrita  : 
cjuia  vel  necessitas  temporis,  vel  specialis  tunc 
divinm  gubernationis  efficacia  effecit,  ut  etiam 
animalia  carnivora  vescerentur  vegetalilus  : 
ut  idem  Cajetanus  dixit  Genes.  6,  in  fin.  Ve- 
risimilius  autem  est,  sine  miraculo  ibi  susten- 
tata  fuisse  animaha  ex  seminibus ,  vel  fructi- 
bus,  quos  Noe  in  arcam  introduxit.  Oportuit 
tamen,  ut  animalia,  quas  naturale  inter  se  dis- 
sidium  habent,  vel  in  locis  separatis  conservata 
fucrint  :  vel  certe,  ut  divina  virtute  mansueta 
et  pacifica  inter  se  redderentur;  nam  hoc  con- 
suetudine  et  educatione  comparari  solet,  ut 
experientia  docet.  Unde  facile  potuit  modo 
prseternaturah,  et  in  iha  occasione  necessaria 
fieri.  Idemque  est  dicendum  ad  difficultatem. 
de  principio  creationis  rerum.  Nam  potuerunt 
animalia  inter  se  inimica  in  locis  diversis 
creari  :  ita  ut  debiliora  non  possent  a  fortiori- 
bus  interfici,  donec  species  rerum  sufficienter 
multiphcarentur.  Vel  etiam  pro  aliquo  tem- 
pore  potuit  divinitus  ille  naturalis  instinctus 
impediri,  vel  in  ea  dispositione  ihorum  inte- 
riores  sensus  creare  :  in  qua  per  consuetudi- 
nem  componuntur,  et  mansueta  inter  se  fiunt. 

2i.  Concluditur  responsio  D.  Thomceliacte- 
nus  exposita.  —  Hoc  ergo  modo  facile  defendi- 
tur,  absolute  verum  esse,  Deum  dedisse  her- 
bas,  semina,  et  fructus  pro  cunctis  animahbus, 
quamvis  non  limitaverit,  ut  solis  illis  uteren- 
tur  :  neque  in  hoc  aliquorum  naturam  immu- 
taverit,  aut  correxerit,  seu  frcenaverit,  ne 
carnes  appeterent,  vel  ne  discordiam  inter  se 
haberent.  Atque  ita  Deus  ex  parte  sua  omni- 
bus  etiam  animantibus  terrse  sufficienter  ali- 
menta  providit ,  quamvis  aliqui  ex  peculiari 
sua  naturali  propensione  alia  appetere ,  et  in- 
quirere  possint.  Quod  vero  moderni  auctores 
supra  citati  dicunt  appetitum  edendi  carnes  in 
liis  animalibus  nou  ortum  ex  ipsa  specifica 
natura,  sed  ex  temperamento  corporis.  adjunc- 
ta  consuetudine  :  liabere  quidem  potest  locum 
in  ipso  usu,   quia  muhum  ex  apprehejisione 


CAP.  VI.  QUIBUS  REBUS  AD  YITAM  CONSERVANDAM  HOMINES,  ETC. 


411 


imaginationis  pendet,  quee  propter  consuetu- 
dinem  muitum  immutatur.  Nam  inde  fit^  ut 
animalia  naturaliter  inimica,  usu,  et  consue- 
tudine  inter  se  mansueta  fiant,  quando  disci- 
plinabilia  sunt,  et  memoriam  liabent.  Et  simi- 
liter  ex  non  usu,  seu  inexperientia  ciborum 
fieri  potest,  ut  per  imaginationem  non  appre- 
liendantur,  ut  multum  delcctabiles  :  sicut  e 
contrario  experientia,  et  consuetudo  in  brutis 
auget  appetitum. 

25.  Niliilominus  tamen  negari  non  potest , 
quin  hujusmodi  instiuctus  in  actu  primo  spec- 
tati  ex  ipsa  natura  specifica  oriantur ,  ut  na- 
turalis  qusedam  discretio  inter  lierbam  utilem 
et  noxiam  :  et  inter  animal  contrarium,  vel  pa- 
cificum,  et  propensum  ad  esum  carnium,  vel 
piscium,  vel  tantum  lierbarum  :  ut,  verbi  gra- 
tia,  jumenta,  equi,  boves,  et  similia  animalia 
talis  sunt  naturfse,  ut  nulla  consuetudine  vi- 
deantur  fieri  posse  carnivora  :  alia  vero  non 
solum  possunt,  sed  etiam  naturaliter  ad  hoc 
sunt  propensa.  Has  ergo  naturales  proprieta- 
tes,  et  propensiones  haberent  animalia  ,  e- 
tiamsi  liomines  nunquam  peccarent.  Et  ideo 
credibilis  videtur,  quod  si  status  innocentiee 
longo  tempore  duraret,  animalia  carnibus  ves- 
cerentur  juxta  uniuscujusque  naturalem  pro- 
pensionem  :  quia  nulla  est  necessitas  excogi- 
tandi  peculiarem  Dei  providentiam,  ad  hoc 
impediendum  perpetuo,  licet  forte  in  principio 
creationis  pro  aUquo  tempore  id  fuerit  conve- 
niens.  Neque  est  uUa  ratio,  quae  suadeat,  hu- 
jusmodi  animaiia  nunquam  fuisse  operatura 
juxta  naturalem  propensionem,  et  per  solum 
non  usum  illum  naturalem  instinctum  perpe- 
tuo  futurum  esse  sopitum,  et  quasi  extinctum, 
cum  ipse  sit  principium  sufRciens  a<i  usum 
illum  inchoandum  ,  sicut  nunc  experimur  in 
liis  animalibus,  quando  ex  solo  instinctu  natu- 
rse  ante  omnem  usum  operari  incipiunt. 

26.  P7'o  seounda  po-incipali  objectione  in 
nimi.  6  qucestio.  —  QjUorimdam  responsio, 
ejusque  fundamentum.  —  In  secunda  vero  ob- 
jectione  petitur  aha  communis  dubitatio,  an 
homines  post  lapsum  usque  ad  diluvium  car- 
nibus  usi  fuerint  ?  Quoe  ex  alio  loco  Genes., 
cap.  9,  a  paritate  rationis  oritur,  ut  proposui- 
mus.  In  illa  ergo  dubitatione  consequenter 
multi  dicunt,  usum  carnium  non  fuisse  omni- 
no  inter  homines  ante  diluvium.  Alii  vero 
dicunt  non  fuisse  usurpatum,  licet  inter  ini- 
quos  in  usu  esse  potuerit.  Fuudantur  pra^ci- 
pue  in  verbis  illis  Dei  Genes.  9.  Omne ,  qiood 
movet-ur  et  vivit,  erit  vohis  in  ciium,  quasi 
olera  vircntia  tradidi  vohis  omnia,  ubi  Chry- 


sostomus ,  homil.  27,  ait  :  Hoc  est  initium 
edendarum  carnium.  Et  infra  :  Edendi  facul- 
tatem  concedit,  et  valde  securos  reddit.  Et  Tlieo- 
doretus,  qusest.  55  ,  in  Geaes.  Priiis  (ait)  con- 
cessit  Deus  Jiominibus  fructus  in  cibum :  post 
diluvium  autem  pretiosiorem  cihum  illis  con- 
fert.  Beda  vero  dixit  :  Hicprimo  caro  mandu- 
cari  imperatur,  id  est,  conceditur,  nam  Deus 
nunquam  dedit  positivum  prseceptum  come- 
dendi  carnes,  ut  lumc  contra  hsereticos  sup- 
pono.  Ex  dictis  ergo  verbis  coUigunt,  antea 
fuisse  proliibitum  hominibus  esum  carnium, 
quia  alias  supervacanea  fuisset  htec  Dei  con- 
cessio.  Et  huic  sententiae  non  parum  favet 
D.  Thomas,  Rom.  14-,  lect.  1,  in  principio,  et 
i,  2,  qua^st.  101,  art.  6^  ad  2.  Eamque  late 
defendit  Torniellus,  sup.  anno  1567,  num.  11 
et  12,  licet  cum  aliqua  limitatione,  ut  infra 
dicam.  Alii  vero  addunt,  non  solum  homines, 
verum  etiam  feras,  vel  multa  bruta  animalia 
non  comedisse  carnes  autc  diluvium  :  quia 
censent,  illam  concessionem  Dei  Genes.  9,  li- 
cet  ad  homines  directa  fuerit,  consequenter 
csetera  animantia  comprehendisse.  Ita  docet 
Basilius,  hom.  11,  Exaemeron,  et  Beda,  in 
Exaemer.,  et  Abulensis,  in  cap.  13,  Genes., 
qusest.  262,  et  sequentibus,  et  sequitur  Pere- 
rius,  dict.  disput,  de  hac  re,  lib.  4,  in  Genes. 
27.  Aitctoris  responsio  quantum  ad  jus. — 
Locus  Genes.  9  non  recte  assumitur  in  ipsa 
secunda  ohjectione. — In  hoc  puncto  duse  quass- 
tiones  videntur  distinguendaj  :  una  est,  de 
jure,  alia  de  facto.  De  jure  quastio  est,  an 
fuerit  licitus  carnium  usus  ante  diluvium  :  et 
Iieec  quaestio  habet  locum  in  hominibus,  non 
in  brutis,  ut  per  se  notum  est.  Qucestio  vero 
de  facto  est ,  an  talis  cibus  fuerit  in  usu  in  tali 
prima  setate  ;  et  heec  in  brutis  locum  Iiabet, 
atque  etiam  in  hominibus,  sive  ille  usus  fuerit 
prohibitus ,  sive  non  fuerit.  In  prima  ergo 
qusestione,  probabilius  censeo,  esum  carnium 
non  fuisse  illicitum  ante  diluvium.  Ita  tenet 
Cajetanus,  Genes.  9,  et  Soto,  libro  5,  de  Jus- 
titia,  qu8e§t.  1,  art.  1,  quos  sequitur  Ystella, 
Genes.  9,  et  refert  pro  hac  sententia  Ghrysos- 
tomus  Justinum  et  D.  Thomam :  sed  immerito. 
Nam  licet  isti  Patres  non  dicant  fuisse  illo 
tempore  illicitum ,  seu  prohibitum  nsum  car- 
nium,  neque  etiam  dicunt,  fuisse  licitum  :  sed 
soluni  de  facto  aliquid  dicunt,  ut  statim  expli- 
cabimus.  Probatur  ergo  nostra  resolutio,  ap- 
plicando  et  convertendo  discursum  factum  de 
statu  inuocentiae.  Quia  esus  carnium  in  illo 
tempoi^e  nec  fuit  malus,  quia  prohibitus,  nec 
fuit  prohibitvts,  quia  malus  :  ergo  nuilo  modo 


m 


LIB.  V.  DE  STATU  QUEM  HABUISSENT  HOMINES  IN  HOC  MUNDO,  ETC. 


fuit  illicitus.  Prior  pars  antecedentis  probatur 
optime  argumento  facto  in  secunda  objectione^ 
quam  tractamus^  proceditque  a  fortiori,  quia 
in  statu  innocentiae  non  fuit  hic  usus  malus, 
quia  prohibitus  :  ergo  multo  minus  post  pec- 
catum.  Item,  quia  hsec  prohibitio  nec  colligi- 
tur  ex  verbis  Dei  Genes.  l,  dictis,  ut  ibi  pro- 
batum  est  :  nec  ex  verbis  Genes.  9,  quibus 
Deus  tradidit  omnia  potestati  hominum,  ut  eis 
uterentur  ad  manducandum,  si  vellent.  Nam 
ex  eis  coUigi  non  potest  fuisse  dicta  ad  tollen- 
dam  priorem  prohibitionem.  Potuerunt  enim 
dici,  vel  ad  exphcandum  magnum  beneficium, 
quod  cum  ipsa  natura  hominibus  concesserat, 
quod  non  obstantibus  prioribus  peccatis,  fir- 
mum  declarabat,  sicut  ibidem  etiam  dixit  : 
Co^escite,  ei  muUipUcammi,  el  replete  terram, 
quod  a  principio  etiam  dixerat,  nihilque  no- 
vum  per  illa  verba  concedebat  :  vel  etiam  po- 
tuit  DEUS  per  illa  verba  instruere  homines, 
quod  in  eo  statu,  peculiari,  ac  nova  ratione 
esu  carnium  indigerent,  tum  quia  ipsius  natu- 
rse  corruptse  vires  jam  erantmultum  debiUta- 
tse,  tum  etiam,  quia  ipsa  terra  per  aquas  di- 
hivii  deterior  reddita  erat  :  et  consequenter 
fructus  ejus  minoris  virtutis  ad  nutriendum 
in  futuris  temporibus  futuri  erant.  Hsec  ergo 
fuit  sufficiens  causa,  ut  DEUS ,  tanquam  pro- 
videntissimus  patens,  carnes  in  ordinarium  ci- 
bum  hominibus  designaret,  etiamsi  antea  non 
esset  prohibitus  earum  usus. 

28.  Altera  vero  pars  antecedentis  probatur, 
qviia  neque  ex  vi  objecti  esus  carnium  est  ma- 
lus  :  nec  mera  ratione  naturaU  prohibitus,  ut 
est  per  se  notum,  et  supra  num.  7  et  8,  et  in 
tertia  ratione  dubitandi ,  et  in  priori  discursu 
probatum  est.  Neque  etiam  erat  mahis  ratione 
stalus,  sicut  de  statu  innocentiaj  diximus,  quia 
in  hoc  est  apertissimum  discrimen  inter  sta- 
tum  innocentiae,  et  naturae  lapsai  :  tum  quia 
in  natura  lapsa  non  habent  homines  iUam  re- 
rum,  et  ciborum  sufEcientiam,  copiam,  faciU- 
tatem  et  bonitatem  ,  quam  in  statu  innocen- 
tiae  habuerunt,  semperque  habuissent :  tum 
etiam,  quia  vires  corporis  sunt  longe  debiUo 
res,  et  appetitus  non  est  ita  compositus,  et  fra3- 
natus,  sicut  prius  ;  ideoque  in  hoc  statu  nun- 
quam  fuit  per  se  malum  liunc  naturalem  ap- 
petitum  exequi ,  quin'  potius  est  ex  objecto 
indififerens :  et  in  taU  statu  facile  occurrere  po- 
terant  occasiones,  et  rationes  ordinandi  talem 
actum  ad.  bonum  fmem  :  vel  ad  reparandas 
vires  segritudine  ,  aut  labore  deUbitatas,  vel 
ad  iUas  conservandas,  vel  augendas  ad  fortius 
laborandum  :  vel  quia  interdum  possunt  faci- 


Uus  tales  cibi  haberi,  aut  praeparari,  etc.  ExpU- 
caturque  optime  per  statum  purae  naturae ,  si 
in  ipso  crearetur  homo ,  et  in  hoc  negotio  suo 
discursui  reUnqueretur  :  nam  posset  sine  dubio 
Ucite  vesci  carnibus  quovis  tempore  ,  etiam  a 
principio  suae  creationis  :  eadem  autem  ratio, 
quoad  hanc  partem,  est  de  homine  lapso. 

29.  Responsio  quantum  ad  factum.  —  In 
secunda  vero  qusestione  idem  censent  pro- 
babiUus  Soto  et  YsteUa ,  et  hic  aUegat  dic- 
tos  Patres.  Sed  Chrysostomus  in  verbis  ,  quse 
aUegavi  ex  ead.  homil.  27,  oppositum  indicat. 
Et  simiUter  D.  Thomas  dum  ait,  quod  esus  car- 
nium  videtur  post  diluviuni  introductus,  licet 
exponi  possit  de  ordinario  ,  et  fre(juenti  usu, 
nesibicontrariussit.  Justinusvero,quaest,  119, 
ad  Gent.,  dicit  quidem  Abel  comedisse  de  lacte 
ovium,  adducens  iUud  PauU  1 .  Corinth.  9  : 
Quis  plantat  vineam,  et  de  fructu  ejus  non  edit? 
Qiiis  pascit  gregem,  et  de  lacte  ejus  non  mandur- 
cat?  Quod  vero  Abel  carnes  comederit,  non 
declarat.  Id  tamen  videtur  aperte  sentire  Ca- 
jetanus,  Genes.  4,  ubi  etiam  adducit  Berosum 
asserentem  homines  comedisse  carnes  ante 
dihivium.  Idem  affirmat  Rupertus,  lib.  4,  in 
Genes.,  cap.  30,  dicens  :  Et  si  antehac  alsque 
ulla  DEI  prwcipientis  auctoritate  Juec  homo 
in  cihum  prcesumpsit  (utique  carnes)  tam  ex 
Jioc  tunc  ante  legem,  et  deinde  per  legem  potes- 
iate  accepta  jure  sihi  vendicat  eadem  in  esum. 
Denique  etiam  TornieUus  concedit  homines 
ante  dihivium  comedisse  carnes,  non  tamen 
probos,  sed  improbos,,.nec  Ucite,  sed  graviter 
peccaudo.  Et  deinde  etiam  in  justis  casum  ex- 
tremae  necessitatis  excipit.  Verumtamen  in 
quibuscumque  fuerit  hic  usus,  frustra  fingitur 
peccatum,  praesertim  grave,  ubi  nuUa  ejus  ra- 
tio,  nec  positiva  prohibitio  invenitur  :  et  sine 
causa  Umitat  exceptionem  ad  casum  extremae 
necessitatis.  Cur  enim  non  gravis,  vel  medio- 
cris  necessitas  sufficeret ;  imo  cur  non  major 
commoditatis  satis  superque  esset  ?  lUa  enim 
sufficeret,  ut  actio  ex  objecto  iudiS"erens  prop- 
ter  honestum  finem  fieret,  ut  argumentati 
sumus. 

30.  Tem^peratur  dicta  responsio ,  quod  esus 
carnium  ordinario  tunc  non  fuerit.  —  Fuisse 
tamen  nonmdlum  esum,  etiani  inter  probos  ho- 
mines.  —  Itaque  probabiUs  est  hsec  sententia 
de  esu  carnium  inter  homines  in  illo  tempore, 
Ucet  sit  incerta,  quia  non  potest  probari  ra- 
tione  sola  :  et  historia  de  hac  re  nuUa  extat, 
qua3  certitudinem  faciat  :  quia  Scriptura  nihil 
dicit  satis  aperte,  et  aUse  non  solum  incertae, 
sed  etiam  obsciu?ce  sunt.  Si  ergo  utendum  est 


CAP.  VII.  QUOD  GENUS  VITi^  CORPORALIS,  SEU  POLITICvE  HOMINES,  ETC. 


413 


conjectxira^  verisimile  est,  carnes^  aut  pisces 
in  illis  temporibus  non  fuisse  orclinarium  ci- 
bum  hominum,  prsesertim  eorum  qui  anti- 
quam  fidem  et  traditionem  ita  retinebant;,  ut 
secundum  rationem  viverent,  et  corporis  vo- 
luptatibus  dediti  non  essent.  Hoc  saltem  vide- 
tur  colligi  ex  facultate  a  Deo  data  Genes.  9, 
per  quam  explicuit,  majorem  fuisse  illius  tem- 
poris  necessitatem^  et  ideo  carnes  jam  tunc  in 
ordinarium  cibum  assumi  opportunum  fuisse. 
Et  ita  possunt  etiam  exponi  aliqui  PatreS;,  pree- 
sertim  Glirysostomus  et  D.  Thomas^  qui  dicunt 
carnium  usum  fuisse  post  dikivium  introduc- 
tum,  utique  ordinarium  et  communem.  Ni- 
hilominus  tamen  credibile  est  etiam  antea 
fuisse  usitatuni;,  preesertim  ab  his^  qui  volupta- 
tibus  corporum  magis  serviebant.  Quia,  ut 
D.  Thomas  ait  :  Bsus  friictuum  Urrce  nascen- 
timn  magis  perti^iet  ad  quamdam  simplicitatem 
vitoi,  esus  autem  canvmm  ad  quasdam  delicias, 
et  curiositatem.  Unde  per  hoc  non  tolhtur , 
quin  talis  usus  in  casibus  necessitatis^  magis- 
que  per  modum  medicinae,  vel  remedii^  quam 
ordinarii  alimenti  _,  etiam  inter  honestiores 
viros  tunc  fuerit. 

31.  Id  suadetur  'primo.  —  Quod  suadet 
etiam  exemphim  Abel  jam  eo  tempore  pascen- 
tis  greges  ovium,  ut  illud  inducit^  et  ponderat 
Cajetanus  supra.  Et  certC;,  qui  concedunt  ho- 
mines  tunc  lac  ovium  comedisse,  jam  fatentur, 
non  ex  sohs  fructibus  terrse  nutritos  fuisse^  et 
ahquid  in  cibum  introduxisse,  quod  in  statu 
innocentise  iu  usu  non  fuisse  :  cur  ergo  non 
credemus  carnibus  usos  fuisse;,  etiam  licite;,  ac 
temperate^  saltem  aliquando  juxta  occurrentes 
occasiones  ,  vel  ratione  necessitatis  ,  aut 
majoris  commoditatis  ?  Id  etiam  suadet  exem- 
plum  de  venatione  ,  quse  sine  dubio  re- 
creationis  causa  fuisset  tunc  licita^  et  credi- 
bihus  est  fuisse  in  usu  :  ergo  eadem  ratione 
ob  honestam  recreationem  credibiie  est  inter- 
dum  de  cibis  in  venatione  captis  aliquid  gus- 
tasse.  Denique  eadem  ratione  verisimihus  est, 
multa  fuisse  introducta  statim  post  peccatum 
in  usu  ciborum^  quee  in  statu  innocentise  non 
fuissent,  ut  usus  alicujus  panis,  et  usus  ignis 
ad  coquendos  cibos^  et  fructus  duriores^  ut 
glaades,  castaueaS;,  et  similes  :  ergo  idem  est 
verisimile  de  carnibus. 

32.  Colligitur  tandem  ex  dictis  responsio  ad 
secundam  et  tertiam  ohjectiones  in  n.  6  et  7. — 
Et  ita  obiter  responsum  est  ad  argumenta , 
quse  in  contrarium  fieri  solent,  et  secunda 
etiam  objectio  ex  dictis  est  sufficienter  expe- 
dita.  Et  consequenter  etiam  responsum  est  ad 


objectionem  tertiam^  probat  enim  optime  pri- 
mam  assertionem  in  lioc  puncto  positam  in 
uum.  27^  et  non  procedit  contra  priorem  reso- 
kitionem  de  statu  innocentise  propter  ratio- 
nem  ibi  factam,  et  propter  diversitatem  inter 
utrumque  statum  jam  ponderatam.  Denique 
ex  dictis  a  fortiori  concluditur^  animaha  car- 
nivora  multo  magis  fuisse  usa  carnibus  ante 
diluvium^  preesertim  postquam  coeperunt  esse 
sufficienter  multiplicata  :  quia  non  possent  co- 
hiberi  sine  speciah  cura  et  providentia  Dei, 
quam  fingere  supervacaneum  est. 

GAPUT  VII. 

QUOD    GENUS    VITiE    CORPORALIS ,    SEU    POLITIC^  , 
HOMINES  IN  STATU  INNOCENTIjE  PROFITERENTUR. 

1 .  Primum  dtthium  an  homines  in  statu  in- 
nocentice  viverent  in  communitate.  —  In  hoc 
capite  csetera  explicanda  supersunt,  quse  ad 
modum  videndi  in  statu  innocentise  quoad 
externas  et  politicas,  vel  domesticas  actio- 
nes  et  occupationes  spectat.  In  quo  puncto 
nonnuna  explicanda  occurrunt,  quee  per  bre- 
via  qusedam  dubia  expediri  possunt.  Et  pri- 
mum^  ac  prgecipuum  est^  an  homines  tunc  in 
societate^  vel  communitate  viverent?  In  quo 
duplex  communitaS;,  seu  societas  humana  dis- 
tinguenda  est.  Uiia  dicitur  domestica,  seu  fa- 
mihse  :  alia  civilis,  seu  populi^  aut  civitatis  : 
quarum  prior  imperfecta^  posterior  vero  per- 
fecta  censetur.  Quia  illa  non  est  sibi  sufficiens 
ad  vitam  transigendam  :  hsec  vero  totius  suffi- 
cientise  complementum  liabet^  ut  dixit  Aristo- 
teles^  lib.  \,  Polit.,  cap.  2. 

2.  Responsio  de  societate  domestica  et  affir- 
mativa  quoad  liherorwm  procreationem..  — 
Non  tamen  quoad  servorum  ministeria.  — 
De  priori  ergo  societate  domestica  non  est 
dubium  ,  quin  in  statu  innocentiaa  futura 
esset.  Quia  illa  intrinsece  ac  naturaliter  ori- 
tur  ex  conjunctione  maris  et  fceminee,  ac  fi- 
liorum  procreatione,  ut  Aristoteles^  d.  lib., 
cap.  \,  docuit.  Sed  in  statu  innocentise  esset 
societas  maris  et  fceminse  cum  speciali  vinculo 
matrimonii ,  et  consequenter  cum  cohabita- 
tione  necessaria  ad  ffiiorum  generationem  et 
educationem  :  ergo  in  illo  statu  esset  domes- 
tica  societas,  seu  communitas.  Addit  vero 
Aristoteles  ibi^  aliam  veluti  secundariam^  quoe 
est  domini  et  servi ;  sed  hsec  in  illo  statu  non 
esset  necessaria.  Nunc  enim  necessaria,  vel 
sakem  utilissima  non  est  propter  multas  ac- 
tiones  et  ministeria_,  quee  ad  sustentationem 


MA 


LIB.  V.  DE  STATU  QUEM  HABUISSENT  HOMINES  IN  HOC  MUNDO,  ETC. 


vitae  corruptibilis  nccessaria  sunt :  quaj  neces- 
sitas  in  statu  innocentise  non  esset :  quia  lio- 
mines  paucis  indigerent  ad  sustentationem  vi- 
taj,  et  veluti  prse  manibus  omnia  in  promptu 
liaberent,  Item  nobilitas  illius  status  conditio- 
nem  servilem  in  hominibus  non  permitteret : 
et  ideo  societas  illa^  quee  in  altero  extremo 
illam  conditionem  requirit,  illi  repugnaret,  ut, 
num.  10,  magis  explicabimus.  Addit  prseterea 
Aristotcles  ibi,  ex  hac  domestica  societate  na- 
turaliter  sequi  aliam  quidem  in  se  majorem, 
tamen  in  suo  genere  imperfectam,  quam  pa- 
gum  vocat ,  qua?  est  parva  communitas  ex 
phiribus  domibus  constituta.  Quam  etiam  dicit 
maxime  videri  secundum  naturam  :  quia  ve- 
luti  naturahter  resultat  ex  generatione  phi- 
rium  fihoram,  et  ex  successione  natorum  ex 
natis,  seu  nepotum  ex  fdiis.  Nam  inde  multi- 
phcantur  matrimonia,  et  familise,  ac  conse- 
quenter  domus,  ex  quibus  pagus  consurgit. 
Unde  hsec  etiam  societas  tanquam  valde  natu- 
rahs  in  statu  innocentiee  fuisset. 

3.  Sed  considerare  oportet,  lianc  multiplica- 
tionem  domorum,  seu  famiharum,  duobus 
modis  potuisse  consistere.  Unus  est  per  solam 
divisionem  unius  familise  ab  aha,  sine  ahqua 
pecuhari  conjunctione  morah  inter  se  :  et  sic 
non  efliciunt  proprie  unam  communitatem  po- 
hticam  :  sed  unum  aggregatum  per  accidens 
phn^ium  domesticarum  commuuitatum.  Nam 
in  omni  genere  unius  pliysice  vel  morahter, 
sine  ahqua  unione  plurium  distinctorum,  non 
consurgit  ex  eis  aliquid  proprie  unum,  servata 
proportione.  Nec  sufficiet  sola  propinquitas 
secundum  locum  :  nam  inde  consurgit  vicini- 
tas  qusedam,  quse  ad  summum  inducere  solet 
aliquam  amicitiam,  vel  familiaritatem^  non 
tamen  moralem  unitatem,  vel  communitatem  : 
ut  usu  etiam  comprobari  potest  in  duabus,  vel 
tribus  famihis,  vel  monasteriis  in  deserto  vi- 
ventibus  in  propinquis  locis.  Alius  ergo  mo- 
dus  muhiphcationis  familiarum,  seu  domorum^ 
est  cum  distinctione  domestica,  et  aliqua  unio- 
ue  pohtica,  quse  non  fit  sine  ahquo  pacto 
expresso,  vel  tacito  juvandi  se  invicem  :  nec 
sine  aliqua  subordinatione  singularum  fami- 
harum  et  personarum  ad  ahquem  superiorem, 
vel  rectorem  communitatis,  sine  quo  tahs 
communitas  constare  non  potest,  ut  latius  dixi 
in  defensione  Gatliohca,  hb.  3,  cap.  1  et  2.  Si 
ergo  pagus  solum  sumatur  pro  acervo  domo- 
rum,  ut  sic  dicam,  ille  necessitate  naturah  se- 
quitur  ex  muhiplicatione  filiorum,  nepotum, 
etc,  et  ita  sine  dubio  esset  in  statu  innocentise. 
Si  autem  pagus  dicatur  ahqua  communitas  po- 


htica  moraliter  una,  ut  exphcavi,  qu»  parva 
sit,  sic  talis  pagus  quaidam  civitatis  inchoatio 
esse  videtur,  et  veluti  pars  ejus,  vel  quasi  ac- 
cessorius  ipsi  esse  solet  :  ideoque  eadem  fere 
ratio  de  iUo,  et  de  civitate  esse  videtur. 

A.  ArguiUir  jam  pro  parte  negatha  diihii 
initio  positi.  —  In  universum  ergo  interrogari 
potest,  an  esset  in  statu  innocentise  propria 
communitas  pohtica,  sive  pagi,  sive  civitatis, 
sive  regni.  Et  ratio  dubitandi  est,  quia  in  illo 
statu  cessaret  ratio  constituendi  tales  commu- 
nitates  inter  homines,  quse  nunc  in  statu  na- 
turse  corruptse  invenitur.  Nunc  enim  congre- 
gantur  famihse  hominum  in  unam  civitatem, 
quia  una  famiha  non  sufficit,  vel  ad  se  susten- 
tandum,  vel  ad  servandam  communemjusti- 
tiam  inter  diversas  famihas,  vel  ad  se  tuendum 
ab  omnibus  incommodis,  vel  ad  se,  et  suos  de- 
fendcndum  ab  hostibus,  et  ahas  similes  vitse 
corruptibihs  necessitates.  At  vero  in  statu  inno- 
centiiE  quffihbet  familia  sufficeret  sibi,  quia 
propter  innocentiam  et  immortalitatem,  non 
haberet  hostes,  a  quibus  defenderetur :  uec  es- 
sent  injuriffi  inter  personas  diversarum  fami- 
harum,  propter  quas  vindicandas,  aut  caven- 
das  esset  necessaria  regia  potestas.  Ergo  tunc 
non  esset  necessaria  pohtica  societas. 

5.  Evasioproximi  argumenti. — Prceduditur. 
— Dices,  fuisse  propter  se  convenientiam,  quia 
homo  est  animal  sociale,  quse  proprietas  natm-a- 
lisest,  et  m  statu  innocentisepermanerct.Unde 
Aristoteles  supra  dixit,  hominem  natura  esse 
civile  animal  et  sociale.  Sed  contra  hoc  est, 
quia  hajc  hominis  proprietas  sufficienter  exple- 
retur  partim  per  societatem  domesticam,  par- 
tim  per  mutuam  communicationem,  et  fami- 
haritatem  phirium  familiarum,  seu  persona- 
rum  diversarum  domorum  inter  se.  Aliud 
enim  majus  vinculum  morale  inter  diversas 
famihas  ejusdem  civitatis  naturale  non  est, 
saUem  in  natura  integra :  hcet  in  natura  cor- 
rupta,  vel  pura  esset  naturaliter  consequens 
ad  indigentiam  tahs  status.  In  quo  sensu  locu- 
tus  est  de  homine  Aristoteles,  qui  nihilominus 
addidit:  Qui  sine  civitate  estper  7iaturam,etnoti 
per  fortunam,  aut  nequam  est,  aut  potior  quam 
homo.  In  statu  autem  innocentise  homo  esset 
plusquam  homo,  ut  sic  dieam,  et  ideo  civitate 
non  indigeret. 

Q.Prima  assertio  af/irmativa. — Nihilominus 
dicendum  videtur,  homines  in  statu  inuocen- 
tise,  si  duraret,  habituros  fuisse  inter  se  poh- 
ticam  societatem,  qualis  in  civitate  perfecta, 
vel  regno  esse  potest.  Ita  sentit  D.  Thomas, 
4  part.,  qusest.  96,  art.  A,  juncto  3,  ubi  Caje- 


CAP.  VII.  QUOD  GENUS  VIT^  CORPORALIS,  SEU  POLITIC^  HOMINES,  ETC. 


415 


tanus  idem  sentit,  et  LipomanuS;,  in  Catena 
Genes.  9,  et  Pererius,  lib.  4,  in  Genes.^  dis- 
putat.  de  Imper.  liom,  Et  fundamentum  esse 
debet^  quia  conjunctio  hominum  in  unam  ci- 
vitateni;,  non  per  accidens  tantum  ratione  pec- 
cati^  aut  corruptionis  naturse^,  sed  per  se  con- 
venit  homini  in  quocumque  statu,  et  ad  per- 
fectionem  ejus  pertinet.  Quod  primo  suadet 
D.  Thomas  exemplo  Angelorum  :  nam  eorum 
status,  et  naturahs  conditio  multo  perfectior 
est,  quam  in  hominibus,  et  in  statu  innocentise 
fuisset-,  sed  in  Angehs  est  societas,  et  commu- 
nitas  cum  ordine,  et  subordinatione  eorum 
inter  se  :  ut  Diony sius  tradidit,  et  in  superio- 
ribus  visum  est  :  ergo  cum  proportione  non 
defuisset  in  hominibus  in  statu  innocentiae. 
Secundo,  quia  hsec  communitas  vitfe  non  tan- 
tum  propter  indigentiam  mutui  auxihi,  sed 
etiam  propter  se  aptibihs  est,  ad  majorem  vitse 
jucunditatem,  et  honestam  communicationem, 
quam  homo  naturahter  amat. 

7.  Tertio,  quia  in  iho  statu  non  omnes  ho- 
mines  essent  eequales  in  scientia  et  virtute, 
ut  hbr.  3,  cap.  9,  dictum  est,  et  recte  D.  Tho- 
mas  prsemittit,  in  d.  artic.  3  ;  ergo  hcet  illa 
societas  perfecta,  non  esset  necessaria,  propter 
corporum  indigentjam,  vel  defensionem,  pos- 
set  esse  utihssima  ad  studium  scientiarum,  ut 
doctiores  possent  minus  doctos  instruere. 
Idemque  est  de  rerum  experientia,  non  enim 
possent  singuh  omnia  per  se  experiri  :  opor- 
teret  ergo,  ut  mutuo  se  juvarent,  etiam  per 
traditionem  et  humanam  hdem,  quse  in  iUo 
statu  esset  longe  certior  propter  innocentiam. 
Item  ad  virtutis  auxihum  esset  illa  communi- 
catio  utihssima ,  et  ferventiores  verbo ,  et 
exemplo  possent  minus  perfectos  excitare.  Et 
heec  ratio  multum  augetur  considerando  in  iho 
statu  non  solum  bonum  naturce  ordinem,  sed 
etiam  gratise.  Nam  oporteret  homines  habere 
ahquam  communem  regulam  fidei  ctiam  ex- 
ternam,  nteamdem  fidem  conservare  perpetuo 
possent,  et  secundum  iham  colere  Deum,  non 
sohim  privatim,  sed  etiam  cultu  pubhco  to- 
tius  communitatis,  seu  Ecclesiee.  Haec  autem 
ecclesiastica  unitas  supponit  communitatem 
civilem  statui  hominum  accommodatam. 

8.  Pluresne,  an  iina  tantmn  societas  futura 
fuisset  in  statu  innocentice. — Denique,  si  ho- 
mines  tunc  peccare  possent,  etiam  ad  male- 
factorum  correctionem  et  emendationem,  ci- 
vihs  communitasessetutilissima :  verisimihus 
ergo  est,  homines  in  eo  statu  pohticam  com- 
munitatem  habituros  fuisse.  Quanta  vero  illa 
futura  esset  magis  incertum  est  :  id  est^  an 


essent  omnes  homines  in  una  civitate  victuri, 
vel  potius  essent  civitates  multiphcandee  :  et  si 
phires  essent,  anunum,  velplura  regna  com- 
ponerent ;  vel  unaquaaque  per  se  viveret :  et 
similia,  quse  unusquisque  conjectare  potest. 
Utendo  alio  principio  siipra  tractato,  scilicet, 
quanta  futura  esset  in  illo  statu  multiphcatio 
hominum  simul  viventium  in  hoc  mundo  :  et 
an  omnes  in  Paradiso  terrestri  liabitaturi  es- 
sent,  vel  omnem  mundi  regionem  incolerent. 
Nam  si  omnes  intra  Paradisum  continerentur 
per  modum  unius  civitatis,  vel  saltem  unius 
regni  conjungi  possent.  Si  tamen  extra  Para- 
disum  extenderentur,  tunc  major  etiam  mul- 
tiplicatio  civitatum,  vel  etiam  regnorum  forte 
fuisset.  Sed  de  his  hactenus. 

9.  Secundum  cluUum. — Notatio  ex  D.  Tho- 
ma  diiplicis  clominii.  • —  Hinc  vero  expenditur 
secundum  dubium  de  dominio  hominis  in  ho- 
mines,  quodin  num.  2,  huc  remisimus.  Diximus 
enim  supra  habuisse  homines  in  statu  inno- 
centise  dominium  in  omnia  bruta  animaha. 
Unde  statim  oriebatur  dubium,  an  unus  homo 
in  ahum  dominium  habuisset.  Et  ratio  dubi- 
tandi  statim  occurrit,  quia  hoc  dominium  non 
potuit  haberi,  nisi  ex  douo  Dei,  Deus  autem 
sohim  in  bruta  dedit  homini  dominium,  non 
in  ahos  homines,  ut  observavit  Augustinus, 
hb.  19,  de  Civitat.,  cap.  15.  Responsio  vero 
D.  Thomffi  supra,  et  communis  est,  duplex 
esse  dominium  :  unum  oppositum  servituti  : 
ahud,  quod  ad  subditum  refertur.  Primum 
vocare  possumus  dominium  proprietatis :  ahud 
dominium  jurisdictionis,  seu  gubernationis, 
late  juridictionem  intenigendo,  ut  mox  exph- 
cabo.  Unde  primum  dominium  dat  potestatem 
in  personam  servi,  et  omnes  actiones  ejus,  id 
est,  ad  utendum  servo  in  omnem  convenien- 
tem  usum  propter  utilitatem  domini.  Aliud 
vero  dominium  solum  confert  potestatem  ad 
gubernandum  ,  et  dirigendum  subditum  in 
suis  actionibus,  et  principaliter  propter  utili- 
tatem  subditi.  Quse  omnia  in  tractatu  de  justi- 
tia  latius  docentur,  suntque  clara  et  certa. 

iO.  Secunda  assertio  in  ordine.  — Probatur 
ex  Augustino  et  Gfregorio.  —  Ttem  ratione. — 
Dicimus  ergo  in  statu  innocentise  non  fuisse 
futurum  dominium  proprietatis  unius  homi- 
nis  in  alium.  Ita  docent  D.  Thomas  et  omnes 
cum  Augustino,  libr.  19,  de  Civitat.,  cap.  15, 
dicente  :  Conclitio  servitutis  jure  inteltigitur 
imposita  peccatori.  In  illo  ergo  statu  non  esset 
servitus :  ergo  nec  dominium  proprietatis  :  ha3C 
enim  duo  correlativa  smit,  et  unum  sine  alio 
esse  non  potest.  Unde  ponderet  supra  Augus- 


416 


LIB.  V.  DE  STATU  QUEM  HABUISSENT  HOMINES  IN  HOC  MUNDO,  ETC. 


tinus  iiiinquain  in  Scriptura  hominem  appel- 
latum  fuisse  servum_,  clonec  Noe  j^istus  pecca- 
tum  filii  sua  maledictione  vindicamt.  Unde  in- 
fert  :  JSIomen  itaque  istud  culpa  meruit,  non 
natura.  Iclem  sumitur  exGregorio  21^  Moral., 
cap.  lO^  alias  11.  Et  ratio  est  manifesta^  quia 
libertas  est  homini  naturalis,  et  magna  ejus 
perfectio  ;  unde  illa  privari  magna  poena^  et 
miseria  est.  At  status  inuocentice  liber  esset 
ab  omni  miseria  et  poena  :  ergo  hber  esset  ab 
hac  servitute  :  ergo  ibi  non  esset  dominium 
tali  servituti  oppositum.  Et  de  hoc  dominio 
locutus  est  Dominus,  quando  illud  homini  con- 
tulit  in  bruta  animaUa,  et  non  in  homines,  ut 
Augustinus  supra  indicavit.  Non  vero  abstuht 
Deus  homini  potestatem  introducendi  hoc  do- 
minium,  interveniente  peccato^  ut  in  materia 
de  Justitia  latius  traditur.  Et  ita  dicta  assertio, 
et  ratio  procedit  optime  de  omnibus  homini- 
bus  in  sua  innocentia  perseverantibus.  Si  qui 
vero  peccarent,  mereri  possent  interdum  in 
servitutem  redigi,  sicut  possent  aUis  poenis 
puniri.  Sed  in  hujasmodi  eventu  peccans  extra 
statum  innocentise  fieret,  et,  ut  supra  dixi, 
incertum  nobis  est^  quahs  esset  in  iUo  statu 
modus  gubernandi  et  puniendi  peccatores. 

11.  Tertia  assertio  in  ordine  explicatur. — 
Secundo  dicimus,  dominium  directivum^  seu 
gubernativum  futurum  fuisse  inter  homines 
in  statu  innocentia;.  Ad  hoc  enim  dominium 
pertinet  potestas  imperandi  aUis  in  eorum 
commodum^  et  communis  boni.  Quse  potestas 
in  rigore  latius  patet;,  quam  jurisdictio,  quia 
pater  potestatem  hac  dominativam  habet  in 
fiUum^  et  famiUam  suam,  Ucet  propriam  juris 
distinctionem  non  habeat;,  juxta  doctrinam  D. 
Thomse  2^  2^  qusest.  65^  art.  2,  in  corp,^  et 
ad  2.  Quanquam  generaUus  loqueudo,  omnis 
potestas  ad  gubernandum  aUos  possit  jurisdic- 
tio  appeUari,  et  sic  probatur  conchisio.  Nam  in 
statu  innocentise  vir  haberet  potestatem  in 
uxorem  ,  quia  hoc  naturale  est ,  et  per  se  ad 
bonum  ordinem,  et  pacem  inter  ipsos  conjuges 
necessaria  est  :  Ucet  in  iUo  statu  iUa  subjectio 
esset  sine  imperfectione  et  coactione;,  suId  qua 
imperfectione  per  peccatum  est  introducta^  ut 
in  fine  Ubri  prsecedentis  exposuimus.  SimiU 
modo  pater  haberet  dominium  in  fihos  ad  gu- 
bernandum  iUos^,  eamdemque  haberet  super 
totam  famiUam  suam.  Nam  hsec  postestas  adeo 
est  necessaria  in  communitate  domestica;,  ut 
de  patre  ,  vel  matre  famiUas  non  bene  utente 
taU  potestate  dixerit  Pauhis  i,  Gorint.  ^,  esse 
infideU  deteriorem^  ut  notavit  Augustinus^  d. 
Ub,  de  Civit.,  cap  15  et  16. 


12.  Quarta  assertio.  —  Declaratur  et  prola- 
tur.  —  Denique  simiU  modo  dicendum  est, 
supposita  in  iUo  statu  communitate  perfecta 
civitatis  necessarium  fuisse  in  iUo  statu  pro- 
prium  dominium  jurisdictionis  :  quale  est  in 
principe  respectu  subditorum,  quia  non  ex 
culpa^  sed  ex  ipsa  rei  natura  sequitur  hajc  po- 
testas  ad  talem  communitatem,  tanquam  ne- 
cessaria  ad  conservationem  ejus,  ut  optime 
docet  D.  Thomas  supra^  et  latius  diximus,  in 
dict.  Ub.  3  Defensionis  cathoUcse,  a  principio. 
Nam  iUa  doctrina  in  omni  statu  naturse  hu- 
manse^  sive  puree^  sive  integree^  sive  lapsse  lo- 
cum  habet.  Neque  subjectio  respondens  huic 
dominio  esset  defectus,  vel  imperfectio  repu- 
gnans  perfectioni  status  innocentise  :  quia  nec 
privaret  hominem  Ubertate  simpliciter,  et  do- 
miuio  suarum  actionum  :  nec  subderet  eum 
ad  serviendum  aUeri  in  ejus  commodum  :  sed 
ab  obediendum  in  actibus  honestis  in  proprium^ 
vel  commune  bonum  et  commodum  redun- 
dantibus.  Nec  potestas  iUa  gubernativa  tunc 
esset  coactiva,  per  quam  subditi  poenis  subji- 
cerentm^;,  sed  esset  directiva  ad  majus  bonum, 
et  pacem  communitatis  ordinata ;  quod  sem- 
per  inteUigo  de  subditis  iu  sua  innocentia 
perseverantibus.  Nam  si  forte  aUqui  peccarent 
de  istis  aUa  esset  ratio,  ut  saepe  diximus. 

13.  Discrimen  inter  potestatem  ceconoonicam 
et  politicam .  —  Est  autem  notanda  diS^erentia 
inter  hanc  potestatem  poUticam;,  et  ceconomi- 
cam  :  quod  hsec  posterior  per  modum  propriae 
passionis  manat  ex  tali  conjunctione,  et  taU 
personse  determinat£e  convenit^  seu  in  ea  quasi 
resuUat  per  modum  relationis,  posito  taU  fun- 
dameuto;  ut  supposito  contractu  matrimonii 
ex  natura  rei  statim  vu"  habet  potestatem  in 
uxorem;  et  simiUter  supposita  generatione 
fiUi,  naturaUs  est  potestas  parentum  in  iUum. 
At  vero  potestas  poUtica  Ucet  ex  natura  rei 
resuUet  in  tota  communitate^  eo  ipso^  quod  in 
unum  corpus  poUticum  congregatur^  non  ta- 
men  convenit  determinatse  personee,  sed  ad 
communitatem  per  se  pertinet  modum  regimi- 
nis  statuere^  et  determinatse  personse  potesta- 
tem  iUam  appUcare^  ut  in  loco  citato  late  dixi. 
Unde  in  rigore  loquendO;,  idem  quoad  hanc 
partem  fuisset  in  statu  innocentiae  servaudum  : 
uam  est  eadem  ratio^  quee  non  in  culpa,  sed 
in  ipsa  sequitate  naturaU  fundatur. 

14.  Qua^stiuncula  incidens.  —  Fjus  resolutio 
alsoluteloquendo.  —  Vel  loquendo  destatuin- 
nocentice.  —  Quseri  autem  potest^  si  Adam  non 
peccaret^  et  ipso  permaneute  in  via,  ita  genus 
humanum  muUipUcaretm^^  ut  ad  coustituen- 


CAP.  YII.  QUOD  GENLS  MTM  CORPORALIS,  SEU  POLlTIC.f;  HOMINES,  ETC. 


417 


dam  civitatem  sufficeret^  an  semper  tanquam 
omnium  parens  principatum  habuisset  ?  Res- 
pondeo,  solam  rationem  progenitoris  non  satis 
esse  ad  fundandum  principatum  cum  perfecto 
dominio  jurisdictionis,  ac  potestatis  politicae  in 
perfectam  communitatem,  quse  ex  multis  fami- 
liis  coalescit,  etiarasi  omnium  illarum  unus  sit 
primus  parens.  Et  ratio  est,  quia  eo  ipso,  quod 
fiiius  per  rationis  usum,  et  libertatem,  ac  seta- 
tem  perfectam  emancipatur,  liberatur  a  pa- 
tria  potestate,  et  fit  sui  juris.  Unde  si  propriam 
familiam  habeat^  in  illa  habet  suam  ceconomi- 
cam  potestatem  sequalem  potestati,  quam  ha- 
bet  pater  in  sua  famiha  :  nec  tenetur  ex  sola 
natura  rei  in  unum  popuhim  cum  patre  con- 
jungi  :  nec  inter  eos  altior  potestas  jurisdic- 
tionis  ex  natura  rei  intercedit.   Unde  etiam 
post  lapsum  Adam  non  habuit  talem  potesta- 
tem  in  fiUos,  utbene  notavit  Salonius,  tom.  l, 
de  Justitia,  quaest.  65,  art.  2,  dub.  i,  etiamsi 
contrarium  indicet  Soto,  hb.   -4,  de  Justitia, 
quffist.  3,  a.  unico,  paragrapho,  Quod  si  quce- 
ras,  sola  illa  ratione  ductus,  quod  Adam  sohis 
fuit  primus  humani  generis  pareus.  Sed  (ut 
dixi )  hsec  ratio  non  suflicit,  quia  necessarium 
est,  ut  accedat  consensus  eorum,  qui  in  unam 
civitatem  coalescunt,  saltem  quoad  capita  fa- 
miharum.   Non  legimus  autem  Adam  et  Cain, 
verbi  gratia,  cum  suis  famiUis  in  unam  civita- 
tem  convenisse,   cujus   poUticus   principatus 
Adge  fuerit  collatus :  sed  potius  legimus  Cainum 
primam  civitatem  condidisse.  At  vero  in  statu 
innocentiee  verisimile  est,  eo  ipso,  quod  fami- 
Hse  fiUorum  et  aUorum  posterorum  Adse  mul- 
tipUcarentur,  fuisse  in  unum  poUticum  corpus 
congregandas,  propter  summam  unionem  et 
pacem,  quse  inter  homines  tunc  fuisset.  Unde 
credi  etiam  potest  omnes  posteros  acceptatu- 
ros  Adamum  in  suum  Regem,  et  Principem, 
magis  ipso  usu,  et  interpretativa  voluntate, 
quam  expresso  pacto,  aut  electione.  Quid  au- 
tem  postea  fieret,  multipUcatis  et   dispersis 
per  orbem  famiUis  hominum ,  conjectari  vix 
potest,  nedum  aflSrmari. 

45.  Questiuncula  altera  de  dominio  herili. — 
Non  omittam  autem  hoc  loco  interrogare,  an 
perseverante  statu  innocentiEe  esset  in  uno  ho- 
mine  dominium  particulare  in  aUum  tanquam 
in  famuhim,  qui  servus  non  sit.  Ha3c  enim 
potestas,  et  subjectio  iUi  respondens  est  quasi 
media  inter  duas  praecedentes.  Nam  subjectio 
famulatus  non  habet  vilem  conditionem  servi- 
tutis,  quia  non  privat  libertate  simpUciter,  nec 
constituit  famuhim  sub  dominio  proprietatis 
heri^  et  ideo  non  videtur  ita  repuguare  statui 
III. 


innocentiai,  sicut  servitus.  Uem  nonestintro- 
ducta  in  poenam,  sed  in  subsidium  et  juva- 
men,  quod  posset  esse  in  statu  innocentiai  ne- 
cessarium. 

16.  Pars  negativa  approlatur.  — Nihilomi- 
nus  non  fuisse  futurum  in  statu  innocentiae 
tale  genus  dominii,  vel  famulatus  non  sit  tam 
viUs  conditio  sicut  servitus,  niliilominus  in  hoc 
cum  iUa  convenit,  quod  potestas  domini  in  fa- 
muhim  ad  utiUtatem  domini  tota  ordinatur  : 
et  ex  hac  parte  famulatus  multum  participat 
conditionem  servilem  minus  decoram,  seu  de- 
centem   innocentise  statui.  Deinde   subjectio 
iUa  ex  parte  famuU  introducta  dici  potest  per 
peccatum  Adfe,   quia  nuUus  homo  aUerius  fit 
famuhis,  nisi  propter  indigentiam^  et  necessi- 
tatem  hujus  vita3  mortaUs  ,    quee  indigentia 
nuUa  esset  in  statu  innocentia^,  et  ideo  in  iUo 
nuUus  serviret  alteri  ex  obUgatione  justitiai , 
et  propter  stipendium  per  modum  famuU,  Ucet 
per  charitatem  omnes  invicem  ministrarent. 
Denique  etiam  ex  parte  dominorum  (si  cogi- 
tentur)  nulla  ratio,  aut  necessitas  taUs  potes- 
tatis,  vel  dominii  reddi  potest.  Quia  famulo- 
rum  auxiUum,  vel  propter  corpora  corruptibi- 
Ua,  quse  indumentis,  aUmentis,  medicinis,  et 
aUis  simiUbus    adjutoriis  indigent,    vel   per 
vanitatem  ,  et  ambitionem  introductus  est  : 
utrumque  autem  in  statu  innocentia^  defuisset : 
quia  sine  iUo  fere  labore,  aut  ministerio  homi- 
neshaberentparatissimos  cibos,  etvestibusnon 
indigerent :  nec  haberent  abundantiam  divi- 
tiarum  particuUarium,   quarum   negotiationi 
incumberent :  ergo  nuUo  famulatu  indigerent, 
et  consequenter  neque  ex  hac  parte  pecuUare 
dominium  in  aUos  homines  haberent. 

17.  Tertium  duMioni  de  divisione  lionorurii,seU; 
privatis  dominiis.  —  Communis  sententia  ne- 
gans.  —  Tertium  vero  dubium  hac  occasione 
excitatur ,  an  iUo  statu  esset  rerum  divisio , 
quoad  dominia  terrarum,  fructuum,  anima- 
Uum,  aUarumque  temporaUum  rerum.  Nam  li- 
cet  Deus  dederit  homini  universale  dominium 
istarum  rerum,  ut  supra  diximus,  non  tamen 
hsec  bona  inter  homines  divisit,  sed  singulis 
tradidit  omnia,  ut  suo  arbitrio  possent  omnibus 
uti,  prout  veUent  :  et  lioc  modo  etiam  post 
lapsum  fuerunt  omnia  communia,  donec  divi- 
sio ,  seu  appropriatio  dominiorum  introducta 
est.  Est  ergo  dubium ,  an  simiUs  divisio  in- 
troduceretur  in  statu  innocentise  ,  vel  semper 
conservaretur  rerum  communitas  ?  In  quo 
puncto  communis  sententia  est,  in  statu  inno- 
centiai  non  fuisse  futuram  rerum  divisiouem, 
nec  privata  domiuia.  Ita  docent  Soto^   et  ali 

27 


MS 


LIB.  V.  DE  STATU  QUEM  HABUISSENT  HOMINES  IN  HOC  MUNDO,  ETC. 


pliires  auctores,  qui  de  dominio,  et  rerum  di- 
visione  iii  tractatibus  de  justitia  disputarunt, 
et  prius  docuit  Scotus^  in^^^  distinct.  15,  q.  A, 
art.  i,  putatque  fuisse  prseceptum  naturale, 
quod  postea  dicit  fuisse  revocatum,  meliusque 
dixisset,  mutatis  rebus^  et  statu  liominum  ex 
se  cessasse.  Itaque  sentit  divisionem  rerum 
per  se  non  esse  licitam,  sed  solum  in  casu  ne- 
cessitatis  :  in  statu  autem  innocentise  cessasset 
necessitas,  quse  nunc  est,  et  ideo  tunc  non  es- 
set.  Declaratur  minor,  quia  divisio  rerum  nunc 
necessaria  est  :  tum  propter  vitandas  rixas 
inter  homines  ,  pacemque  servandum  :  tum 
propter  sustentationem  hominum  ,  quia  si 
bona  essent  communia,  homines  negligerent 
custodire,  et  operari  illa  :  hee  autem  duai  ra- 
tiones  in  statu  innocentise  cessarent,  ut  est  no- 
tum  ex  dictis  :  ergo  tunc  non  esset  Ucita  tahs 
divisio,  ac  proinde  non  esset.  Et  favent  huic 
sententise  Patres  interdum  dicentes,  commu- 
nem  usum  rerum  per  se  convenire  liominibus; 
divisionem  autem  occasione  peccati  esse  intro- 
ductam.  Ita  Clemens  I,  Epist.  5,  habetur  in 
cap.  2,  12;,  queest.  1,  et  ideo  Clirysostomus, 
Orat.  de  Sancto  Philogon.,  meiim  et  tuum  fri- 
gidum  verlim,  et  malorum  omnium  incentivum 
appellat.  Et  similia  fere  habet  Ambrosius, 
lib.  7,  in  Lucam,  cap.  12,  §  Nolite  solliciti 
esse. 

18.  Stistinetur  communis  illa  sententia  cum 
limitationibus  nonnullis.  —  Et  placet  quidem 
hfec  sententia  quoad  assertionem  intentam  : 
declaranda  tamen  convenienter  est.  Nam  im- 
primis  non  videtur  esse  datum  in  illo  statu 
prseceptum  prohibens  hanc  rerum  divisionem : 
quia  nec  positivum  invenitur,  nec  naturale 
colhgitur  ex  principiis  rectse  rationis,  quia  ta- 
lis  divisio  de  se  nec  contra  justitiam  esset,  nec 
contra  aliam  virtutem,  et  posset  esse  utiUs,  ut 
bene  exphcavit  Leonardus  Lessius ,  hb.  2,  de 
Justitia,  cap.  2,  dub.  2.  Unde  ulterius  distin- 
guendum  videtur  inter  bona  mobilia  et  im- 
mobilia.  Nam  mobilia  magis  sunt  subjecta  di- 
visioni,  quia  eo  ipso,  quod  occupantur,  seu 
capiuntur,  fiunt  accipientis.  Et  hocjus  videtur 
fuisse  necessarium  etiam  in  statu  innocentise. 
Nam  qui  colligeret  fructus  arboris  ad  comeden- 
chim,  eo  ipso  acquireret  peculiare  jus  in  il- 
los,  ut  posset  illis  libere  uti,  et  non  possent  in- 
vito  possideute  auferri  sine  injustitia.  At  vero 
in  bouis  immobilibus  non  esset  necessaria 
similis  divisio  :  et  de  iliis  principaliter  loquun- 
tur  dicti  auctores.  Considerandum  vero  ulte- 
rius  est ,  potuisse  homines  in  eo  statu  operari 
terram,  et  fortasse  aliquam  ejus  partem  semi- 


nare.  Inde  ergo  necessario  fieret  consequens, 
ut  postquam  aliquis  particulam  terree  coleret, 
non  posset  juste  ab  alio  privari  usu,  et  quasi 
possessione  ilhus  :  quia  ipsa  naturalis  ratio,  et 
ordo  conveniens  hoc  postulat.  Potuisset  etiam 
usu  introduci ,  ut  qui  semel  illam  particulam 
terrse  occuparet,  tanquam  propriam  illam  pos- 
sideret,  quamdiu  illam  non  dimitteret  :  et 
idem  dici  potest  de  particula  terrae  ad  habita- 
tionem,  et  quasi  domicilium  destinata.  Hsec 
tamen  quasi  nihil  reputantur  :  et  ideo  absolute 
negatur  divisio  bonorum  in  iho  statu.  Preeter- 
quam  quod  etiam  in  illis  rebus  possent  esse 
variae  consuetudines  non  repugnantes  illi  sta- 
tui :  quee  ex  vario  arbitrio  hominum  pende- 
rent ;  et  ideo  nihil  certum  de  ilhs  dici  potest. 

19.  Quartum  dubium.  —  Quartum  denique 
dubium  ex  dictis  facile  expediri  potest,  nimi- 
rum,  quibus  in  actionibus,  seu  exercitiis,  aut 
operibus  homines  in  illo  statu  occuparentur. 
Nou  enim  futuri  erant  otiosi :  quia  hoc  et  rectae 
rationi  adversatur ,  et  tsedium,  ac  molestiam 
parit,  et  tamen  non  facile  invenitur  negotium 
in  quo  tunc  occuparentur.  Quia  tunc  nec  es- 
sent  bella,  nec  lites,  nec  corporum  curationes, 
aut  vestes,  aut  artificiosi  cibi :  nec  pro  divitiis 
acquirendis  negotiationes  :  Nec  opera  miseri- 
cordise  corporalis  locum  haberent,  quia  nuUi 
essent  infirmi,  afflicti,  etc.  Nec  etiam  tunc  es- 
set  usus  artium  mechanicarum,  quia  omnes 
ordinantur  ad  subveniendum  necessitatibus 
corporum,  quaj  tunc  non  essent.  Ex  actionibus 
ergo,  quffi  per  corpus  exercentur,  nuUae  inve- 
niuntur  illi  statui  accommodatte.  Aliunde  vero 
non  potuissent  tunc  homines  perpetuo  contem- 
plationi  vacare  :  quia  corpus  animale  non  pos- 
set  sine  magno  labore,  vel  speciali  miraculo, 
animse  in  iUo  exercitio  mentis  perpetuo  coope- 
rari,  nec  anima  ipsa  sine  cooperatione  corporis 
posset  contemplari. 

20.  Resolutio  Mpartita.  —  Resolutio  tamen 
breviter  est ,  vitam  hominis  in  illo  statu  ma- 
jori  ex  parte  fuisse  futuram  contemplativam, 
cum  aliqua  tamen  moderata  actione  ilU  statui 
conveniente  mixtam.  Hoc  generatim  declara- 
tur,  quia  hoc  genus  vitee  est  magis  de  se  accom- 
modatum  humauge  natur».,  prajsertim  in  statu 
viae,  et  quasi  intrinsecse  mortalitafcis  :  et  i?on- 
sequenter  est  etiam  perfectius,  quia  in  eo  ha- 
bet  anima  meliorem  partem,  et  corpus  couve- 
nienti  exercitio  non  privatur.  Deinde  priorem 
partem  docuit  Damascenus,  lib.  2,  cap.  30, 
cUcens  :  Deus  in  Paradiso  tam  spirituali , 
quam  corporeo  liominem  coUocarat,  si  quidem 
in  corporeo,  qui  in  terra  erat,  qtiantum  ad  cor- 


CAP.  VIII.  AN  IIOMINES  IN  STATU 
pus  degeiis  spiritualiter  versabatur  cum  Ange- 
lis,  divinas  cogifationes  excolens,  iisqiie  sese 
alens,  nudus  ob  simplicitatem,  vitamque  arte, 
ac  fuco  carentem,  atque  ita  comparatus,  ut  ad 
solum  creatorem  per  res  ah  ipso  creatas  assur- 
geret,  ipsiusque  contemplatione  quam  jucundis- 
sime  fueretur.  Quse  quidem  proecipue  dixit 
Damascenus  de  Adamo^  quia  a  principio  per- 
fectus  fuit  :  ad  homines  vero  ab  illo  futuros 
debet  cum  proportione  accommodari.  Nam  om- 
nes  illi  (quautum  credibile  est)  scientiarum 
naturalium  studiis ,  et  contemplationi  vaca- 
rent  :  et  ita  magnam  vitee  partem  fortasse  us- 
que  ad  consistentiam  setatis  in  addiscendis 
scientiis,  postea  vero  in  illis  docendis  occupa- 
rentur.  Accedit ,  quod  non  solum  contempla- 
tioni  naturali  Dei  et  effectuum  ejus^  sed  maxi- 
me  supernaturali,  quee  per  fidem,  et  charita- 
tem  exercetur,  prsecipue  vacarent  :  quia  in 
hac  maxime  beatitudo  liujus  vitiae  consistit^ 
ad  futuram  praecipue  conducit. 

^l\ .  Probotur  pars  secunda  ex  G-en.  2.  —  Al- 
tera  item  pars  colUgitur  ex  verbis  Genes.  2 : 
Posuit  Deus  hominem  in  Paradiso  voluptatis, 
ut  operaretur,  et  custodiret  illum,  quem  locum 
supra  hb.  3,  cap.  6,  num.  11,  de  exteriori 
opere,  et  cultura  terrce  moderata^  et  delecta- 
bih  exposuimus.  Addit  Pererius,  lib.  A,  in  Ge- 
nes.,  disput.  de  usu  carnium  in  statu  inno- 
centise  quod  homines  in  statu  innocentise 
omnes  artes  hberales  colerent.  Quod  qui- 
dem  de  Dialectica,  et  ahis  pertinentibus  ad 
Mathematicas ,  scihcet  Arithmetica,  Geome- 
tria,  Astrologia,  Perspectiva,  Gosmographia 
et  similes,  valde  credibile  est,  quia  hse  omnes 
intehectum  perficiunt :  et  externam  actionem, 
moderatam,  ac  facilem  et  honestam  habent 
delectationem.  Ahee  vero,  quse  circa  sermo- 
nem  versantur,  minus  essent  in  iUo  statu  ne- 
cessarise  ,  ut  Grammatica  et  Rhetorica  :  quia 
in  eo  statu  tantum  esset  una  hngua,  quam  usu 
ipso  omnes  perfectissime  addiscerent.  Fortasse 
tamen  etiam  per  artem  possent  iham  perpoh- 
re,  prsesertim  iu  his,  quae  ad  poesim  pertinent. 
Item  ex  servihbus  artibus  ahquas  nobihores 
exercere  possent,  ut  venatoriam^  vel  recreatio- 
nis  causa^  et  honesti  exercitii :  vel  ad  intimius 
naturas  animahum  interfectorum  penetran- 
das.  Idem  de  arte  pingendi,  agricultura,  et  si- 
mihbus  considerari  potest.  Praeter  hajc  au- 
tem  omnia  possent  etiam  in  sacris  actiouibus 
exerceri,  ut  inferius  suo  loco  attingemus. 


INNOCENTLE  NASCERENTLR,  ETC. 


CAPUT  VIII. 


.iO 


AN   HOMINES   IN   STATU  INNOCENTItE  NASCERENTUR 
IN   GRATIA,   JUSTITIA  ET   SGIENTIA  PFRFECTI. 

1.  Q.uid  de  perfectione  naturali  animarum. 
—  Diximus  de  perfectione  ad  corpus  perti- 
nente,  nunc  superest  animai  perfectio  exph- 
canda.  Et  de  naturah  quidem  nihil  est,  qnod 
addamus  :  quia  in  anima  rationali  per  se  spec- 
tata  non  est  aha  perfectio  naturalis  pra;ter 
substantiam  ejus,  et  potentias  intellectus  et 
voluntatis  :  quse  totam  suam  naturalem  per- 
fectionem  a  principio  necessario  habuerunt, 
quia  iUa  indivisibihs  est,  neque  in  se  magis 
aut  minus  recipit.  Unde  qusehbet  anima  simul 
recipit  ab  initio  creationis  totam  hanc  perfec- 
tionem,  quantum  est  capax.  An  vero  hsec  in- 
dividualis  perfectio  esset  sequalis  in  omnibus 
animabus,  vel  si  esset  inter  eas  insequahtas, 
an  ihai  animse  humanae  essent  in  naturalibus 
perfectiores,  quam  nunc  sint,  non  oportet  in 
prsesenti  disputare.  Nam  prior  pars  generahs 
est  ad  omnes  status  humanse  naturae,  et  in  ma- 
teria  de  anima  tractatur.  Posterior  autem  pars 
juxta  superius  dicta  est  definienda,  quia  si  fu- 
turi  essent  iidem  homines,  qui  nunc  sunt, 
cessat  qugestio,  nam  etiam  animae  eamdem  es- 
sent  perfectionem  habiturae.  Sin  autem  homi- 
nes  ahi,  et  numero  diversi,  tunc  essent  futuri, 
incertum  est,  quantse  perfectionis  individuahs 
essent  futuri,  id  enim  ex  Dei  vohintate  pende- 
ret  :  credibile  autem  est ,  saltem  non  fuisse 
futuras  animas  minus  perfectas  ,  quam  nunc 
sint :  quoniam  ad  id  preesumendum  nuUa  ratio 
suppetit. 

2.  Prima  assertio  certissima.  —  Omissa  igi- 
tur  naturali  perfectione,  dicendum  est  de  donis 
supernaturahbus  ,  tam  quoad  substantiam , 
quam  quoad  solum  modum,  et  quoniam  gratia 
sanctificans  est  fundamentum  omnium  perfec- 
tionum  status  innocentise,  ut  supra  vidimus, 
lib.  3,  cap.  20,  ideo  de  illa  dicimus,  primo, 
in  statu  innocentise  omnes  homines  fuisse  in 
statu  gratias  generandos  a  primo  conceptionis 
instanti.  Heec  assertio  est  D.  Tliomee,  1  p.,  q. 
100_,  art.  \,  et  communis  theologorum  in  2_, 
distin.  20.  Existimoque  esse  certissimam.  Pro- 
batur  primo  ex  Paulo  adRom.  o,  dicente:  Per 
u?mm  hominem  peccatum  intravit  in  mundum , 
et  per  peccatum  mors.  Unde  tale  conficimus 
argumentum  ,  nunc  homines  generantur  in 
peccato,  propter  peccatum  Adse  :  ergo  Adamo 
non  peccante,  homines  non  conciperentur  in 
peccato  :  ergo  concipereutur  in  gratia.  Ante- 


LIB.  Y.  DE  STATU  QUEM  HABUISSENT  HOMINES  IN  HOC  MUNDO,  ETC. 


cedens  est  sententia  Pauli  jiixta  catholicum 
sensum ;,  ut  ex  materia  de  peccato  originali 
suppouo. 

3.  Progreditur  imhoata  prolatio.  —  Prima- 
vero  consequentia  per  se  evidens  est  :  tum 
quia  si  Adam  non  peccasset,  nulla  posset  esse 
causa  inducens  culpam  in  homine;,  in  ejus 
conceptione  :  tum  etiam,  quia  sine  causa  di- 
ceretur  peccatum  inductum  in  mundum  per 
Adamum,  si  ipso  etiam  non  peccante,  futurum 
in  parvulis  fuisset.  Secunda  vero  consec[uen- 
tia  probatur  primo^,  quia  in  creaturis  rationa- 
libus,  prout  a  Deo  creatse  sunt,  ejusque  ordi- 
narise  providentiee  subsunt,  non  datur  status 
medius  inter  statum  gratise  et  peccati ,  ut  in 
superioribus  ostensum  est.  Secundo,  et  eviden- 
tius,  quia  non  datur  status  peccati  simpliciter, 
id  est,  constituentis  hominem  Deo  inimicum, 
sine  propria  privatione  gratise,  id  est,  quai  non 
sit  mera  negatio,  sed  sit  carentia  gratise  de- 
bitae  in  esse  :  nam  hcet  homo  in  puris  natura- 
libus  haberet  gratiffi  negationem,  nihilominus 
in  peccato  non  esset :  ergo  nunc  concipiuntur 
homines  cum  hac  gratise  privatione :  imo  juxta 
veriorem  sententiam  in  tah  privatione,  ut  vo- 
hintaria  in  capite,  formahs  ratio  originahs 
peccati  consistit :  ergo  fuit  semper,  et  est  nunc 
in  natura  humana  debitum  quoddam  habendi 
gratiam  divinama  principio  conceptionis :  ergo 
si  non  intervenisset  peccatum,  impleretnr  hoc 
debitum  in  omnibus  hominibus,  ac  proinde 
omnes  in  gratia  conciperentur.  Consequentia 
evidens  est :  tum,  quia  Deus  ipse  debitum  im- 
posuit,  idcoque  non  poterat  ex  se  negare  im- 
plementum  ejus,  si  ex  parte  humanas  uaturae 
impedimentum  non  intervenisset :  tum  etiam, 
quia  ahas  illa  carentia  gratise  esset  peccatum, 
quia  esset  carentia^,  quam  infans  habere  debe- 
ret,  et  non  esset  peccatum,  quia  nuho  modo 
esset  vohmtaria  :  tum  denique,  quia  etiam 
nunc  carentia  gratiae  pro  illo  primo  instanti 
conceptionis  non  esset  peccatum,  quia  uon 
fuisset  per  Adse  peccatum  inducta,  si  absque 
tah  peccato  futura  in  fihis  Adce  fuisset. 

4.  Probatur  primo  ex  Concilio  Arausicano 
et  Tridentino.  —  Secundo  probatur  assertio,  et 
confirmatur  testimonium  Pauh  ac  inductio 
facta  ex  Conciho  Arausicano  II,  cap.  19,  di- 
cente,  nos  perdidisse  in  Adamo,  et  per  Ada- 
mum  stolam  animse,  quse  in  nobis  per  Cliris- 
tum  reparatur.  Apertius  idem  confirmat  Con- 
cilium  Tridentinum,  sess.  5,  cap.  2,  diceus, 
Adamum  peccando  non  sibi  tantum,  sed  nobis 
etiam  sanctitatem,  quam  acceperat,  perdidisse : 
et  ideo  peccatum,  quod  mors  est  animse,  in 


posteros  transfudisse.  Ergo  ex  sententia  Con- 
cilii,  si  Adamus  peccando,  gratiam,  quse  est 
vera  sanctitas,  nobis  non  perdidisset,  illam  in 
statu  innocentiae  obtineremus  :  ergo  in  primo 
conceptionis  instanti  esset  infundenda.  Pro- 
batur  hsec  ultima  consequentia  imprimis  ex  eo, 
quod  nunc  ab  illo  instanti  trahimus  peccatum : 
ergo  in  eodem  gratiam  habere  debebamus  : 
tum  quia  oppositorum  eadem  est  ratio,  et  pro- 
nior  est  Deus  ad  gratiam  dandam,  quam  ne- 
gandam  :  tum  maxime,  quia  peccatum  quod 
animse  mortem  aflfert,  includit  carentiam  gra- 
tise,  unde  pro  eodem  instanti,  pro  quo  pecca- 
tum  inducitur,  gratia  futura  esset.  Deinde  pro- 
batur,  quia  nuUa  ratio  differendi  gratiam  co- 
gitari  potest,  nec  designari  tempus  pro  quo 
esset  danda  hominibus  gratia,  non  peccante 
Adamo,  si  in  primo  instanti  conferenda  non 
fuisset. 

5.  Fvasio  ex  cogitata  multipliciter  evertitur. 
—  Nisi  forte  quis  dicat,  non  fuisse  dandam 
usque  ad  primum  instans  usus  rationis,  in  quo 
infaillibiliter  daretur  omnibus  auxilium,  quo 
se  ad  gratiam  recipiendam  disponerent;  sed 
hoc  nemo  dicere  potest,  nisi  ex  proprio  capite, 
et  sine  fundamento  excogitatum.  Et  prseterea 
consequenter  dicendum  esset,  ut  argumentum 
factum  probat,  homines  nunc  non  contrahere 
peccatum  usque  ad  primum  instans  usus  ra- 
tionis,  in  quo  non  se  ad  gratiam  disponuut  : 
neque  ad  id  auxilium  recipiunt  propter  pecca- 
tum  Adse :  Iioc  autem  heereticum  esset^  cum 
sit  de  fide  omnes  a  principio  sui  ortus  incipere 
esse  in  peccato.  Et  prsBterea  etiam  est  falsum, 
omnes  homines  ex  certa  lege  Dei  carere  nunc 
in  primo  instanti  usus  rationis  auxilium, 
quoad  Deum  convertautur,  si  vehnt.  Quin  po- 
tius  ex  parte  Dei  omnibus  ex  tunc  ofi^ertur,  et 
verisimilius  est,  multis  actu  dari  non  solum 
sufficiens,  sed  etiam  efiicax.  Id  enim  sine  mi- 
raculo  et  privilegio  fieri  potest  ex  peculiari 
favore,  et  preedestinatione  Dei.  Unde  ulterius 
sequeretur  ex  illa  sententia,  multos  homines 
non  trahere  peccatum  ex  Adamo,  nimirum, 
illi,  qui  in  illo  instanti  converterentur  ad 
Deum,  seque  ad  gratiam  disponerent.  Quia  illi 
nec  ante  illud  iustans  traxissent  peccatum 
ex  Adamo,  ut  illa  responsio  supponit :  nec  in 
eodem  instanti  illud  contraherent,  quia  poni- 
mus  in  illo  justificari :  nec  postea  possent  gra- 
tiam  perdere  propter  peccatum  Adee,  sed  prop- 
ter  proprium,  ac  personale.  Igitur  exdogmate 
fidei  de  originah  peccato  parvulorum  eviden- 
ter  concluditur,  quod  si  Adam  non  peccasset, 
homines  in  gratia  crearentur. 


CAP.  VIII.  AN  HOMINES  IN  STATU 

6.  ProiaHcr  tertio  ex  Patrihcs.  Assertio- 
nis  ratio  a  priori.  —  Tertio  hoc  potest  probari 
testimoniis  Patrum,  qiiibus  supralib.  3,  cap.  17, 
probavimus  Adam  fuisse  in  gratia  creatum.  Et 
specialiter  notari  potest  quod  ait  Irenseus, 
lib.  3,  cap.  20  :  Nos  recuperare  fcr  Christum 
quod  in  Adam  perdidimus  :  recuperamus  au- 
tem  gratiam  :  ergo  hanc  perdidimus  in  Adam. 
Item  recuperamus  illam  ab  infantia  cum  pri- 
mum  in  Ghristo  regeneramur  :  ergo  etiam  pro 
infantia  illa  propter  Adam  caremus,  cum  pri- 
mum  ab  illo  generamur ;  ergo  etiam  e  con- 
verso,  si  Adam  non  peccasset,  ab  instanti,  in 
quo  ab  illo  generaremur,  illam  reciperemus. 
Et  in  eumdem  modum  citari  potest  Basihus, 
lib.  de  Spiritu  sancto,  cap.  17,  et  Leo,  serm.  1, 
de  Jejun.  mensis  10,  dicens  :  Erigi  in  Adam 
secundo,  quod  cecidit  inprimo.  Denique  Ansel- 
mus,  Hb.  de  Concept.  Virg.,  cap.  10  et  22  : 
Filios  Adce  (ait)  nascituros  fuisse  jwstos,  si 
Pater  non  peccaret.  Ratio  vero  a  priori  liujus 
veritatis  est  divina  vohmtas,  cui  placuit  totam 
hominum  naturam  ad  statum  gratise  ita  pro  - 
vehere,  ut  simul  cum  natura  omnes  homines 
illam  reciperent,  nisi  Adam,  qnem  vehiti  ca- 
put  totius  naturse  constituebat,  tanta^  gratise 
impedimentum,  peccando,  apponeret.  Unde 
non  daretur  tunc  gratia  filiis  Adse  ex  merito 
ejus  quia  non  fuit  in  hoc  genere  caput  totius 
naturee  constitutus  :  id  enim  fuit  proprium  so- 
lius  Gliristi,  quod  etiam  in  statu  innocentise 
exerceret,  ut  pie  credimus  :  sed  daretur  ex 
pacto  et  promissione,  utique  sub  tah  conditione 
facta,  et  ita  nuUa  in  hac  assertione  superest 
difficultas,  magisque  ex  dicendis  in  sequenti 
confirmabitur.  Solet  autem  circa  iham  quseri, 
an  in  illo  statu  hhi  Adee  nascerentur  in  gratia 
confirmati,  vel  sahem  cum  dono  perseverandi 
in  illa.  De  qua  re  capite  sequenti  dicemus. 

7.  Secunda  assertio  Mmerniris.  —  Posterius 
memlrum  tradiiur  a  D.  Tlioma  et  aliis,  suade- 
turqueprima.  —  Secundo  dicendum  est,  non 
peccante  Adamo  posteros  ejus  fuisse  in  naturse 
integritate,  et  cum  originah  justitia  procrean- 
dos.  Hae  duse  partes  ita  sunt  connexw,  ut  prior 
ex  posteriori  sequatur  :  quia  status  originahs 
jiistitiae  statum  integritatis  naturse  includit,  et 
ahquas  perfectiones  ei  superaddit,  ut  in  supe- 
rioribus  visum  est  lib.  3,  cap.  20.  Secunda 
ergo  pars  traditur  a  D.  Thoma,  d.  q.  100, 
art.  1 ,  et  rehquis  theologis,  in  2,  dist.  20,  et  vi- 
detur  non  minus  certa,  quam  assertio  prsece- 
dens.  Potestque  suaderi  primo  verbis  Sapientis 
Ecclesiast.  7  :  Deus  fecit  hominem  rectum  : 
quod  inteUigitur  non  solum  de  rectitudine  in- 


INNOCENTL^  NASCEI\ENTUR,  ETC.  421 

nocentise  per  carentiam  peccati,  nec  de  sola 
rectitudine  sanctificantis  gratise,  sed  etiam  de 
rectitudine,  quse  subjectionem  perfectam  infe- 
rioris  partis  ad  superiorem,  ac  proinde  caren- 
tiamfomitis,  et  inordinatse  concupiscentioe  in- 
chidit,  ut  docet  Hieronymus,  lib.  1,  contra 
Jovin.,  et  in  superioribus  tractatumest.Dicitur 
autem  homocreatus  cum  hac  rectitudine  :  non 
ut  erat  tantum  singularis  persona,  sed  ut  in 
eo  erat  tota  natura,  pro  qua  talem  rectitudi- 
nem  accepit,  Quod  declarat  Sapiens,  cum  sub- 
dit  :  Et  ipse  se  i  ,  miscuit  infinitis  quwstioni- 
l)us.  Quaa  verba  non  tantum  personam  Adse, 
sed  etiam  totara  naturam  respiciunt  :  nam 
Adam  peccando  non  se  tantum,  sed  suos  etiam 
posteros  iUi  qusestionibus,  et  miseriis  immis- 
cuit :  ergo  etiam  priora  verba  ad  totam  natu- 
ram  referenda  sunt. 

8.  Suadetur  secunda.  —  Prseterea  ex  uno 
efi^ectu  moris  optime  hoc  ostenditur.  Dicitur 
enim  Sap.  2.  Beum  fecisse  hominem  incxtermi- 
nalilem,  id  est,  immortalem,  quod  non  tantum 
de  primis  liominibus ,  quoad  eorum  personas, 
sed  etiam  quoad  totam  posteritatem  inteUigeu- 
dum  est :  nam  statim  subditur,  Invidia  autem 
dialoli  mors  intravit  in  orbem  terrarum.  Quia 
nimirum  diabohis  Adamum  ad  peccandum  in- 
duxit ,  et  ex  peccato  ejus  in  cseteros  homines 
mors  intravit.  Propter  quod  dixit  Pauhis  1, 
Gorinth.  15,  quod  in  Adam  omnes  moriuntur, 
et  ad  Rom.  5 :  Per  unum  hominem  peccatum  in 
hunc  mundum  intravit ,  et  per  peccatum  mors : 
et  ita  in  omnes  homines  mors  pertransiii .  Unde 
muhi  ex  hsereticis  negantes  originale  pecca- 
tum,  non  fuerunt  ausi  negare,  mortem  fuisse 
inductam  in  humanum  genus  per  peccatum 
Adee  :  quorum  sententia  hcet  in  priori  parte 
damnetur,  quoad  posteriorem  recipitur,  ac  de- 
finitur  in  Conciho  Arausicano  secundo ,  et  in 
Tridentino,  sess.  5,  cap.  2.  Hinc  ergo  conclu- 
ditur  argumentum;  nam  si  Adam  non  pec- 
casset,  homines  nascerentur  immortales  :  eo 
utique  modo,  quo  Adam  immortahs  creatus 
est  ;  ergo  nascerentur  cum  dono  originahs 
justitise.  Probatur  consequentia,  quia  donum 
immortahtatis  supponit,  vel  includit  perfectam 
subjectionem  corporis  ad  animam,  quam  jus- 
titia  originahs  conferebat. 

9.  Suadeiur  tertia.  —  Confirmatur  primo 
ex  Coelestino  papa. —  Lii.  1  de  graiia,  prce- 
sertim  cap.  15.  —  Confirmatur  2  ex  Arau- 
sicano. — Tertio  Concihum  Tridentinum  su- 
pra  definit,  Adam  peccando  non  sohim  sibi, 
sed  etiam  nobis  sanctitatem  et  justitiam 
amisisse  :  ubi  distinguendo  justitiam  a  sanc- 


422 


LIB.  V.  DE  STATU  QUEM  HABUISSENT  HOMINES  IN  HOC  MUNDO,  ETC. 


titate,  judicare  Addetur  Concilium^  non  so- 
lam  gratiam  cum  suis  virtutibus  et  donis, 
quae  solet  justitia  formaliter  justificans  appel- 
lari,  estque  vera  sanctitas  :  sed  etiam  illud  pe- 
culiare  donum  justitise  originalis  Adam  ante 
peccatum  habuisse  :  nam  illud  cum  sajictitate 
perdidit :  ergo  ex  mente  Concilii  etiam  illud 
nobis  amisit :  ergo  haberemus  ilhid,  si  Adam 
non  peccasset :  ergo  a  principio  conceptionis 
ilhid  reciperemus.  Quse.  illationes  eodem  modo 
probandse  sunt,  quo  in  prsecedenti  assertione 
similes  ostendimus.  Et  confirmatur  ex  Coeles- 
tino  papa,  epist.  1,  adEpiscopos  GaUise,  c.  -4, 
dicente  :  In prwvaricatione  Adce  hoinines  na- 
turalem  possibilitatem  (utique  bene  operandi) 
perdidisse.  Unde  simihter  colhgimus  Adamo 
non  peccante  homines  habituros  fuisse  illam 
naturalem  possibihtatem.  At  vero  iham  maxi- 
me  conferebat  originahs  justitia,  quse  concu- 
piscentiam  ita  fraenabat,  ut  contra  rationem 
non  rebeharet :  ut  ex  materia  de  Gratia  sup- 
pono  :  ergo  non  peccante  Adamo  haberent  ho- 
mines,  quasi  connaturale  donum  originahs 
justitise,  quod  iham  possibihtatem  naturalem 
conferret.  Undehoc  ipsum  confirmat  Arausica- 
num  Goncihum,  cap.  8,  et  Augustinus  ahique 
Patres  frequenter  dicunt,  in  omnibus  Adami 
posteris  hberum  arbitrium  fuisse  infirmatum 
per  Adee  peccatum  non  sohim,  quia  gratiam 
perdidit,  sed  etiam,  quia  ex  iUo  pugna  iha  in- 
ter  carnem  et  spiritum  orta  est,  quse  capti- 
vum  tenet  hberum  arbitruim,  et  veluti  invi- 
tum  trahit  in  legem  peccati,  ut  Apostohis  ad 
Rom.  1,  deplorat :  ergo  pugna  fomitis  et  con- 
cupiscentiee  orta  est  ex  peccato :  ergo  isto  non 
existente  peccato,  non  esset  in  homine  haec 
pugna  :  ergo  esset  originahs  justitia. 

10.  Iteni  ex  Augicstino. — Unde  dixit  optime 
Augustinus,  hb.  14,  de  Givit.,  c.  10.  Quam 
felices  erant  primi  homines,  et  nullis  agitaian- 
tur  perturhationilus  animorum,  nullis  corpo- 
rum  turlabantur  incommodis ,  tam  felix  tmi- 
versa  societas  esset  Mmiana,  si  nec  illi  malum 
etiam,  quod  in  homines  trajicerent,  nec  quis- 
quam  ex  eorum  stirpe  iniquitatem  committeret. 
Et  hb.  4,  contr.  Juhan.,  cap.  12,  contra  iUum 
hrereticum  qui  Tuhium  ahegaverat,  ejusdem 
Tulhi  verba  expendit,  quibus  dixit  hominem, 
ut  a  noverca  editum  in  vitam  corpore  nudo, 
iufirmo,  etc..,  animo  autem  anxio  admolestias, 
iiumili  ad  timores,  molll  ad  labores,  prono  ad 
lihidines.  Subdit  vero  Augiistinus  :  Rem  vidit, 
causam  nescivit,  latelat  enim  cur  esset  grave 
jugum  supcr  filios  Adam,  etc,  quia  ignorabat 
originale  peccatum.  Gum  ergo  justitia  origi- 


nahs  ihos  animi  et  corporis  defectus  impedi- 
ret,  manife.stum  e.st  secundum  Augustinum,- 
ihos  non  fuisse  futuros  in  hominibus,  si  Adam 
non  peccassct,  ac  proinde  omnes  in  originali 
justitia  creandos  fuisse.  Et  in  c.  16,  in  fine, 
declarat,  non  solum  grandiores,  sed  etiam 
parvulos  parti  nunc  multa  mala,  utique  ob 
iUius  doni  carentiam  :  ergo  supponit  parvu- 
los  etiam  habituros  fuisse  donum  ihud,  si 
Adam  non  peccasset. 

H.  Suadetur  ultimo  ratione  D.  Thomce.  — 
Uhimo  addit  D.  Thomas  rationem,  quiajusti- 
tia  originahs  non  fuit  data  Adse,  tanquam 
personale,  sed  tanquam  totius  speciei  generale 
beneficium,  quod  toti  humano  generi  in  suo 
vehiti  naturah  capite  donatum  est :  sub  condi- 
tione  tamen  observatiouis  preecepti  Adse  impo- 
siti  de  non  comedendo  de  hgno  scientiee.  Quse 
conditio  respectu  personae  Adee  non  fuit  neces- 
saria  ad  reccptionem  tahs  doui,  quia  iho  prae- 
ventus  est,  sed  fuit  ad  conservationem,  res- 
pectu  vero  fihorum  ejus  ad  cohationem,  ac 
receptionem  ipsius  doni  praecedere  debuit. 
Unde,  quia  conditio  impleta  non  fuit,  nos  iUo 
dono  privamur,  si  autem  servata  fuisset,  cum 
ipsa  natura,  ad  modum  proprietatis  naturahs 
datum  fuisset.  Non  quidem  tanquam  fluens  a 
natura,  nec  tanquam  ei  naturahter  debitum, 
nec  etiam  propter  obedientiam  Adfe,  sed  ut 
debitum  ex  lege,  et  promissione  divina,  taU 
conditione  impleta :  sicut  de  gratia  ipsa  dic- 
tum  est.  Sohim  superest  probandum  princi- 
piumiUud  in  hacratione  assumptum,  donum, 
scilif^et,  justitiee,  datum  esse  speciei  humanse, 
et  Adamo,  ut  capiti  ejus,  et  non  tantum  per- 
sonaliter.  Hoc  autem  principium  non  ratione, 
sed  auctoritate  probandum  est  ex  testimoniis 
ScripturaB,  Concihorum,  et  Augustini  ahegatis. 
Maximumque  argumentum  sumitur  a  contra- 
rio  ejusdem  justitioe,  quia  est  originale  pecca- 
tum  ;  ihud  enim  per  modum  defectus  natura- 
hs  generationem  hominis  consequentis,  inole- 
vit.  Unde  estiUud  Pauli  ad  Ephes.  2:  Eramus 
natura  filii  irce ;  ergo  simih  modo  justitia  ori- 
ginahs  data  est  a  principio,  ut  per  modum  na- 
turahs  proprietatis  in  omnes  homines  redun- 
daret  et  non  interveniente  Ada3  peccato.  Nam 
opi  ositorum  eadem  est  ratio  :  nec  potest  pri- 
vatio  esse  nunc  quasi  naturahs  defectus,  nisi 
contrarius  habitus  futmnis  esset  quasi  conna- 
turahs,silapsustotius  naturse  noninterveniret. 
12.  Ohjectio  prima  contra  prcedictam.  asser- 
tionem  ex  Hugone.  —  Objectio  secunda  ex  ra- 
tione.  — Contra  hanc  autem  veritatem  maxime 
objici  solet  sententia  Hugonis  de  Saucto  Yic- 


CAP.  VIII.  AN  HOMINES  IN  STATU 
tore^  lib.  l,  de  Sacr.,  p.  6^  cap.  24^  ubi  semel^ 
atque  iterum  ait^  quod  licet  Adam  in  sua  obe- 
dientia  permansisset^  non  propierea  filii  ejus 
mscendo  originalisjustitice  meo-iticm  acciperent, 
sed  nascerentur  (ait  inferius)  in  natura  ab  omni 
vitio  lihera,  sed  non  similiier  paternm  jiistiiice 
hwrede.  Ratione  prseterea  argumentari  possu- 
mus,  quia  filiis  Adae  non  infunderentur  a  prin- 
cipio  conceptionis  omnes  virtutes,  seu  habitus 
boni,  qui  in  vohintate  et  appetitu  possunt  per 
actus  naturahter  acquiri :  ergo  nec  justitia 
originahs  a  principio  eis  infunderetur.  Gonse- 
quentia  probatur,  quia  supra  dictum  est,  ori- 
ginalem  justitiam  maxima  ex  parte  in  his  ha- 
bitibus  consistere,  quatenus  intrinsece  passio- 
nes  moderantur.  Antecedens  autem  probatur  : 
tum  quia  scientise  naturales  tunc  non  infun- 
derentur  per  accidens  :  ergo  nec  virtutes  ac- 
quisibiles  per  naturales  actus  :  tum  etiam, 
quia  pro  iUa  setate  non  essent  necessarise  in- 
fantibus  tales  virtutes  ad  ahquos  actus  proprios 
justitia3  originahs  :  quia  parvuh  ante  usum 
rationis  non  essent  capaces  tahum  actuum. 
Unde  nova  difficuhas  oritur^  quia  non  apparet 
in  quo  posset  justitia  originahs  in  parvuhs 
consistere,  quia  non  in  ahquo  babitu,  ut  ra- 
tio  facta  probat,  quia  non  datur  ahquis  spe- 
ciahs  habitus  a  virtutibus  distinctus  qui  sit  ori- 
ginahs  justitia,  ut  supra  ostensum  est :  ergo 
si  habitus  virtutum  non  infunderentur  infan- 
tibus,  nec  justitia  ihorum  in  habitu  consistere 
posset :  nec  etiam  in  actibus,  aut  motibus  par- 
vulorum  :  tum  quia  non  essent  capaces  iho- 
rum  :  tum  etiam,  quia  justitia  originahs  non 
dicit  proprie  actum  secundum,  sed  primum 
per  modum  habitus  :  ergo  nuho  modo  esset 
in  parvuhs. 

13.  Ad  frimam  objectioneiii  responsio  divi 
Tliomce.  —  Ad  Hugonem  respondet  D.  Tho- 
mas,  d.  art.  1,  ad  \,  loqui  de  justitia  actuah^ 
non  de  habituah  :  quia  fihi  ex  Adamo  pro- 
creati,  hcet  cum  natura  justitiam  habitualem 
acciperent  :  non  tamen  possent  statim  actus 
justitise  operari,  sicut  potuit  Adam  statim  ac 
creatus  est.  Ahi  dicunt  fihos  Adse  secundum 
Hugonem  non  fuisse  futuros  paternse  justitiae 
bceredes  :  quia  non  oporteret  omnes  imitari 
justitiam,  et  bona  opera  parentum.  Utraque 
vero  expositio  difficile  accommodatur  seuten- 
tise  Hugonis.  Constituit  enim  ibi  discrimen  in- 
ter  obedientiam  et  inobedientiam  Adae,  quod 
per  inobedientiam  statim  omnes  posteri  facti 
sunt  paternse  injustitiseetinobedientiee  ha^re- 
des  :  secus  vero  esset  de  obedientia  Adse,  quia 
hcet  non  peccasset,  in  prasdictis  sensibus  nuha 


INNOCENTI.f:  NASCERENTUR,  ET<].  423 

esset  differentia,  quia  non  statim  efficerentur 
fihi  pateruse  obedientise  ha^redes.  At  fihi  nunc 
geniti  ex  Adamo,  inobediente  non  heereditant 
ejusactualem  injustitian,  sedtantum  habitua- 
lem.  Peccatum  enim  originale  habituale  est 
in  parvuhs  ;  neque  ipsi  possunt  statim  actua- 
lem  inobedientiam  operari,  sicutpotuit  Adam, 
Et  similiter  non  est  necesse^  ut  omnes_,  qui 
nunc  nascuntur  ex  Adamo,  ihum  in  actuali 
peccato  imitentur^  sed  tantum,  ut  originale 
contrahant. 

14.  Auctoris  solntio.  —  Dici  ergo  potest, 
Hugonem  non  negasse  fihos  Ada3  liabituros  in 
sua  conceptione  justitiam,  sed  negasse  liabitu- 
ros  iham  ex  merito  parentum,  et  quasi  lisere- 
ditario  jure  ,  seu  ex  promissione  Dei  sub  tah 
conditione  hberaliter  facta.  Quod  secus  est  in 
culpa,  quia  iliam  ex  merito  parentis  primi, 
tanquam  ex  originaria  causa  lieereditamus. 
Deinde  videtur  loqui  Hugo  non  de  justitia 
quacumque,  sed  de  perfecta  et  inamissibih  : 
solumque  negare  habituros  fuisse  filios  Adse  , 
talem,  tantamque  justitiam  ex  merito  Adee, 
si  Dei  prsecepto  obediret.  Non  tamen  inficiatur , 
quin  liabituri  essent  a  principio  justitiam  , 
quam  in  ffitate  aduita  possent  per  inobedien- 
tiam  amittere,  qualem  Adam  habuit.  Hocque 
plane  indicat  ihis  verbis  :  Obedientia  (utique 
Adee)  naturam  ad  incorruptionem  non  mutasset, 
donec  tempore  stio  usque  in  finem  servata  fuisset 
perfecta  :  qui  autem  interim  generarenlur,  ne- 
que  nascendo  originalis  justitiw  meritum  acci- 
perent,  quoniam  et  ipsi,  a  quilus  nascerentur, 
nondum  adhuc  perfecta  obedientice  jusiiiiam 
Tiaberent.  Ubi  duplicem  videtur  justitiam  dis- 
tinguere ,  unam  quasi  inchoatam ,  quse  per 
inobedientiam  amitti  poterat,  aliam  consum- 
matam,  quam  vocat  perfectce  oledientice ,  id  est, 
quse  post  corapletam  et  perseverantem  obe- 
dientiam  conferretur.  Et  hanc  solam  videtur 
negare  filiis  ex  Adamo  innocente  genitis,  non 
tamen  priorem  :  unde  subjungit :  Non  autem 
potuit  natura  nascentihus  dare  ,  quod  in  gene- 
rantihii.s  nondum  adliuc  possidehat.  Et  landem 
in  fine  capitis  sentit ,  si  Adam  non  peccasset, 
non  ita  fuisse  filios  generandos  justos ,  ut 
propter  meritum  Adse  in  justitia  confirmati 
nascerentur  :  sed  eorum  obedientiam  proban- 
dam  fuisse,  ut  proprio  merito  vel  iham  amitte- 
rent,  vel  prsemium  ejus  obtinerent.  Quod  au- 
tem  justitiam  a  principio  obtinuissent,  satis 
declarat ,  cum  concludit :  Primam  tamen  ohe- 
dientiam  ohservaUmi  catisam  fore  adjutricis 
gratice  in  omnes  sequentes,  et  ipsam  ohedientiavi 
ohediendo  imitantes. 


AU 


LIB.  V.  DE  STATU  QUEM  HABUISSENT  HOMINES  IN  HOC  MUNDO,  ETC. 


15.  InstatuT  contra  datavi  o-esponsionem.  — 
Respondetur.  —  Haic  videtiir  fuisse  sententia 
HiigoniSj  quam  ipse  obscurissimc  proponit,  et 
nunc  unum  sensum  ,  nunc  alium  indicat  : 
semperque  difficultatem  facere  videtur  argu- 
mentum  factum,  quod  juxta  hunc  etiam  sen- 
sum  nulla  sit  differentia ,  quam  inter  inobe- 
dientiam  et  obedientiam  Adas  assignat.  Quia 
etiam  culpa  non  ita  derivatur  ad  filios  Adse  ex 
illius  inobedientia,  ut  sit  irremissibilis  ,  seu 
inauferibilis,  ut  sic  dicam  :  ita  enim  nascun- 
tur  homines  in  peccato  ob  lapsum  Adae,  ut 
per  liberum  arbitrium  gratia  Dei  adjutum  pos- 
sint  ad  meliorem  statum  revocari.  Responderi 
nihilominus  potest ,  ex  partse  Adee  inveniri 
discrimen  :  quia  suo  peccato  ita  totam  natu- 
ram  infecit^  ac  dejecit,  ut  ex  parte  sua  im- 
potentem  ad  recuperandam  justitiam  illa  red- 
diderit  :  at  vero  servando  preeceptum  nun- 
quam  posset  auferre  a  posteris  potestatem 
amittendi  justitiam.  Quia  sensus  veram  doc- 
trinam  continct.  An  vero  fuerit  ab  Hugone 
intentus,  dubitari  potest. 

16.  Solutio  tertia  ad  eumdem  Hugonis  lo- 
cum.  —  De  secunda  ohjectione  in  illo  n.  12.  — 
AUter  etiam  potest  illud  discrimen  explicari, 
nimirum  unius  Adee  peccatum  sufficiensfuisse, 
ut  omnes  ejus  posteri  in  peccata  nascantur : 
obedientiamautemejus  non  satisfore,  ut  om- 
nes  ejus  posteri  in  statu  justitise  nascerentur. 
Quia  Ucet  Adam  semel  obedivisset  Deo,  si  pos- 
tea  transgrederetur  prseceptum,  fiUi  ejus  nas- 
cerentur  peccatores.  Quee  doctriua  vera  est, 
et  illam  maxime  in  principio  capitis  Hugo  in- 
dicat.  Quinetiam  sentit,  quod  filii  Adse  vel 
non  reciperent  originalem  justitiam ,  donec 
Adam  perseveraret  obediendo  usque  ad  termi- 
num  illi  praefixum  pro  tempore  viai :  vel  certe, 
quod  si  antea  daretur  filiis  justitia_,  et  postea 
peccaret  Adam,  etiam  justitiam  acceptam  filii 
amitterent.  Utrumque  autem  horum  falsum 
censeo.  Primum  quidem,  quia  filii  nati  ex 
Adamo  ante  peccatum ,  non  nascerentur  in 
peccato,  ut  est  pcr  se  notum  :  ergo  nasceren- 
tur  in  gratia^,  quia  non  datur  status  medius  de 
lege,  ut  ssepe  dictum  est  :  ergo  etiam  nasce- 
rentur  in  justitia,  quia  essent  in  statu  innocen- 
tiai,  in  quo  sicut  justitia  originahs  non  potuit 
esse,  nisi  in  gratia  fundata,  ita  neque  gratia 
futura  erat,  nisi  originali  justitia  ornata,  et 
munita.  Secundum  quoque  falsum  est  :  quia 
dona  DEI  sicut  sine  poenitentia ,  preesertim 
donum  gratum  faciens,  et  ideo  semel  accepta 
non  amittuntur  sine  peccato  proprio  ,  de  quo 
latius  in  tractatu  de  originaU  peccato.  In  altera 


vero  objectione  petitur ,  an  statu  innocentiaj 
perseverante  nascerentur  homines  cum  omni- 
bus  habitibus  virtutum  moralium  per  accidens 
infusis  ?  Sed  hoc  expedietur  melius  in  fine  ca- 
pitis  post  sequentem  assertionem  in  num.  23. 

17.  Tertia  assertio  partim  negativa,  partim 
affirmativa.  —  Tertio  dicendum  est,  homines 
in  statu  innocentise  non  fuisse  recepturos  a 
principio  creationis  scientias,  vel  alias  perfec- 
tiones  intellectus,  preeter  habitum  fideiinfusae. 
Hsec  ultima  pars,  seu  exceptio  supponitur,  ut 
consequens  ad  primam  assertionem,  quia  sine 
fide  non  infunditur  gratia,  ut  est  constans  apud 
omnes  :  tum  quia  fides  est  omnis  justitioe  fun- 
damentum :  tum  etiam,  quiaquod  Paulus  dixit : 
Sine  fide  impossihile  est  placere  Deo  :  in  omni 
statu  puri  viatoris  verum  est :  et  cum  propor- 
tione  ad  eum  qui  in  actu,  vel  tantum  in  ha- 
bitu  Deoplacet,  seuilliestgratus,  apphcandum 
est.  Ostensum  est  autem  homines  in  illo  statu 
fuisse  creandos  cum  gratia  habituali :  ergo, 
etcumfide,  saltem  liabituaU.  Reliquaveropars 
assertionis  intelligi  potest,  vel  de  scientia  per 
se  infusa :  vel  de  acquisita  natura  sua,  et  per 
accidensinfusa.  In  priori  sensu  est  res  notissi- 
ma  :  quia  neque  Adam  ipse  cum  taU  scientia 
creatus  fuit,.  ut  supra  diximus :  ergo  multo 
minus  fiUi.  In  posterioriautem  sensu  Richardi, 
in  2,  d.  20,  art.  l,  quaest.  4,  sentit,  quod  licet 
pueri  in  iUo  statu  non  haberent  scientias  , 
quantum  ad  usum,  haberent  tamen  iUas,  quo- 
ad  habitus  per  accidens  infusos.  Nos  vero  iu 
conclusione  id  negamus  de  scientia  naturali 
quoad  omnes  ejus  habitus,  et  species  inteUigi- 
biles,  quse  ab  objectis  acquiripossunt. 

18.  Contrarium  tenendum  cum  D.  Tlioma , 
jEgidio  et  Hugone,  et  pro^^jatur. — In  hoc  ergo 
sensu  tradit  hanc  sententiam  D.  Thomse,  1  p., 
q.  101,  a.  1,  et  q.  18,  de  Verit.,  art.  7,  quem 
sequuntur  ^gidius,  et  aUi  in  2,  dist.  20,  et 
fuit  sententia  Hugonis  de  Sancto  Victore,  1.  1, 
de  Sacram,,  p.  6,  c.  26.  Ratio  D.  Thomee  est, 
quia  ubi  nuUa  legitm-  auctoritas,  vel  necessi- 
tas,  aUquid  supernaturale  asserere  non  debe- 
mus :  sed  habere  has  scientias,  et  intcUectua- 
les  perfectiones  a  Deo  immediate  inditas,  su- 
pernaturalem  quid  est,  saUem  quoad  modum  : 
quia  naturale  est  homini  scientiam,  et  cogni- 
tiouem  inteUectus  per  sensus  acquirere  :  ergo 
non  possumus  sine  aliquo  ex  dictis  fundamen- 
tis  asserere,  infundendas  fuisse  hominibus  om- 
nibus  in  statu  innocentice.  Antecedens  quoad 
utramque  partem  satis  notum  est  ex  dictis. 
Consequentia  vero  probatur,  quia  imprimis 
nuUa  auctoritateidostendi  potest.  Deinde  nuUa 


CAP.  VIII.  AN  HOMINES  IN  STATU 
est  necessitas^  qiiia  homiiies  geniti  in  statu  in- 
nocentiee  non  haberent  usnm  rationis  usque  ad 
setatem  adultam,  et  proportionatam  :  ergo  pro 
illo  tempore  non  indigebant  habitibus  scien- 
tiarum.  Postquani  autem  ad  rationis  usumper- 
venirent,  possent  sua  industria^  et  chligentia 
illos  acquirere:  hoc  satis  erat  ad  naturalem 
eorumperfectionem,  essetque  illis  commodum^ 
et  honestum  in  istarum  scientiarum  studiis;,  et 
inventione  occupari:  ergonecessariumeisnon 
fuit  illas  a  principio  per  infusionem  recipere. 

19.  Prima  oljectio. — Semnda.  —  Tertia. 
—  Solet  autem  objici  primo,  quia  supra  dixi- 
mus  has  scientias  fuisse  infusas  a  principio 
Adamo  :  ergo  et  fdiis  infundi  deberent,  ut  es- 
sent  parenti  similiores.  Secundo,  quia  alias 
nunquam  possent  homines  in  statu  innocentise 
humanas  scientias  perfecte  acquirere  :  et  ita 
semper  essent  imperfecti,  et  aliqua  ex  parte 
ignorantes  in  his,  quse  humanse  naturse  pro- 
portionata  sunt :  quod  perfectioni  status  inno- 
centiee  videtur  repugnare.  Sequela  probatur, 
quia  humanse  scientise  quamplures  sunt^  et 
unaquaeque  illarum  latissimam  habet  mate- 
riam,  et  ex  rebus  sensibilius  difiicilhme  com- 
parantur  :  et  magna  ex  parte  ad  evidens,  et 
certum  veritatis  judicium  non  perveniunt. 
Unde  si  sola  inventione,  vel  auctoritate  hu- 
mana  in  eis  procedatur,  multa  per  solam  opi- 
nionem,  quee  falsitati  exposita  est,  cognoscun- 
tur.  Et  ita  fieret,  ut  bomines  in  statu  innocen- 
tise  in  naturali  cognitione  decipi  posseut,  et 
prsesertim  in  pueritia,  vel  adolescentia  ante 
comparatam  rerum  perfectam  cognitionem. 
Tertio,  quia  sine  omnibus  scientiis  non  potest 
esse  perfecta  prudentia  :  nec  sine  prudentia 
potest  esse  perfecta  operatio  virtutis,  ac  su- 
binde  nec  perfecta  originaUs  justitia,  quse  ma- 
gnam  facilitatem  ad  bonum  operandum,  et  ad 
vitandum  mahim  tribuebat. 

20.  Adprimum. — Ad  primum  respondemus 
esse  plures  differentise  rationes  inter  Adamum 
et  posteros,  ex  quibus  potius  assertio  confir- 
matur.  Adam  enim  creatus  est  in  aetate  adulta, 
et  perfecto  rationis  usu,  in  qua  setate  jam  erat 
de  se  capax  scientiarum  naturalium.  Unde  si 
illis  caniisset,  proprise  ignorantise  fuisset  sub- 
jectus:  in  filiis  autem  parvuhs  carentia  scien- 
tiarum  non  fuisset  ignorantia,  sed  pura  nes- 
cientia,  ut  supra  declaratum  est.  Deinde  Adam 
non  sohim  creatus  est,  ut  persona  privata,  sed 
ut  caput,  et  consequenter  ut  doctor  et  instruc- 
tor  ipsius  naturse:  et  ideo  ratione  sui  muneris 
scientias  omnes  postulabat:  et  juxta  conve- 
nientem  providentise  ordinem  illi  erant  debitffi ; 


INNOCENTL^  NASCERENTUR,  ETC.  425 

quse  ratio  in  fihis  locum  non  haberet,  ut  per  se 
notum  est.  Denique  de  Adamo  habemus  plura 
Scripturse  et  Patrum  testimonia,  quae  illius 
eximiam  sapientiam  praidicent :  quod  de  fihis 
secus  est.  Unde  recte  dixit  D.  Thomas  perfec- 
tionem  scientiee  in  Adamo  non  fuisse  accidens 
quasi  connaturale  speciei  secundum  ordinariam 
legem,  sed  fuisse  proprium  tahs  individui, 
propter  ejus  pecuharem  conditionem  et  statum : 
ideocjue  non  oportuisse  fihos  similes  parenti  in 
illa  perfectione  a  principio  creari. 

21 .  Adsecundum  ex  Pererio. — Ad  secundum 
respondet  Pererius,  1.  5,  in  Gen.,  disp.  de  ex- 
cell.  statu  innoc,  q.  ult.,  in  fine,  fiHos  Adaein 
statu  innocentise  habituros  fuisse  plures  com- 
moditates  et  auxiha,  quibus  brevi  tempore,  et 
sine  anxietate,  vel  labore  ad  scientiarum  per- 
fectionem  pervenirent :  numeratque  decem  ac- 
quirendarum  rerum  adjumenta  preecipua.  Po- 
tissima  vero  sunt  imprimis  immortaUtas  et 
impassibilitas  corporis  ex  qua  perpetua  vale- 
tudo,  sensuum  internorum  et  externorum  in- 
tegritas,  et  firmitas  virium  corporis  proveniret. 
His  accederet  summa  corporis  et  animi  mode- 
ratio :  nam  in  illo  statu  non  esset  necessarius 
corporum  cultus,  aut  vestitus :  nec  esset  appeti- 
tus  immoderatus  divitiarum,  nam  pauca  essent 
ad  victum  necessaria,  et  illa  summa  facili- 
tate  obtineri  possent:  victus  etiam,  et  conse- 
quenter  etiam  somnus  esset  moderatissimus. 
Unde  fieret,  ut  fere  totum  vitse  tempus  possent 
imprimis  in  contemplatione  rerum  divinarum, 
et  deinde  in  naturahum  rerum  cognitione  et 
speculatione,  consumere:  imo  studium  iUud, 
et  occupatio  esset  iUi  statui  accommodatissima. 
Preeterea  ex  parte  objectorum  haberent  maxi- 
mam  opportunitatem  ad  rerum  naturas  inqui- 
rendas,  quia  et  animalia  ilUs  ad  nutum  obedi- 
rent,  et  in  Paradiso  haberent  omnia  herbarum 
genera,  ut  facile  possent  earum  virtutes  expe- 
riri,  vel  rimari.  Idemque  de  cseteris  naturaUbus 
rebus  facile  inteUigi  potest. 

22.  Progreditur  proxima  responsio.  —  His 
accederet,  quod  maximi  esset  momenti,  quod 
non  per  solam  inventionem  scientias  addisce- 
rent,  sed  maxime  per  doctrinam.  Nam  fiUi  a 
parentibus  docerentur:  et  ita  fiUi  Aclse  doctis- 
simum  preeceptorem  habuissent,  qui  eos,  quod 
fieri  posset,  sibi  similes  redderet :  idemque  ejus 
posteri,  ac  successores  observarent.  Juvaren- 
tur  denique  angelico  ministerio  et  singulari 
Dei  providentia.  Addit  denique  dictus  auctor, 
habituros  fuisse  tunc  liomines  admirabilem 
ingenii,  memoriee  et  judicii  exceUentiam,  et 
incredibilem  sciendi  cupiditatem,  quibus  ma- 


426 


LIB.  V.  DE  STATU  QUEM  HABUISSENT  HOMINES  IN  HOG  MUNDO,  ETC. 


xime  ad  obtinendam  scientiam  juvarentur.  Sed 
in  perfectione  ingenii,  vel  in  appetitu  sciendi 
quatenus  ex  parte  animee  naturalia  sunt,  non 
essent  homines  in  statu  innocentiae  ad  scientias 
capiendas  aptiores,,  quia  in  animabus  ipsis  non 
essent  perfectiores,  ut  supra  tactum  est.  Solum 
ergo  ex  meliori  corporum  dispositione,  et  ma- 
jori  animi  moderatione,  ac  rectitudine;,  vel 
majori  percipiendi  et  retinendi  habilitate,  ma- 
jor  sciendi  appetitus  eUcitus  provenire  posset : 
multumque  sine  dubio  ad  scientias  acquirendas 
juvaret.  Hoc  ergo  modo  possent  omnes  in  una- 
quaque  setate  habere  scientiam  illi  eetati  con- 
venientem  et  quasi  debitam :  ideoque  nunquam 
essent  proprie  ignorantes.  Et  quamvis  multa 
non  possent  evidenter  cognoscere,  non  esset 
illa  imperfectio  privativa,  sed  negativa,  quia 
non  ut  Angeli,  sed  ut  liomiues  in  corpore  ani- 
mali  viventes  in  scientia  perfecti  esse  debuis- 
sent.  Et  quamvis  nossent,  quse  per  opinionem 
cognosci  possunt,  nunquam  periculo  deceptio- 
nis  exponerentur,  quia  non  opinando  assenti- 
rent,  sed  quod  ea  opinabiUa  essent,  certo  judi- 
carent. 

23.  Quicl  sentiat  Bassolius  et  Ricliardus ,  hno 
et  D.  Tliomas. — Auctoris  resolutio. —  In  tertia 
objectione  petitur  an  in  statu  innocentise  in- 
funderentur  per  accidens  omnibus  hominibus 
omnes  virtutes  ex  genere  suo  acquisitas  ?  Quod 
dubium  erat  objectio  2,  in  num.  42,  quod  uon 
tractant  distincte  theologi.  Ilhid  autem  attigit 
Bassohus,  in  2,  dist.  20,  et  problema  esse  pu- 
tat:  etRichardus  qui  de  scientiis  id  affirmat,  a 
fortiori  id  diceret  de  virtutibus.  Imo  D.  Tho- 
mas,  d.  q.  18,  de  Verit.,  art.  7,  ad  2,  videtur 
in  hoc  differentiam  inter  scientiam  constituere, 
quod  scientise  non  requiruntur  ad  unionem 
cum  Deo,  sicut  virtutes:  et  ideo  potuerunt, 
vel  etiam  debuerunt  virtutes  infundi,  quamvis 
scientise  non  tribuerentur.  Unde  in  sohitione, 
ad  3,  dicit,  quod  homines  fuissent  in  statu  in- 
nocentiffi  perfecti  in  his,  quse  pertinent  ad 
prudentiam,  etiamsi  in  speculativis  scientiis 
perfecti  non  essent.  Nihilominus  tamen  con- 
trarium  videtur  probabiUus  :  nam  aijquaUter 
sequitur  ex  lUo  fundamento,  quod  talis  modus 
habendi  naturales  virtutes  supernaturaUs  est: 
et  ideo  sine  auctoritate,  vel  cogente  ratione 
affirmari  non  debet,  neutrum  autem  in  pree- 
senti  invenitur.  Neque  est  eadem  ratio  de  vir- 
tutibus  per  se  infusis  et  acquisitis ;  nam  iUee 
non  liabent  modum  aUum  naturalem  produc- 
tionis,  et  per  se  consequuntur  vel  debentur 
gratise,  et  ideo  a  prineipio  inditae  fuissent  in- 
fantibus  cum  ipsa  gratia.  At  vero  virtutes  na- 


turales  aUum  modum  productionis,  seu  acqui- 
sitionis  ex  natura  sua  postulant :  et  per  se  non 
comitantur  gratiam,  nec  ab  iUa  pendent:  et 
ideo  non  oportuit  a  principio  infundi. 

24.  Procedit  resolutio. — Neque  propter  ori- 
ginalem  justitiam  necessaria  erat  in  statu  in- 
nocentise  illarum  virtutum  infusio,  quia  in 
infantise  statu  non  dantur  motus  appetitus 
contrarii  rationi  proprie  loquendo :  quia  cum 
persona  tunc  ratione  non  utatur,  motus,  qui 
in  iUa  insurgere  possunt,  non  sunt  rationi 
contrarii.  Unde  in  illo  statu  non  esset  imper- 
fectio,  quod  motus  appetitus  prsevenirent  vo- 
Umtatem  et  illam  excitarent,  quia  hoc  esset 
omnino  naturale  in  iUo  statu,  in  quo  voluntas 
nondum  esset  domina  sui,  suarumque  facul- 
tatum:  nec  ratio  posset  appetitum  praevenire, 
quia  nondum  esset  rationis  usus.  Verisimile 
autem  est,  Deum  sua  provideiitia  et  per  ange- 
lorum  custodiam  faisse  effecturum,  ut  etiam 
infantibus  non  insurgerent  motus  indecentes, 
vel  de  se  repugnantes  rationi,  sicut  etiam  in 
aduUis  dormientibus  nuUi  tales  motus  inveni- 
rentur :  et  ita  etiam  in  infantibus  non  essent 
motus  perturbantes  animum,  vel  per  nimiam 
iram,  timorem,  concupiscentiam  et  similes, 
quos  in  parvuUs  experimur,  et  simiU  modo,  ac 
ratione  non  essent  in  parvuUs  iUusiones  sen- 
suum,  ac  phantasmatum,  nec  errores,  aut  de- 
ceptiones  et  similes,  quee  propter  defectum 
usus  rationis  inveniri  solent.  Nam  licet  in  eis 
culpa  careant  et  leviores  imperfectiones  sint, 
nihilominus  ab  statu  innocentiae  aliense  sunt, 
et  aUquid  poenaUtatis  habent:  et  ideo  verisi- 
miUus  est,  hos  omnes  fuisse  effectus  justitiee 
originaUs  in  parvuUs.  Verumtamen  propter 
illos  non  essent  necessarii,  imo  paium,  vel  ni- 
hil  deservirent  habitus  virtutum  acquisitarum 
per  accidens  infusi,  cum  iUorum  usus  non  esset 
in  libera  habentium  potestate.  At  Ulos  ergo 
effectus  daretur  speciaUs  providentia  Dei  re- 
moventis  objecta,  ex  quibus  possent  tales  cogi- 
tationes,  vel  imperfecti  motus  in  Ula  setate 
excitari.  Sicut  ex  eadem  providentia  prove- 
niebat,  ut  nuUum  extrinsecum  agens  posset 
dolorem,  vel  aliquam  Isesionem  pueris  inferre. 
In  quo  etiam  bonorum  angelorum  custodia,  et 
malorum  remotio  et  coertio,  et  peculiaris  etiam 
industria  et  diUgentia  parentum  juvare  pos- 
sent. 

25.  Colligitur  responsio  ad  ohjectionem  se- 
cundam  in  n.  12. — Et  ita  simul  responsum 
est  ab  objectionem  supra  factam  contra  secun- 
dam  assertionem  cum  sua  uova  difficuUate. 
Coucedimus  euim  non  fuisse  infundendos  pos- 


CAP.  IX.  UTRUM  IN  STATU  INNOCENTI.^E  OMNES  HOMINES 


teris  Adse  in  illo  statu  habitus  virtutum,  vel 
scientiarum  acquisitarum,  et  consequenter  nec 
habituros  fuisse  intrinseca  facultate  vitaniii 
omnes  motus,  vel  passiones  contrarias  origi- 
nalis  justitias.  Nihilominus  tamen  generandos 
fuisse  cum  justitia  originaH^  quam  semper  ha- 
berent,  quasi  in  actu  primo,  quia  haberent  in- 
nocentiam  et  gratiam^  cui  pro  illo  statu  taUs 
Dei  providentia  debebatur  :  semperque  parata 
esset  ad  removendam  omnem  passionem  per- 
fectioni,  et  tranquillitati  ilhus  status  contra- 
riam  :  neque  puerihs  eetas  esset  capax  justitise 
originahs  cum  majori^  magisque  extrinseca 
perfectione.  Postquam  autem  homines  ad 
usum  rationis  pervenirent,  nunquam  qui- 
dem  sentirent  motus  fomitis,  tamen  in 
principio  id  proveniret  ex  adjutorio  speciah 
Dei;,  vel  removentis  contraria  objecta,  vel  ex- 
citantis  rationem^  ut  vigilaret,  et  vohmtatem, 
ut  quantum  posset  appetitum  contineret.  hi 
iUo  autem  initio  deesset  iha  pecuharis  facihtas 
et  perfectio^  quse  ex  habitibus  acquisitis  pro- 
venire  solet.  Unde  in  iho  etiam  initio  non  ha- 
berent  homines  perfectam  prudentiam  habi- 
tualem  acquisitam.  Possent  tamen  ex  optima 
educatione  et  instructione  habere  veluti  quam- 
dam  inchoationem  ejus,  ratione  cnjuscumpe- 
cuhari  adjutorio  Dei  in  primo  usu  rationis  ac- 
tualem  (ut  sic  dicam)  prudentiam  exercerent^ 
et  deinceps  facile  acquirerent  habitualem  :  et 
singuhs  setatibus  proportionatam  semper  ha- 
berent.  Ideoque  si  quis  esset  pro  ahquo  tem- 
pore  defectus  perfectionis^  iUe  esset  negativus, 
non  tamen  privativus  :  quia  iUi  setati  non  phis 
deberetur  et  paulatim  illa  perfectio  magna  fa- 
cihtate  acquireretur.  Unde  quod  supra  dixi- 
mus,  justitiam  originalem  coUectionem  horum 
habituum  inchidere,,  de  justitia  in  suo  perfecto 
statu  existente  inteUigendum  est,  quem  sta- 
tum  habuit  in  Adamo  a  principio  propter  pe- 
culiares  rationes  in  iUo  inventas,  ut  jam  ex- 
phcatum  est. 

CAPUT  IX. 

UTRUM  IN  STATU  INNOGENTIiE  OMNES  nOMINES  IN 
GRATIA  CONFIRMATI  NASGERENTUR,  ET  CONSE- 
QUENTER  AN  OMNES  POSTERI  ADAMI  ESSENT  mJE- 
DESTINATI,  SOLIQUE  ELEGTI  EX  ILLO  NASGEREN- 
TUR. 

1.  Prima  sententia  affirmans  Anselmi. — 
Prima  sententia  affirmat  Adamum,  si  non  pec- 
caret,  sed  primain  tentationem  vinceret,  fuisse 
in  gratia  coufirmandum,  nou  solum  in  per- 


ETC.  427 

sona  sua,  sed  etiam  in  tota  posteritate,  ac  su- 
binde  non  nisi  sanctos,  et  cum  perfecta,  et  in- 
tegra  innocentia  salvandos  :  ac  denique  solos 
prcedestinatos,  et  electos  ex  illo  fuisse  nascitu- 
ros.  Ita  videtur  sensisse  Anselmus,  lib.  1.  Cur 
Deits  liomo,  cap.  18,  post  medium.  Viclet  enim 
(inquit)  qiiod  sl  viclssent,  ita  confirmarentur 
cum  totaprojoagine  siia,  quod  ultra  peccare  non 
possent.  Quod  suadet  hac  rationc.  Qiiia  nemo 
dicet,  plus  valere  injustitiam  ad  alligandmi  in 
servitutem  hominem  in  prima  persuasiotie  sibi 
consentienfem,  quam.  valeat  justitia  ad  consum- 
mandam.  in  lihertate  sibi  in  eadem  tentalione 
adlmrentem.  Sed  per  primam  injustitiEe  per- 
suasionem  tota  natura  victa  est :  ergo  per  pri- 
mam  victoriam  tota  etiam  natura  vicisset,  et 
in  libertatem  perfectam  vindicaretur,  ejus- 
demque,  sententiae  videtur  fuisse  Gregorius, 
lib.  4,  Moral.,  c,  36,  alias  28,  in  fin.,  ubi  ait, 
quod  si  parentem  prinmm  nulla  peccati  piitredo 
corrumperet,  nequaquam  ex  se  filios  geliennce 
generaret ,  sed  soli  electi  ab  illo  nascerentur. 

2.  Dictam  sententiam  recipit  Scotus  cum 
limitatione.  —  Ex  scholasticis  Scotus  2,  dis- 
tinct.  20,  sequitur  sententiam  Anselmi,  limi- 
tando  illam,  nimirum,  quod  filii  Adse  inno- 
centis,  non  statim  in  principio  nascerentur 
confirmati  :  sicut  primus  parens  confirmatus 
esset,  quia  non  fuissent  filii  melioris  conditio- 
nis,  quam  patei:'.  Ulterius  vero  in  qusest.  2,  in 
sententiam  Gregorii  inclinat,  quoad  eam  par- 
tem :  quod  in  statu  innocentia?,  si  Adam  non 
peccaret,  soli  electi  nascerentur.  Additque 
illos  fuisse  futuros  eosdem  numero  homines, 
qui  nxmc  praedestinati  sunt,  et  non  plures,  ne- 
que  pauciores  ;  nam  hoc  etiam  Gregorii  verba 
sonant.  Addit  etiam  rationem  :  quia  prsedesti- 
natio  electorum  facta  est  ante  prsevisum  ori- 
ginale  peccatum,  et  ante  praevisas  generationes 
omnium  futurorum  hominum  :  ergo  rata  per- 
mansisset,  etiamsi  Adam  non  peccasset :  quia 
prEedestinatio  immutabilis  est.  Antecedens 
probat  ex  iUo  principio :  quod  ordinate  volens 
prius  vultea,  qibce  vltimo  fini  immediatus  con- 
juncta  siint :  et  ideo  Deus  volens  primario  vult 
seipsum,  proxime  preedestinatorum  gloriam 
et  gratiam.  Cum  Scoto  in  omnibus  consentit 
Gabriel  ibi  art.  1,  solum  dubitat,  an  perseve- 
rante  statu  innocentiai  iidem  homines  fuissent 
preedestinati,  qui  nunc  suiit.  Major  etiam  ibi 
in  dub.  ult.  post  principalem  quBe.stionem,  in 
eodem  puncto  a  Scoto  discrepat :  in  aliis  vero 
sententiam  Anselmi  approbat;  Bassolius  au~ 
tem  ibi  art.  3  et  4,  Scotum  omnino  sequitur. 
Et  consentit  Pererius,  lib.  4,  in  Gen.,  qua3st. 


428 


LIB.  V.  DE  STATU  QUEM  HABUI5SENT  HOMINES  IN  HOC  MUNDO,  ETC. 


de  procre.  Mtilieris^  circa  illa  verba  :  non  est 
honum  hominem  esse  solum :  quatenus  ait^  in 
eo  statu  tantum  electos  homines  fuisse  gene- 
randos. 

3.  Communis  sentenfice  negativee  prcenotatio. 
—  Prima  assertio  contra  sententiam  Anselmi 
inn.  \ . — Prolatur  ex  Augustino  et  Ilugone. — 
Contrariam  sententiam  sicut  communiorem, 
ita  et  probabiliorem  censeo ;  ut  autem  illam 
explicem  et  confirmem,  adverto  duas  hic  mis- 
ceri  queestiones.  Una  est,  an  omnes  geniti  ex 
Adamo  innocente  a  principio  reciperent  do- 
num  perseverantiae  in  gratia^  seu  confirmatio- 
uem  in  illa  :  nam  in  prsesenti  inter  haec  non 
distinguimus.  Aha  est,  an  omnes  salvarentur, 
seu  essent  electi,  et  preedestinati.  Hae  namque 
quajstiones  in  rigore  distinctas  sunt,  quia  illa 
duo  inter  se  convertibiha  non  sunt.  Nam  licet 
omnis  confirmatus  in  gratia  pro  toto  tempore 
vitee  sit  prsedestinatus  :  non  tamen  e  converso 
omnis  proedestinatus  est  etiam  confirmatus  ut 
per  se  constat.  Nihilominus  tamen  in  preesenti 
materia  illa  duo  tanquam  convertibiUa  repu- 
tantur.  Et  qui  putant  omnes  homines  propa- 
gandos  ab  Adamo  perseverante  in  innocentia, 
futuros  fuisse  prsedestinatos  :  consequenter  as- 
serunt,  etiam  fuisse  futuros  perpetuo  innocen- 
tes.  Quia  si  gratiam  possent  aliquando  amit- 
tere,  nuHum  relinqueretur  fundamentum  ad 
dicendum,  non  obstante  peccato  fuisse  infalli- 
biUter  omnes  salvandos.  Unde  enim  constare 
posset  omnes  fuisse  condignam  poenitentiam 
acturos  :  et  post  illam  fuisse  pro  ahquo  tem- 
pore  usque  ad  finem  vitse  in  gratia  persevera- 
turos  :  Nulla  enim  major  ratio  est  ad  hoc  asse- 
rendum  generahter  de  omnibus  pro  ahqua 
temporis  parte,  quam  de  toto  tempore  vitse. 
Et  ideo  tota  qusestio  versatur  de  dono  perseve- 
rantite  totius  vitse  cum  impossibiUtate  quadam 
peccandi.  Dico  ergo  primo^  etiamsi  Adam  non 
peccasset^  posteri  ejus  geniti  in  gratia^  et  jus- 
titia  peccare  possent  ,  et  gratiam  amittere. 
Haec  est  sententia  D.  Thomas^  1.  p.,  q.  100, 
art.  %  et  quodl.  5,  n.  8,  et  in  2,  d.  20,  q.  2, 
art.  3,  ad  5,  ubi  idem  tenet  Durandus,  q.  5, 
n.  9.  Indicat  ^Egidius  q.  2,  a.  4,  §  Adverten- 
dum,,  et  in  sohit.  ad  2,  et  Richardus  ibi  a.  2,  q. 
3,  dicit,  quod  fihi  Adee  innocentis  possent 
peccare,  et  non  peccare  :  sed  addit,  quod  for- 
tasse  nulhis  peccaret :  sed  in  hoc  uUimo  divi- 
nat ,  ut  dicemus.  Eamdem  sententiam  se- 
qimntur  Caietanus  et  moderni  ad  1.  p.  D. 
Thomse,  supra  :  ZumeUus,  MoUna  et  Valentia 
qui  omnes  iUam  ex  Augustino  sumunt,  Ub.  4, 
de  Civit.,  c.  10,  quatenus  sub  conditione  dicit 


fiituros  fuisse  homines  feUces  in  iUo  statu  : 
/S'i  necprimi  homines  malum,  quod  in  posteros 
trajicereoit :  nec  quisquam  ex  eoruAn  stirpe  ini- 
quitatem  committeret,  quce  damnationem  reci- 
peret.  Ubi  satis  indicat,  tam  possibile  hoc  pos- 
terius  fuisse,  sicut  fuit  prius;  unde  statim 
subdit ,  securitatem  non  peccandi  sohim  in 
statu  gloriee  esse  potuisse.  Et  simiU  modo  lo- 
quitur,  1.  1,  Retract.,  cap.  13,  adfin.,  et  1.  9, 
Genes.  ad  Ut.,  c.  3,  dicens,  omnes  in  vitam 
beatam  sine  modo  transferendos  fuisse  :  si 
Juste  omnes,  ohedienterque  viverent.  Unde  Hugo 
de  S.  Victore,  1.  1,  de  Sacr.,  p.  6,  cap.  24,  in 
eodem  sensu  dixit  :  si  Adam  uon  peccasset, 
fdios  ejus  in  justitia  esse  nascituros ,  sed  non 
perfecta,  douec  usque  in  fmem  servarent  il- 
lam. 

4.  Prohatur  deinde  ex  ratione  D.  Thomce. — 
Evasio.  —  Ratione  probat  veritatem  hanc  D. 
Thomas.  Quia  homo  viator  ab  intrinseco  est 
mutabilis  ad  peccandum,  sed  fdii  Adae  in  iUo 
statu  nascerentur  viatores  :  ergo  ex  vi  status 
possent  peccare,  et  gratiam  amittere.  Major 
certa  est,  quia  omnis  creata  voluntas  in  per- 
sona  creata,  est  mutabilis  de  se  ad  peccandum : 
nec  potest  ab  intrinseco  confirmari  in  bono, 
nisi  per  visionem  claram  Dei,  ut  supra  de 
Angelis  ostensum  est.  Minor  etiam  est  certa  : 
quia  primi  homines  non  sunt  creati  videntes 
Deum,  imo  nec  in  corpore  animaU  iUum  vi- 
dere  possent,  licet  non  peccarent,  ut  per  se 
notum  est.  Circa  consequentiam  vero  dubitari 
potest,  quia  solum  potest  inde  concludi,  filios 
Adae  non  fuisse  futuros  impeccabiles  ab  intrin- 
seco  :  quod  etiam  auctores  prioris  sententiae 
fatentur.  Sed  affirmant  nihilominus  fuisse 
confirmandos  per  speciale  donum  gratiee  ex- 
trinsecus  a  Deo  collatum,  sicut  supra  diximus, 
in  eodem  innocentise  statu  omnes  fuisse  ab 
omni  peccato  veniali  prffiservandos  :  quamdiu 
mortaliter  non  peccarent ;  vel  sicut  Apostoli 
in  gratia  confirmati  sunt  in  die  Pentecostes  ; 
vel  saltem  sicut  multis  justificatis  in  infantia 
datur  etiam  nunc  perseverantia^  donum  usque 
ad  mortem,  sive  sit  diversum  a  confirmatione, 
sive  non  :  quia  in  hoc  non  est  nunc  controver- 
sia.  Et  ita  prioris  senteutiae  auctores  facile 
concedent,  in  illo  statu  homines  futuros  fuisse 
potentes  peccare,  nisi  eis  concedatur  ex  dono 
Dei  infallibiliter  fuisse  perseveraturos  ac  pro- 
inde  in  sensu  composito  talis  doni,  non  potuisse 
peccare. 

5.  Excluditur.  —  Exponitur  D.  Thomas. — 
Sed  hanc  evasionem  tacite  exciusit  D.  Thomas 
dicens,  hoc  donum  confirmationis  esse  privi- 


CAP.  IX.  UTRUM  IN  STATU  INNOCENTI^  OMNES  HOMINES,  ETC. 


429 


legium  speciale  ex  Dei  voluntate  pendens.  Hoc 
enim  non  solum  de  lapsa  natura^  sed  etiam  de 
integra  verum  est.  Nam  licet  liomo  in  natura 
integra  posset  per  communia  gratias  auxilia 
diu  in  gratia  perseverare  :  nihilominus  donum 
infallibiliter  perseverandi  specialissimum  es- 
set ;  et  non  debitum  illi  statui ,  sed  ex  libero 
Dei  dono  pendens  :  ergo  ex  vi  illius  status 
originalis  justitise  colligi,  aut  affirmari  non 
potest,  quod  illo  perseverante,  omnibus  dare- 
tur  perseverantiae  donum  ,  seu  confirmatio  in 
gratia  et  innocentia.  Et  in  hoc  sensu  accipien- 
dum  est,  quod  D.  Thomas  supra  dicit :  noii  vi- 
deri  possibile,  quod  pueri  in  statu  innocentia 
nascerentur  in  justitia  confirmati.  Loquitur 
enim  de  possibili  secundum  ordinariam  potes- 
tatem,  et  communem  legem;,  ut  paulo  post 
exphcat.  Meritoque  supponit,  de  iUo  statu  ju- 
dicandum  esse  secundum  communem  legem 
ilH  consentaneam ,  et  quasi  connaturalem  : 
nam  speciaha  privilegia  non  sunt  omnibus 
communia ;  nec  possunt  cum  fundamento  af- 
firmari,  nisi  vel  ex  ahquo  effectu  jam  cognito, 
vel  ex  speciah  promissione  Dei.  In  pra3senti 
autem  nullum  est  testimoniumj  vel  auctoritas, 
ex  qua  de  tah  promissione  constet ;  neque 
ahud  ejus  indicium  ,  quin  potius  ex  his,  quae 
in  Adamo  et  Eva  contigerunt ,  evidens  est, 
statui  innocentiee ,  ut  sic,  non  esse  debitum , 
nec  consequens  donum  impeccabihtatis,,  etiam 
iUo  modo ,  quo  per  conhrmationem  in  gratia 
interdum  datur.  Et  inde  ulterius  infertur , 
non  fuisse  dandum  omnibus  :  tum  quia  non 
est  promissum,  tum  etiam,  quia  non  est  veri- 
simile,  majora  dona  gratise.  fuisse  danda  toti 
posteritati_,  quam  primis  parentibus  data  fue- 
rint. 

6.  Secunda  assertio  contra  Scotum  in  n.  2. 
—  Secundo  addendum  est,  quod  statu  inno- 
centise  durante  liomines  ex  lege  commuui  non 
acciperent  confirmationem  in  gratia  post  vic- 
toriam  aUcujus  primse  tentationis  :  imo  nec  in 
toto  tempore  vise,  sed  in  termino  ejus.  Hanc 
etiam  assertionem  interdit  D.  Thomas.  Et 
probatur,  quia  ipse  Adam,  hcet  vicisset  tenta- 
tionem  serpentis,  uon  statim  mansisset  in  gra- 
tia  conhrmatus,  sed  posset  peccare  quamdiu 
viveret  in  animah  corpore  :  ergo  idem  cum 
proportione  de  fihis  dicendum  est.  Consequen- 
tia  probata  jam  est  :  quia  nec  auctoritate  os- 
tendi  potest,  nec  per  se  est  verisimiie,  majora 
dona  gratiee  fuisse  promissa  posteris  Adae  pri- 
mam  tentationem  vincentibus,  quam  ipsi  Adse; 
quod  etiam  Scotus  et  ahi  supponunt.  Antece- 
dens  ergo  probatur^  quia  tahs  confirmatiO; 


etiam  post  primam  victoriam  non  sequeretur 
ab  intrinseco  ex  vi  ihius  actus  dehberari,  quo 
voluntas  adliareret  Deo,  ejusque  obedientiam 
eligeret,  quia  voluntas  hominis  etiam  in  statu 
innocentise  mutabilis  esset  ex  natura  sua  , 
etiam  post  primuni  actum  plene  dehberatum, 
ut  a  fortiori  constat  ex  his,  quee  de  AngeHs 
supra  diximus.  Quia  de  vokmtate  humana 
multo  certius  est  liabere  hanc  mutabilitatem 
connaturalem,  quam  gratia,  vel  justitia  origi- 
nalis  non  auferebant,  ut  jam  dictum  est,  Nec 
etiam  iha  confirmatio  daretur  ab  intrinseco, 
quasi  prsemium  ihius  primte  victorife,  quia 
neque  hoc  preemium  ex  natura  rei  est  debitum, 
nec  ostendi  potest,  in  eo  statu  fuisse  promissum 
Adse  aut  Evee  :  ubi  enim  tahs  promissio  ostendi 
potest  ? 

7.  Confimiatur  primo  a  simili.  —  Quocirca, 
sicut  nunc  non  potest  justus  mereri  de  condi- 
gno  confirmationem  in  gratia ,  seu  infaliibile 
perseverantice  donum ,  non  solum  per  unius 
tentationis  victoriam,  sed  etiam  per  quotcum- 
que  merita  :  ita  neque  in  statu  innocentise  id 
posset,  quia  ex  natura  rei  eadem  est  ratio  :  et 
de  alio  genere  providentise,  vel  promissionis 
divinse  pro  statu  innocentise  niliil  cum  funda- 
mento  afiirmari  potest.  Si  autem  Adam  sibi 
hoc  donum  promereri  non  potuit,  muUo  mi- 
nus  suis  posteris  iUud  meruit.  Et  eadem  ra- 
tione,  nec  unusquisque  fihorum  Adse,  ilhid 
sibi  mereri  potuisset :  neque  etiam  dici  potest, 
saltem  de  congruo  potuisse  ilhid  mereri :  tum 
quia  meritum  de  congruo  non  sufficit  ad  in- 
faUibilem  consecutionem,  nisi  ostendatur  pro- 
missio,  quse  in  prsesenti  non  iuvenitur  :  tum 
etiam,  quia  nunc  non  datur  omnibus  liomini- 
bus  lioc  donum  non  obstante  infinito  merito 
Cliristi.  Cur  ergo  credendum  est  fuisse  dan- 
dum,  vel  omuibus  propter  unum  actum  Ada- 
mi  vincendi  primam  tentationem  :  vel  uuicui- 
que  propter  primam  victoriam  similem  ?  Tan- 
dem  confirmari  hoc  potest  verbis  illis  Dei,  In 
quacumqice  die  comederis,  etc,  Genes.  2.  Nam 
illis  significatur,  non  tantum  statim  in  prima 
tentatione,sed  postea  quocumque  tempore  po- 
tuisse  hominem  ex  cibo  vetito  comedere,  et 
peccare,  ac  subinde  potuisse  prius  tentationem 
vincere  :  et  postea  ab  alia  simili  _,  vel  majoii 
superari ;  nam  hoc  plane  in  illa  generali  com- 
minatione ,  In  quacuniqtie  die,  etc. ,  iudicatum 
est. 

8.  Ad  A?iselmum  ejusque  rationem  in  n.  1 . — 
Ad  Anselmum  ergo  respondet  D.  Thomas,  non 
omnino  asserendo  _,  sed  dubitando  ,  locutum 
fuisse.  Nihilominus  tameu  negari  non  potest, 


430 


LIB.  V.  DE  STATU  QUEM  HABUISSENT  HOMINES  IN  HOC  MUNDO,  ETC. 


quin  in  ea  partem  inclinaverit ;  sed  ratio  ejus, 
(ut  idem  D.  Tliomas  notavit)  non  cogit.  Solum 
enim  concludit^  quod  sicut  natura  liumana  per 
primam  inobedientiam  primi  liominis  in  ser- 
vitutem  redacta  est,  ita  per  obedientiam  in  li- 
bertate  et  justitia  conservaretur.  Verumtamen 
sicut  per  culpam  Adee  non  ita  sumus  omnes  in 
captivitatem  redacti,  ut  non  possimus  per  li- 
bertatem  arbitrii  in  libertatem  vindicari  :  ita 
etiam  licet  per  Ada  obedientiam  originalem 
justitiam  quasi  hsereditario  jure  haberemus, 
nihilominus  illam  per  liberum  arbitrium  amit- 
tere  possemus.  Est  tamen  differentia  quod 
justitiam  semel  amissam  solis  viribus  Hberi 
arbitrii ,  nisi  nos  Deus  sua  gratia  praiveniat 
et  adjuvet^  recuperare  non  possumus  :  justi- 
tiam  autem  etiam  ab  Adamo  derivatam,  modo 
superius  declarato,  de  nostro  et  solo  libero  ar- 
bitrio  amittere  possumus,  Hoc  autem  non  est^ 
quia  fortior  sit  culpa  ad  inducendam  servitu- 
tem  ,  quam  obedientia  ad  justitiam  etliberta- 
tem  conservandam  :  sed  ex  infirmitate  et 
fragilitate  nostrse  naturse  provenit.  Est  enim 
potentior  de  se  ad  raakim,  quam  ad  bonum, 
et  facilius  a  Deo^  quam  a  creatura  avertitur  : 
quia  difiicilius  ad  Deum^  quam  ad  creaturam 
convertitur.  Unde  fit  etiam,  ut  una  inobedien- 
tia  momentanea  (ut  sic  dicam)  totam  naturam 
ita  dejecerit,  ut  a  lapsu  per  se  solam  resurgere 
non  posset^  absque  gratia  :  una  autem  obe- 
dientia  non  esset  sufliciens  ad  conservandam 
justitiam  pro  tota  natura  :  ita  ut  postea  per 
ejusdem  prsecepti  transgressionem  amitti  non 
posset.  Reddique  potest  ratio^  tum  quia  bo- 
num  ex  iutegra  causa,  mahim  autem  ex  quo- 
cumque  defectu  ,  ideoque  ad  destruendam 
justitiam  sufficit  semel  peccare ;  ad  conser- 
vandam  autem  justitiam  non  satis  est  semel 
obedire^,  sed  etiam  in  obedientia  perseverare  : 
tum  etiam,  quia  potentior  est  liomo  de  se  ad 
cadendum,  quam  ad  resurgendum,  vel  in  bono 
perseverandum  :  et  ideo  post  custoditum  se- 
mel  prseceptum ,  potuit  facile  sequi  culpa  suf- 
ficiens  ad  maculandam  totam  naturam :  post 
primam  autem  inobedientiam  non  potuit  am- 
plius  primus  pareus  totam  naturam  in  pristi- 
num  statum  restituere  ;  de  quo  latius  in  tom. 
de  Incar.,  in  princ. 

9.  Ad  Cfregorium  in  eodem  n.  1  responsio 
D.  Tliomm. —  Ad  Gregorium  etiam  respondet 
D.  Tliomas  solum  voluisse  docere^  quod  si 
Adam  non  peccaret^  non  generaret  filios  ge- 
hennge,  id  est,  peccatores,  et  dignos  gehenna, 
sicut  modo  illos  generat  :  nihilominus  tamen 
non  negare  Gregorium^  quin  ipsi  filii  Adse 


etiam  justi  geniti  possent  postea  per  propria 
peccata  filii  gehennse  fieri.  Quse  responsio  sa- 
tisfaceretj  si  Gregorius  tantum  diceret,  Nun- 
quam  ex  se  filios  gehennce  generaret :  ac  non  ibi 
sistit,  sed  adjungit :  Sed  M,  qui  nunc  per  re- 
demptionem  salvandi  sunt,  soli  ah  iilo  electi 
nascerentur.  Propter  quod  addit  D.Thomas,  d. 
q.  100,  a.  2.  ad  \,  quod  si  forte,  durante  statu 
innocentiee,  homines  non  peccarent,  non  id 
esset,  quia  essent  in  justitia  confirmati,  sed 
propier  divinam  providentiam,  per  quam  a  pec- 
cato  conservarentur  imonunes.  Sed  hoc  satisfa- 
cit,  quia  (ut  diximus)  hic  non  est  contentio  de 
propria  confirmatione  ab  iutrinseco  :  nec  de 
modo  prseservationis  a  peccato,  sed  absolute  : 
an  ex  certa  lege  omnes  praeservarentur  a  pec- 
cato,  seu  damnatione.  Quod  si  Gregorius  as- 
serere  voluit,  ex  speciah  dono  Dei,  quodcum- 
que  illud  sit,  omnes  fuisse  in  perpetua  justitia 
conservandos ,  plane  contra  nostram  senten- 
tiam  docuit.Unde  D.  Thomas,  d.  quodhb.,  a.  8, 
ahter  respondet,  videhcet,  quod  Gregorius 
cum  dicit,  soli  electi  nascerentur,  non  intelHgit 
absolute,  sed  quantum  est  ex  ratione  originis. 
Obstant  vero  sequentia  verba  Gregorii,  Soli 
al)  illo  electi  nascerentur ,  eosdem  electos  aspi- 
ciat  (utique  vir  sanctus)  atque  cum  eis  quomodo 
quiescere  potuisset,  intendat.  Quibus  posteriori- 
bus  verbis  aperte  declarat,  in  prioribus  se  lo- 
qui  de  electis,  non  sokim  quantum  est  ex  vi 
originis,  quomodo  omnesbaptizati  dicipossunt 
electi  quantum  est  ex  vi  Baptismi^  et  omnes 
fideles  solent  vocari  electi,  utique  ad  fidem  : 
sed  loqui  de  electis  simphciter,  ut  cum  effectu 
salventur,  seu  gloriam  consequautur.  Nam  ad 
hos  electos  aspicere  debemus ,  ut  cum  illis 
quiescere  optemus. 

10.  Alii  ut  Valentia  aliter  respondent  ad 
dictum  locmi  G-regorii. — Non  satisfaciunt. — 
Et  ideo  dixerunt  aUi  sigiiificasse  Gregorium  il- 
hs  verbis  :  si  neque  Adam,  neque  posteritas 
ejus  peccasset ,  futurum  esse  ,  ut  tales  electi 
tantummodo  nascerentur ,  quales  nunc  per 
Ghristum  salvantm^  :  ita  Yalentia  et  tribuit 
D.  Thomae  in  d.  quodkb.  At  D.  Thomas  nihil 
akud  ,  praeter  id ,  quod  retuk,  dicit ;  neque 
Gregorius  ponit  ikam  conditionalem,  si  neque 
Adam,  nec  posteritas  ejus,  peccaret  :  sed  tan- 
tum  dicit  :  8i  parentem  primum  nulla  peccati 
putredo  corrumperet,  soli  electi  ab  eo  nasceren- 
tur.  Quare  probabile  censeo  ,  quod  Molina 
etiam  dixit,  Gregorium  in  ea  fuisse  sententia, 
ut  crederet  _,  Adamo  non  peccante  omnes  ejus 
fikos  salvos  futuros  fuisse  ;  quod  potuit  qui- 
dem  facere  Deus.  Unde  autem  sciri  possit,  ita 


CAP.  X.  DUBIA  QU^DAM  CIRCA 
fuisse  futurum,  ignoramus ;  eademque  ratiO;, 
vel  major  est^  ut  dixi,  de  immunitate  ab  omni 
peccato  :  ideoquc  solum  dicimus^  ex  vi  illius 
status  potuisse  filios  Adse  peccare,  quamvis 
posset  Deus,  quos  vellet^  ab  omni  peccato  praj- 
servare. 

CAPUT  X. 

DUBIA  NONNULLA   CIRCA  DOCTRINAM   SUrERIORIS 
CAPITIS   EXPEDIUNTUR. 

1.  Prima  diffimltas. —  Praecipua  difficultas 
circa  superiorem  resolutionem  est,  quia  posito 
lapsu  aliquorum  bominuni;,  videtur  difficile  ad 
explicandum ,  quomodo  illis  fuisset  providen- 
dum,  tam  in  ordine  ad  Deum;,  quam  in  ordine 
ad  cffiteros  homines  innocentes.  Nam  imprimis 
sequitur;,  eos,  qui  peccarunt^^amissuros  fuisse 
originalem  justitiam  simul  cum  gratia :  ergo 
fierent  mortales  :  ergo  ejiciendi  essent  extra 
Paradisum.  Hinc  autem  afise  perplexitates  ori- 
rentur;  quid  enim,  si  maritus  peccaret,  et  non 
uxor  :  vel  mater  babens  filium  innocentem, 
et  infantem,  numquid  filius  ejiciendus  esset 
separandus  ?  utrumque  enim  incommodum 
est.  Deinde  sequeretur,  statum  peccati,  aut 
gratiai  notum  fuisse  futurum  et  ipsis  peccanti- 
bus  et  afiis  ,  quia  status  originafis  justitiai  per 
efi^ectus,  et  signa  facile  innotescere  posset. 
Consequens  autem  inconveniens  videtiu^,  quia 
possent  peccata  esse  mere  interna,  quas  non 
expedit  omnibus  esse  nota  :  et  simifiter  non 
expediebat,  ut  semel  peccans,  postea  de  sua 
poenitentia,  et  peccatorum  remissione  statim 
certus  fieret. 

2.  Resolvitur  ex  qiiadam  sententia  Cathe- 
rini.  —  In  boc  dubio,  si  vera  esset  sententia 
dicentium  in  ifio  statu  amitti  potuisse  gratiam, 
non  amissa  originaU  justitia,  consequente  dici 
posset,  perseverante  Adamo  in  Dei  oliedientia, 
fifios  ejus,  qui  peccarent,  amissuros  fuisse 
gratiam  :  non  verooriginalem  justitiam.Quod 
tribui  potest  Catherino:  nam  in  opusc.  de  Pec- 
cat.  Orig.,  disput.  4,  in  fin.,  dicit,  quod  ficet 
Eva  peccasset,  et  gratiam  amisisset,  non  pri- 
varetur  originafi  justitia,  si  Adamus  non  pec- 
casset  :  ergo  a  fortiori  idem  dicturus  fuisset 
de  fifiis  Adee,  si  parte  non  peccante,  ipsi  pec- 
carent :  imo  fortasse  idem  diceret  de  Adamo, 
si  servaret  prseceptum  non  comedendi  de  fi- 
gno  scientise,  et  contra  afia  peccaret.  Potestque 
hoc  suaderi,  quia  donum  justitiai  erat  iu  eo 
statu  naturale,  sed  dona  naturafia  non  amitte- 
reutur  per  peccatum  :  ergo  nec  donum  justi- 


DOCTRINAM  SUPERIORIS,  ETC.  431 

tiee  per  quodfibet  peccatum  araitteretur  :  sed 
solum  propter  peccatimi  totius  naturee  juxta 
comminationem  Dei.  Unde  supponendo  hanc 
sententiam  dicendum  esset ,  homines  non 
fuisse  morituros,  etiamsi  peccarent,  et  conse- 
quenter  nec  fuisse  extra  Paradisum  emitten- 
dos.  Et  ita  cessarent  afiee  dubitatioues,  quse  ex 
contraria  positione  inferebantur. 

3.  Dicta  resotutio  rejicitur  multipliciter.  — 
Sed  illa  sententia  supponit  falsura  fundamen- 
tum.  lu  superioribus  enim  demonstratum 
est,  justitiam  originalera  nunquam  perraanere 
sine  gratia,  et  oppositura  divinse  institutioni 
repugnare.  Deinde  illo  fundameuto  permisso, 
aUa  majora  incommodata  oriuntur.  Nam  iu- 
credibile  est,  homines  rebefies  Deo  per  pecca- 
tum,  habituros  fuisse  corpora  irapassibilia  et 
imraortafia,  et  appetitura  inferiorera  plene 
subjectura  superiori :  et  simifia  privilegia,  quee 
origiualis  justitia  secura  afferebat.  Deinde  , 
vel  liomines  semel  peccantes  in  illo  statu  agere 
possent  poenitentiara,  vel  non?  Si  non  possent, 
consequenter  non  possent  in  gratiam  redire  : 
quod  miserriraura  esset.  Si  autem  eam  agere 
possent  :  quomodo  permanente  justitia  origi- 
nafi  possent  pro  peccatis  satisfacere  :  cum  do- 
num  ilhid  ab  omni  poena  et  dolore  horainem 
praiservaret.  Item  si  homo  poterat  in  ilio  statu 
peccaret,  posset  etiam  ssepius  id  facere,  et  con- 
suetucfine  peccandi  pravos  habitus  acquirere  : 
talis  autem  dispositio  repugnat  cum  rectitu- 
dine  justitiee  originafis.  Denique  ficet  justitia 
originafis  ex  ea  parte,  qua  perliciebat,  et  quasi 
integrabat  naturam  intra  suum  ordinem,  di- 
catur  quodammodo  naturale  donum  :  nihilo- 
minus  simpliciter  non  erat  naturee  debita,  nec 
dabatur,  nisi  gratis,  et  in  ordine  ad  perfectio- 
nem  gratise  :  ergo  non  erat  raagis  inamissibilis 
per  peccatum,  quam  ipsa  gratia. 

4.  Verior  resulutio  hipartita. — Prior  pars 
tractatur.  —  Dicendum  ergo  est,  si  Adamus 
non  peccasset,  posteros  ejus  non  magis  fuisse 
uascituros  coufirmatos  in  justitia  origmali, 
quara  in  gratia  :  ac  proinde,  si  peccarent,  ut 
revera  potuissent,  utruraque  araissuros  fuisse. 
Quomodo  autem  Deus  tunc  providisset  liomi- 
nibus  peccantibus,  tara  quoad  sahitera  aniraae 
et  felicitatis  consecutionera,  quam  quoad  re- 
fiquum  tempus  status  vias,  incertura  nobis  est. 
Priorera  partera  probant  ea,  quae  hactenus 
adduxiraus.  Quia  vero  aliud  est  loqui  de  po- 
testate,  afiud  de  facto,  solura  possuraus  certo 
affirraare,  ex  parte  status,  et  donorura  gratia^ 
et  justitiaB,  quse  in  illo  data  sunt  pro  tota  po- 
steritate,  potuisse  homines  gratiam,  et  con- 


LIB,  V.  DE  STATU  QUEM  HABUISSENT  HOMINES  IN  HOC  MUNDO,  ETC. 


432 

seqiienter  etiam  jiistitiam  peccando  amittere  : 
et  non  fuisse  unam  sine  alia  amissuros  propter 
connexionem  earum  inter  se.  Quod  vero  de 
facto  Deus  permitteret  aliquos  peccare^  sicut 
non  possumus  absolute  negare,  ita  neque  cum 
certitude  affirmare  possumus.  Quia  posset  fa- 
cile  Deus  nullum  aliud  peccatum  in  toto  ge- 
nere  humano  permittere^  si  primus  liomo  pri- 
niam  peccati  occasionem  vicisset^,  et  dare 
omnibus  liominibus  auxilium  efficax  ad  vi- 
tanda  omnia^  et  singula  peccata  etiamsi  tale 
auxilium  non  esset  debitum^  nec  promissum 
pro  tali  statu^  sed  solum  ex  libera  providen- 
tia  datum,  sicut  supra  diximus,  et  insinuavit 
D.  TliomaS;,  1  p.^,  q.  lOO^  articul.  2^  ad  l,  in 
responsione  prima  ad  testimonium  Gregorii. 
Neque  est  revelatum,  vel  aliter  certum  non 
fuisse  id  facturum  Deum  :  si  autem  id  fecisset, 
cessassent  difficultates  et  perplexitates;,  quse 
in  illo  statu  oriri  viderentur,  si  aliqui  homines 
in  eo  peccarent.  Et  hsec  videtur  esse  potissima 
conjectura  ut  credibile  fiat  Deum  ita  fuisse 
provisurum  in  illo  statu  hominibus^  ut  in  eo 
nemo  peccaret^  Ucet  posset. 

3.  Nihilominus  tamen  hsec  sola  conjectura 
insufficiens  est^  ut  defmite  asserere  possumus^ 
Deum  fuisse  prsedestinaturum  omnes  homines 
vel  ad  gloriam,  vel  etiam  ad  perpetuum  in- 
nocentiam  pro  statu  via3,  si  preevidisset^  Ada- 
mum  non  fuisse  peccaturum :  imo  oppositiim  sit 
credibilius  majoribus  conjecturis.  Primo^  quia 
in  omni  statu  fuit  conveniens,  gratiam  Dei, 
ejusque  liberalem  donationem  in  hominibus 
manifestari  :  sed  hoc  maxime  fit  per  gratui- 
tam  electionem  quorumdam  prse  aUis^  et  per 
efficaciam  vocationis  in  iUis^  et  non  in  istis  : 
ergo  hoc  genus  providentise  servaret  Deus  cum 
hominibus,  etiamsi  Adam  non  peccasset.  Se- 
cundo,  quia  hoc  modo  etiam  ostenditur  maxi- 
ma  hbertas  humani  arbitrii,  ejusque  ab  auxi- 
his  gratiee  dependentia.  Tertio  _,  quia  per 
eumdem  providentise  modum  non  sohim  gra- 
tia,  sed  etiam  justitia  Dei,  non  distributiva 
tantum,  verum  etiam  vindicativa  declaratur. 
Quarto,  quiapropter  has  rationes  nou  preedes- 
tinavit  Deus  omnes  Angelos,  nec  etiam  duobus 
primis  hominibus  donum  perseverantise  in 
prima  innocentia  dedit  :  ergo^,  quantum  con- 
jecturis  assequi  possumuS;,  idem  cum  homini- 
bus  faceret,  etiam  si  primus  homo  Dei  manda- 
tum  non  violasset. 

6.  /Satis^i  difficultati  in  mm.  \,  explica- 
turque  per  varias  qucestiunculas.  —  Denique 
non  obstat  ratio^  qua3  ex  difficultatibus  propo- 
ijitis  desumitur  :  quia  quod  apud  homines  dif- 


ficile  apparet^  posset  Deus  facile  componere, 
et  convenientem  providentiee  modum  pro  illis 
occasionibus  ordinare.  Quod  declaratur  a  si- 
mih  :  nam  si  Eva  peccante,  Adam  illi  non 
consensisset  ^  nec  peccaret^  etiam  est  nobis 
explicatu  difficile  quid  agendum  esset,  id  est, 
an  Eva  ejicienda  esset  de  Paradiso,  et  tunc^, 
an  creanda  esset  aha  muher;,  ex  qua  homines 
innocentes  inParadiso  nascerentur.  Velsi  Eva^, 
non  obstante  peccato^,  intra  Paradisum  propter 
conjugium  cum  Adamo  rehnqueretur,  an  ibi 
posset  poenitentiam  agere^  et  poenam  ahquam 
saltem  voluntarie  assumere.  Et  ad  hunc  mo- 
dum  ex  simili  hypothesi  possunt  varia  dubia 
excitari,  propter  qute  vitanda  ,  recurrendum 
non  est  ad  negationem  hypothesis  :  quasi  non 
potuerit  Deus^  non  peccante  Adamo  in  ahis  ho- 
minibus  peccata  permittere  :  et  nihilominus 
modum  convenientem  providere;  quo  possent 
homines  in  tali  statu^,  et  eventu  gubernari. 
Quod  per  breves  interrogationes  facile  exph- 
catur. 

7.  Pro  posteriori  parte  resolutionis  in  n.  k, 
positw,  qucestiunculaprima.  — Prima  est,  an 
peccans  in  illo  statu  posset  ad  gratiam  redire^ 
et  veniam  peccati  consequi^  vel  statim  repro- 
bus  fieret  ?  Ad  quam  dicendum  omnino  vide- 
tur^  potuisse  tunc  etiam  peccatores  in  gratiam 
redire.  Probatur^  quia  non  statim  transferen- 
tur  vivi  ex  hac  vita  in  inferuum^  et  quamdiu 
in  hac  vita  existerent,  haberent  liberum  arbi- 
trium  de  se  flexibile  ad  bonum  :  ergo  possent 
in  gratiam  Dei  redire.  Major  probatur,  quia 
status  viae  haberet  tunc  ex  Dei  ordinatione  cer- 
tam  durationem,  quee  non  finitur  propter  su- 
perveuiens  peccatum.  Item^  qui  semel,  aut 
iterum  bene  operaretur,  non  statim  transfer- 
retur  ad  gioriam  communi  lege  :  ergo  servata 
proportione^  qui  semel  peccaret^  non  statim 
damnaretur,  vel  extra  statum  viee  constitue- 
retur.  JMinor  etiam  nota  est,  et  a  fortiori  os- 
teudi  potest  ex  supra  dictis,  de  natura  ange- 
hca.  Nam  inter  illam  et  humanam  discrimen 
communiter  constituitur,  quod  angehca  na- 
tura  est  quodammodo  inflexibilis  in  electione 
semel  facta  :  humana  vero  facile  post  electio- 
nem  mutare  :  quse  differentia  cum  in  naturah 
proprietate  fundetur^  etiam  in  natura  humana 
in  statu  innocentiee  spectata  locum  habet.  Et 
uihilomiuus  diximus^,  inflexibihtatem  illam 
naturse  angelicee,  non  rigorose,  sed  morah 
quodam  modo  accipiendam  :  ergo  homo  in 
statu  natm^fe  integrse  non  solum  physice,  sed 
etiam  morahter  couvertibilis  esset  ad  bonum^ 
ac  subinde  ex  parte  sua  capax  esset  poeniten- 


CAP.  X.  DUBIA  QU^DAM  CIRCA 
tia3,  et  remissionis  peccati.  Prsesertim,  quia 
per  peccatum  ab  illa  integritate^  et  perfectione 
naturos  caderet,  atque  ita  suum  errorem,  et 
fragilitatem  facile  posset  agnoscere.  Unde  pro- 
batur  tandem  prima  consequentia  :  tum  quia 
Deus  in  illo  statu^  et  ex  communi  ejus  lege 
homini  semel  bene  operandi  non  statim  daret 
perseverantise  donum  :  ergo  nec  male  operan- 
tem  statim  deseret,  et  quasi  desperatum  re- 
linqueret :  tum  etiam,  quia  magis  repugnat 
statui  viatoris  non  posse  resurgere,  quam  non 
posse  cadere  :  tum  denique  quia  hoc  est  magis 
consentaneum  divinee  misericordiai,  bonitati^ 
ac  sapientise. 

8.  Secunda  qucestmnmla  plures  compledens 
resolvitur. — Hmc  nascitur  secunda  interroga- 
tio,qu8epkiresinchidit,  scilicet,  queenamreme- 
dia  inslituerentur  tunc  a  Deo  in  remedium  pec- 
cati?  In  qua  re  unum  videtur  certum,  scihcet, 
necessariam  fuisse  dilectionem  Dei  ex  vera 
charitate  cum  detestatione  peccati,  seu  con- 
tritione  :  nam  ha3c  dispositio  quasi  connatu- 
rahs  est  ad  infusionem  gratise  cum  remissione 
peccati.  An  vero  pra^ter  hoc  medium  inlernum 
provideret  Deus  ahud  externum  in  iUo  statu 
per  modum  sacramenti,  incertum  est,  ut  dixi 
in  3  tom.,  3part.,  disp.  3,  sect.  3,  in  fine,  ubi 
partem  negantem  probabihorem  duxi.  Inter- 
rogari  etiam  potest,  an  tunc  remitterentur 
peccata  per  Cliristum  Redemptorem?  De  qua 
re  videri  possunt  dicta  in  primo  tomo,  tertia 
parte,  disp.  5,  sect.  uUim.  Tandem  interroga- 
tur ,  an  homines  tunc  peccantes  indigerent 
externis  operibus  poenitentiee  et  satisfactionis 
pro  peccatis?  Ad  quam  interrogationem  post 
resohitionem  puncti  sequentis  commodius  res- 
pondebimus  innum.  12. 

9.  Tertia  qufestiunculw  pars  negans  sua- 
detur. — Tertia  ergo  interrogari  potest :  au  in 
eo  eventu,  recuperata  per  poenitentiam  gratia, 
etiam  originalis  ]ustitia  restitueretur?  Pars 
eteuim  negans  suaderi  potest  :  quia  licet  jus- 
titia  non  fuerit  unquam  sine  gratia,  quia  in  ea 
fundatur  :  tamen  gratia  siiie  originali  justitia 
esse  potest,  quia  est  perfectio  extra  rationem 
gratiai,  et  illa  super  addita.  Et  ita  videmus 
restitutam  esse  Adamo  gratiam  sine  justitia, 
sicut  et  nunc  in  justificatione  datiir  :  ergo 
idem  esset  in  hominibus  peccantibus  in  statu 
innocentiae.  Probatur  consequentia,  tum  quia 
eadem  ratio  militat  :  tum  etiam,  quia  contri- 
tio  per  se  sohim  disponit  ad  gratiam,  et  habi- 
tus,  c[ui  illam  consequuntur,  non  vero  ad  ori- 
ginalemjustitiam  :  ergo  non  est  cur  pceiiiten- 
tibus  restitueretuf .  Uude  confirmatur  primo, 
m. 


DOCTRINAM  SUPERIOKIS,  ETC.  433 

quia  iha  justitia  datur  gratis,  tanquam  pecu- 
liare  donum  innocentium,  ideo  enim  diceba- 
tur  innocentise  statum  constituere  :  innoccntia 
autem  restitui  non  poterat :  ergo  non  erat,  cur 
originalis  justitia  restitueretur.  Tandem  con- 
firmatur,  quia  alias  homo  poenitens  statim  de 
sua  justificatione  certus  fieret,  quod  videtur 
inconveniens.  Et  sequela  probatur,  quia  do- 
num  justitise  originahs  tale  erat,  ut  posset 
experimento  cognosci  per  carentiara  fomitis, 
et  alios  ejus  effectus  in  superioribus  numera- 
tos.  Sicut  Adam  et  Eva  experti  sunt  deordina- 
tionem  suam,  quando  aperti  sunt  oculi  eorum, 
et  erubescere  coeperunt  :  ex  quo  effectu  evi- 
denter  cognoscere  potuerunt  peccatum  siium, 
quod  quidem  in  culpa  non  est  inconveniens, 
quia  nos  etiam  optime  scimus,  quando  pecca- 
mus  :  secus  vero  est  de  gratiae  certitudine. 

10.  Pars  affirmans  ostenditur.  —  Pro  partc 
vero  affirmante  facit  primo ,  quia  ordo  et 
rectitudo  originahs  justitise  esset  in  illo  statu 
annexa  gratise  per  modum  proprietatis  ejus  : 
ergo  restitueretur  simul  cum  gratia.  Quia  per 
singulorum  hominum  personalia  peccata  non 
fieret  mutatio  iu  toto  statu  innocentise,  sicut 
per  peccatum  Ada3  facta  est  :  sed  solum  par- 
ticularis  persona  peccans  ab  illo  statu  caderet : 
ergo  non  est  verisimile  nocumentum  illud, 
durante  viee  tempore,  in  illo  statu  irreparabile 
fuisse.  Et  declaratur.  Nam  si  Eva  peccante, 
Adam  non  peccasset,  verisimilius  est,  potuisse 
Evam  per  conversionem  ad  Deum,  ad  pristi- 
num  statum  justitiee  et  felicitatis  Paradisi 
redire  :  quia  vix  posset  aliter  conjugium  illud 
et  socialis  vita  inter  Adamum  et  Evam  cum 
tanta  moriim  et  effectuum  dissimilitudine  rec- 
te  subsistere;  ergo  idem  in  ca^teris  servaretur. 
Denique  utrumque  possibile  fuit,  ut  est  per  se 
notum  :  et  licet  sit  m  certum,  quia  ex  volun- 
tate  Dei  pendet,  illud  tamen  de  Deo  creden- 
dum  est,  quod  liberalitati  ejus,  et  hominum 
innocentium  conditioni,  et  justo  desiderio  ma- 
gis  esset  consentaneum. 

11.  Utraque  pars  qtiaistiunculce  prohalilis, 
notatioque  pro  motivis  utriusque  partis.  — Et 
ita  potest  facile  utraque  pars  defendi.  Adverti 
autem  potest,  sicut  nunc  contigit  consequi  re- 
missionem  culpas,  manente  aliquo  reatu  poense 
temporalis,  ita  etiam  in  illo  statu,  seu  tempore 
accidere  potuisse  :  quia  non  omnes  homines 
seque  ferventer  de  peccato  dolerent,  cum  hoc 
ex  libertate  pendeat.  Si  ergo  homo  integre 
justificaretur  a  pcccato,  quoad  culpam,  totum- 
que  posnie  reatum,  credibile  est  etiam  origi- 
nalem  justitiam   fuisse  recuperaturum.  INec 

28 


434 


LIB.  V.  DE  STATU  QUEM  HABUISSENT  HOMINES  IN  HOC  MUNDO,  ETC. 


referret,  quod  illi  non  restitueretur  innocen- 
tia,  quatenus  negat  omnera  culpam,  etiam 
prseteritam  ;  quia  illa  justitia  de  se  non  pos- 
tulabat  talem  innocentiam,  licet  de  facto  so- 
lum  innocentibus  data^  et  in  eis  solis  inventa 
iuerit.  Neque  etiam  esset  tunc  inconveniens, 
quod  peccatores  de  sua  perfecta  justificatione 
possent  aliquando  esse  certi  ex  effectu  recu- 
peratse  justitia;,  quia  haBC  certitudo  esset  illi 
statui  consentanea  :  ut  patet  in  innocentibus 
qni  nuuquam  peccarent^  quia  certo  scire  pos- 
sent^  se  nunquam  amisisse  justitiam^  et  con- 
sequenter  neque  gratiam.  Ergo  idem  posset 
conferri  peccantibus  post  perfectam  remissio- 
nem  consecutam. 

12.  Progreditur  dicta  notatio. — At  vero^  si 
remissio  culpa3  in  aliquo  fieret  sine  perfecta 
remissione  reatus  poenge,  pro  illo  tempore  ve- 
risimilius  est;,  uon  fuisse  originalem  justitiam 
simul  cum  gratia  restituendam  :  quia  talis 
homo  adhuc  esset  poena  dignus  :  ergo  a  for- 
tiori  esset  pcBna^  capax  secundum  preesentem 
statum  :  ergo  pro  tunc  erat  incapax  doni  ori- 
ginahs  justitise,  quee  omnem  po3nahtatem  ex- 
chulebat.  Et  juxta  lioc  facile  expeditur  uhima 
interrogatio  in  prsecedenti  puncto  in  finen.  8 
rehcta.  Dicendum  est  enim^  potuisse  hominem 
in  iho  statu  peccantem  indigere  extremis  pce- 
nis  satisfactoriis,  quamdiu  pro  reatu  tempo- 
rahs  poena}  non  plene  satisfaceret,  vel  per 
ferventem  contritionem  plenam  ilhus  remis- 
sionem  consequeretur.  Quia  cum  careret  dono 
justitise,  essetin  statupcEuah,  et  consequenter 
esset  capaxhujus  modi  satisfactionis,  quse  sem- 
per  est  debita,  quamdiu  peccatum  quoad  om- 
nem  reatum,  non  est  plene  remissum. 

43,  Qiuirta  qutjestmnmla  in  utramque  par- 
tem  xjersatiir,  et  utrique  satisfit.  —  Quarta  in- 
terrogatio  est,  an  homines  tunc  peccantes  sta- 
tim  de  Paradiso  ejecti  fuissent  :  utrumque 
enim  potuit  Deus  ordinare  :  et  incertum  est, 
quid  faceret.  Nunc  enim  uuhum  decretum 
habuit  divina  vohmtas,  quod  nobis  innotescat, 
ex  quo  aherutram  partem  definire  possimus. 
Quid  autem  Deus  tunc  decrevisset,  vix  potest 
per  conjecturas  divinari.  Nam  si  peccantes 
statim  eParadiso  ejicerentur^frequenter  con- 
jux  a  conjuge,  pater  a  fihis,  et  fiha  a  matre 
separari  debuisset  :  quod  sine  ahqua  pertur- 
batione,  et  incommodo  innocentium  vix  fieri 
posset.  Item  tahs  lex  vehiti  instantis  exihi 
non  videtur  ihi  statui  necessaria.  Nam  si  intra 
Paradisum  peccata  committi  poterant,  cur  non 
posset  etiam  contritio  de  peccatis  ibidem  exer- 
ceri_,  et  ahquse  etiam  poeuahtates  sustineri  : 


item  possent  peccatores  ibi  manentes  ab  esu 
hgni  vitse  arceri,  et  unam  rempubhcam  cum 
innocentibus  constituere  :  in  qua  legibus  suo 
statu  proportionatis  gubernarentur  :  ad  hunc 
ergo  modum  facile  potest  ha?c  pars  defeudi, 
Quod  si  contraria  lectori  placuerit,  non  dee- 
runt  congruentia;  :  quia  homo  peccando  fieret 
mortalis,  cum  justitiam  originalem  amitteret : 
Paradisus  autem  erat  locus  cujusdam  immor- 
tahtatis  (  ut  sic  dicam  )  ac  fehcitatis.  Homo 
etiam  peccando  fieret  iho  loco  indignus,  et 
quasi  ad  ihum  ineptus  :  quia  proprietatis  loci 
debent  esse  accommodatse  conditioni  locati. 
At  homo  peccator  poenahtatibus,  et  serumnis 
eo  ipso  subjicitur  :  locus  autem  ihe  ab  his 
omnibus  imperfectionibus,  et  incommoditati- 
bus  erat  immunis.  Igitur,  qui  peccarent  for- 
tasse  divina  vi,  vel  ministerio  Angelorum,  sta- 
tim  extra  Paradisum  fierent  :  facta  autem 
perfecta  poenitentia  et  justitia  recuperata,  ad 
illum  restituerentur;  et  ita  possent  facile  in- 
commodatainsinuatavitari.  Prffiterquam  quod 
facile  esset  divinse  providentiee  innumeris  mo- 
dis  aliis  omnia  iha  componere,  et  convenienter 
ordinare. 

CAPUT  XI. 

UTRUM  m  STATU  INNOCENTI^,  SI  PERSEVERARET, 
EXCELLENTIOR  ESSET  HOMINUM  SANCTIFICATIO, 
QUAM  SIT,  IN  STATU  LAPS/E  NATUR^. 

\ .  Sup'positiones.  —  Suppouo  imprimis,  tri- 
phcem  hic  fieri  posse  comparationem :  una  est 
iuter  primas  sanctificationes  utriusque  status : 
aha  inter  auxiha,  et  gratiae,  vel  charitatis 
abundantiam,  quee  ad  merendum  essentiale 
preemium  iu  utroque  statu  hominibus  daretur: 
tcrtia  esse  potest  iuter  uhimam  sanctificatio- 
nem,  quse  in  termino  vise  per  gratiam  et  glo- 
riam  consummabitur.  Secundo  suppono,  to- 
tam  queestiouem  hanc  multum  pendere  ex  iha 
controversia,  au  perseverante  innocentise  statu, 
Verbum  caro  fieret,  et  consequeuter,  an  gi^a- 
tia  status  innocentige  esset  ex  meritis  Ghinsti, 
necne.  Nam  si  non  essetex  Christo,  verisimile 
est_,  non  fuisse  futuram  tam  abundantem,  si- 
cutnuncest  propter  Christi  dignitatem,  et  infi- 
nita  inerita  :  si  autem  in  utroque  statu  omuis 
hominum  gratia  esset  ex  Christo,  res  magis 
est  dubia.  Et  hanc  partem  nos,  ut  probabhio- 
rem  supponimus,  juxta  ea,  quse  in  1  tom.  de 
Incariiat.  tradidimus. 

2.  Pro  prirna  comparatione  notatio.  —  In 
prima  vero  comparatione  omittimus  pi-imam 


CAP.  XI.  AN  IN  STATU  INNOCENTI^^,  SI  PERSEVERARET,  ETC. 


435 


sanctifiGationem  primorum  parentum  :  nam 
illa  singularem  excellentiam  habuit;,  propter 
peculiarem  dignitatem,  et  munus  illorum,  in 
quo  ab  ipso  Deo,  tanquam  totius  naturce^  et 
gratise  principio,  creati,  et  sanctificati  sunt; 
et  ideo  de  illorum  excellentia  in  superioribus 
dictum  est.  Nunc  ergo  solamprimam  sanctifi- 
cationem  filiorum  Adse  in  utroque  statu  com- 
paramus.  Potest  autem  ulterius  distingui  du- 
plex  sanctificatio  prima;  una  est  infantium^ 
quse  sine  ullorum  dispositione  fit :  alia  adulto- 
rum^  quai  fit  per  eorum  dispositiones.  Utraque 
ex  his  frequens  est;,  et  ordinaria  in  statu  na- 
turffi  lapsse :  in  statu  autem  innocentice  sola 
prior  per  se  loquendo  locum  haberet  :  quia 
omnes  sanctificarentur  in  ipsa  conceptione  : 
et  ita  nullus  adultus  gratiam  primam  accipe- 
ret^  nisi  forte  post  lapsum,  quando  jam  pro- 
prie  ad  statum  innocentige  non  pertineret, 

3.  Prima  comparatio  ad  infantes  utrius- 
que  statios  reducta  expeditur.  —  Conjectura  pro 
alterutra  parle  comparationis.  —  Igitur  prima 
quaestio  in  preesenti  est,  utrum  gratia  primffi 
sanctificationis  infantium  futura  esset  major 
in  statu  innocentise,  si  duraret,  quam  postea 
fuerit,  utique  in  intensione,  et  gradibus  qua- 
litatis  gratise.  Nam  sub  aliis  respectibus  potest 
gratia  natura^,  lapsae  dici  major,  quatenus  in- 
chidit  remissionera  culpse,  et  fit  ex  subjecto 
magis  indigno,  et  adverso  a  Deo,  E  contrario 
vero  gratia  innocentiai  excederet :  tum  in  eo, 
quod  donum  justitiae  originalis  haberet  conco- 
mitans  :  tum  etiam,  quia  liaberet  donum  inno- 
centise  adjunctum,  de  quo  generalis  contro- 
versia  est,  an  sit  major  Dei  misericordia,  quam 
donum  poenitentiee  ?  quse  res  ahbi  disputanda 
est.  De  ipsa  vero  gratia  sanctificante  quoad 
propriam  intensionem,  et  gradus  ejus,  incer- 
tissima  res  est :  quia  determinatio  ad  talem 
gradum  ex  sola  Dei  vohmtate  pendet,  quse  no- 
bis  revelata  non  est,  et  vix  possumus  per  con- 
jecturas  aUquid  suspicari.  Nam  quod  in  statu 
innocentiffi  sanctificatio  infantium  cum  majori 
abundantia  gratiffi  fieret,  solum  liabere  videtur 
congruitatem  cum  excellentia  ilHus  status,  et 
cum  dote  innocentiye,  ac  justitise  originalis. 
E  contrario  vero,  quod  post  naturse  lapsum 
major  gratia  conferatur  ad  delendum  solum 
originale  peccatum,  videtur  habere  congruita- 
tem  ex  ostensione  divinge  misericordise,  et  ex 
merito  passionisChristi.  Namhcet  in  statu  in- 
nocentise  danda  esset  illa  gratia  ex  meritis 
Christi :  non  tamen  ex  passione ,  vel  morte 
ejus.  Et  ex  liac  parte  videtur  sumi  aliqua  ratio 
abundantioris  gratise  inpreesenti  statu.  Et  con- 


sonant  verba  Christi  Joan.  40,  dicentis  :  Ego 
veni,  tit  vitam  haheant,  et  ahmdantius  lialeant. 

4.  Prcedicttis  locus  non  convincit.  —  (luid 
certi  liaheatur  in  eadem  comparatione.  —  Sed 
imprimis  hsec  verba  parum  probant.  Quia  vel 
in  ipsis  nulla  fit  comparatio,  ut  Maldonatus 
sentit :  sed  est  tantum  positiva  assertio  abun- 
dantis  gratiffi,  qua3  in  omni  statu  per  Chris- 
tum  danda  esset.  Vel  si  est  comparativa  locu- 
tio,  ut  verba  sonant,  non  fit  comparatio  inter 
status  innocentise  et  naturse  lapsee  :  nulla 
enim  de  hac  re  ibi  facta  fuerat  mentio  :  sed  est, 
velinter  statumEccIesiaepost  Christi  adventum 
et  ante  illum :  vel  inter  statum  viee  et  pa- 
tria3 :  vel  inter  diversos  status  eorumdem  homi- 
num  justorum,  ac  viatorum.  Nam  Christus  ve- 
nit,  ut  vitam  gratise  haberent,  et  in  illa  cresce- 
rent,  et  abundantius  haberent,  bene  per  illam 
operando.  Et  ita  possent  illa  verba  cum  eadem 
proportione  ad  statum  innocentiae  applicari. 
Reliquse  vero  conjecturae  pro  utraque  parte  de- 
biles  sunt,  et  ideo  rem  hanc,  ut  incertam  re- 
linquo.  Solum  adverto,  quod  sicut  nunc  in 
lege  gratice  omnes  infantes  baptizati  eequalem 
gratiam  recipiunt,  ut  probabilior  opinio  fert : 
quia  datur  sine  dispositione  recipientium,  et 
ita  ex  parte  illorum  non  potest  variari  sacra- 
menti  effectus,  et  aliunde  in  caeteris  causis,  et 
in  lege  Dei  ordinaria  est  eequalitas  :  ita  in  statu 
innocentiae  verisimihus  est,  omnes  infantes 
fuisse  cum  a^quali  gratia  concipiendos,  secun- 
dum  ordinariam  legem  :  quia  etiam  illi  justi-. 
ficarentur  sine  dipositione  propria,  quia  natu- 
raliter  non  essent  capaces  illius,  et  non  sunt 
fmgenda  miracula  sine  fundamento  :  et  in  re- 
liquis  causis  gratise,  ac  communi  lege  esset 
sequalitas. 

5.  Id  vero  cum  limitatione  accipiendum. — • 
Solum  posset  probabiliter  adhiberi  limitatio, 
seu  distinctio  cum  proportione  ad  statum  na- 
turae  lapsse,  ac  diversa  ejus  tempora.  Nam  licet 
post  Christi  adventum  omnibus  infantibus 
baptizatis  sequalis  gratia  conferatur,  nihilomi- 
nus  credimus,  illam  esse  majorem,  quam  quse 
ante  adventum  Christi  per  circumcisionem, 
vel  remedium  legis  naturse  infantibus  confe- 
rebatur  :  quia  merita  Christi  jam  exhibita  ex 
parte  sua  videntur  magis  applicata  ad  gratiam 
conferendam.  Sic  ergo  in  statu  innoceuti£e  (iu 
quo  supponimus  venturum  fuisse  Christum,  ut 
justificatorem  absque  redemptione)  distingui 
possunt  duo  similia  tempora  :  unum  ante  in- 
carnatiouem,  et  aliud  post  illam  :,  et  in  hoc 
posteriori  dandam  fuisse  infantibus  abundan- 
tiorem  gratiam  primam,  quam  in  priori,  quia 


436 


LIB.  V.  DE  STATU  QUEM  HABUISSENT  HOMINES  IN  HOC  MUNDO,  ETC. 


ratio  ex  parte  Christi  desumpta  cum  eadem 
proportione  applicari  potest.  Quod  si  hoc  ve- 
rum  est,  comparatio  fieri  debet  cum  partitione 
accommoda.  Et  sic  probabile  est,  gratiam 
baptismalem,  cjuae  nunc  datur  infantibuS;,  non 
esse  minorem  quacumque  gratia  danda  infan- 
tibus  innocentiee,  sive  ante,  sive  post  incarna- 
tionem  Christi  in  illo  statu.  Quia  ex  parte  re- 
cipieutium  non  est  insecjualitas  in  dispositione 
positiva :  cum  in  illis  omnibus  nuUa  detur  : 
et  licet  in  hoc  statu  videantur  infantes  magis 
indispositi  ratione  culpaj  originalis,  hoc  impe- 
dimentum  superatur  aUunde,  scihcet,  ex  pas- 
sione  Christi :  ideoque  probabile  est,  non  esse 
minorem  gratiam,  quai  infantibus  confertur 
in  hoc  statu,  cfuam  fuisset  in  quohbet  tempore 
status  innocentioe;,  quantum  ex  causis  gratiae 
colhgere  possumus.  An  vero  ex  speciah  privi- 
legio  in  ahquibus,  vel  in  omnibus  ex  iege  com- 
mmii,  Deus  sua  voluntate  ahud  ordinasset, 
ipse  sohis  scit,  et  cui  voluerit  revelare.  Et  si- 
miha  sunt  multa,  quse  in  hac  collatione  tahum 
gratiarum,  secundumilla  diversa  tempora  co- 
gitari  possunt,  qmv,  idcirco  prudens  omitto. 

6.  Diilmm  de  aclultomm  juslificatmie  clu- 
rante  stattt  iunocentice.  —  Resolutio.  —  Sed 
quseret  fortasse  ahquis,  quid  dicendum  esset 
cle  prima  gratia,  quee  daretur  adulto  in  statu 
innocentiffi,  Adamo  non  peccante  ?  Respondeo 
tunc  non  potuisse  primam  justihcationem  in 
aduUo  habere,  nisi  post  lapsuni  personalem 
ejus,  quia  omnes  conciperentur  in  gratia,  et 
cum  iha  pervenirent  ad  setatem  aduham :  ergo 
non  possent  in  aduha  aitate  iterum  primam 
gratiam  recipere,  uisi  priorem  antea  perde- 
rent.  Jam  ergo  non  esset  illa  prima  justificatio 
status  innocentiee,  sedlapsse  sahem  in  tah  per- 
sona  :  nec  fieret  absque  pei^sonali  dispositione 
propriarecipientis.  Item  hcet  talis  gratiaesset 
prima  ex  parte  subjecti,  quia  tunc  in  eo  non 
supponeretur  gratia  :  nihilominus  non  esset 
pure  piima  (ut  sic  dicam)  c[uia  juxta  probabi- 
horem  sententiam  revivisceret  tota  gratia, 
qu£e  prius  amissa  fuisset :  sicut  credimus  revi- 
vixisse  in  Adamo,  quando  poenitentiam  egit. 
Et  ideo  ex  hac  parte  magis  incertum  est, 
quanta  futura  esset  iUa  prima  gratia  hominis 
resurgentis  a  personah  peccato  in  statu  naturae 
non  lapsas  in  Adamo  :  tum  quia  ignoratur 
qugnta  et  quah  dispositione  resurgeret :  tum 
etiam  quia  non  minus  ignotum  est,  quantam 
gratiam  amissam  recuperaret.  Non  possumus 
ergo  de  illa  justificatione  peccatoris,  nisi  per 
proportionem  ad  illam,  c[U£e  nunc  fit,  ratioci- 
nari :  unde  dicere  possumus,  futuram  fuisse 


ejusdem  rationis,  et  sequalem  saltem  a;quah- 
tate  proportionis  quatenus  per  se  juxta  exi- 
gentiam  dispositionis  :  ex  accidenti  vero  juxta 
proportionem  gratise  prius  amissoe,  fieret,  si- 
cut  nunc  etiam  fit. 

7.  Secunda  comparatio  triplici  asserfione 
ccopeditur  a  D.  Thoma. —  Secunda  comparatio 
est  in  dignitate,  seu  elficacia  operum  utrius- 
que  status  ad  merendum  majus  gratise  aug- 
mentum ,  majusque  essentiale  prsemium. 
Quam  tractat  D.  Thomas,  1  p.,  q.  95,  art.  4. 
Et  in  Summa  tribus  assertionibus  respondet. 
Prima  est :  Homines  in  statu  innocenticc  majo- 
rem  gratiam,  et  gloriam  essentialem  per  merita 
cmseciuerentur ,  quam  in  statu  7iaturce  lapsce. 
Ratio  ejus  est,  quia  quahtas  meriti  in  ordiue 
ad  essentiale  pra^mium  sumitur  ex  quantitate 
gratise  et  cliaritatis,  a  qua  procedit;  sed  iu 
statu  innocentise  copiosior  fuisset  gratia,  nullo 
obstaculo  in  natura  humana  invento  :  ergo. 
Secunda  assertio  est :  In  statu  innocentice  lapsce 
opera  essent  majoris  meriti  quoad  prccmium 
accidentale,  si  secundum  ahsolutam  quantitatem 
considerentur .  Probat,  quia  in  iho  statu  majora 
fuissent  hominum  opera,  quia  essent  majoris 
virtutis;  sed  quantitati  operis  respondet  acci- 
dentale  prtemium,  quod  est  gaudium  debono 
creato  :  ergo  hoc  meritum  esset  majus  in  statu 
innocentiee.  Tertia  conchisio  est :  In  statu  na- 
turcB  lapsce  opera  sunt  magis  meritoria  prcemii 
accidentalis  ex  quantitate  proportionali  operis. 
Probat,  quia  in  hoc  statu  homines  sunt  imbe- 
cihiores  ad  operandam  virtutem,  et  ideo  mi- 
nus  opus  in  illo  majoris  est  meriti  prsemii  acci- 
dentahs,  quam  majus  opus  esset  iu  poteutiori. 

8.  ALiorum  sententia.  —  Hsec  doctrma  divi 
Thomffi  satis  difiicihs  est,  multa  vero  attingit 
ad  materiam  de  merito  pertinentia,  quge  ab 
hoc  loco  aliena  sunt.  Ideoque  sohim  de  his, 
quae  ad  punctum  propositum  exphcandum  ne- 
cessaria  fuerint,  dicemus.  Ahi  ergo  scolastici 
in  2,  dist.  29,  ahter  in  hoc  puncto  sentiuut : 
nam  Duraudus,  q.  3,  dixit,  in  utroque  statu 
merita  fuisse  futura  Eequalia,  quia  ad  eamdem 
gioriam  ordiuarentur.  Sed  movetur  ex  levi 
fundamento,  scihcet,  quod  homines  in  utro- 
que  statu  ad  reparaudas  Angelorum  sedes  or- 
dinarentur,  et  consequenter  ad  eamdem  glo- 
riam  essent  destinati :  sed  iUud  fnndamentum 
in  eo  sensu  falsum  est.  ut  diximus  1.  1,  de 
Prsed.,  c.  i^,  u.  2,  Bouaventura  vero,  ai't.  3, 
q.  2,  et  Gabriel,  art.  2,  existimaut,  in  statu 
naturte  lapsse  futm^a  esse  majora  hominum 
merita,  et  essentiaha  prsmia,  quod  fortasse 
probabihus  est^  hcet  incertum. 


CAP.  XI.  AN  IN  STATU  INNOCENTI.-E,  SI  PERSEVEKARET,  ETC. 


437 


9.  Pro  vera  resolnUone  notatio  trium  utri- 
quc  statui  coinmunium .  —  Ut  ergo  rem  declare- 
mus,  supponamus  prius,  quse  utrique  statui 
communia  sunt.  Primo,  in  utroque  statu,  pos- 
sent  justi  per  sua  bona  opera,  seu  merilis  pro- 
priis  in  gratia  crescere.  Hoc  extra  controver- 
siam  est  inter  catholicos.  Nam  de  hoc  nostro 
statu  res  est  definita  in  Couciho  Tridentino  ha- 
bet  autem  rationem  eamdem  in  statu  innocen- 
tiee,  sicut  etiam  de  Angelis  diximus.  Secundo, 
in  utroquestatu  meritum  hocper  opera  Mbera 
fieret:  unde  non  inciperet  usque  ad  setatem 
adultam.  Prior  pars  demonstratur  in  materia 
de  merito,  quia  opus  non  liberum  non  tribui- 
tur  operanti  tanquam  domino  ejus,  et  ideo 
non  est  meritorium.  Et  inde  probatur  secunda 
pars,  quia  infantes  etiam  in  statu  innocentiee 
non  haberent  usum  rationis,  ut  supra  dictum 
e.st :  ac  proinde  nec  libertatem.  Tertio,  gratia, 
et  consequenter  essentialis  gloria  in  utroque 
statu  meritoria  augeretur  per  quodlibet  bonum 
opus  moi^ale  aliquo  modo  ordinatum  ad  super- 
naturalem  fniem,  sive  illud  sit  ehcitum  ab  ipsa 
virtute  cliaritatis,  sive  abaliis  virtutibus.  Hoc 
probatum  est  late  in  materia  de  merit,,  1.  J2, 
de  Grat.,  c.  8,  9,  iO,  et  in  relectione  2,  de  re- 
viviscent.  Merit.,  disp.  2,  sect.  1,  quantum  ad 
prsesentem  statum  spectant.  Habet  tamen  eam- 
dem  rationem  in  statu  innocentise,  ut  per  se 
notum  est.  Unde  nullus  est  auctor,  qui  in  hoc 
differentiam  constituat  inter  utrumque  sta- 
tum,  licet  de  utroque  illorum  ahi  aliter  sen- 
tiant,  cum  quibus  in  illis  locis  disputatum  est, 
ubietiam  hunc  locum  D.  Thomse  exposuimus. 
His  ergo  positis  comparatio  inter  opera  utrius- 
que  status,  innocentiee,  videhcet,  et  preesentis, 
fieri  potest,  vel  in  perfectione,  ac  dignitate 
uniuscujusque  operis  ad  meritum,  considerata 
differentia  taUum  statuum,  vel  inter  multitu- 
dinem,  vel  magnitudinem  operum  bonorum 
utriusque  status. 

'JO.  Circa  dictam,  secundam  coonparationem 
assertio.  —  Prolatur  refellendo  duplicem  mo- 
dum  qui  posset  excogitari  in  contrarium. — Dico 
ergo  primo,  idem  opus,  actus  charitatis  elici- 
tus  in  statu  innocentiiae  neque  exvistatus,  ne- 
que  ex  parte  gratia',  aut  charitatis  fuisset  effi- 
cacior,  ad  meritum  augmenti  gratiee,  vel  pree- 
mii  essentialis,  quam  sit  factus  iu  statu  naturse 
lapsse.  Probatur,  quia  duobus  modis  intelhgi 
potest  iha  major  efficacitas.  Primo,  quod  idem 
opus  bonum  jeqiiale  in  objecto,  intensione,  et 
aliis  circumstantiis,  exceptasolum  circumstan- 
tia  status,  factum  in  statu  innocentiae,  esset 
raagis  meritorium  essentiahs  prsemii,  et  aug- 


menti  gratiae,  quam  sit  nunc  factum  in  statu 
naturee  lapsoe.  Ahus  modus,  seu  sonsus  est, 
quod  opera  ipsa  bona  in  statu  innocentice  ex 
majori  cliaritate  procederent,  ideoque  effica- 
ciora  essent  ad  pra^dictum  meritum.  At  vero 
utercpie  modus  non  solum  incertus,  sed  etiam 
minus  probabilis  videtur. 

1 1 .  RefeJlitur  prior  modus  assumpto  antece- 
dente  bipartito. — De  priori  probatur :  quia  dif- 
ferentia  inter  utrumque  statum  integrffi,  vel 
lapsse  naturoe,  supposito  statu  gratiae  in  per- 
sonis  utriusque  status,  non  est  in  liis  rebus, 
vel  perfectionibus,  qua?  ad  divinam  amicitiam, 
vel  juslitiam  coram  Deo  pertinent :  nec  per  se 
conferunt  ad  majorem,  vel  minorem  bonita- 
tem  operum,  si  in  cteteris  paria  sint :  ergo  nec 
pote.st  conferre  ad  majorem,  vel  minorem  effi- 
cacitatem  operis,  in  ratione  meriti,  augmenti 
gratia3,  vel  essentialis  prffimii.  Consequentia 
videtur  nota,  cpiia  meritum  hujusmodi  non 
augetnr,  nisi  vel  ex  morali  bonitate  operis,  vel 
ex  dignitate  personse  operantis  apud  Deum, 
quse  ex  gratia,  et  charitate  in  personis  creatis 
consurgit.  Antecedens  autem  cpioad  priorem 
partem,  probatur,  quia  omnia,  qua3  addebat 
status  innocentiee  ultra  statum  gratii?e,  perti- 
nebant,  ad  quamdam  natursB  integritatem,  et 
dona,  seu  beneficia  Dei  impedientia  cjuosdam 
defectus  consequentes  puram  hominis  natu- 
ram,  ut  mortem,  dolorem,  deceptionem  et  si- 
miles.  Hfec  autem  beneficia  per  se  non  faciunt 
personam  sanctiorem,  aut  a  Deo  magis  dilec- 
tam  in  ordine  ad  vitam  aiternam,  si  alioqui 
gratia,  et  charitas  in  tali  persona  major  non 
est :  non  erat  autem  necessario  conjuncta  ma- 
jor  sanctitas,  seu  gratia  vel  charitas  cum  per- 
fectione  status  innocentise,  ut  est  per  se  nott;m : 
nam  homo  lapsus,  et  habensfomitem  peccati  po- 
test  esse  sanctior  etgratior  Deo  :  quam  homo  iu 
statu  innocentiae  existens.  Ergoposita  sequali- 
tate  gratiae  sanctificantis  in  hominibus,  utrius- 
que  status  esset  sequalis  dignitas  persouEe,  in 
ordine  ad  meritam. 

12.  Non  semper  opus  lonum  in  natura  lapsa 
est  difficilius  quam  in  integra.  —  Quoad  alte- 
ram  vero  idem  probatur,  quia  si  justus  in  na- 
tura  lapsa  eliciat  actum  amoris  Dei,  vel  pro- 
ximi  oeque  intensum,  et  sub  eadem  ratione  ex: 
parte  objecti,  et  aliam  circumstantiarum, 
sequalis  bonitatis  erit  in  utroque  liomine,  quia 
illa  integritas  naturse,  et  bona  compositio  po- 
tentiarum  cum  ahis  privilegiis  illius  status,  si 
non  redundent  in  aliquod  aTigmentum  boni 
operis  per  intensionem,  durationem,  aut  mul- 
tiplicationem,  vel  aliquid  hujusmodi,  non  sunt 


438 


LIB.  V.  DE  STATU  QUEM  HABUISSENT  HOMINES  IN  HOC  MUNDO,  ETC. 


proprise  circumstantise  ipsius  operis,  nec  ejus 
bonitatem  augent,  aut  mutant.  Ergo  ex  illo 
statu,  si  opus  alias  idem  sit,  vel  «quale,  non 
potest  augeri  meritum,  vel  ejus  efficacitas. 
Quin  potius  in  illo  casu  videtur  augeri  meritum 
ex  parte  statu  naturse  lapsse,  quia  tunc  habet 
locum  consideratio  D.  Thomse  quod  secundum 
quantitatem  proportionalem  plus  operatur 
homo  lapsus,  quia  cum  sit  debilior  et  infirmior 
ratione  corporis  mortahs,  et  fomitis,  nihilo- 
minus  asquale  opus  facit,  ut  supponitur.  Sed 
'  imprimis  discrimen  hoc  non  semper,  vel  per 
se  est  necessarium,  quia  interdum  potest  jus- 
tus  in  natura  lapsa  actum  amoris  Dei  elicere 
cum  tanta  promptitudine,  quanta  in  homine 
integro  esse  posset,  sine  ulla  utique  repugnan- 
tia  corporis,  aut  fomitis  pro  brevi  tempore. 
Deinde  quando  differentia  illa  intercedit,  non 
augetur  meritum  in  homine  lapso,  nisi  qua- 
tenus,  vel  objectum  operis  mutatur,  et  fit  lau- 
dabilius  :  quia  vel  homo  vult  majorem  diffi- 
cultatem  vincere,  vel  per  occasionem  fortius 
et  constantius  operatur  :  vel  ccrte,  quia  in  tali 
occasione  homo  cura  niajori  Ubertate  operatar 
bonum.  Sicut  enira  concupiscentia,  vel  timor 
minuit  Ubertatem  in  consensu  mali  :  ita  e  con- 
trario  auget  libertatem  in  bonum,  volendo 
contra  concupiscentiam,  timorem  ,  aut  aliam 
corporis  repugnantiam.  Et  ita  non  status  per- 
sonse,  sed  major  hbertas,  conducet  ad  meriti 
augmentum,  utdixi  in  1.  12,  de  Gratia,  c.  3,  et 
tunc  ilhid  augmentum  non  sohim  est  in  ordine 
ad  accidentale  prfemium,  sed  etiam  ad  essen- 
tiale,  ut  ibidem  dixi.  Quamvis  autem  in  statu 
Jnnocentiae  tahs  occasio,  seu  difficultas  deessct, 
nihilominus  posset  vohmtas  sibi  iUam  objec- 
tive  proponere,  et  cum  sequaU  Ubertate,  idem 
opus  amplecti  et  exequi.  Neque  enim  beatis- 
sima  Virgo  cum  minori  Ubertate,  neque  ex  ea 
parte  cum  minori  merito  castitatem  amabat, 
quia  fomitem  non  sentiebat,  quam  caiteri 
concupiscentiam  patientes. 

13.  Refellitur  jam  posterior  modus  duos  com- 
plectens  sensus.  —  Quoad  primmn  sensum  im- 
pugnatur.  —  Venio  ad  alterum  modum,  quod 
opera  justorum  in  statu  innocentise  essent  effi- 
caciora  ad  meritum,  quia  ex  majori  gratia  et 
caritate  procederent:  et  interrogo,  an  sit  sermo 
de  majori  gratia  et  caritate  habituaU,  an  de 
majori  defluxu  actuaU  vel  virtuaU  caritatis? 
Si  de  habituaU  tantum,  incertum  imprimis  est, 
an  solus  excessus  in  habituaU  gratia,  cseteris 
parib  us,  augeat  meritura  operis.  Nos  vero  iUud 
admittimus.  Unde  autem  constat  in  statu  in- 
nocentise;,  habitualem  gratiam  futurara  fuisse 


majorem  in  singuUs  justis:  Id  plane  sciri  non 
potest.  Neque  satis  colUgitur  ex  eo,  quod  in 
natura  lapsa  plura  sunt  gratise  obstacula :  nam 
possunt  esse  etiam  phira  et  fortiora  remedia, 
Nam  uH  abundarAt  delictum  superalundavit  et 
gratia.  Quod  multo  credibiUus  est,  si  in  statu 
innocentise  non  daretur  gratia  ex  meritis  Chris- 
ti :  quia  non  interveniente  peccato,  non  esset 
carnem  sumpturus,  ut  Thomistse  sentiunt.  Ve- 
rumtamen  etiamsi  tunc  venturus  esset  impas' 
sibiUs,  nunc  propter  passionera  et  mortem  ejus 
potuit  copiosior  gratia  dari  liominibus.  Vel 
saUem,  ut  in  prima  comparatione  dixi,  lo- 
quendo  de  priraa  gratia  sanctificante,  proba- 
bile  est,  non  minorera  gratiam  dari  hominibus 
baptizatis,  quara  in  prima  justificatione  dare- 
tur  hominibus  in  statu  innocentise:  ergo  in 
utroque  statu  possent  homines  justi  cum  se- 
quaU  gratia  et  caritate  habituaU  sua  merita 
inchoare.  Ergo  ex  hac  parte  non  essent  ad 
meritura  efficaciora  opera  status  innocentiae, 
per  se  loquendo,  et  ex  vi  status,  contingenter 
autera  in  utroque  statu  accidere  posset,  ut 
nunc  cum  majori,  nunc  cura  raiuori  gratia 
horaines  operarentur. 

1-4.  Impngnatur  etiam  quoad  secundum  con- 
servando  actualem  infiuxum  ex  parte  Dei.  — 
Quod  si  sermo  sit  de  majori  gratia,  quantum 
ad  actualera  iufluxura  gratia^  et  caritatis,  iUe 
influxus  considerari  potest,  vel  ex  parte  Dei 
raoventis  et  excitantis  horainem,  vel  ex  parte 
hominis  cooperantis.  Priori  modo  sine  funda- 
raento  dicitur  copiosiorera  futuram  fuisse  gra- 
tiam  in  statu  innocentia?,  quam  in  natura  lap- 
sa,  prajcipue  in  tempore  legis  evangeUcae.  Nam 
Ucetnunc  exparte  nostra  sit  major  indignitas, 
ex  parte  Christi  data  est  nobis  efficacior  causa 
gratise.  Quia  vel  in  statu  innocentise  merita 
ejus  non  fuissent,  vel  saUera  non  essent  per 
passionem  et  mortera  iUius .  propter  quem 
raaxime  voluit  Deus  divitias  gratiae  suse  in  ho- 
mines  effimdere,  ut  optime  considerat,  et  ex 
Scripturis,  ac  Patribus  deducit  Pererius,  in  d. 
1.  5,  disp.  de  Gratia  status  innoc,  qusest.  ult., 
raaxirae  vero  id  declarat  Augustinus,  libro  de 
Corrept.  et  grat.,  c.  11,  ubi  de  Adam  ait,  ha- 
luisse  quidem  gratiam,  sed  disparem,  quia  non 
indiguit  sanguine  Christi,  sicut  nos  indigemus, 
nec  iUi  necessaria  fuit  illa  gratia,  qua  nos 
contra  concupiscentias  carnis  pugnamus.  Pro- 
inde  (inquit)  etsi  non  i?iterim  latiori  nunc,  ve- 
rumtamen  potentiori  gratia  indigemus.  De  qua 
potentiori  gratia  dicit  inferius,  dari  nobis  in 
secundo  Adam :  eamque  majorem  et  efficacio- 
rem  appeUat.  Unde  etiam  dixit  Beruardus,  in, 


CAP.  XI.  AN  IN  STATU  INNOCENTI^,  SI  PERSEVERARET,  ETC 


439 


sernione:  Signummagmmi, etc,  Prudentisswms 
et  clementissimus  artifex  quod  quassatum  pue- 
rat,  non  confregit,  sed  utilius  omnino  refecit. 
Igitur  ex  parte  Dei  et  Christi  etiam  actualis^  et 
movens  gratia  vel  est  copiosior  in  hoc  statu^ 
vel  certe  non  minor. 

15.  Itevi.  considerando  illum  ex  partehomi- 
nis  cooperantis. — Denique  Ucet  ex  parte  homi- 
nis  sint  nunc  majora  impedimenta,  quae  mo- 
tionem  gratise  cassam  reddere  possint^  et  inde 
fieri  aliquaudo  valeat,  ut  opera  non  procedant 
ex  tam  efficaci  actuali  gratia  :  nihilominus 
tanta  est  gratia^  redemptricis  efficacitas,  ut 
hsec  etiam  impedimenta  vincat  et  superet.  Ut 
enim  ait  Augustinus  supra :  Per  lianc  gratiam 
fit,  ut  liomo  velit,  et  tantum  velit,  tantoque  ar- 
dore  diligat,  ut  carnis  voluptatem  contrariam 
conc^ipiscentem,  voluntate  Sfiritus  vincat.  Ergo 
ex  influxu  gratiee  et  caritatis  non  sunt  minus 
efficacia  ad  meritum  opera  justorum  in  statu 
naturee  lapsse^  quam  innocentiai,  et  declaratur. 
Nam  actualis  influxus  gratise  datur  homini,  vel 
medio  auxiho  praeveniente  vel  cooperante. 
Prius  ex  beneplacito  Dei  distribuitur,  quia  non 
pendet  ex  Hbera  hominis  cooperatione,  nec  ex 
praevia  dispositione,  generatim  loquendo,  sed 
in  eo  sola  gratia  Dei  operatur.  Et  lioc  sine  du- 
bio  est  majus  et  efficacius  in  lapsa  natura:  imo 
juxta  doctrinam  Augustini  in  loco  citato,  iu 
ipsomet  Adamo  majus  fuit  hoc  auxiUum  post 
peccatum^  quam  ante  ilhid.  Ex  hoc  autem 
auxiUo  opportuno  tempore  dato  provenit,  ut 
non  obstantibus  obstacuhs  corruptse  naturfe, 
vohmtas  etiam  cum  auxiho  concomitantis  gra- 
tiee  ferventer  operetur :  ergo  corruptio  naturas 
non  impedit,  quominus  opera  justorum  in  Iioc 
statu  ex  seque  magno  vel  majori  influxu  gra- 
tige  procedant :  ac  subiude  sint  ad  meritum 
augmenti  gratiae,  et  essentialis  pra^mii  effica- 
ciora,  vel  saltem  non  inferiora. 

46.  Tandem  confirmatur,  quiapropter  Gliris- 
tum  datse  sunt  plures  gratise  gratis  datae  in 
statu  naturse  lapsse,  quam  in  statu  innocentise 
darentur.  ergo  etiam  auxilia  gratiee  gratum 
facientis  possunt  esse  in  hoc  statu  copiosiora. 
Antecedens  manifestum  est,  quia  ahquai  gratiae 
gratis  datoe  supponunt  imperfectionem  repu- 
gnantem  statui  innocentia^,  ut  gratia  sanitatum 
supponit  aiigritudinem,  restitutio  vitse,  aut  vi- 
sus,  supponit  earum  divisionem.  Hse  igitur 
gratise  in  illo  statu  non  essent,  hcet  in  hoc 
dentur.  Unde  probatur  consequentia  ex  ratio- 
uis  proportione :  nunc  enim  ideo  plures  ex  iUis 
gratiis  dantur^  quia  hic  status  pluribus  indiget : 
sed  phiribus  etiam  etmajoribus  auxiUis  gratise 


sacrificantis  indiget:  ergo  verisimile  est  per 
Christi  mortem  dari.  Igitur  propter  solam  sta- 
tus  conditionem  non  possumus  dicere  effica- 
ciora  fuisse  futura  opera  status  innocentise  ad 
meritum  preemii  essentiaUs,  quam  sint  in  lapsa 
natura,  saUem  in  praecipuo  statu  ejus,  qui  est 
in  lege  gratise :  comparatio  enim  inter  ea,  quae 
maxima  sunt  in  utroque  statu  fieri  debet,  ut 
sine  sequivocatione  procedatur. 

17.  Assertio  secunda  circa  eamdem  sccundam 
comparationem  quadripartita. — Prolatur  pri- 
mapars. — Secundo  assero,  statum  innocentiee, 
Ucet  ex  aUqua  parte  fuerit  aptior  ad  bona  me- 
rita  muUipUcanda,  vel  majora  efficienda,  non 
tamen  simpUciter :  nam  aUunde  potest  praesens 
status  esse  commodior.  Unde  eventus  consecu- 
tus  est,  ad  utramque  partem  contingens,  quam- 
vis  verisimile  sit  plura  merita,  non  tantum 
accidentaUs  prtemii,  sed  etiam  essentialis  nunc 
in  sanctis  liominibus  inveniri,  quam  in  statu 
innocentise  muUipUcarentur.  Declaratur,  et 
probatur  assertio  per  singulas  partes.  Et  im- 
primis  in  statu  innocentise  multoe  conditiones 
considerari  possunt,  ex  quibus  ad  muUipU- 
canda  merita  redderetur  aptissimus.  Homo 
enim  in  Paradiso  ab  omnibus  corporis  neces- 
sitatibus  Uber  erat,  et  in  eo  sine  uUa  tempom- 
Uum  rerum  solUcitudine  Uabitare  poterat:  ao 
proinde  totus  ille  vivendi  modus  esset  vehiti 
quidam  status  vitee  contemplativse,  qui  ad  ma- 
rita  multipUcanda  aptissimus  est.  Praeterea 
non  possent  homines  in  illo  statu  (ipso  utiqt^e 
durante)  veniaUter  peccare,  et  in  eo  possent 
facillimo  negotio  conservari,  mortaUa  peccata 
vitando :  ergo  moraUter  loquendo,  quoties  in 
illo  statu  Ubere  agerent,  mererentur,  quia 
semper  bene  operarentur,  et  facillime  possent 
ex  fide,  et  per  gratise  auxiUa  semper  operari : 
ergo  ex  his  omnibus  aptior  fuisset  iUe  status 
ad  meritum,  quam  sit  prsesens. 

18.  Prolatur  secunda  pars.  —  AUunde  vero 
status  naturae  lapsse,  quamvis  secUisa  gratia 
Dei  ad  bene  operandum  et  merendum  coram 
Deo  sit  ineptissimus  :  niliilominus  adjuncta 
Christi  redemptione  et  gratia,  muUo  phires 
habet  occasiones  exercendi  virtutes  omnes,  et 
perficiendi  actus  earum,  merita  multiplicando. 
Nam  in  hoc  statu  merita  fidei  magis  ampla, 
magisque  ardua,  saUem  quoad  mysteria  hu- 
manitatis  Christi  invenitur :  et  quo  natura  laq- 
sa  ad  vitanda  peccata,  et  consequendam  salu- 
tem  minus  est  idonea,  eo  magis  crescit  spes,  et 
phiresoccasiones  occurrunt  multiplicandi  actus 
ejus.  Actus  etiam  charitatis  Dei  Ucet  utrique 
statui  de  se  communes  sint,  tamen,  quo  in  hoc 


uo 


LIB.  V.  DE  STATU  QUEM  HABUISSENT  HOMINES  IN  HOC  MUNDO,  ETC. 


statn  sunt  difficiliores,  eo  snnt  firmiores,  et 
pcr  oocasionem,  sen  antiperistasim,  nt  sic  di- 
cam,  finnt  ardentiores,  et  prseterea  plnres  et 
magnos  habent  efFectus  aliis  virtntibus  mora- 
libus  imperando.  Quse  morales  virtntes  multo 
excellentiores  actus  in  hoc  statu  habere  pos- 
snnt :  ut  fortitndinis  in  martyrio,  patientiee  in 
ahis  laboribus  et  infirmitatibus  sustinendis, 
misericordise,  beneficentiee,  et  simihbns.  Et 
etiam  hic  status  aptior  ad  exercendam  et  con- 
servandam  humihtatem  et  snbmissionem  ad 
Deum :  et  coercendi  snperbiam,  quee  prioris 
rninse  initium  fuit.  Sic  igitnr,  quamvis  natnrte 
corruptio  de  se  impedire,  vel  minuere  merita 
videatur,  nihilominus  virtus  gratiee  Dei  inde 
occasionem  sumpsit  merita  multiphcandi. 

19.  Prolmtur  pars  tertia.  —  Circa  quartam 
partem  wmn?  prommtiattm.—Alterumpronun- 
tiatum.  —  Cnm  ergo  hi  duo  status  tanquam 
excedens,  et  excessnm  in  hoc  negotio  inter  se 
comparentur,  contingere  profecto  posset,  ut 
quidam  in  nno,  quidam  vero  in  aUero  phira 
merita  multiphcarent.  Qnid  autem  eveniret,  si 
status  innocentife  dnraret,  divinse  scientise  re- 
servatum  est :  neque  nobis  est  revclatnm .  Si 
autem  conjectura  uti  hcet,  duo  verisimihora 
esse  videntur.  Unnm  est,  in  statu  innocentiae, 
si  duraret,  communem  ac  vnlgarem  hominum 
muhitudinem  phu'a  et  majora  fuisse  liabitn- 
ram  merita,  quam  ordinarie  in  hominibus 
lapsis,  communi  modo  viventibus  inveniantur: 
sicut  e  contrario  pauciores  essent  peccatores 
in  statu  innocentiai,  quam  nunc  sint,  nt  supra 
dictum  est:  qnia  omnes  homines  commnniter 
majores  et  rariores  peccandi  occasiones,  et 
phires  bene  operandi  haberent.  Ahnd  est,  in 
statu  naturee  lapsse  magnam  iustorum  coUec- 
tionem  inveniri  qufe  in  excehentia,  mnltitu- 
dine  et  varietate  meritorum  superet  totam 
hominum  cohectionem  in  statu  innocentiee 
futuram  si  dnraret,  in  hac  comparatione  nul- 
lam  de  Cliristo,  aut  Virgine  mentionem  facere 
necesse  est:  tamen  ut  per  eos  ad  ceeteros  des- 
cendamus,  advertimns,  quia  si  Christns  non 
fuisset  venturus  in  statu  innocentise,  nuhus 
homo  purus  posset  in  meritis  ihi  comparari, 
ut  est  per  se  motnm,  ob  infinitam  Cliristi  di- 
gnitatem.  Et  ob  eamdem,  nuhus  posset  merita 
Virginis  attingere:  imo  hcet  demus,  ihammet 
foeminam  futuram  fuisse  in  iho  statu,  si  non 
esset  futura  mater  Dei,  tot  merita  non  haberet, 
quot  ihi  nunc  propter  dignitatem  matris  ex 
pecuhari  privilegio  fuere  concessa.  Si  vero 
Christus  venturus  esset,  etiamsi  Adam  non 
peccaret,  eamdem  quidem  haberet  muUitudi- 


nem  meritorum:  nihilominus  occasione  pec- 
cati  et  carnis  mortahs  assumptse,  quorlammodo 
ihustriora  fecit  opera,  quse  ex  parte  ipsorum, 
et  non  considerata  infinita  dignitate  operantis, 
majoris  meriti  erant  capacia.  Idemque  cum 
proportione  de  beatissima  Virgine  considerari 
potest,  nam  hcet  eamdem  quantitatem  meri- 
tornm  in  utroqne  statu  haberet  propter  excel- 
lentiam  divinee  maternitatis,  tamen  in  varie- 
tate  et  magnitndine  actunm  diversarum  virtu- 
tum,  merita  hujus  status  mirabihora  fuisse 
videntur,  propter  redemptionis  occasionem  et 
majorem  cum  filio  conformitatem,  ut  facile 
consideranti  patebit. 

20.  Icl  oste?iditur  in  .Joanne  Baptista,  Apos- 
tolis  ct  aliis.  —  Hinc  ergo  de  caiteris  sanctis, 
qui  propter  singidarem  cum  Christo  conjunc- 
tionem  et  cooperationem  circa  hominum  re- 
demptionem,  aut  propter  ahas  occuhas  causas 
divinse  vohmtatis,  singularem  sanctee  vitee 
modum,  ac  excehentiam  acceperunt.  Dicimus, 
in  magna  iUorum  muhitudine  phira  et  excel- 
lentiora  merita  inveniri,  quam  in  toto  homi- 
num  genere,  Adamo  non  peccante,  inveniren- 
tur,  ut  in  Joanne  Baptista,  Apostolis,  excel- 
lentibus  iMartyribus,  muhis  Confessoribus,  ac 
virginibus,  qui  mirabile  vitse  genus,  et  opera 
virtutum  stupenda  fecerunt.  Hic  enim  plane 
videtur  esse  quasi  proprins  et  singularis  effec- 
tus,  non  tantum  Incarnationis,  sed  etiam  pas- 
sionis  et  redemptionis  Christi.  Et  per  hoc  etiara 
commendatur  divina  bonitas  et  sapientia  Dei, 
quae  non  permittit  mala,  nisi  ut  occasionem 
operandi  majora  bona  inde  sumat.  Ac  denique 
discursus  factus  de  pluribus  occasionibus  mul- 
tiplicandi  merita  in  praesenti  statn  hoc  confir- 
mat. 

21 .  Nec  solum  de  excessu  prcemii  accidenta- 
lis,  sed  etiam  essentialis  positmn  prommtiatum 
terlftcatur.  —  Ad  B.  Thomam  relatum  in  n.  1. 
— Ouod  antem  hic  excessus  in  multiphcatione 
et  magmtudine  meritorum  non  tantum  sit  in 
ordine  ad  accidentale  prffimium,  sed  etiam 
quoad  substantiale ,  ex  alio  principio  pro- 
bandum  est :  nimirnm,  qnod  non  tantum  ac- 
tus  a  charitate  eliciti,  sed  etiam  proprii  actus 
aliarum  virtutum  per  se  merentur  gratise  et 
glorise  essentialis  augmentum.  Quod  in  trac- 
tatu  de  gratia,  lib.  12,  c.  late  tractatum  est, 
habetque  eamdem  rationem  in  statu  innocen- 
tia?,  et  in  prgesenti,  imo  etiam  in  Angehs,  idem 
in  superioribus  diximns.  Ex  hoc  autem  princi- 
pio  sequitur,  quo  virtutis  opus  fuerit  in  suo 
genere  majus,  seu  melins,  eo  esse  magis  meri- 
torium  praemii  essentialis,,  etiamsi  ca^tera  sint 


CAP.  XI.  AN  IN  STATU  INNOCENTI/E,  SI  PERSEVERARET,  ETC. 


ui 


paria  ex  parte  gratise,  vel  influxus  charitatis. 
Nam  si  propria  bonitas  actus  confert  ad  essen- 
tiale  meritum,  major  bouitas  per  se^  ac,  cffite- 
ris  paribus,  magis  confert :  quia  sicut  simpli- 
citer  ad  simpliciter:  ita  magis  ad  magis,  ut  in 
eodem  etiam  loco  probatum  est.  Hoc  autem 
eeque  procedit  in  quantitate  absoluta  et  res- 
pectiva  operis,  dummodo  major  moralis  boni- 
tas  inde  consurgat.  Quia  tunc  ratio  majoris 
meriti  in  majori  bonitate  morali  operis  proxime 
fundatur :  et  ideo  parum  refert,  quod  talis  bo- 
nitatis  augmentum  ex  absoUita  vel  respectiva 
quantitate  oriatur;  nam  idem  etiam  erit,  si  ex 
aliis  circumstantiis  consurgat.  Quid  autem  di- 
vus  Thomas,  in  d.  q.  95,  docere  vohierit,  di- 
cens,  quantitati  boni  operis  respondere  prse- 
mium  accidentale,  expUcatu  diiUcile  est :  in 
dicta  vero  relectione  iUum,  ut  valui  declaravi. 

22.  Tertia  cowparatio  tractatur  primo  de 
possihili.  —  Ejus  resohitio.  —  Superest  tertia 
comparatio,  quse  est  de  termino,  seu  de  toto 
cumulo  omnium  meritorum  liujus  vitee,  an 
scilicet,  futurus  esset  major  in  omnibus  et 
singuUs  hominibns  perseverantibus  in  statu 
innocentiae,  quam  nunc  sit,  vel  e  converso :  vel 
denique  an  esset  in  utroque  statu  ajquaUs.  Quse 
interrogatio,  et  de  possibili  fieri  potest,  et  de 
facto,  et  in  priori  sensu  resoluta  est  ex  prsece- 
denti  puncto.  Nam  dicendum  est  utrumque 
fuisse  possibile  et  contingens:  quia  non  ob- 
stante  conditione  status,  hoc  pendet  ex  usu 
Ubertatis  cum  gratia  Dei.  Poterant  ergo  aUqui 
homines  in  statu  innocentioe  pervenire  per 
merita  ad  majorem  gloriam,  quam  omnes  ho- 
mines  nunc  assequantur  in  natura  lapsa :  et  e 
converso  multi  ex  hominibus  lapsis  possent 
exceUere  omnesinnocentes.  Et  ita  comparando 
maximum  ad  maximum  in  utroque  extremo, 
seu  statu  contingens  utriusque  status,  magis 
contingens  videtur,  ut  in  natura  integra  ad 
exceUentiorem  terminum  per  merita  perveni- 
retur,  ex  parte  vero  gratise  contrarium  possi- 
bile  fiiit  in  natura  lapsa,  ut  satis  in  superiori 
puncto  declaratum  est. 

23.  Deinde  de  facto  qaoad  Christuvi  et  ma- 
trem.  —  At  vero  loquendo  de  facto,  res  tota 
pendet  ex  preedestinatione  divina;  et  imprimis, 
si  Christus  futurus  esset  et  nasceretur  ex  matre, 
quamvis  Adam  nou  peccaret,  quoad  iUas  duas 
personas  in  utroque  statu  esset  sequaUtas.  Qnia 
Christus,  et  non  habuit  essentialem  gloriam 
per  merita,  sed  ratione  su£e  personge,  et  ideo 
eamdem  haberet  in  utroque  statu :  et  quamvis 
habuisset  per  merita,  hsec  in  utroque  statu  es- 
sent  sequaUa,  quia  essent  infinita.  Et  eadem 


ratio  cum  proportione  est  de  beatissima  Vir- 
gine,  nam  Ucet  proxime  habuerit  gloriam  per 
sua  merita,  tamen  radicaUter  propter  dignita- 
tem  matris  singulari  gratia  prseventa  est:  et 
ita  ffiquaUter  fuisset  sanctificata  et  adjecta. 
Unde  ad  eumdem  cumulum  meritorum  et 
glorise,  seu  gratia;  consummatae  pervenisset. 
Juxta  positionem  autem  negantem  Christum 
fuisse  venturum,  Adamo  non  peccante,  conse- 
quenter  dicendum  quia  nuUius  hominis  merita 
in  statu  innocentise,  pervenissent  ad  cumuUim 
meritorum  in  aUquibus  hominibus  nunc  in- 
ventum :  quia  in  nullo  inventa  essent  merita 
infmita,  nec  etiam  uUus  ascenderet  ad  cumu- 
him  gratise  et  meritorum,  qui  nunc  in  Virgine 
inventus  est,  quia  in  dignitate  matris  Dei  ra- 
dicatur;  quse  dignitas  tunc  non  esset,  ut  sup- 
pono. 

24.  Item  quoad  alios  justos.  —  De  caiteris 
vero  supponere  possumus,  in  utroque  statu 
futuram  fnisse  inaequaUtatem  inter  ipsos  ho- 
mines  justos,  et  in  bonis  mcritis  usque  ad  vise 
fmem  perseverantes.  Quod  quidem  in  prsesenti 
statu  de  fide  certum  est:  idem  vero  de  statu 
innocentia3  credendum  est.  Quia  Ucet  omnes 
posteri  Adse  in  gratia  sequales  crearentur,  quia 
iUam  acciperent  sine  dispositione  Ubera.  et 
quasi  per  modumnaturse:  postea  unusquisque 
suoarbitrio  viveret,  et  ideoinsequaUterpossent 
nlereri,  et  de  facto  mererentur,  quia  ea,  quse 
contingenter  eveniunt,  nunquam  uniformiter 
fiunt.  Prseterquam  quod  Deus  in  statu  inno- 
centife  sua  Ubera  voUmtate  distribueret  auxi- 
Ua  gratise  suse :  et  ideo  non  sequaliter  omnibus 
ea  tribueret,  quantum  credibile  est,  ne  ex  aU- 
qua  lege,  aut  debito,  et  non  gratis  illa  tribuere 
videretur.  Hac  ergo  stante  insequaUtate,  con- 
sequens  est,  ut  in  utroque  statu  quidam  homi- 
nes  pervenirent  ad  finem  vise  cum  magna  me- 
ritorum  muUitudine :  aUi  cum  minori,  et  inde 
(quantum  conjectare  possuraus)  oriretur  mu- 
tuus  excessus  inter  homines  utriusque  status: 
nam  qui  in  statu  innocentise,  verbi  gratia,  es- 
sent  summi,  excederent  eos,  qui  nunc  sunt 
inferiores  in  meritis,  et  e  converso  insignes 
sancti,  qui  nunc  aUquando  faere,  vel  futuri 
sunt  inferiores  sanctos  status  innocentise  supe- 
rarent.  Comparando  autem  supremos  inter  se, 
ut  videtur  probabile,  majora  inveniri  merita 
in  aUquibus  sanctis  in  hoc  statu,  quam  in  statu 
innocentiae  futura  fuissent,  propter  abundan- 
tiorem  gratiam,  et  majores  occasiones  a<l  insi- 
gnia  opera  exercenda :  ac  denique  ad  difficul- 
tates  superandas  gratiam  efiBcaciorem. 

25.  At  vero  e  contrario  comparando  eos. 


LIB.  V.  DE  STATU  QUEM  HABUISSENT  HOMINES  IN  HOC  MUNDO,  ETC. 


442 

qiii  in  utroque  statu  minima  habuissent  me- 
rita,  certius  videtur^  aliquos  esse  nunc  infe- 
riores  in  meritis  illis  omnibus,  qui  in  statu 
innocentiee  fuissent.  Nam  aliqui  justi  nunc  ad 
finem  vise  sine  ullis  meritis  perveniunt  :  illi 
nimirum,  qui  ante  usiim  rationis  moriuntur  : 
in  statu  autem  innocentise  nullus  a  statu  viee 
sine  meritis  discederet :  quia  tunc  neque  sta- 
tus  vise  justorum  morte  finiretur^  sicut  nunc  : 
nec  translatio  aliquorum  fieret  ante  setatem 
adultam,  ut  credibile  est,  sicut  infra  videbi- 
mus.  Preeterea  ex  his,  qui  nunc  decedunt  in 
ackilta  eetate^multi  liabent  paucissima  merita : 
vel  quia  in  puerili  setate  decedunt  :  vel  quia 
prope  mortem  baplizantur  :  vel  quia  licet  diu 
post  Baptismum  vivant^  fere  totum  vitai  tem- 
pus  in  statu  peccati  existunt.  In  statu  autem 
innocentise  omnes  diuturnumvitse  tempus  ba- 
berent  :  et  in  illo  semper  merita  multiplica- 
rent.  Quod  de  perseverantibus  in  innocentia 
intelligendum  est  :  nam  si  qui  forte  pecca- 
rent,  et  ante  transitum  ex  vita  animali  a  pec- 
cato  resurgerent  possent  fortasse  cum  paucis 
meritis  viam  fmire,  et  cum  aliquibus  pecca- 
toribus  hujus  temporis  comparari.  Quamvis 
ratio  providentia3  futurse  cum  homiaibus  in 
illo  statu  peccantibus,  ignota  uobis  sit^  ut  in 
superioribus  dixi. 

26.  Et  conferendo  umm.quemque  secum , 
posito  quod  iidem  esseoit  in  litroque  statu  futuri 
electi,  sicut  Adam  et  Eva  fuernnt.  —  Denique, 
si  supponamus^  eosdem  numero  liomines,  qui 
in  statu  naturoe  lapsse  ahquando  sunt,  vel  om- 
nes,  vel  eorum  ahquos  futuros  fuisse  in  statu 
innocentise,  de  singuhs  ihorum  queeri  potest, 
an  phira  merita  habituri  essent  in  uno  statu, 
quam  in  alio,  et  in  quo,  vel  in  utroque  essent 
eequalia,  licet  per  diversa  virtutum  opera  fie- 
rent.  Etquia  saltem  certumest,  AdametEvam 
potuisse  statum  innocentise  conservare,  in  ihis 
maxime  habet  locum  interrogatio ,  utrum 
Adam,  si  non  peccasset,  phira  merita  liabuis- 
set,  quam  nunc  habuit  postquam  ad  gratiam 
reddit  :  idemque  potest  de  Eva  interrogari 
et  de  cffiteris,  qui  in  utroque  statu  futuri  et 
salvandi  essent.  In  liujusmodi  ergo  interro- 
gatione  duplex  consideratio  fieri  potest  :  una 
est  spectando  prsecise  ad  rerum  executionem, 
ejusque  circumstantias :  aliaet  aUior  est  sub  di- 
vina  electione,  et  prajdestinatione  res  contem- 
plando.  Priori  modo  hcet  res  incerta  sit,  eo  quia 
sit  contingens,  et  pendens  a  hbero  arbitrio  : 
nihilominus  apparet  credibilius,  plura  merita 
habiturum  fuisse  Adani  in  statu  innocenti», 
si  nunquam  peccasset^  quam  nunc  de  facto 


habuit,  propter  circumstantias ,  quas  supra 
consideravimus,  quia  operationes  ejus  in  iho 
semper  essent  bonae,  et  aptee  ad  meritum,  et 
possent  esse  frequentiores,  quia  necessitates 
corporis  ihas  non  impedirent  :  et  ferventiores 
propter  carentiam  fomitis,  et  propter  animi 
tranquiUitatem  :  et  ex  majori,  seu  mehori  re- 
latione  charitatis,  propter  majorem  vitse  con- 
templativee  assiduitatem.  Alii  etiam  addunt 
tempus  vige,  et  aptum  ad  merendum  futurum 
fuisse  diuturnius,  quam  nunc  fuerit;  sed  hoc 
incertum  est,  ut  postea  dicam. 

27.  At  vero  sub  divina  electione  rem  con- 
siderando,  omniuo  incerta  nobis  est.  Quia  si 
electio  hominis  facta  est  post  prajvisum  ori- 
ginale  peccatum  per  absolutam  scientiam  fu- 
turorum,  nescimus,  quahs  futura  esset,  si 
Deus  proescivisset  Adamnonfuisse  peccaturum: 
nam  tunc  etiam  potuisset  Deus  vel  eumdem 
gradum  gloriae,  et  ad  sola  merita  ihi  termino 
proportionata  Adamum  prasdestinare  :  vel 
etiam  posset  ad  majorem  gloriam  et  pauciora 
merita  ihum  prseordinare,  et  tempus,  modum 
et  gradum,  seu  principia  promerendi,  illi  fini 
accommodare.  Facile  enim  id  facere  posset, 
non  obstantibus  aliis  prEerogativis  status  in- 
nocentise,  ut  per  se  consideranti  patebit.  Vel 
e  contrario  posset  in  statu  naturee  lapsee  tot 
auxiha  gratiee  muhiphcare,  ut  omnes  ahas 
status  innocentiae  commoditates  superarent. 

28.  tSive  talis  electio  fleret  ante  prcevisum 
originale,  sivepostea. —  Idemque  fere  proce- 
dit,  etiamsi  dicamus  Adam  fuisse  electum  ad 
certum  gradum  gloriae  ante  prcescientiam  ab- 
sohitam  originalis  peccati.  Quia,  ut  supra  te- 
tigi,  saltem  supponit  iha  electio  prsescientiam 
conditionatam  originalis  peccati  :  et  ita  facile 
posset  quis  dicere,  quia  si  Deus  per  iham 
proescivisset,  Adam  non  fuisse  peccaturum,  il- 
lum  ad  majorem  gloriam  elegisset  :  quodsane 
non  repugnat  :  tamen  etiam  potuisset  Deus 
eligere  ilhim  ad  tantam  gloriam  indepeuden- 
ter  ab  omni  praescieutia  futuri  peccati,  etiam 
conditionata  :  quid  enim  obstat  ?  et  ita  ex  vi 
divinae  electionis  incertum  rehnquitiu',  in  quo 
statu  recepisset  Adam  tempus,  et  vires  gratise 
ad  phu^a  merita  muhiplicauda.  Unde  cum  aha 
omnia  media,  et  commoditates  ad  merendum 
divinoe  prsedestinationi  subordinata  sint,  fit, 
ut  simphciter  sit  nobis  ignotum,  quid  iu  pree- 
dicto  eventu  futurum  in  hac  parte  esset.  Et 
quod  de  Adamo  dictum  est,  in  ceeteris  locum 
habet. 

29.  Q,uid  de  comparatione  inter  utrimique 
statum  quoad  gratiam  ex  operato  et  gloria^n  ei 


CAP.  XII.  AN  STATU  mNOCENTI^ 

respondentem..  — Ultimo  loco  posset  liic  alia 
comparatio  fieri  in  gratia,  qiise  hominibus 
nunc  ex  opere  operato  datur,  et  gloria,  quee 
illi  correspondet,  nimirum,  an  in  statu  inno- 
centiaj  daretur  hic  sanctificationis  modus  :  et 
an  in  illo  statu  darentur  sacramenta,  vel  sa- 
crificia  :  et  consequenter  qualis  futurus  escet 
tunc  Ecclesise  status,  quoad  regimen,  qnoad 
sacerdotium^  et  simiha,  de  quibus  amplissimus 
posset  fieri  discursus.  Verumtamen  de  rebus 
nobis  non  revelatis,  ideoque  incertis^  vel  po- 
tius  ignotis  sufiicere  visa  sunfc,  quse  de  illis 
attigimus  in  3 1.,  3  part.,  disp.  3. 

GAPUT  XII. 

AN  STATU  INNOCENTI^  DURANTE  LONGO  TEMPORE 
HOMINES  IN  ILLO  PERMANERENT  '.  ET  QUOMODO 
AD  CCELESTEM  GLORIAM  TRANSFERRENTUR. 

4.  Suppnsitiones  tres  quilus  exponitur  ti- 
tulus.  —  Primum  omnium  supponendum  est, 
in  statu  innocentiae,  si  duraret,  hominum  viam 
fuisse  cerlum  terminum  habituram,  sicut  in 
Angelis  habuit  :  tum  quia  de  ratione  vise  est^ 
ut  per  illam  ad  terminura  perveniatur,  ac  su- 
binde^,  ut  non  sit  perpetua  ;  tum  etiam^  quia 
non  erant  homines  semper  ambulaturi  per  fi- 
dem,  tanquam  semper  addiscentes^  et  ad  cog- 
nitionem  claram  veritatis  nunquam  pervenien- 
tes.  Secundo  supponendum  est,  illam  viam  non 
fuisse  per  mortem  fmiendam  ,  quia  mors  in 
illo  statu  non  fuisset,  ut  supra  1.  3^  c.  i^,  de 
fide  ostensum  est.  Hinc  ergo  tertio  concludi- 
tur^  viam  illam  per  translationem  ad  statuni 
gloriee  fuisse  terminandam.  Et  ita  doceiit  Au- 
gustinus  et  omnes  theologi  in  locis  citandis. 

2.  Primum  dubium  quot  anni  mce  concede- 
rentur  in  statu  innocentia. — Pererii  opinio. — 
Hiuc  igitur  varia  oriuntur  dubia  de  hac  trans- 
latione,  quse  movere  coepit  Augustinus,  1.  9, 
Gen.  ad  lit.,  c.  4,  et  occasionem  nobis  tribuit, 
ea  operosius  inquirendi.  Primum  est ,  quam 
esset  diuturna  via  hominum  in  illo  statu,  id 
est,  quot  annis  viverent  homines  iii  corpore 
animali,  priusquam  spiritale,  vel  gloriosum 
reciperent,  et  ad  claram  Dei  visionem  trausfer- 
rentur.  De  quo  dubio  nihil  invenio  ex  pro- 
fesso  scriptum.  Benedictus  tamen  Pereira  , 
aliud  agens,  1.  5,  in  Gen.,  disp.  de  secunda 
excellentia  status  innocentise,  q.  5,  sic  ait  : 
In  illo  statu  longiorem  trigecuplo  vitam  de- 
gissent  homines,  quam  nunc  degimus,  vixissejit 
enim  [ut  verisimile  est)  ad  tria,  vel  quatuor 
annorum  millia.  Hanc  autem  verisimilitudi- 


DURANTE  LONGO  TEMPORE,  ETC.  443 

nem  nulla  auctoritate  confirmat,  sed  hac  sola 
conjectura,  quia  ante  diluvium  etiam  in  statu 
mortali,  homines  fere  per  mille  annos  vive- 
bant  :  ergo  non  interveniente  peccato,  per 
plura  annorum  milliaria  vixissent. 

3.  Rejicitur. — Ha3c  vero  conjectura  nullam 
mihi  verisimilitudinem  facit,  quia  in  hoc  statu 
naturae  lapsae  diuturnas  aut  brevitas  vitse , 
quamvis  primario  ab  illius  providentia  pen- 
deat,  qui  unicuique  terminos  vita?  constituit, 
quiprceteriri  non  poterunt,  Job.  14,  nihilomi- 
nus  ex  ejusdem  providentia,  juxta  uniuscu- 
jusque  complexionem,  vitae  modum,  aliasque 
occurrentes  causas  brevior,  vel  prolixior  est 
vitoe  periodus  :  et  ita  ante  diluvium  vita  mor- 
talis  erat  diuturuior,  quia  iiatura  ipsa  erat  ro- 
bustior  :  et  fructus  terrse  meliores  et  salubrio- 
res  erant,  et  ob  alias  similes  causas,  At  vero  in 
statu  inuocentise  duratio  vite  non  poterat  ex 
hominis  complexioue,  vel  ex  influxu  causa- 
rum  secundarura  raensurari,  quia  quihbet 
liomo  tunc  perpetuo  viveret,  si  in  innocentia 
perseveraret.  Nara  licet  non  oranes  sequalis 
virtutis,  vel  ejusdera  complexionis  futuri  es- 
sent  :  nihilorainus  ita  fuerant  a  Deo  causse 
dispositse,  ut  unius  iramortalitatis  perpetuse 
possent  imiversi  homines  esseparticipes.  Qua- 
propter  non  potest  certa  vise  duratio  ex  iufe- 
rioribus  causis  longa,  aut  brevis  censeri,  sed 
per  solara  divinam  legera,  ac  voluntatera  prse- 
finienda  foret.  Uude  cum  de  tali  voluntate, 
nec  revelationem  scriptam  habearaus  ,  nec 
etiara  traditionem ,  quge  per  raanus  sancto- 
rura  Patrura  ad  nos  pervenirint,  nihil  de  ea 
re  affirmare  possumus,  sed  absolute  nobis  esse 
iguotura  fateri  deberau?.  Atque  ita  ingenue 
fateturidem  auctor, 1. 3,  iiiGen.,  disp.  de  Ligno 
vitse,  in  fin.  Et  priorem  sententiam  declarat  de 
duratione,  quge  tuncex  parte  cibi  arboris  vitce 
esse  potuissct.  At  supra  osteudi,  illara  uon  esse 
pluriura  annorum,  sed  cujuscumque  teraporis 
sine  termino,  et  ideo  neque  in  illo  sensu  opinio 
locum  habet. 

4.  Prima  assertio. — Nihilominus  taraenali- 
qua  possumus  cum  probabili  conjectura  de  illo 
tempore  vise  affirraare.  Primuraest,  oranes  lio- 
minesiuillostatu  perventuros  fuissead  fetatem 
adultam,  iu  qua  uti  ratioue,  et  libere  operari 
possent.  Hoc  videutur  supponere  D.  Thomas, 
et  omnes,  qui  de  illo  statu  loquuntur.  Nam  D. 
Thoraas,  l  p.,  q.  99,  a.  2,  ad  3,  ait,  omues 
homines  in  illo  statu  perventuros  fuisse  ad 
astatem,  iu  qua  filios  generareut,  quod  facere 
nbn  possent,  nisi  in  aetate  adulta.  Ideraque 
sentiunt  reliqui.  Et  Scotus,  iu  2,  d.  20,  q.  1, 


LIB.  V.  DE  STATU  QUEM  IIABUISSENT  HOMINES  IN  HOC  MUNDO,  ETC. 


dicit,  omnes  filios  Adoe  in  illo  statu,  priusquam 
in  gratia  confirmarentur^  fiiisse  probandos,  an 
saltem  primam  tcntationem  vincerent,  Deo- 
que  obedirent  :  ergo  supponit  in  omnibus  ra- 
tionis  usum.  Ratio  autem  est,  quia  naturalis 
conditio  hominis  hoc  postulat  :  et  quod  nunc 
proematura3  mortes  accidant  infantibus,  est 
quasdam  poena  peccati  originalis,  in  illo  statu 
non  esset  talis  poena  et  naturalis  perfectio  suo 
tempore  non  deesset.  Unde  licet  posset  Deus 
sine  interventu  mortis  aliquos  infantes  trans- 
ferre  ad  statum  gloriai,  subito  eorum  corpora, 
tam  in  quantitate,  quam  in  qualitatibus  glo- 
riffi  perficiendo  :  non  est  tamen  verisimile,  id 
fuisse  facturum,  quia  nec  ipsi  naturse,  necper- 
feclioni  ilUus  status  consentaneimi  est.  Multo 
enim  decentius  esset,  ut  omnes  priuspersuam 
obedientiam  probarentur  et  per  propria  me- 
rita  ad  statum  gloria?  transferrentur.  Sohim 
potest  ex  ordine  divince  prsedestinationis  ar- 
gumentum  in  contrarium  sumi,  si  verum  est, 
homines  ex  vi  immutabilis  propositi  divini 
assumendos  esse  ad  easdem  sedes  glorire  in 
statu  innocentise,  quas  nunc  consequuntur. 
Sed  jam  diximus,  hoc  non  esse  necessarium, 
ut  satis  in  capite  pra^cedenti  declaratum  est. 
5.  Secunda  assertio.  —  Secundo  dicendum 
est,  omnes  homines  in  statu  innoeentioe  pcr- 
mansuros  fuisse  in  via  usque  ad  statum  con- 
sistendi,  id  est,  usque  ad  perfectum  propor- 
tionati  corporis  augmentum,  quod  unusquis- 
que  sua  naturali  virtute  consequi  posset.  Et 
primo  quidem  hoc  fit  verisimile  ex  ratione 
divina?,  ac  generalis  providentise,  quia  in  statu 
beatitudinis  habituri  essent  omncs  homincs 
corpora  perfectee  magnitudinis,  unusquisque 
juxta  peculiarem  virtutem,  et  individuam  ca- 
pacitatem  suam  :  ergo  non  transferrentur  ad 
statum  glorice,  donec  propria  actione,  ac  vir- 
tute  naturali  taha  corporasibi  acquirerent.Pro- 
batur  consecutio,  quia  id  est  magis  consenta- 
neum  ordini  divinoe  providentite  :  tum,  ut  qufe 
naturali  modo  commode  fieri  possunt,  ita 
fiant :  tum  etiam,  ut  creatura  ad  sua?  perfec- 
tionis  statum,  quantum  commode  potest,  coo- 
peretur.  Secundo  fit  etiam  hoc  magis  credibile 
ex  augmento  in  omnibus  animoe  perfectioni- 
bus,  ut  sunt  scientia,  prudentia,  virtus  et  pra;- 
sertim  gratii»,  ac  meritorum.  Nam  ordinarie 
non  acquirunt  homines  perfectam  scientiam 
et  prudentiam  usque  ad  maturam  eetatem, 
quae  in  illo  statu  incipere  videtur  :  et  per  id 
tempus  virtus  maxime  probari  et  gratia  cum 
meritis  multum  augeri  posset  :  ergo  saltem 
ilhid  tempus  fuisse  necessarium,  vel  maxime 


conveniens,   ut  saltem  pro  toto  illo  in  statu 
innocentiffi  hominum  via  duraret. 

6.  Tertia  assertio  tripartita. — Tertio  ad- 
dimus,  incertum  esse  ,  quanto  tempore  re- 
mansissent  homines  in  via  postquam  ad  ter- 
minum  augmenti,  seu  statum  consistendi 
pervenireat,  verisimile  tamen  est,  uec  statim, 
nec  post  annorum  milha,  sed  intra  medio- 
crem  durationem  a  Deo  prsefiniendam,  trans- 
ferendos  fuisse.  Prima  pars  hujus  assertionis 
sufficienter  probata  est  ex  dictis,  quia  hsec 
temporis  definitio  ex  solo  Dei  decreto  pende- 
ret,  sine  fundamento  speciaU  in  causis  secun- 
dis,  ut  declaratum  est.  De  illo  autem  Dei  de- 
creto  revelationem  non  habemus.  Secunrla 
vero  pars,  quod  non  statim  fieret  translatio, 
per  se  videtur  probabihs,  quia  tempus  ahquod 
viffi  concedi  dcbuit  in  statu  maxime  perfecto 
secundum  naturam  ad  perfectissima  opera 
virtutis,  ac  meriti  exercenda.  Et  hoc  videtur 
significasse  Augustinus,  Ubr.  9Genes.  adUt., 
capitul.  6,  dicens  :  Potiierunthovnnes,  genitis 
filvs,  perfectaque  humani  officiijustitia,  hinc 
ad  meliora  transferri,  non  per  onortem,  sed  fer 
aliqvam  commutationem.  Ubi  iUa  tantum  ver- 
ba  considero,  perfectaque  hurnani  officiijus- 
titia.  Nam  hoc  officium,  ut  humano  modo 
expleatur,  tempus  aUquod  requirit  et  in  virili, 
ac  perfecta  tetate  perfectius  consummatur  :  Et 
inde  suadetur  tertia  pars,  nimirum,  non  fuisse 
futurum  tempus  iUud  muUorum  miUium  an- 
norum  ,  quia  neque  ad  perfecte  obeundum 
viatoris  officium,  tanta  mora  erat  necessaria, 
neque  in  favorem  vel  utiUtatem  hominum  ce- 
deret  tanta  coelestis  beatitudinis  dilatio,  cum 
carentia  divinee  visionis,  aUarumque  perfec- 
tionum,  quae  ad  iUam  consequentur. 

7.  Ohjcctio  solvitur. — Dicitur  fortasse  illam 
vite  diuturnitatem  ad  meritorum ,  et  glorise 
augmentum  potuisse  conferre.  Respondemus 
autem,  hoc  modo  posse  in  infinitum  procedi, 
quia  post  quamcumque  dilationem,  et  nume- 
rum  annorum  milUum,  poterunt  augeri  me- 
rita,  si  tempus  vise  augeatur,  et  in  AngeUs 
etiam  diflferenda  fuisset  prtemii  coUatio,  ut 
meritum  augeretur  :  necesse  est  ergo  dicere, 
Deum  definire  durationem  viee  unicuique  per- 
sonse  vel  naturai,  quee  et  conditioui,  et  statui 
iUius  accommodata  sit,  et  ad  acquirendum 
viee  terminum,  ad  qxiem  taUs  creatura  desti- 
nata  est,  sufficiat.  Unde  quia  intentio  fiuis  est 
prior,  etquasiregula  electionis  mediorum,  hoc 
etiam,  modo  nostro  inteUigendi,  iu  Deo  locum 
habet.  Tdeoque  juxta  gradum  glorise,  ad  quem 
unumquemque  prsedestinatorum  elegit,   con- 


CAP.  XII.  AN  STATU  INNOCEINTI^ 

cedit  etiam  tempiis  ad  illiid  merendum  sufli- 
ciens  :  sed  hujus  temporis  plenitudo  non  an- 
norum  numero  computatur,  sed  divina^  gra- 
tise  abundantia,  cujus  uberioribus  auxiliis  fit 
ut  justus  brevl  consummatus  expleat  tempora 
multa.  Atque  hoc  modo  Angeh  brevissima 
mora  ad  excelsum  beatitudinis  locum  perve- 
nerunt.  Idem  ergo  cum  proportione  haberent 
homines  in  statu  innocentiae,  intra  mediocre 
tempus  Eetatis  perfectse  :  quantum  vero  ilhid 
fuisset,  Deus  scit. 

8.  Consectarvum  de  firie  humanarum  gene- 
rationum  si  status  innocentue  duraret. —  Unde 
colligimus,  non  minus  esse  incertum  tempus 
viee  in  toto  genere  humano,  id  est,  quamdiu 
durarent  hominum  generationes  a  prima,  us- 
que  ad  ultimam,  in  statu  innocentiae,  si  dura- 
ret.  Quamvis  enim  sit  certum  tempus  vise  to- 
tius  humani  generis  non  minus  tunc,  quam 
nunc  in  lapsa  natura,  habiturum  fuisse  termi- 
num  :  quia  numerus  praedestinatorum  in  quo- 
hbet  statu  f uisset  certus,  ac  deiiuitus :  ac  sub- 
inde  illo  completo  cessarent  generationes  : 
niliilominus  ignotum  nobis  est,  intra  quot 
annos  ihe  numerus  compleretur.  Nam  si  de 
statu  prsesenti  hoc  nescimus,  quanto  magis  de 
iUo  a  sensibus  nostris  magis  remoto,  id  igno- 
rabimus.  Possumus  autem  verisimihter  con- 
jectare  hoc  tempus  via3  totius  humani  generis 
non  fuisse  fnturum  diuturniiis  in  statu  inno- 
centife,  quam  nunc  futurum  sit.  Cur  enim 
numerus  prsedestinatorum  tardius,  aut  moro- 
sius  impleretur  in  hominibus  innocentibus, 
quam  in  peccatoribus?  Atque  hinc  etiam  con- 
jecturam  sumimus  in  unoquoqueprsedestinato 
fuisse  complenda  merita  termino  suse  electio- 
nis  adoequata,  durante  statu  innocentia?,  in 
tempore  forte  breviore,  quam  nunc  pro  aequah 
termino  compleantur  :  quia  perfectio  illius 
status  ad  multiphcanda  et  perficienda  merita 
magiijuvaret  :  ergo  non  soh;m  essot  tempus 
illud  phu^ium  annorum  miUium,  vernm  for- 
tasse  mUlenarium  non  attingeret,  vel  cente- 
narium  uon  excederet. 

9.  Secundum  duhium  an  in  statu  innocenticg 
tempus  vice  esset  (equalein  omnihus  Jiominibus. 
—  Potest  vero  secnndo  interrogari,  an  in  iUo 
statu  tempus  viee  in  omnibus  hominibus  esset 
sequale  :  sicut  in  omnibus  Angehs  sequalis  fuit 
viee  mora?  Nunc  enim,  quia  via  hominum 
morte  finitur,  et  mors  non  eodem  tempore 
eetatis  hominibus  coutingit,  seeuudum  com- 
munem  naturaj  cursum  quem  in  Iioc  Deus 
servare  voluit  :  via  etiam  hominis  in  hoc  statu 
seguahs  uon  est.  At  vero  in  statu  inuocentiee 


DURANTE  LONGO  TEMPORE,  ETC.  445 

non  posset  esse  ineequahs  ex  parte  hominum, 
vel  causarum  naturahum,  ut  dixi.  Et  ideo, 
neque  ex  parte  Dei  credendum  est,  futuram 
fuisse  inoequalem.  Nam  in  hoc  videntur  homi- 
nes  in  eo  statu  Angehs,  quoad  rationis  simih- 
tudinem,  comparari.  Unde  non  obstat  quod 
non  omnes  liomines  tunc  esscnt  ad  sequalem 
gloriam  prsedestinati,  quia  etiam  Angeh  non 
fuerunt  ajqnalem  gloriam  consecuti,  sed  in 
eadem  mora,  quidam  plus  aliis  meruerunt,  et 
majori  gratia  praiventi  sunt,  quod  etiam  in 
hominibus  fieri  potuisset. 

40.  Resolutio  duhii.  —  Sed  quanquam  fue- 
rit  possibile  et  probabUe  sit,  ita  futurum  fuisse, 
nihilominus  dico,  non  esse  certum,  quia  fieri 
potuit,  ut,  verbi  gratia,  ex  duobus  hominibus 
ad  seqnalem  gloriam  preedestinatis,  unus  re- 
missior  esset  in  merendo,  quam  ahus,  ex  quo 
necessario  fieret,  ut  qui  ferventius  operaretur, 
breviori  tempore  suam  vitam  finiret,  quam 
aUus  :  et  ad  hunc  modum  potest  de  cseteris 
cogitari.  Unde  in  hoc  invenitur  difierentia  in- 
ter  naturam  angehcam  et  humanam  :  tum 
quia  AngeUs  data  est  gratia  uniformiter  dif- 
formis  secundum  capacitatem  naturalium , 
quod  in  hominibus  non  servatur  :  nec  m  statu 
innocentise  servaretur.  Est  enim  eadem  ratio. 
Item  omnes  AngeU  subito  operantur  secundum 
totum  suum  conatum :  et  ideo  omnes  in  eadem 
mora  negotium  suum  expleverunt :  unusquis- 
que  juxta  capacitatem  suam.  At  vero  homines 
cum  majori  mutabilitate  et  varietate  operan- 
tur :  et  ideo  quidam  velocius,  alii  tardius  iter 
peragmit,  etiam  in  ordine  ad  sequalem  termi- 
nuni.  Pendet  ergo  haic  res  tota  ex  modo  divi- 
nae  prspdestinationis  hominum  :  et  ex  varia 
gratiarum  distributione,  quia  tunc  etiam  Spiri- 
tus  sanctus  faceret  ,  prout  vellet..  Et  ideo  in- 
certum  est,  qualis  esset  distributio  (ut  sic  di- 
cam)  durationis  via3  in  setate  perfecta  :  et  an 
esset  insequaUs,  vel  eadem  in  omnibus. 

11.  Tertium  duhium  an  alii  ante  alios  in 
statu  innocentice  transferrentur  in  gloria  nec 
ne  ?  —  Unde  interrogari  tertio  potest,  an  om- 
nes  homines  tunc  essent  simul  transferendi  ad 
statum  glorise  :  vel  per  decessiones  et  succes- 
siones ;  ita  ut  unusquisque  suo  tempore  im- 
pleto  ad  gloriam  transferretur.  In  qno  puncto 
Moses  Barcepha,  1  p.,  de  Parad.,  c.  24.,  sentit, 
omnes  simui  fuisse  transferendos.  At  vero  Au- 
gustinus  supra  docet  plane,  huuc  transitum 
hominum  ab  statu  vite  ad  statum  Patria^,  non 
simnl,  sedsuccessive  fuisse  compleudum.  Quod 
sine  dubio  est  longe  varisiraillimum.  Primo 
quidem,  quia  satis  probabile  est  tempus  vise 


LIB.  V.  DE  STATU  QUEM  HABUISSENT  HOMINES  IN  HOC  MUNDO,  ETC. 


in  omnibus  hominibns,  vel  saltem  ordinarie 
fuisse  fiiturum  sequale  :  sed  non  inciperent 
omnes  simul  esse  viatores,  sed  per  successio- 
nes  generationum^  ut  constat  :  ergo  neque  si- 
mul  viam  fmirent,  sed  cum  proportionali  suc- 
cessione.  Et  prseterea  licet  demus  ,  viam  non 
fuisse  futuram  sequalis  durationis  in  omnibus  : 
nihilominus  non  est  credibile,  omnes  homines, 
qui  per  innumeras  generationes  successive  in- 
ciperent,  simul  in  eodem  statu  fuisse  perman- 
suros  in  hoc  inferiori  mundo  cum  corporibus 
animaUbus,  cibo  et  potu  indigentibus,  et  con- 
sequenter  etiam  generationi  vacantibus.  Sic 
enim  vix  capere  posset  terra  omnes  homines 
simul  in  ea  eiistentes  :  nam  infinita  (ut  sic  di- 
cam)  esset  hominum  multiplicatio  et  (ut  supra 
dicebamus)  sine  causa  detinerentur  homines 
tanto  tempore  ab  ingressu  patrise  :  ut,  verbi 
gratia^,  Adam  a  principio  creationis^  usque  ad 
ultimam  hominis  generationem ;  quod  plane 
incredibile  est  :  et  eadem  ratio  est  cum  pro- 
portione  de  reliquis.  Merito  ergo  Augustinus 
tanquam  certum  statuit,  homines  non  simul, 
sed  per  successiones  fuisse  ab  statu  vise  trans- 
ferendos, 

12.  Bubitat  Augustinus  an  translatio  illa 
prius  fieret  ad  statum  inferiorem  glorioso  unde 
prwcedens  resolutio  evertitur.  — Dubitat  autem 
Augustinus^  an  essent  immediate  transferendi 
ad  statum  glorise  in  corpore  et  animo,  vel  ad 
statum  medium  inter  ilhim,  quem  liabebant^ 
et  gloriosum.  Et  rem  dubiam  rehnquere  vide- 
tur  :  nam ,  quod  transferri  potueriut  imme- 
diate  ad  gloriam^,  tanquam  manifestum  rehn- 
quit.  Quod  vero  etiam  potuerit  transferri 
prius  ad  statum  medium,  exemphs  Ehoe  et 
Enoch^  persuadere  conatur.  Unde  si  transitus 
iUe  immediate  futurus  erat  ad  gloriam,  cla- 
rum  est^  non  simul,  sed  successive  homines 
tam  corpore^  quam  animo  glorificandos  fuisse. 
Quia  via  omnium  non  simul,  sed  successive 
terminanda  erat,  ut  osteudimus.  Ergo  si  ter- 
minus  extrinsecus  vise ,  et  immediatus  erat 
gloria,  ut  supponitur  :  assumptio  omnium  ad 
statum  glorise  non  erat  simul.  sed  cum  succes- 
sione  futura.  8i  tamen,  (inquit)  gloriam  illam 
dari  non  oportehat  nisi  omnibus  simul  in  sreculi 
fine,  necesse  est  dicere  ,  successive  transferen- 
dos  fuisse  homines  ad  statum  inferiorem  iUo , 
quem  habebunt  in  gioria  :  et  iUo  meUorem ', 
quem  in  statu  innocentioe  habebant.  Quod  au- 
tem  oportuerit  statum  gloriae  simul  omnibus 
dari,  suaderi  potest,  tum  exemplo  Angelorum, 
tum  etiam  exemplo  futurse  resurrectiouis ,  et 
consummatae  glorificationis  omnium  hominum 


electorum.  Tum  etiam,  quia  etiam  in  iUo  statu 
debuisset  preecedere  universale  judicium  om- 
nium  hominum ,  ante  electorum  consumma- 
tionem. 

43.  Prima  assertio  circa  Jioc  Augustini  du- 
lium.  —  Niliilominus  tamen  asserendum  vide- 
tur  ,  homines  in  statu  innocentise  viam ,  et 
meritum  consummantes,  immediate  ad  statum 
essentiahs  beatitudinis  transferendos  fuisse. 
Ita  videntur  supponere  communiter  Scho- 
lastici.  Et  Patres  antiquos  aUegando ,  recte 
docet  Moses  Barcepha ,  1  p. ,  de  Paradis. , 
c.  22.  Et  probatur,  quia  omnes,  qui  cum  me- 
rito  glorice  ad  terminum  viee  perveniunt,  sta- 
tim  recipiunt  prsemium,  nisi  per  aUquam  cul- 
pam,  vel  reatum  ab  illa  reUctum,  impediantur: 
sed  homines  in  eo  statu  pervenientes  ad  fmem 
vice  in  statu  gratise,  haberent  merita  glorise, 
et  nuUum  haberent  impedimentum  :  ergo 
statim  illam  reciperent.  Major  inductione  pro- 
bari  potest  in  AngeUs ,  et  in  animabus  justis, 
et  puris  ab  omni  culpae  reatu,  post  Christi  mor- 
tem  ab  hac  vita  transeuntibus.Imo  etiaminom- 
nibus  ahis  justis,  quia  si  aliqui  retardantur  ab 
ingressu  gloriee,  semper  est  propter  aUquod 
impedimentum  ex  peccato  originaU,  vel  per- 
sonaliproveniens,  ut  ex  tractatude  Beatitudine 
etde  Incarnatione  manifestum  est.  Ratio  etiam 
id  suadet  :  quia  beatitudo  debetur  tanquam 
merces  laboris,  et  ideo  ratio  justitise  obUgat, 
ut  non  differatur  mercedis  solutio,  quando  ex 
parte  merentis  non  est  impedimentum  :  prae- 
sertim  cum  taUs  dilatio  magnum  sit  nocumen- 
tum,  et  ex  se  non  possit  animam  non  affligere 
et  contristare.  Denique  Deus  pronior  est  ad 
prsemium  conferendum ,  quam  poenam ,  sed 
non  differt  punire  in  peccato  morientem  : 
ergo  nec  prsemium  conferre. 

14.  Li^nitationes  varicB  circa  positam  asser- 
tionem.  —  AUera  vero  propositio  assumpta, 
scilicet  ex  parte  hominum  non  fuisse  tunc  fu- 
turum  impedimentum  glorise  :  clara  est  ex 
dictis.  Quia  in  iUo  statu  innocentise  non  essent 
peccata  veniaUa,  ut  supra  dictum  est :  muUo- 
que  minus  essent  originale,  vel  mortale  :  alias 
innocentia  non  duraret  :  ergo  nuUum  esset 
impedimentum  :  quia  in  termino  viae  sola  cul- 
pa,  vel  aliquid  ab  illa  relictum  potest  gloriam 
impedire.  Uude  potest  assertio  confirmari^ 
quia  iUe  status  medius  inter  innocentiam  et 
gloriam,  non  esset  status  aUcujus  purgatorii : 
quia  iUi  homines  nuUa  purgatione  indigerent : 
alius  autem  nec  facile  cogitari,  nec  aliqua  ejus 
ratio ,  vel  utilitas  inveniri  potest ;  ut  paulo 
post  expUcabimus  :   ergo  frustra  taUs  status 


CAP.  XII.  AN  STATU  INNOCENTI^ 
confmgerentur.  Non  omittam  autem  obiter  ad- 
vertere,  lioc  maxime  procederein  liominibus, 
qui  in  illo  statu  perpetuam  innocentiam  sine 
interruptione  servassent.  Nam  si  aliquis  forte 
mortaliter  peccaret,  et  illius  remissionem  non 
obtineret^  ille  (ut  probabilius  est)  per  morteni 
vitam  finiret ;  et  ad  terminum  damnationis 
statim  perveniret,  saltem  quoad  animam  :  cui 
postea  corpus  in  eadem  damnatione  jungere- 
tur^,  tempore  a  Deo  prsescribendo.  Si  autem 
sic  peecans  a  peccato  resurgeret  cum  plena 
satisfactione,  et  remissione  peccatorum,  tunc 
eadem  esset  ratio  de  illo,  qua3  de  ceeteris  inno- 
centibus,  quia  jam  nuUum  haberet  impedi- 
mentum  :  et  verisimilius  est,  illum  fuisse  ad 
statimi  originalis  justitiae  restituendum  ;  ac 
subinde  sine  interventu  mortis  fuisse  ad  sta- 
tum  glorise  immediate  transferendum.  Si  au- 
tem  remissionem  culpse  mortalis  obtineret  , 
manente  reatu  aUquo  poense  temporalis  :  et  in 
illo  ad  terminum  viae  perveniret,  indigeret  sine 
dubio  purgatione  :  et  ideo  non  transferretur 
immediate  ad  gloriam,  et  fortasse  mortem 
non  evaderet,  et  gloriam  corporis  usque  ad 
finem  seeculi  non  obtineret.  Nos  autem  (ut 
dixi)  de  servantibus  statum  innocentiae  loqui- 
mur. 

15.  Secunda  assertio  circa  idem  Aitgustini 
duhiim.  —  Primmn  consectarium  contra  sta- 
tum  illum  glorioso  inferiorem.  —  Ad exemplum 
Elice  et  Enoch,  in  n.  12.  —  Unde  addimus  se- 
cundo,  illum  transitum  fuisse  futurum  imme- 
diate  ad  statum  glorise,  non  solum  animarum, 
sed  etiam  corporum.  Probatur  primo  ratione 
jam  facta,  quia  totum  illud  prsemium  debetur 
meritis,  et  nuUum  impedimentum  glorise  cor- 
poris,  magis,  quam  animai  haberent.  Secundo 
quia  quando  anima  est  corpori  unita,  ex  glo- 
ria  animoe  quasi  naturaUter  redundat  gloria 
in  corpus  ,  nec  potest  sine  miraculo  detineri : 
nullum  autem  est  fundamentum  ad  nngendum 
tale  miraculum  generale  :  et  in  detrimentum 
innocentum,  sive  ahorum  utihtate.  Et  hinc 
colhgimus  primo^  non  posse  commode  inteUi- 


DURANTE  LONGO  TEMPORE,  ETC.  44^7 

gi  statum  inum  medium  :  non  quia  sit  abso- 
lute  impossibihs,  sed  quia  non  est  consenta- 
neus  divince  providentise.  Posset  enmi  cogitari 
status  medius  ex  parte  corporum  tantum  ,  ut 
si  anima  transferretur  ad  gloriam,  et  non  cor- 
pus.  Et  hoc  esset  miraculosum,  sine  utihtate, 
ut  dixi ,  vel  esset  cum  totali  carentia  glorise 
animaj  et  corporis  :  et  sic  etiam  esset  infruc- 
tuosus  :  et  in  terra  vix  posset  fehcior  status, 
quam  inuocentiae  ,  et  Paradisi  terrestris  cogi- 
tari  :  nec  est  verisimile ,  homines  nondum 
beatos  supra  ccelos  elevandos  fuisse.  Et  ideo 
non  est  similis  ratio  de  Elia  et  Enoch  ,  quia  et 
ihi  in  ahqua  terrae  regione  habitant  (ut  credi- 
tur)  et  nondum  consummarunt  merita  sua. 
Nam  hcet  nunc  non  mereantur,  ut  est  proba- 
bihus,  expectant  tempus,  in  quo  sua  merita 
consumment  secundum  ordinem  divina^  pro- 
videntiee  :  secus  vero  esset  de  hominibus  in 
statu  innocentise^  ut  constat. 

16.  Secwulum  consectarium  de  successiva 
adoptione  glorice  in  statu  innocentice  et  sa- 
tisfit  tripUci  suasioni  in  fine  numeri  secundi. 
—  Unde  tandem  conchiditur  homines  in  sta- 
tu  innocentia3  non  simul  ,  sed  successive 
fuisse  transferendos  ad  statum  gloriee ,  tam 
animee ,  quam  corporis  ,  quia  vise  singulo- 
runi  successive  finirentur  ,  et  unusquisque 
in  termino  suse  vise  integrum  preemium  reci- 
peret.  Neque  oportet,  ut  in  hoc  essent  Angehs 
similes^  quia  via  Angelorum,  sicut  in  omnibus 
simul  incepit ,  ita  etiam  simul  terminata  est, 
Nec  est  etiam  simihs  ratio  de  hominibus  lapsis, 
quia  horum  via  per  mortem  finitur,  et  corpus 
separatam  ab  anima  est  incapax  glorise,  donec 
resurgat :  et  hanc  incapacitatem  per  peccatum 
meruerunt,  et  non  tolhtur,  nisi  secundum  or- 
dinem  a  Deo  prsescriptum,  qui  universalem  re- 
surrectionem  voluit  usque  ad  finem  mundi  re- 
servari.  Homines  autem  innocentes  non  indi- 
guissent  resurrectione.  Et  si  forte  futurum 
tunc  esset  universale  judicium,  non  ahter 
homines  in  eo  judicareutur,  quam  nunc  An- 
geh  judicabuntur. 


FINIS   LIBRI   QUINTI  DE    STATU  QUEM  HABUISSENT   HOMINES   IN  HOG   ilUNDO,    SI  flllMI 
PARENTES   NON  PECGASSENT. 


INDEX  LOCORUM  SACRiE  SCRIPTURJl 

QUJl  IN  HOG  TRAGTATU  PER  OCGASIONEM  EXPLIGANTUR. 


EX  GKNESI. 

Cap.  1,  2  et  3.  Tria  priora  capita  libri  Geneseos  per 
quatuor  prioreslil^ros  auctor  fusfiexj)onit:quaprop- 
ter  supervacaneum  duximus  loca  ex  eis  sigillatim 
indicare. 

9.  Terror  vester  et  tremor  sit  super  cuncta  animalia 
terrae,  lib.  3,  cap.  16,  num.  11  etl2.  281 

EX  LIBRO  EXODI. 

32.  Non  videbit  me  homO;,  el  vivet,  lib.  3, 


cap. 


18, 

num.  2.  290 

EX   LIBRO  3   REGUM. 

3.  Dedi  tibi  cor  sajjiens  et  intelligens,  in  tantum, 
ut  nullus  ante  te  similis  tui  fuerit,  lib.  3,  cap.  9^ 
num.  29.  233 

EX  PSALM. 

28.  Vox  Domini  super  aquas,Deus  majestatis  intonuit, 

lib.  2,  cap.  4,  num.  21.  118 

32.  Qui  tinxit  sigiilatim  corda  eorum^  lib.  3,  cap.  7, 

num,  11.  214 

103.  Extendens  coelum  sicut  pellem^  qui  tegis  aquis 

superiora  ejus,  lib.  2,  cap.  4,  num.  23.  119 

Ibid.  lllic  replilia  quorum  non  est  numerus  :  animalia 

pusilla  cum  magnis,  lib.  t,  cap.  10,  num.  9.  162 
148.  Laudate  eum  coeli  cuelorum,  et  aquse  omnes,  quse 

super  coelos  sunt,  lib.  2,  cap.  4,  num.  23.  119 

EX  PROVERB. 

8.  Quando  a3thera  firmabat  sursum_,  et  librabat  fontes 
aquarum^  lib.  2,  cap.  4,  num.  21.  118 

EX  ECCLESIASTE. 

7.  Deus  fecit  hominem  reclum,  lib.  3,  cap.  9,  num.  3^ 
et  cap.  11,  num.  2,  et  cap.  12,  num.  5,  et  cap.  17^ 
num.  10.  229,  2U,  248  et  286 

EX  LIB.  SAPIENT. 

2.  Fecit  Deus  hominem  inexlerminabilem,  ad  imagi- 
nem  simililudinis  sui£,  lib.  3,  cap.  17,  num.  11.  287 

10.  Hsec  illuni,  qui  primus  ibrmatus  est  a  Deo  paler 
orbis  terrarum,  cum  solus  esset  crealus,  cuslodivit 
et  eduxit  illum  a  deliclo  suo,  lib.  4,  cap.  9,  num.  7 
etl9.  374  et  378 

Ibid.  Dedit  illi  virlutem  continendi  omnia,  lib.  4, 
cap.  9,  num.  12.  376 

11.  Omnipolen'?  manus  tua  creavit  orbem  terrce  ex 
materia  invisa,  lib   1,  cap.  8,  num.  20.  49 

EX  ECCLESIASTICO. 

17.  Dedit  illi  potestaiem  eorum  quae  sunt  super  ter- 
ram,  posuit  timorem  illius  super  omnem  carnem, 
et  dominalus  est  bestiarum,  elc,  lib.  3,  cap.  17, 
num   11  01 12.  287 

Ibid.  Disciplina  inlelleclus  rcplevit  illos,  creavil  illis 
scienliam  si)iritus,  elc,  lib.  3,  cap.  9,  num.  3.    229 

18.  Qui  vivit  in  selernum  creavit  omnia  simul,  lib.  1, 
cap.  10,num.  22.  62 

24.  Et  quasi  nebula  texi  omnem  tcrram,  Ub.  2,  cap.  5, 
num.  16.  125 


39.  Ignis,  grando,  fames,  et  mors,  omnia  haec  ad 
vindiclam  creata  sunt,  etc,  libro  1,  capite  1,  nu- 
mero  16.  7 

EZECHIEL. 

28.  Tu  signaculum.  similitudinis,  lib.  3,  cap  8,  n.  14 
etl9.  220  el  221 

DANIEL. 

13.  Species  decejiit  te,  et  subvertit  cor  tuum,  lib.  8, 
cap.  4,  num.  19. 


25.  Possidete  paratum  vobis  regnum  a  constiiutione 
niundi,  lib.  1,  cap.  4,  num.  5.  23 


5.  Pater  meus  usque  modo  operatur,  et  ego  operor, 
lib.  2,  cap.  11,  num   6.  167 

10.  Ego  veni  ut  vitam  habeant,  el  abundanlius  ha- 
beant,  lib.  5,  cap.  11,  num.  3  et  4.  435 

17.  Clarifica  me  Paler  claritate,  quam  habui  prius- 
quam  mundus  esset  apud  te,  lib.  1,  cap.  2^  n.  2.    9 


7.  Peccatum  occasione  accepta  per  mandalum  seduxit 
me,  lib.  4,  caj).  4,  num.  19.  333 

Ibid.  Non  ego  operor  illud,  sed  quod  habitat  in  me 
peccatum,  lib.  3,  cap.  12,  num.  6.  249 

Ibid.  Sentio  aliam  legem  in  membris  meis  repugnan- 
tem  legi  mentis  meae,  lib.  3,  cap.  12,  num.  1.      247 

8.  Quos  prajdestinavit  conformes  fieri  imagini  filii  sui, 
lib.  3,  cap.  8,  num.  9.  218 

AD  CORINTH.  I. 

3.  Omnia  enim  nostra  sunt,  lib.  cap.  7,  num.  15. 
11.  Non  debet  velare  caput  suum,  quia  imago  Dei  est, 

lib.  3,  cap.  8,  num.  21.  222 

15.  Sicut  portaviums  imaginem  lcrreni,  ila  portemus 

imagmem  coelestis,  lib.  3,  cap.  8,  num.  28.         225 


6.  Qui  existimat  se  aliquid  esse,  cum  nihil  sit^  ipse  se 
seducit,  lib.  k,  cap.  4,  num   19.  353 

AD  COLOSSENS. 

3.  Expoliantes  vos veterem  hominem cum  aclibus  suis, 
et  inducentes  novum  eum  qui  renovatur  in  agnilio- 
nem,  secundum  imaginem  ejus,  qui  creavil  illum, 
lib.  3,  cap.  8,  num.  21.  222 

AD  TIMOTH.  I. 

2.  Adam  non  est  seductus  :  mulier  autem  seducta  in 
praevaricatione  fuit,  lib.  4,  c.  4,  late  a  num.  1.     347 

AD  HEBR. 

2l.Fide  intelligimus  aplala  essesfecula  verbo  Doi,  ut 
ex  invisibihbus  visibilia  fiereui,  lib.  1,  cap.  8, 
num.  21.  ■49 


^^^ag^^^BBBasa 


INDEX  RERUM. 


1.  Adam  quoad  corpus,  non  ex  nihilo,  sed  de  limo 
terrae  formatus  fuit,  lib.  3,  cap.  1,  num.  2.  170 

2.  Adae  corpus  a  solo  Deo  productum  fuit,ibid., 
num.  4.  171 

Successive  ne,  an  in  instanti^  ibid.  a  num.  1,  usque 

ad  13.  173 

S.  Ad  corpus  Adae  formandum  Angelos  etiam  concur- 

risse,  qai  putent,  lib.  3,  cap.  1,  num,  4.  171 

Refutantur  si  de  organisalione  loquantur,  num.    6 

et  14.  172  et  175 

Imo  etsi  loquantur  de  aggregatione  limi,  eod.  num  14 

et  15.  .  175 

4.  Adse  corpus  creatum  cum  omni  perfectione  essen- 
tiali,  ad  animam  rationalem  requisita,  eod.  cap.  1, 
num.  16.  176 

Cur  non  ex  ccelesti,  aut  nobiliori  materia?  ibid.     176 

5.  Adami  corpus  an  monstrosum  fuerit  antequam  ab 
eo  costa  auferretur :  an  vero  postea  mancum?  I.  3, 
cap.  2,  a  num.  7.  178 

6.  Adae  productionem  praecessisse  ad  Evse  formatio- 
nem  contra  Cajetanum  demonstratur,  eodem  cap.  2, 
num.  5.  178 

Vide  etiam  eva,  et  verbo  costa. 

7.  Adse  soporem  non  metaphoricum,  sed  proprium 
fuisse  stabilitur  contra  Cajetanum,  ibid.,  n.  16.  181 

Qualis  fuerit,  num.  17  et  18.  182 

8.  Adanmm  el  Evam  csecos  fuisse  ante  peccatum  stul- 
tissimus  error  reprobatur,  lib.  3,  cap.  3,  n.  2.     185 

Cur  post   peccatum  dicantur   eorum   oculi   aperli, 
ibid.  185 

9.  Adam  et  Eva  integri  sunt  conditi  quoad  internos 
sensus  et  externos,  atque  in  perfeclae  setatis  mem- 
bris  et  organis,  eod.  cap.  3,  num.  3  et  4.  185 

10.  Adam  cum  conditus  est,  quam  setalem  repraesen- 
tabat,  et  cujus  fuerit  staturse,  ibid.,  a  num.  5.      186 

Quae  illius  habitudo  corporis,  et  an  in  ea  fuerit  Christo 
par,  num.  8  et  9.  187 

11.  Adse  corpus  an  passibile  et  mortale,  num.  10. 187 

12.  Adamus  creatus  fuit  post  bruta,  lib.  3^  cap.  4, 
num.  t.  188 

Cur  ultimo  creatus  cum  fuerit  caeteris  nobilior^  ratio- 
nes  varise  ex  Palribus,  a  num.  3.  188 

13.  Cur  eodem  die  cum  brutis  conditus,ibid.,n.  6. 188 

14.  Adamum  duas  habuisse  uxores,  quarum  Evam, 
simul  cum  illo  creatam  ejusque  laleri  copuiatam 
Judaei  fabulantur,  lib.  3,  cap.  4,  num.  8  et  9.      190 

15.  Adam  prius  tempore  creatus  est,quam  Eva,  ibid., 
num.  10.  190 

Qua  hora  diei  sextse  productus,  num.  15,  et  lib.  4, 
cap.  8,  num,  15.  192 

16.  Adam  extra,  Eva  intra  Paradisum  condita,  lib.  2, 
cap.  5,  num.  8.  120 

III  f 


17.  Adam  quo  in  loco  conditus,  ibid.,  num.  4.  121 
Quo  modo  in  Paradisum  translatus,  num.  5.  121 
Et  quoto  post  creationem  tempore,  lib.  4,  cap.  8, 

num.  2.  368 

18.  Adam  cur  extra  Paradisum  conditus,  lib.  2,  cap.  5, 
num.  8.  122 

19.  Adamo  datum  prseceptum  de  non  comedendo  ex 
ligno  ante  formatam  Evam,  ibid,,  num,  12.         124 

20.  Spiraculum  in  faciem  Adami  non  fuit  divina 
subslantia,  aut  ejus  portio,  lib.  3,  cap.  7,  n.  2.    211 

Fuil  anima  rationalis,  quam  tunc  primo  Deus  creavit 
et  infudit^  a  num.  6.  212 

21.  Adse  anima  quam  perfecta  in  naturalibus,  lib.  3, 
cap.  7,  num.  13.  215 

22.  Adami  scientia,  vide  scientia.  An  decipi  potuerit, 
vide  DECEPTio. 

23.  Adamum  innocentem  fuisse  creatum,  de  fide  est, 
lib.  3,  cap.  11,  num.  2.  244 

24.  Adam  in  primo  instanti  non  peccavit,  nec  pec- 
care  potuil  de  lege  ordinaria,  eod.  cap.  11,  num.  6. 

245 

25.  Adam  in  primo  instanti  habuit  omnes  virtutes 
bonosque  habitus  morales  per  accidens  infusos, 
ibid.,  num.  5  et  6.  Vide  verbo  virtus.  244 

26.  Adam  quamdiu  non  peccaret  mortaliter  nullos 
sentiret  motus  appetitus  contra  rationem^  lib.  3, 
cap.  12;,  a  num.  4.  248 

Quo  Dei  dono  id  fieret,  vide  verbo  appetitus. 

27.  Adam  venialiter  peccando  in  statu  innocentiae,  an, 
et  quomodo  amitteret  justitiam  originalem,  lib,  3_, 
cap.  1,  num.  10  el  12.  259 

28.  Non  potuit  prius  peccare  venialiter^  quam  morta- 
liler,  ibid.,  num.  17  et  21.  261  et  262 

29.  Adamum  aeque  mortalem  fuisse  ante  et  post  pec- 
catum  error  Pelagii,  lib.  3,  cap.  14,  num.  1.        263 

Eum  ante  peccatum  non  fuisse  moriturum  de  fide  est, 
a  num.  3.  265 

Fuit  tamen  ex  vi  suae  compositionis  mortalis  etiam 
ante  peccatum,  sed  dono  Dei  aliquo  modo  immor- 
talis,  num.  8.  267 

30.  Adami  innocentis  corpus  fuisse  impassibile  per 
inditam  qualitatem  qui  pulent,  num.  10.  267 

Qui  j)er  indilam  animae,  num.  11.  268 

Utrique  refeliuntur,  a  num.  12.  268 

31.  Adami  dominium,  vide  dominium. 

32.  Adamum  ante  lapsum  habuisse  graliam,  de  fide 
est,  lib.  3,  cap.  17,  a  num.  2.  283 

Qui  putent  non  habuisse  in  primo  instanti,  n.  5.  285 
Probabilius  oppositum,  a  num.  9,  usque  ad  15.     286 

33.  Adam  ante  lapsum  non  vidit  Deum  clare,  lib.  3, 
cap.  18,  a  num.  1.  290 

34.  Adami  cognitio  supernaturalium,  vide  cognitio. 

35.  Adam  in  primo  instanti  propriis  aclibus  sanctifi- 
catuR,  lib.  3,  cap.  19,  a  num.  3.  295 

Per  illos  se  disposuitadjustiliam  habitualem.n.  8.  297 

Eamque  meruit  de  congruo,  et  gloriam  corresponden- 

tem  de  condigno,  ibid.  297 

i9 


4S0  INDEX 

36.  Probabile  est  crevisse  in  justitia  ante  lapsum, 
ibidv  num.  13.  299 

37.  Adamus  conditus  in  justilia  originali,  lib.  3, 
cap.  20,  num.  1.  299 

38.  Adami  pactum,  vide  pr.«ceptum,  a  num.  8. 

39.  Adami  peccatum,  vide  peccatum,  et  Adami  poena 
in  verbo  pqen^. 

40.  Adam  et  Eva  quanto  tempore  fuerint  in  Paradiso, 
vide  PARADisDs,  a  num.  14. 

41.  Adam  veniam  obtinuit  primae  transgressionis, 
lib.  4_,  cap.  9,  a  num.  7.  374 

Intra  Paradisum  imperfecte  sallem  poenitere  coepit^  ac 
paulo  post  justificatus  est,  num.  9.  375 

42.  Adanium  et  Evam  finaliter  damnatos  esse  error 
Tatiani,  num.  10.  375 

Redemptum  fuisse  per  Christum  quoad  sufficientiam 
de  fide  concluditur  contraTalianum,  num.  14.  377 

Efficaciter  fuisse  salvatum  Scriplura  non  convincitur, 
num.  15.  377 

Est  tamen  ut  minimum  erroneum,  a  num.  16.        377 

An  eadem  cerlitudine  dicendum  sit  de  Eva,  n.  20.306 

43.  Adamo  non  peccantc  qualis  fulurus  esset  homi- 
num  status,  vide  innocenti^  status. 

44.  An  in  slalu  innocenliae  fulurus  fuisset  Rex  poste- 
rorum  dum  essetin  via,  lib.  5,  cap.  7,  num.  14.  416 


Aeris  elementum  perfectum^  ac  simul  cum  ccelis  crea- 
tum  fuit,  lib.  1,  cap.  7,  a  num.  3.  38 

Et  a  Moyse  nomine  cojli,  Genes.  1,  comprehensum 
est,  a  num.  5.  38 

Speciatim,  num.  14.  41 


Ab  seterno  quae  res  esse,  vel  non  esse  potuerint,  vide 

MUNDUS. 


Quibus  alimentis  homines  in  stalu  innocentiEe  vesce- 
renlur,  vide  verbo  cibus,  et  verbo  carnes. 


RERUM. 

2.  Ad  animalium  creationem  terra  et  aqua  materia- 
liter  solum  concurrerunl,  eod.  num.  3.  160 

3.  Animalium  prima  creatio  quo  facla  dicatur  modo, 
aucloris  nalurae  proprio,  ibid. ,  num.  4.  160 

4.  Animalia  quintae  el  sexlae  diei,  producta  sunt  in 
stalu  perfecto  quoad  individua  et  species,  n.  5.  161 

5.  Quot  animalia  in  qualibet  specie^  et  in  qua  per- 
fectione  Deus  produxerit,  ibid.  161 

6.  Animalia  omnia  cum  vi  generativa  similium  a  Deo 
sunl  producta,  num.  6.  lei 

Eorum  ires  sunt  ordines  generici  inaequalis  perfectio- 
nis  natatilium^  volatilium,  terrestrium.  num.  7.  161 

Quisque  ordo  non  successive,  sed  simul  fuit  pro- 
ductusa  Deo,  ibid.  161 

Imo  natatilia  et  volatilia  simul  fuisse  producta,  cre- 
dibilius  est,  num.  8.  162 

Et  sub  unoquoque  genere  multae  species,  num.  9. 162 

7.  Animalia  imperfecta  an  etiam  a  Deo  in  quinta  et 
sexta  die  fuerint  producta,  lib.  2,  cap.  10,  n.  11.  163 

8.  Bruta  quae  per  adullerinam  generationem  nascun- 
lur,  ut  leopardus,  mulus,  etc,  an  fuerint  etiam  lunc 
a  Deo  immediate  producta,  ibid.,  num.  12.         163 

9.  Volatilia  an  ex  aquis  sint  producta,  ibid.,  a  num  13, 
adl7.  164 

10.  Animalia  nulla  ex  igne  producta ,  et  cur, 
num.  18.  165 

11.  Animalia  ad  Adamum  adducta  sunt  non  in  indi- 
viduo  omnia,  sed  in  specie,  lib.  3,  cap.  4,  n.  16. 192 

An  prius  adducla,  quam  Eva  crearetur ,  num.  17.  192 

Eis  proprie,  non  melaphorice  Adamus  imposuisse 

nomina  dicendurn  est,  idque  sexto  die  anie  Evae 

productionem,  num.  18.  193 

12.  Animalia  introducta  sunt  in  Paradisum  ut  eis 
Adam  nomina  imponeret,  lib.  3,  cap.  5,  n  10.    196 

In  statu  innocentiae  in  Paradiso  etiam  vagarentur, 
ibid.  196 

13.  Animalia  an,  et  quomodo  homini  ut  domino  sub- 
derentur,  vide  dominium,  num.  4. 

14.  Animalia  bruta  an  carnibus  vescerentur  Adamo 
Don  peccante,  iib.  5,  cap.  6,  a  n.  19,  usque  25.    409 


1.  Angelorum  mentionem  nullam  fieri  a  Moyse  qui 
dicant,  lib.  1,  cap.  6,  num  2.  34 

Solos  Angelos  comprehendi  illis  verbis,  m  principio 
CBEAviT  DEus  coELUM,  qul  ve!inl,  num.  3.  35 

Utrique  impngnanlur,  et  oslenditur  nomine  coeli  im- 
plicile  comprehendi  Angclos,  a  num.  6.  36 

2.  Angcli  an  concurrerint  ad  formandum  corpusAdae, 
vide  ADAM,  num.  3. 

3.  Angeli  ad  imaginem  Dei  conditi,  lib.  3,  cap.  8, 
num.  18  et  19.  221 

Vide  etiam  cognitio  matutina,  etc. 


1.  Anima  primi  hominis  non  fuit  substantia  divina, 
vide  ADAM,  num.  20. 

Slalim  ac  creaSa  est  unila  fuit  corpori,  ibid. 
Quam  fucrit  perfecla,  vide  adam,  num.  21. 

2.  Animffi  omnes  prae:er  raiionalem  de  materia 
eductae,  lib.  2,  cap  10,  num.  4.  160 

ANIMAL. 

1.  Animalia  brula,  non  in  semine  tantum,  sed  in 
seipsis  i>roducla  sunt  in  quinia  et  sexla  die  crea- 
tionis,  lib.  2,  cap.  10,  num.  2.  160 

Non  facta  ex  nihilo,  sed  ex  prsejacente  materia, 
nura.  3.  160 


Quo  anni  tempore  creatus  mundus,  lib.  2,  cap.  7, 
num.  17.  146 

appetitus. 

1.  Appeiitus  sensitivus  in  stalu  innoceniise  perfecte 
subderelur  rationi,  lib.  3,  cap.  12,  a  num.  4.       248 

Quo  dono  id  formaiiier  fieret,  variae  senientiae  refc- 
runlur,  ac  refellun  ur,  a  niim.  11.  230 

Fieret  partim  per  inlernos  habitus  et  aclus:  pariim 
per  extornam  Dei  proteclionem,  num.  is  et  19.  252 

Ncque  in  singulis  polentiis  unus  sufficeret  habitus, 
num.  20  et  ^l.  253 

2.  Ad  hanc  appetilus  subjectionem  sufficcrent  nc  vir- 
tuies  nalurales,  an  requireientur  infusae  per  se  ? 
num.  24.  254 

An  e'.iam  praeter  hoc  necessarius  esset  habitus  alius, 
num.  25.  254 

An  tale  donum  naturale  esset,  an  supernaluraie, 
num.26.  255 

3.  Appciitus  passiones,  vide  passiones. 

aqua. 

1.  Aquae  elcmentnm  in  propria  forma  et  loco,  et  a 
lerra  distinclum  creatum  est  in  ecdem  instanli  cum 
co-Io  et  terra,  lib.  1,  cap.  8,  num.  16.  47 

Non  rcplevisse  spalium  totum  inlerlerram  ac  coelum 
empyreum  contra  aliquos  concluditur,  num.  18.  48 


INDEX 

2.  Aquas  super  firmamentum  creatas  non  esse  ange- 
los  ostenditur,  lib.  2,  cap.  4,  num.  3.  iio 

Neque  corpus  aliquod  coeleste,  nempe  crystallinum, 
a  num.  5.  111 

Neque  item  aquas  elementares,  quae  sint  super  octa- 
vam  sphaeram,  num.  19.  117 

Sed  eiementares  aquas  nubium,  ac  similium  impres- 
sionum,  quse  supra  coelum  aereum,  id  est,  in  supe- 
riori  ejus  regione  fiunt,  a  num.  20.  117 

Vide  eliam  firmamentum. 

3.  Aquae  super  firmamentum  positse  secundo  die, 
quomodo  illuc  elevatae,  lib.  2,cap.  5,  a  num.  19.126 

4.  In  aquis  nulla  transmutatio  substantialis  facta  est 
tertio  die,  dum  in  unum  locum  congregarentur, 
lib.  2,  cap.  6  a  num.  3.  128 

5.  Aquarum  congregatio  quomodo  facta  sit,  discu- 
titur,  a  num.  5.  129 

Vera  resolutio^  a  num.  15.  133 

6.  Aqua  tertio  die  congregata,  addensata  etiam  est, 
num.  19.  134 

Et  salsedine  imbuta,  num.  20  et  21.  135 

7.  Aquarum  contluentia  ad  concava  terrse,  fuit  ab 
ipsa  earum  gravitale ,  vel  ab  appetitu  replendi 
vacuum,  addito  forte  peeuliari  Dei  adjutorio,  lib.  2, 
cap.  6,  num.  25.  137 

8.  Aquag  etiam  dulces  in  peculiarem  locum  ita  con- 
fluere,  ut  neque  humor  aqueus  intra  terram  reli- 
quus  sit,  ibid.,  num.  29.  138 

9.  Aquae  omnes  quo  sensu  dicantur  in  unum  locum 
congregatge,  cum  tamen  non  unum,  sed  plura  sint 
maria,  num.  30.  139 

10.  Aquse  omnes  continue  currentes,  et  cum  Oceano^ 
et  inter  se  alicubi  continuantur,  ibid.  139 

11.  Aquse  guttulse  cur  in  sphseram  conglobenlur,  1.  2, 
cap,  6,  num.  11.  131 

ARBOR,  vide  etiam  vegetabilu. 

1.  Arborem  Adamo  vetitam  veram  fuisse,  de  fide  est, 
lib.  3,  cap.  21,  num.  2.  314 

Non  fuit  ficulnea,  num.  4.  '  313 

Nec  seges,  aut  vitis,  num.  S.  315 

Credibile  fuisse  alterius  speciei  perfectioris,  a  vulgo 
notis,  ibid.  315 

Cur  dicaiur  arbor  scientiae  boni  et  mali,  num.  6.  316 
Non  fuit  vclila,  quia  nociva.  num.  7.  316 

2.  Arbor  vilse,  vide  lignum  yum. 


1.  Astra  non  significant  ca  quorum  non  sunt  causa, 
lib.  2,  cap.  9,  num,  5  et6.  157 

eque  omnia  fulura  significant,  cum  non  omnia 
causent,  num.  7.  157 

Quo  sensu  dicanlur  facta  esse  in  signa,  num.  8.      158 

AVEs,  vide  eliam  animalia. 

Aves  in  prirra  molilione  cx  qua  materia  productae, 
lib.  2,  cap.  10,  a  num.  13,  usque  ad  7. 


BRUTDM,  Vide  ANIMAL. 


CARO. 

1.  Carnium  usum  non  fulurum  in  statu  innocentise 

communis  resolutio  expenditur,  lib.  5,  cap.  6,  a 

num.  4.  405 


RERUM.  451 

2.  Carnes  non  comederunt  primi  parentes  in  Paradiso, 
ibid.,  num.  11.  407 

Nec  illis  egerent,  licet  diutissime  in  innocentia  dura- 
rent,  num.  12.  407 

Imo  non  fuisse  honestum  esum  carnium  probabile, 
supposito  tali  statu,  num.  13  et  14.  407 

3.  Carnibus  in  statu  innocentise  nullus  homo  vesce- 
retur,  num.  15.  408 

An  bruta  vescerentur,  a  num.  19.  409 

4.  Carnibus  vesci  licuit  a  lapsu,  usque  ad  diluvium^ 
imojusti  etiam  aliqui  iis  vescebantur;  non  tamen 
ordinarie,  a  num.  27,  usque  ad  30.  411 

CHARn-As,  vide  gratia,  num.  7. 


1.  Cibus  infanlium  in  statu  innocentiae  fuisset  lac  ma- 
ternum,  lib.  5^  cap.  6,  num.  2.  405 

Aduhorum  semina,  et  fructus  arborum,  num.  3.   405 

2.  Nec  pane,  nec  alio  cibo  arte  confecto,  imo  neque 
ovis  aut  lacte  animalium  uterentur,  num.  16.     408 

An  etiam  carnibus^  vide  caro. 

CCELUM. 

1.  Ccelum  ab  seterno  moveri  non  posse  demonstratur, 
lib.  1,  cap.  2,  a  num.  15.  13 

2.  In  primo  mundi  instanti  creati  sunt  omnes  coeli  a 
primo  mobili  usque  ad  lunam  inclusive,  lib.  1, 
cap.  3,  a  num.  5.  '  jg 

3.  Ccelorum  incorruptibilitas  multipliciter  suadetur 
num.  6.  ^9 

4.  Nomine  coeli  illis  verbis,  m  principio  creavit  deus 
CQELUM,  non  potest  significari  materia  informis,  ex 
qua  sint  postea  coeli  producli,  num.  9.  '  21 

5.  Prseter  coelos  mobiles  dari  aliud  immobile  et  prae- 
stantius,  id  est,  Empyreum,  contra  Cajetanum,  om- 
nino  certum,  lib.  1,  cap  4,  a  num.  2.  '     22 

6.  Eugubini  sententia  de  coeli  empyrei  seternitate  dis- 
cutitur,  et  impugnatur,  ibid.,  a  num.  6.  23 

7.  Empyreum  non  est  ab  Eeterno  ab  intrinseco,  neque 
per  aeternam  productionem  a  Deo,  ibid.,  et  num. 
10.  23  et  23 

Neque  factum  ante  illud  principium^  de  quo  Gen.  1, 

ibid.,  num  11.  35 

Neque  post  alios  coelos  ct  lerram,  num.  12  et  13.      25 

8.  Coilum  empyreumaMoysecomprehensum  est  illis 
verbis,  creavit  deus  ccelum,  num.  15  et  16.  26 

9.  Cwlum  em|)yreum  maieria  et  formaconstat,  lib.  1, 
cap.  5,  num.  1.  27 

De  cjus  materia  variae  opiniones,.  num.  1  et  2.  27 

Vera  resolulio,  num.  3.  gg 

10.  Cceli  empyrei  forma  non  est  anima,  num.  4.  28 
Quomodo  dicalur  immobile,  num.  5.  29 
iSolidum  est,  num.  6  el  7.  29 

11.  CaMum  emi)yreum  influere  in  haec  inferiora,  pro- 
babilius,  lib.  t,  cap.  5,  a  num.  9.  31 

ftuae,  el  qualis  sit  influcnlia,  num.  17.  33 

12.  Nomine  cqeli  Moyses  comprehcndit  creationem 
Angclorum,  lib.  5,  cap.  6,  a  num.  16.  408 

13.  Coeli  an  moveri  coeperint  initio  suae  creationis, 
lib.  1,  cap.  9^  num,  9  et  10.  32 

14.  Coeli  initio  suae  creationis  connalurali  ordine  col- 
locali,  lib.  1,  cap.  10,  num.  9  et  10.  57 

Idque  id  figuia  sphsrica,  num.  13.  53 

Quod  eliam  de  onipyreo  verum  est,  num.  16.  39 

13.  Cceli  in  prinio  inslanti  quas  nacti  sint  connatura- 
les  proprietates,  num.  17  el  18.  qq 

16.  Coelum  8^  et  planetarum  orbes  propriis  motibus 


452  INDEX 

ab  occasu  in  ortum  die  quarta  cceperunt  moveri, 
lib.  2,  cap.  8^  num.  16. 


153 


1.  Cognitio  aliqua  supernaturalium  mysteriorum  in- 
fusa  fuit  Adamo  ante  peccatum,  lib.  3.  cap.  18, 
num.  3.  29^ 

Fuisse  de  mysleriis  Trinitatis  absolutis^  acetiam  rela- 
tivis,  a  num.  4.  291 

Ilem  de  Verbo  incarnato,  num.  8.  292 

Quse  de  hoc  mysterio  noveril,  num.  10.  293 

Qualis  fuerit  ha3C  cognitio,  num.  11  et  12.  293 

Veraresolutio,  num.  14.  294 

2.  Cognilio  matutina  Angelorum  juxla  Augustinum 
quse,  lib.  1,  cap.  11,  a  num.  8.  66 

QuiE  item  vespertina,  a  num.  12.  68 

Utraque  juxta  Augustinum  in  objecto  convenit,  et  in 

solo  aclu,  et  medio  cognoscendi  differt,  n.  16.  69 
Non  polest  in  Deo   distingui  vespertina  a  matutina, 

num.  17.  '^O 

Imo  neque  in  visione  beata  Angelorum,  a  num.  18.70 
Utra  fuerit  in  eis  prior  juxta  Augustinum,  a  n.  21.  71 

COMMUNITAS. 

Communitas  hominum  oeconomica,  aut  poHtica  an  in 
statu  innocentise,  fuissent,  vide  innocentij2  status, 
num.  25. 

COMPOSITUM,  CORPUS. 

1.  Composita  physica  non  nisi  per  creationem  fiunt 
in  prima  et  totali  productione,  hb.  1,  c.  1,  n.  12.   5 

2.  Composila  omnia,  etiam  mixta  in  eodem  inslanti 
fuisse  inilio   condita,  qui   velint,  lib.  1,  num.  4 

815.  2 

Refelluntur,  a  num.  6.  3 

3.  Corpus  Adae,  vide  adam,  a  num.  1. 

COSTA. 

Costa  unde  formata  Eva,  fueritne  superlluain  Adamo, 

lib.  3,  cap.  2,  a  num.  7.  ^^^ 

Pro  costa  quid,  et  unde  suppletum  sit,  num.  12.    181 

An  costa  exlracta  fucrit  vestita  carne,  num.  22.    183 

CREATIO  MUNDl,  CtC,  VldC  MUNDUS. 


D 


DECEPTIO  SeU  FALSITAS. 

1.  Decipi  non  potuit  homo  in  statu  innocentiffi  ante 
peccatum,  in  veritatibusnaturalibus,  etiamsibi  non 
evidenlibus,  lib.  3,  cap.  10,  a  num.  3.  239 

Quo  Dei  dono  prolegeretur  ab  erroribus,  num.  7.  240 

2.  Quomodo  non  pnus  decepla  Eva,  quam  peccatrix, 
ibid.,  num.  10.  241 

Quomodo  non  deceptus  Adam,  num.  11.  242 

Et  latius,  hb.  4,  cap.  4,  a  num.  1.  347 

3.  Deceptio  voluntaria  et  mortalis  potuitabsolute  esse 
in  primis  parentibus  prius  quam  peccatum  aliud, 
eodem,  cap.  10,  num.  15.  243 

Moraliter  autem  loquendo,  non  ilem,  num.  16.      243 

4  Decepta  non  fuit  virgo  Maria  putando  filium  esse 

in  comitatu,  lib.  3,  cap.  10,  num.  11,  remissive.242 

DIES. 

1.  Sed  dies  creationis  mundi  quales  intellexerit  Au- 
gustinus,  lib.  i,  cap.  11,  num.  32.  76 

Oppositasenlenliacommunior  et  veriorprobatur  late, 
a  num.  33.  '^ 


RERUM. 

2.  Dies  naturales  creationis  mundi  sex  fuisse  sicul  in 
Genesi  numerantur,  late  contra  Cajetanum  ei  Ca- 
num,  lib.  1,  cap.  12,  a  num.  3.  82 

3.  Diei  primceopuSj  productio  lucis  fuit,  lib.  2,  cap.  1, 
num.  1.  90 

Vide  etiam  lux. 

4.  Primum  diem  et  maneetvesperam  habuisse  osten- 
ditur,  lib.  2,  cap.  2,  num.  4.  94 

5.  Diei  secundse  cur  non  addita  benedictio  ?  lib.  2, 
cap.  5,  num.  21.  127 

6.  Die  septimo  nihil  a  Deo  productum,  lib,  2,  cap.  11, 
num.  2.  166 

Ejus  diei  requies,  quo  pacto  intelligenda,  ibid.,  num. 

5et6.  166 

Ejusdem  benedictio  et  sanctificatio  qualis,  a  n.  8.  167 


1.  Dominii  capacitas  naluraliter  competit  homini 
ex  eo  quod  sit  ad  Dei  imaginem,  libro  3,  cap.  16, 
num.  6.  279 

Illud  habuit  homo  in  bruta  ex  vi  creationis,  necamisit 
ob  peccatum,  num.  8  et  9.  279 

Altiori  tamen  modo  illud  habuit  in  statu  innocentiae, 
a  num  10.  280 

2.  Dominium  hocin  statu  innocentiae,  extenderetur  ad 
omnia  omnino  bruta  conira  Theodorelum  osten- 
ditur,  num.  13.  281 

Et  ad  alia  inferiora  brutis^  num.  14.  281 

Anad  Angelos,  num.  15.  282 

Vel  sallem  ad  alios,  num.  16  et  17.  282 

3.  Dominium  hominis  in  bruta  quantum  ad  usum, 
aliquomodo  majus  post  quam  anle  peccatum  Adae  , 
num.  18.  283 

Fuisset  tamen  ante  peccatum  regulariter  nobilius, 
ibid.  283 

4.  Quomodo  ad  nuUum  obedirent  animantia  homini 
in  statu  innocentise,  eodem  cap.  16,  num.  12.      281 

5.  Dominii  in  bruta,  et  res  alias  inferiores  discrimen, 
num.  14.  281 

6.  Dominium  viriin  uxoreman  in  statu  innocentise,  et 
cur  post  peccatum  dictum  sit  Evae,  et  ipse  domina- 
BiTUR  Tui,  num.  17.  282 

7.  Dominium  proprietatis  hominis  in  hominem  non 
fuisset  in  statu  innocentise,  lib.  5,  cap.  7,  n.  10.  415 

Bene  tamen  dominium  direclivum,  imo  et  jurisdictio- 
nis,  num.  11  et  12.  416 

8.  Dominium  oeconomicum  a  politico  in  quo  diffe- 
rant,  num.  13.  416 

9.  Dominium  jurisdictionis  an  habuisset  Adamviator, 
si  homines  ita  multiplicarentur  ut  civitatem  confla- 
rent,  num.  14.  416 

10.  Dominium  herile  non  fuisset  in  statu  innocentice, 
num.  16.  417 

11.  Dominia  privata,  seu  divisiones  bonorum  an  fuis- 
sentin  statu  innocentise,  num.  17  et  18.  417 

DURATIO,  Vide  TEMPUS. 

E 

ELEMENTA,   VidO  TERRA,  AER. 

Elementa  omnia  in  sua  naturali  dispositione  et  in  suis 

locis  fuerunt  initio  collocata,  lib.  1,  cap.  10,  num. 

11  et  12.  58 

Idque  in  rotunda  figura,  num.  14.  59 

Quas  alias  proprietates  tunc  obtinuerint,  num.  17  et 

18.  60 

Empyreum,  vide  cqelum. 

Errob^  vide  deceptio. 


INDEX 


1.  Evam  simul  cum  Adamo,  non  autem  ex  ejus  costa 
productam  docuit  Cajelanus,  lib.  3,  c.  2,  n.  1.    176 

Catholica  asserlio  contraria  stabiiitur,  a  num.  3.  177 

2.  Eva  producta  est  ex  costa  Adae  suppleta  maleria  ex 
vicina  terra,  vel  aere,  non  ipsa  cosla  rarefaclio- 
nem^  aut  situalem  repetitionem  multiplicata,  num. 
12.  180 

3.  In  formatione  corporis  Evse  an  Angeli  ministrarint, 
num.  24.  184 

4.  Evam  simul  cum  Adamo  productam  et  ipsius  lateri 
copulatam  fabulantur  Judtei,  lib.  3,  c.  2,  n.  9.     179 

5.  Eva  post  Adamum  creata^  num.  10.  180 
Eodem  lamen  sexto  die,  num.  12.  180 
Et  intra  Paradisum,  lib.  3,  cap.  5,  num.  6.  195 
Et  cur?  num.  6.                                                      195 

6.  Eva  quantam  habuerit  scicntiam  ante  peccatum, 

Vide  SCIENTIA. 

7.  Eva  non  prius  decepta,  quam  peccatrix,  lib.  3, 
cap.  10,  num.  IC  241 

8.  Eva  interius  peccando  ante  esum  ligni  totam  justi- 
tiam  amisit,  lib.  3,  cap.  13,  num.  6.  258 

Cur  statim  postpeccatum  non  erubuerit,  n.  6  et  7.258 

9.  Evse  tentatio,  vide  tentatio  et  serpens. 

10.  Evse  quodnam  fuerit  initium  peccandi :  et  quis 
progressus  in  multiplicandis  peccatis,  vide  verbo 

PECCATCM. 

11.  Eva  an  delicti  veniam  et  feternam  sit  consecuta 
salulem,  vide  ad.\m,  a  num.  41. 

12.  Evae  poena,  vide  pcena. 

EUCHARISTIA. 

Eucharistia  an  futura  in  slatu  innocentise,  lib.  5, 
cap.  6^  num.  17.  408 

F 

FALSITAS,    Vide  DECEPTIO. 
FIDES. 

1.  Fidem  an  perdiderit  Eva^  vide  peccatum,  num.  4. 
An  eliam  Adam,  ibid.,  num.  5. 

2.  An,  et  qualem  mysteriorum  fidem  divinam  habue- 
rit  Adam,  vide  cognitio,  num.  1. 

3.  Fidcm  Christi  explicitam  anhabuerit  Adam  in  pri- 
mo  creationisinstanti,  lib.  3,  cap.  19,  a  n.  9.      297 

FILII. 

Filii  in  statu  innocentise  quo  pacto  et  in  quali  per- 
fectione  procrearentur,  vide  innocentli:  status. 

FIRMAMENTUM. 

1.  Firmamentum  secundo  die  factum  ad  dividendas 
aquas  ab  aquis,  fuisse  coelum  selhereum  in  eo  die 
substantialiter  productum,  qui  dicant,  lib.  2,  cap.  5, 
num.l.  120 

Quid  in  ea  sententia  consequenter  dicendum  ,  a 
num.  2.  120 

i.  Firmamentum  illud  aerem  esse,  seu  aliquam  ejus 
partem  verior  sentenlia,  num.  7  et  8.  122 

3.  Quse  aeris  regio  sit  proprie  firmamentum,  a  nu- 
mero  9.  123 

4.  Firmamcntum  non  fuit  factum  quoad  substantiam, 
in  secvmdo  die  per  illa  verba,  fiat  firmamentum  : 
sed  tantum  aer  jam  productus  firmamenti  munus 
accepit,  num.  17.  125 

FCEMINA. 

1.  Foeminas  in  statu  innocentise  non  futuras,  hseresis 
Almerici  confutatur,  lib.  5,  cap.  3,  a  num.  7.       391 


RERTJM.  453 

2.  Foeminpo  productio  non  est  monstrosa,  aut  per  ac- 
cidens  in  specie  humana,  ibid.,  num.  9.  392 

3.  Fceminse  productio  esset  intenta  ab  ipso  generante 
in  slatu  innocentise,  num.  10.  392 

Foeminas  aut  mares  procrearent  quoties  ipsi  gene- 
ranles  intendcrent,  num.  10  et  11.  392 

4.  Foeminfc  in  statu  innocentiae  an  totidem  quot  ma- 
res,  latc  a  num.  14.  393 

Auctoris  judicium,  num.  22.  395 

5.  Fcemina,  vide  polygamia. 

G 

GENERATIO. 

1.  Generationum  et  corruptionum  successionem  non 
potuisse  esse  ab  geterno  demonstratur,  lib  1,  cap.  2, 
a  num.  9,  11 

2.  Generalionis  modus  duplex  specierum  impcrfecta- 
rum,  ibid.,  num.  13.  12 

8.  Generalione  naturali  homines  in  statu  innocenliBe 
multiplicarentur,  lib.  5,  cap.  1,  a  num.  6.  382 

Et  per  singulos  actus  generandi  singuli  generarentur, 
lib.  5,  cap.  3,  num.  2.  389 

Vide  foemina,  num.  3. 

4.  In  qua  perfectione  generandi  essent  homines  m 
statu  innocentiae,  vide  innocenti^  status. 

GRATIA. 

1.  Gratiam  sanctificantem  Adamo  collatam  ,  ante 
lapsum,  fides  docet,  lib.  3,  cap.  17,  anum.  2.    283 

Nonfuisse  collatam  in  primo,instanti,qui  velint,  n.  5. 

285 

Oppositum  probatur,  a  num.  9.  286 

Imo  et  omnes  virtutes  gratiae  comites  tunc  recepisse, 

lib.  3,  cap.  18,  num.  1.  290 

Non  tamen  gratiam  consummatam,  num.  3.  291 

2.  NuIIos  actus  gratife  elicuisse  Adamum  in  primo 
inslanti,  qui  putent,  lib.  3,  cap.  19,  num.  2.         295 

Propriis  lamen  actibus  in  instanti  fuisse  justificatum, 
verius  num.  3.  295 

Qui  actus  ab  habitibus  non  fuere  eliciti,  sed  per  actua- 
lia  auxilia,  num.  8.  297 

Et  de  congruo  merucre  primam  graliam  habitualem, 
et  gloriam  de  condigno,  ibid.  297 

3.  Per  graliam  Christi  quomodo  sanctificatus  Adam, 
lib.  3,  cap.  19,  num.  10  et  11.  298 

4.  In  gratia  crescerc  jiotuit  Adam  toto  tempore  ante 
lapsum  cjusque  augmentum,  et  gloriam  de  condi- 
gno  mereri,  num.  12.  298 

Imo  de  faclo  id  ssepe  fecisse  credibile  est,  n.  13.    299 

5.  In  gratia  nascerentur  omnes  in  statu  innocentiae, 
lib.  5,  cap.  8,  a  num.  2.  419 

Non  lamen  in  gratia  contirmati :  imo  nec  confirma- 
rentur  post  primam  tentationem  superatam,  ibid., 
a  num.  6.  421 

6.  Prima  gratia  infantium  in  statu  innocentiae  foretne 
intensior,  quam  in  hoc  statu,  lib.  5,  cap.  11,  a 
num.  3.  435 

Quidde  prima  gratia  justificante  adultorum,  n.  6.  436 

7.  Actus  charilatis  in  statu  innocentife  neque  ex  vi 
status,  neque  ex  parte  gratise  fuisset  efficacior  ad 
meritum,  quam  modo,  eod.  cap.  11,  a  num.  10.  437 

Vide  etiam  innocenti>e  status,  a  num.  27. 

8.  Gratia  ex  o[)ere  operato  an  uberior  in  statu  inno- 
centise  quam  nunc,  eod.  cap.  11,  num.  29.  442 

H 

HABiTus,  vide  scientia,  spes,  virtus. 

HERBA. 

Herbse  virentes,  arboresj  et  csetera  vegetabilia  a  Deo 


AM  INDEX 

tertia  die  in  propria  specie,  non  in  semine  tantum 
producta  sunt,  lib.  2,  cap.  7,  a  num  2.  140 

Vide  eliam  vegetabilia. 

HOMO. 

1.  Homo  quomodo  ad  imaginem   Dei   factus,   vide 

IMAGO. 

2.  Homo  primus,  vide  adam. 

Homines  in  statu  innoccntige  et  immortalitalis  mul- 
tiplicarcnlur,  lib.  5,  cap.  1,  num.  1  et  2.  380 

3.  Homines  in  slatu  innocentise  immediate  a  Deo 
creandos,  non  generalione  propagandos,  qui  Patres 
dixerint,  lib.  5,  cap.  1,  num.  4.  381 

Oppositum  oslendilur  late,  a  num.  6.  382 

I 

iGNis,  vide  ANiMAL,  num.  10. 

IMAGO. 

i.  Imago  Dei  homini  impressa  est,  quid  creatum  in 
ipso,  lib.  3,  cap.  8,  a  num.  2.  216 

Eam  in  corpore  illius  fundari,  varias  sententiae,  qufe 
refelluntur,  a  num.  10.  218 

In  aniiiia  fundari,  catholica  assertio,  num.  14.       220 

Non  esse  in  corpore  proprie  et  formaliter,  remote 
lamen,  et  veluti  in  signo,  admitti  potest,n.  16.  220 

2.  Ad  imaginem  Dei  Angeli  quoque  sunt  condili,  a 
num.  18.  221 

3.  Imaginem  Dei  in  muliere  qui  negaverint,  n.21.  222 
Concludilur  tamen  in  ea  reperiri^  num.  22.  223 
Et  in  anima  separala,  num.  23.  223 

4.  Imago  Dei  in  honiine,  seu  anima  quoad  naturam 
ipsius,etiam  anlegratiam  repcritur,cap.8,n.24.223 

b.  Imaginem  Dei  nulla  creatura  infra  hominem  ha- 
bet,  niim.  25.  224 

6.  Imago  Dei  in  honiine  et  Angelo  reperitur  raiione 
substantiarum,  potcntiarum,  et  actuum,  atque  ex 
his  omnibus  imago  completur,  a  num.  26.  224 

7.  Inter  imaginem  et  similitudinem  Dei  quid  intersit, 
eodem  cap.  8,  a  num.  29.  225 

8.  Imaginem  Dei  naluralem  homo  non  amisit  per  pec- 
catum,  num.  32.  226 

Amisiltamen  similitudinem  per  gratiam,  n.  33.    226 

9.  Homo  ad  imaginem  Dei  ut  unus  est,  atque  item  ut 
Trinus,  num.  24  et  23.  223 

An  hsec  Trinitatis  iniago  consistat  in  amoreDei  solius, 
an  etiam  aliarum  rerum,  alque  in  actibus  etiam 
impcrfectis,  ibid.  223 

40.  Iinago  Dei  in  homine  non  refertur  ad  ahquam 
personam  ex  divinis,  secundum  peculiarem  ali- 
quam  ejus  proprietatem,  eodem  cap.  8,  n.  36.    228 

IMMORTALIS. 

1.  Immortales,  an  el  quomodo  fuissent  homines  in 
statu  innocentise,  vide  in  verbo  adam,  anuni.  29. 

2.  Immortalitas  in  slalu  innocentise  fuisset  entitative 
naturalis,  el  supernaluralis  quoad  modum,  lib.  3, 
cap.  15,  num.  13  el  14.  277 

3.  Immortalitas  Adami  quoad  impassibililalem  cor- 
poris,  a  prudenti  illius  diligentia,  juncta  Dei  pecu- 
liari  custodia  pendebat,  lib.  3,  cap.  14,  an.  12.  268 

Nec  reddebatur  immortalis  per  qualitatem  inheeren- 
tem,  nuin.  20.  270 

4.  Cori)us  Adae  fuit  transmutabile  quoad  aliquas  ejus 
particulas,  num.  21.  271 

5.  Adam  quomodo  dicatur  poUiisse  non  mori,  et  non 
poiuisse  mori,  num.  22  el  23.  271 

6.  In  Adanio  «juomodo  subvenirelur  perdilioni  humidi 
cx  aclione  calidi,  eodem  num.  23.  271 


RERUM. 

Quomodo  item  amissionis  caloris,  ex  repassione  ab 
alimento,  num.  24  el  25.  272 


Infans  qualiter  nasceretur  in  statu  innocentias,  vide 
iNNOCENTi^  STATUS,  a  num.  12  et  a  num.  19. 

INNOCENTIiE  STATUS. 

1.  In  statu  innocenliBe  an  decipi  possenl  homines, 

Vide  RECEPTIO. 

Quas  viriutes  morales  haberent,  vide  virtus. 

An  daretur  perfecla  subjectio  appetitus,  vide  APPETiTns. 

2.  In  statu  innocentise  peccatum  mortale  distinctum 
ab  esu  ligni  posset  committi,  I.  3,  c.  13,  n.  2.  256 

Per  id  peccatum  non  fore  amittendum  illum  statum 

qui  velint,  num.  3.  256 

Oppositum  probatur,  a  num.  4.  257 

3.  In  eo  statu  nullum  potuit  peccatum  veniale  ex  sur- 
rejjtione  inveniri,  num.  17.  261 

Nec  item  ex  pcrfecla  deliberalione,  num.  21.         262 

Ha?c  impotentia  peccandi  venialiter  unde  proveniret, 

num.  24  et  27.  263  et  264 

4.  Qualis  tunc  fuisset  hominum  immortalitas,  vide 

IMMORTALITAS. 

5.  Quomodo  caperet  Paradisus  homines  procreandos 
in  slatu  innocentise,  vide  paradisus. 

6.  In  statu  innocentia3  an  homo  peculiare  dominium 
acciperet  ut  proprium  illius  status,  vide  dominium. 

7.  In  eo  statu  homines  naturaliter  multiplicarenlur, 
vide  generatio,  nuni.  2. 

Non  omnes  matrimonium  inirent,  sed  aliquos  virgi- 
nes  fuluros  probabile,  lib.  5,  cap.  1,  num.  12.    384 

8.  In  eo  statu  non  futuras  foeminas  error,  lib.  5, 
cap.  3,  num.  7.  391 

Yide  alia  in  verbo  foemin.e. 

9.  In  stalu  innocentitTepolygamiasimuItanea  nonfuis- 
set,  lib.  5,  cap.  3,  a  num.  14.  393 

Nec  successiva,  num.  18  et  20.  394 

10.  An  iidem  luncfuissent  qui  nunc  usqueaddiem  ju- 
dicii  nascenlur  variee  sententiae,l.  5,  c.  4,  an.  1.396 

Probabilius  fuluros  eosdem  quoad  animas,  non  quoad 
corpora,  ibid.,  a  nuin.  8.  398 

11  Tunc  non  fuissent  pauciores  electi,  quam  nune, 
eodem  cap.  4,  num.  15.  400 

Imo  iidem  quoadanimas  qui  nonsunt  electi,  ibid.  400 

An  prfeter  hos  alios  etiam  tunc  Deus  elegisset,  incer- 
lum,  ibid.  400 

12.  In  statu  innocentise  proles  generaretur  perfecta 
cum  omnibus  facuIlatibuS;,  partibus  ac  membris, 
lib.  5,  cap.  5,  num.  1  et  2.  401 

Non  omnes  tamen  fuissent  in  hac  perfectione  sequa- 
les,  num.  3.  401 

Imo  quilibet  pro  diversis  aetatibus  diversam  haberent, 
num.  4.  402 

13.  In  eo  statu  infantes  generarentur  cum  parvitate 
corporis  illi  aeiaii  accommodaia,  ibid.,  num.  5.  402 

Imo  cum  imbecillitale  virium,  num.  6.  402 

Et  usu  rationis  carerent,  num.  11.  403 

14.  In  slalu  innocentiae  quibus  alimentis  homines 
vitam  conservarenl  ?  vide  verbo  cibus. 

15.  An  in  eo  statu  sallem  bruta  carnibus  vescercntur, 
lib.  5,  cap.  6,  a  num.,19.  409 

16.  In  slaiu  innocentiae  fulura  esse-  socielas  domes- 
lica  quoad  liberorum  procrealionem,  lib.  5,  c.  7, 
num.  2.  413 

Non  quoad  servorum  ministerium,  ibid.  413 

Item  fuiura  socielas  polilica,  sicul  in   civitate,  vel 

regno,  nam.  6  et  7.  414 


INDEX  RERUM. 

Et  an  iina  vel  plurer.  talcs  societates?  num.  8.        415 


455 


17.  In  slalu  innocenlise  quodnam  foret  dominium 
unius  hominis  in  alium,  et  in  brula  animantia  ? 
vide  DOMiNiuM. 

18.  In  slalu  innocenlise  vita  hominis  ut  plurimum 
fuisset  contemplaliva,  et  aliqua  ex  parte  activa, 
lib.  5,  cap.  7,  num   20  et21.  418 

19.  In  slatu  innocenlifB  homines  generandi  essent  in 
gratia,  lib.  5,  cap.  8,  num.  2.  419 

Imo  in  naturse  intcgritate,  et  in  originali  justitia,  a 
num.  7.  420 

Non  tamen  cum  scientiis  aliis  perfectionibus  intellec- 
tus,  pra^ler  habitum  fidei,  a  num  17.  424 

Nec  item  cum  virlutibus  infusis  per  accidens,  a  num. 

23.  426 

20.  In  statu  innocentiae  nascituros  omnes  in  gratia 
confirmatos,  atque  adeo  praedestinatos,  qui  velint, 
lib.  5,  cap.  9,  num.  1.  427 

Oppositum  verius,  a  num.  3.  428 

Imo   non  omnes  acciperent  donum  confirmationis 

etiam  post  victoriam  alicujus  tentationis,  a  n.  6.  429 

21.  Posleros  Adami  in  slalu  innocentice,  si  peccarent, 
amissuros  gratiam,  non  jusiitiam  originalem^  pulat 
Calherinus,  lib.  5,  cap.  10,  num.  2.  431 

Refellitur,  num.  3  et  4.  431 

22.  Poluisset  homines  in  eo  statu  peccare,  certum, 
an  de  faclo  peccarent  incertum,eodem  num.  4.  431 

Credibilius  tamen  aliquos  esse  peccaluros,  n.  5.    432 

Sic  peccantes  non  siatim  fierent  reprobi,  sed  potuis- 

sent  ad  gratiam  Dei  redire,  num.  7.  432 

Quibus  mediis  redirent?  num.  8.  433 

23.  In  slalu  innocenliBe  an  peccaloribus  restituta  gra- 
tia,  etiam  justitia  originali  reslitueretur,  a  n.  9.  433 

24.  In  eo  stalu  peccantes  an  a  Paradiso  excluderen- 
tur,  num.  13.  434 

25.  Forel  ne  tunc  excellentior  sanctificatio  parvulo- 
rum  quam  modo,  lib.  5,  cap.  11,  a  nam.  3.         435 

Qui  de  prima  adultorum  sanctificatione,  num.  6.  436 

26.  In  stalu  innocentise  actus  charitalis  non  fuisset 
ex  vi  slatus  majoris  meriti  quam  in  natura  lapsa, 
eodem  cap.  11,  a  num.  10.  437 

Neque  ilem  quod  ex  majori  gratia  vel  charilate  habi- 
tuali  vel  actuali  procederet,  a  num.  13.  438 

27.  Diclus  slatus  fuit  aliqua  ex  parle  aptior  ad  merita 
multiplicanda,  vel  majora  etficienda,  quam  slatus 
naturse  lapsae,  ibid.,num.  17.  439 

Non  tamen  simpliciter,  num.  18.  439 

28.  In  slatu  innocentite  si  duraret  vulgaris  hominum 
multiludo,  plura,  et  majora  habuisset  merita,  quam 
nunc  ordinarieinlapsis  inveniantur,  I.  5,c  ll,num. 

19.  440 

29.  In  statu  nalurse  lapsse  collectio  justorum  sanclior 
de  facto  est,  quam  foret  tota  hominum  collectio  in 
slalu  innocentise,  ibid.,  num.  20  et  21.  440 

30.  In  statu  innocentiae  an  fuisset  major  cumulus  me- 
rilorum,  in  omnibus,  et  singulis  hominibus,  quam 
nunc  sit,  vel  e  conlra,  aul  eliam  sequalis,  ibid.,  late 
a  num.  22.  441 

Quid  de  Christo  Dei  et  Virgine  matre  in  utroque 
stalui'  num.  23.  441 

Quid  de  aliis  justis  varie  inter  se,  et  in  utroque  statu 
comparatis,  lale  ibid.  a  num.  24.  441 

31.  In  stalu  innocenliae  an  graiia  ex  opere  operato 
forel  uberior,  quam  in  nalura  lapsa,ibid.,  n.  29.  442 

32.  In  co  stalu  hominum  via  certum  haberet  termi- 
num,  non  per  morlem,  sed  per  translationem  ad 
gloriam,  lib.  5,  cap.  12,  num.  1.  443 

33.  In  eo  staLu  omnes  homines  pervenirenl  ad  aela- 


tem  adultam,  in  qualibere  operari  possent,  n.  4.  443 
Imo  permanerent  in  via  usque  ad  statum  consislen- 

tise,  num.  5.  444 

Quin  etiam,  nec  slatim  post  consistentiam,  sed  nec 

post  annorum  millia,  sed  inlra  mediocrem  duratio- 

nem  a  Deo  praefiniendam  transferrenlur,  n.  6.  444 
34.  In  slatu  innocentite  an  tempus  vise  futurum  esset 

pequale  in  omnibus,  num.  9  et  10.  445 

Analii  ante  alios  transferrentur  in  gloriam,  n.  11.  445 
In  eo  stalu  non  transferrenlur  prius  homines  ad  sta- 

tum  medium,  sed  immediate  ad  gloriam,  etiam 

corporum,  a  num.  13.  445 

Idque  non  simul,  sed  successive  in  tempore  a  Deo 

praestiluto,  num.  16,  447 

INStlLA. 

Insulae  tertio  die  in  mari  a  Deo  factse,  1.  2,  c.  6^  num, 
17,  134 

JUSTITIA   ORIGINALIS. 

1.  Justitia  originalis  in  quo  consistat,  variae  opinio- 
nes,  lib.  3,  cap.  20,  a  num.  2.  309 

Non  est  unus  peculiaris  habilus  simpliciter  sumpta, 
num.  9  et  10.  302 

Includit  gratiam,  ac  virtutes  illius  comites  el  virlules 
morales  acquisibiles,  a  num.  12.  303 

Nec  non  actualia  Dei  auxilia^  et  alia  extrinseca  bene- 
ficia,  num.  19.  305 

2.  Justitia  originalis  quasi  primaria,  et  fundamentum 
reliquorum  donorum  fuit  gratia  sanctificans,  eodem 
cap.  20,  a  num.  20.  306 

3.  In  justitia  originali  non  requiri  alium  habitum 
naturalem  aut  supernaturalem^  prseler  gratiam, 
qui  in  essentia  animae  inhaereret,  concluditur  eod. 
cap.  20,  num.  24  et  25.  307 

Non  etiam  habitum  intellectualem  distinclum  ab  iis, 
qui  de  facto  infunduntur,  num.  26  et  27.  307 

Neque  habitum  voluntatis  per  accidens  infusum  praeler 
virtules  nalurales,  a  num.  28.  308 

4.  Juslitia  originalis  naturalis  ne  sit^  an  supernatu- 
ralis,  num.  42  et  43,  312 

Justitiam  originalem  consistere  in  utriusque  appetitus 
habitibus,  qui  a  virtulibus  sint  dislincti,  falso  dixit 
Scotus,  eodem  cap.  20,  a  num,  33.  309 

5.  Justitiae  originalis  subjectum  quodnam  sit,  num. 
41.  312 

6.  Justitiae  originalis  cum  variis  statibus  humanae  na- 
turae  consideratio  multiplex,  eodem  c.  20,  a  num. 
44.  313 

7.  Justitiam  originalem  non  fuisse  amittendam  per 
peccalum  posterorum  Adae,  licel  amitterelur  gratia, 
opinatur  Catherinus,  lib.  5,  cap.  10,  num.  2,       431 

Refellilur,  num.  3  et  4.  431 

8.  Justitia  originalis  eum  veniali  consistere  potuisse 
qui  dicant,  lib.  3,  cap.  13,  num    9.  258 

Non  posse  inlegram  cum  veniali  permanere,  bene 
tamen  quoad  pleraque  privilegia  talis  slatus,  cod. 
cap.  13,  a  num.  10.  259 

9.  In  slatu  justitiae  originalis,  an  posset  committi  prius 
venialequam  mortale,  vide  innocenti^  status,  n.  3, 

10.  Justitia  originalis  an  resiitucretur  cum  gratia 
posleris  Adae  in  slatu  innocenliae,  si  jiost  jieccatum 
morlale  pffinitentiam  agerent,  1.  3,  c.  10, a  n.  9.241 


LIGNUM  VITiE. 

1.  Lignum  vitae  in  statu  innocentiae  repararet  dimi- 
nutionem  caloris  naturalis,  lib.  3,  cap,  14,  n.  25. 272 


456  INDEX 

Quomodo  passiones  corruptivas,  ac  mortem  impedi- 
ret,  ibid.  272 

2.  Lignum  vitae  fuit  vera  arbor^  verumque  fructum 
sensibilem  praeferens  naturaliter,  lib.  3,  cap.  15, 
num.  1.  273 

Ejus  quoque  ad  reparandas  vires  efficacia  naturalis 
fuit,  ibid.,  num.  2  et  3.  273 

Dicla  efficacia  erat  ad  perpetuo  reparandam  vilam, 
num.  4.  274 

Ad  id  tamen  non  semel,  sed  aliquoties  fuisset  gustan- 
dum,  num.  5  et  sequentibus.  274 

3.  Lignum  vitae  etiam  frequenter  sumptum  non  posse 
conservare  corpus  omnino  immortale,  sed  ad  lon- 
gum  dumtaxat  tempus ,  opinio  Scoti  et  Cajelani, 
num.  9  et  10.  275 

Befellitur,  num.  11  et  12.  276 

4.  Lignum  vitse  quo  sensu  post  lapsum  liominis  mi- 
nus  efficaxquam  antea  fuisset?  eodem  n.  12.    276 

5.  De  eo  ligno  an  comederinl  primi  parentes  ante  pec- 
catum,  lib.  4,  cap.  8,  num.  9.  371 

S.  Lignum  vetitum,  vide  arbor. 


Limus  ex  quo  Adam  formatus  qualis  fuerit,  lib.  3, 
cap.  1,  num.  2.  170 


1.  Luna  cur  dicta  secundum  luminare  magnum,  I.  2, 
cap.  9,  num.  9.  58 

2.  Luna  an  in  plenilunio,  vel  in  alio  statu  facta, 
num.  10.  159 

Vide  etiam  astrum  et  sol,  num.  3. 


1.  Lux  in  primo  die  creata  quid  juxta  Augustinum, 
lib.  2,  cap.  1,  a  num.  2.  90 

2.  Lucem  primo  die  creatam  non  spiritualem,  sed 
sensibilem  esse,  late  ostenditur  a  num.  4.  92 

3.  De  illius  lucis  subjecto,  loco,  et  tempore  creatio- 
niS;,  variae  opiniones  late  referuntur  ac  refelluntur, 
lib.  2,  cap.  2,  a  num.  4.  94 

Vera  resolutio,  a  num.  15  ad  19.  100 

4.  Lucem  primo  die  creatam  quomodo  antecesserint 
tenebrse  super  faciem  abyssi  ?  ibid. ,  a  num.  26.105 

5.  Lux  primo  die  facta  ex  vi  illius  imperii,  fiat  lux, 
immediate  post  primum  instans  creationis  mundi 
intrinsece  fieri  coepit,  lib.  1,  cap.  3,  a  num.  7.      20 

Quo  in  loco,  et  situ  orbis  primo  coeperit  irradiare  ? 
ibid.,  a  num.  10.  21 


RERUM. 

sentatum  inimicitise  maximae,  lib.  4,  c.  7,  n.  10.     365 
Vide  etiam  deciptio,  num.  4,  innocenti^  status,  num. 
30. 


M 


1.  Materia  informis  quid  ?  varife  sententife,  quee  re- 
felluntur,  lib.  1,  cap.  8,  a  num.  1.  42 

2.  Materia  prima  altera  pars  substantialis  composili 
physici  a  Deo  creata  ex  nihilo,  ibidem,  num.  8.     44 

3.  Materia  prima  non  fuit  creata  in  aliqua  reali  dura- 
tione  ante  cffilum  et  terram,  num.  9.  45 

Ncque  post  illa,  ibid.  45 

4.  Materia  prima  non  fuit  creala  informis,  id  est, 
absque  forma  substantiali,  num.  10.  45 

Et  sequentibus  potuit  tamen  ita  creari,  num.  11.      45 
Nec  fuit  creata  cum  sola  forma  corporeitatis,  n.  13.  -16 

5.  Materia  terrse  et  aquse  sub  proprils  formis  earum 
creata,  num.  15  et  l^i.  47 

6.  Materia  coelestis^  et  sublunaris  an  specie  differant, 
lib.  1,  cap.  5,  num.  1,  remissive.  27 

matrimonium. 

Matrimonium  an  praestaret  virginitati  in  statu  inno- 

centiae,  vide  virginitas. 
In  eo  statu  fuisset  etiam  consummatum,  lib,  5,  cap.  1, 

anum.  6.  382 

Per  consummationem  amitteretur  virginitas  in  statu 

innocentiae,  cap.  2,  num  3.  385 

METALLUM. 

Metalla,  seu  mineralia,  an  tertia  die  aDeo  immediate 
creata,  lib.  2,  cap.  8,  num.  8  et  19.  150  et  154 

MixTA,  vide  MUNDus,  num.  6. 

MONTES. 

Montes  ante  diluvium  extitisse,  et  ad  opus  tertiae  diei 
pertinere  ostenditur,  lib.  2,  cap.  6,  num.  16.      133 

MORS. 

Mors,  vel  mortalilas,  vide  verbo  adam,  a  num.  3,  aut 
immortalitas. 

motus. 

1.  Motum  continuum  non  potuisse  dari  ab  aelerno 
ostenditur,  lib.  1,  cap.  2,  num.  9  et  15,  et  sequen- 
tibus.  1letl3 

2.  Motus  primi  mobilis,  atque  adeo  tempus  an  ince- 
perit  cum  rebus  primo  creatis,  lib.  1,  cap.  8,  num. 
9  etio.  45 

3.  Motus  proprius  in  coelis  planetarum  et  octavae 
sphaerae  die  quarto  incepit,  lib.  2,  cap.  8,  n.  16.  153 


MALEDICTIO. 


Serpentis  maledictio,  vide  serpens. 
Maledictio  terrae,  vide  terra. 


1.  Mari  salsedo  unde,  et  quando  indita?  vide  terra 

et  AQUA. 

MARIA  VIRGO. 

1.  Virgo  Maria  non  potuit  a  daemone  tentari  per  in- 
ternam  imilationemphantasise,  lib.  4,  c.  5,  n.  8.358 

Habuit  peculiarem  statum  nalurae  lapsae  conjunctum, 
cum  slalu  gratiae  et  perfecttie  innocentiae,  etc,  non 
autem  justitiae  originalis,  lib.  3,  cap.  20,  n.  47.  314 

2.  Inter  Mariam  et  daemonem  per  serpentem  reprae- 


1.  De  mundi  creatione  et  existentia  quid  senserit 
Aristoteles  et  Plato,  lib.  1,  cap.  1,  num.  2.  2 

Varii  errores  circa  mundi  creationem  proponuntur, 
ibid.,  a  num.  4.  2 

2.  Mundum  visibilem  a  Deo  esse  per  veram  creatio- 
nem,  fidesdocet,  ibid.,  num.  10  et  sequentibus.  5 

Non  per  occasionem  peccati,  sed  ex  primaria  volun- 
tate  Deus  illum  creavit,  a  num.  13.  6 

Idque  nullo  ascito  cooperatore,  aut  instrumento, 
num.  17.  7 

Quamvis  absolute  instrumento  uti  posset,  num.  18.  7 

3.  Mundus  non  fuit  ab  aeterno,  sed  suae  creationis 
principium  habuit,  lib.  1,  cap.  2,  num.  2.  9 

4.  Non  esse  impossibile  mundum  in  tempore  ince- 
pisse,  demonstrari  potest,  ibid.,  a  num.  4.  9 


INDEX 

Imo  non  potuisse  esse  sefernum  quoad  successionem 
generationum  et  corruptionum,  vel  alias  quasvis 
successivas  alteraliones  discretas^  demonstratur,  a 
num.  9.  14 

Neque  etiam  quoad  motum  localem  coelorum,  aut 
tempus  continuum,  late  a  num.  15.  13 

5.  Non  potest  absolute  demonstrari  omnes  res  mundi 
fuisse  in  tempore,  et  non  ab  selerno  crealas,  ibid., 
num.  21.  15 

Hoc  tamen  esse  convenientius  ctficaciter  ostenditur, 
num.  22.  15 

6.  Mundum  etiam  quoad  niixfa,  ejusque  dispositio- 
nem  in  eodem  momenfocum  coelisetelementis  fac- 
tum  esse  qui  putent,  lib.  1,  cap.  10,  n.  4  et  5.  54 

Contrarium  astruitur^  a  num.  6.  55 

7.  Mundus  aliquam  formalionem  in  primo  instanti, 
aliam  successu  temporisacquisivit^  ib.,n.  19et20.6l 

Circa  ejus  informitafem  ut  concordent  Patres  reliqui 
cum  Augustino,  num.  21.  62 

8.  Mundum  cur  Deus  successive  creaverit,  cum  po- 
tuerit  unico  instanti  universum  creare^  ibid.,  num. 
25.  63 

9.  Mundus  quo  anni  tempore  coeperit,  lib.  2^  cap.  7, 
num.  7.  142 

0 


Opinantium  judicium,  aut  conjecturale  an  habere  pos- 
sent  homines  in  statu  innocentise,  lib.  3,  cap.  10, 
num.  8,  9  et  14.  240 

ORIGINALE. 

Originale  peccatum,  vide  peccatum.  Originalisjustitia, 

Vide  JUSTITIA  ORIGINALIS. 


1.  Pactum  Deicum  Adamo,  vide  pr.eceptum,  anum.  6. 

2.  Pacta  alia  et  obligationes  inter  Deum  et  homines 
enucleantur^  lib.  3,  cap.  21,  num.  25  et  26.  32!a 

PARADISUM. 

1.  Paradisus  terrestris,  tertia  die  planlatus,  lib.  2, 
cap.  7,  num.  13  et  14.  144 

In  eo  non  fuissent  tribuli  et  spinee,  aut  alise  herbse 
noxise,  Adamo  non  peccante,  eodem  num.  14.    145 

2.  In  Paradiso  an  Adam  et  Eva  creati,  vide   verbo 

ADAM  et  EVA. 

3.  Paradisum  quem  Deusdicitur  plantasse,  non  fuisse 
locum  terrestrem,  et  quae  de  illo  scribuntur  mefa- 
phorice  esse  intelligenda,  qui  velint,  lib.  3^  cap.  6, 
num.  2  et  3.  198 

Contraria  veritas  catholica  late  stabilitur,  a  n.  5.  199 

4.  Paradisus  fuit  locus  particularis ,  in  determinata 
orbis  regione  situs,  ibid.,  num.  15.  202 

Quanta  illius  magnitudo,  num.  19.  203 

5.  Paradisusnonmagnaferraeporfio,  quomodoomnes 
homines  in  statu  innocenlise  caperet,  ibid.  late  a 
num.  20.  203 

6.  De  Paradisi  situ  opiniones  contrarise,  a  n.  26.    205 

7.  Paradisus  non  solum  coelum  lunee,  sed  neque  se- 
cundam  aeris  regionem  atlingebat,  num.  30.       206 

Verisimilius  famen  est  in  loco  sublimis  fuisse,  et 
prope  secundam  aeris  regioncm,  collibus  inferdum 
modice  assurgentibus,  num.  31.  206 

8.  Paradisus  in  quamundi  plagafuerit,  eodem  cap.  6, 
mim.  34.  208 


RERUM.  457 

An  sub  a?quinoctiali,  num.  36.  208 

Fuit  diluvio  destructus,  sed  adhuc  exfat  in  suo  statu 

in  quo  planlatus  fuit,  num.  38.  209 

9.  Paradisus  cur  a  nullo  cxplorafus,  num.  40.  210 
Nec  regioin  quacst.ulli  cognifa  esf  positive,  n.  41.210 

10.  In  Paradiso  non  fuisse  primos  parentes  integrum 
diem,  qu;  velint,  lib.  4,  cap.  8,  num.  3.  369 

Verius  tamen  fuisse  ibi  ultra  diem  naturalem,  late 
ibidem  a  num.  7.  370 

Totos  dies  octo  ibi  commoratos  divinat  Pererius,  n. 
13.  372 

11.  E  Paradiso  ejectos  fuisse  primos  parentes  altero 
die  post  creafionem  veresimilius,  eodem  num.  13, 
ibid.  372 

Permansisse  semper  virgincm  dicendum  est^  ib.    372 

12.  Paradiso  an  excluderenlur  posteri  Adam  si  pecca- 
rent  ipsi,  lib.  5,  cap.  10,  num.  13.  434 

passiones. 

Passiones  qu?e  darentur  in  statu  innocenlise,  lib.  3, 
cap.  12,  num.  27  et  29.  255 

Quae  non  darenfur,  num.  28  et  29.  255 

peccatum. 

1.  Peccare  non  potuit  Adam  de  lege  ordinaria  in  pri- 
mo  instanti  suae  creationis,  lib.  3,  cap.  11,  n.  4.  244 

2.  Quolibet  morfali  perderetur  sfalus  innocentise,  vide 

INN0CENTI.9i  STATUS^  UUm.   2. 

Veniale  tamen  non  praecederet  omne  mortale,  vide 
ibid.,  num.  3. 

3.  Peccasse  Evam  anfequam  tentaretur  a  serpente 
refellifur,  lib.  4,  cap.  2,  a  num.  1.  333 

Peccasse  salfem  anfequam  audito  serpente  respon- 
deret,  qui  dicant,  num.  4.  334 

Non  peccasse  anfequam  responderet^  nec  in  ipsa 
responsione,  probatur  a  num.  5.  335 

Peccavit  famcn  cum  audivit,  nequaquam  moriemini,  sed 
ERiTis  sicuT  Dii,  num.  9  et  10.  336 

4.  Primum  Evse  peccatum  fuit  superbia,  eodem  c.  2, 
a  num.  14.  338 

Quomodo  ante  hoc  peccafum  non  prsecesserit  infide- 
litas,  aut  judicium  erroneum,  num.  20.  340 

Secundumpeccatum  Ev;e  fuit  intidelitas,  num.  23.  341 
Probabileque  est  fuisse  hseresim,  num.  24.  341 

Probabilius  non  attigisse  h;ieresim,  num.  25.  341 

Tertium  peccatum  fuit  comesfio  velita  :  quartum 
scandalum:quintocxcusatio,  sallem  venialis,  id.  341 

5.  Adamus  anlequam  ab  Eva  tenlaretur,  non  pecca- 
vit,  lib   4,  cap.  3,  num.  5.  343 

Primum  ejus  primumpeccatum  fuisseinordinatumaf- 

fectumergauxoremputat  Scotus,  eodemc.3,  n.  1.342 
Fuisse  superbiam  communius  el  verius,  num.  4  et  12. 

343  et  345 
Peccasse  etiam  per  infidelitatem.  qui  Patres  dixerint, 

lib.  4,  cap.  3,  a  num.  4.  343 

Nec  fuisse  infidelitatcm  propriam  cum  pertinacia,  et 

hferesi,  imo  nec  cum  ignorantia  culpabili  verius 

videfur,  ibid.^  num.  18.  353 

Secundum   peccafum  Adae  fuit  affectus  inordinafus 

erga  Evam,  num.  23.  354 

Prfedictus  affecfus  non  fuit  per  se  peccatum,  ib.  354 
Sed  quatenus  fuit  causa  omissionis  debiti  otficii;,  non 

reprehendo  Evam  ob  transgressionem,  n.  24  355 
Terlium  Adami  peccalum  esus  vetitus,  num.  25.  355 
Quot  in  eo  deformitates  distingui  soleant,  ibid.  355 
Alia  Adamo  peccata  tribui  solita  expenduntur,  a  num. 

26.  355 

6.  Peccatum  Evae  gravius  fuisse  peccato  Adami,  qui 

dicant,  lib.  4,  cap.  5,  num.  1.  357 


458  INDEX 

Qiii  oppositum  sentiant,  num.  2.  348 

Comparanlur  late  ulriusque  parenlis  peccata  in  nu- 

mero,  a  gravitate,  a  num.  3.  348 

Vera  resolutio  fuisse  simpliciter  gravius  Evse  pecca- 

tum,  num.  10  350 

7.  Peccalum  primorum  parentum  non  fuisse  simpli- 
citer  gravius  peccatis  posterorum,  sed  tantum  se- 
cundum  quid,  ex  circumstantia  nimirum  status, 
opinio  D.  Thomse  quse  expendilur,  lib.  4,  cap.  6, 
a  num.  1.  363 

8.  Peccala  primonim  parentum  collata  cum  peccatis 
Angelorum  fuerunt  simpliciler  minus  gravia,  ibid., 
num.  7.  364 

Quidsi  conferantur  cum  peccatis  posterorum,  ib.  364 

9.  Peccasse  primos  parentes  ipso  sexto  die  quo  con- 
diti  sunt,  multorum  opinio,  lib.  4,  cap  8,  n.  3.  369 

Oppositum  late  probatnr,  a  num.  7.  370 

Peccasse  ocavo  die  a  sua  creatione  divinat  Pererius. 

Veresimiiius  peccasse  altero  die  a  creatione,  eod. 

num.  )3.  372 

10.  Peccatum  Adami  non  fuisse  irremissibile  de  po- 
tentia  absolula,  lib.  4,  cap.  9,  num.  1.  373 

Imo  nec  de  ordinaria,  de  tide  constat,  num.  3.      373 
Idque  etiam  quoad  poenam  allerius  vilse,  num.  5.  374 
Quid  de  prenis  hujus  vilse,  specialim  de  amissione 
justiliteoriginalis,  ibid.  374 

Quid  de  exilio  a  paradiso?  num.  6.  374 

11.  Peccatum  Adami  non  fuisse  remissum  qui  dixe- 
rint,  eodem  cap.  9,  num.  7.  374 

Oppositum  lale  probatur,  ibid.  et  num.  scquenlibus. 
Vide  verbo  adam,  a  num.  41.  374 

PHANTASMA. 

Cum  recursu  ad  phantasmata  inteHigerent  homines 
in  statu  innocentias,  lib.  3,  cap.  9,  num.  7.         230 


1.  Pisces  et  aves  simul  producta  a  Deo  probabilius, 
lib.  2,  cap.  10,num.8.  161 

2.  Pisces  ex  suo  genere  mole  vincunt  caetera  animan- 
tia,  ibid.,  num.  9.  162 

Forte  etiam  numero,  et  varietate  specierum,  ibid.   162 
Vide  etiam  animal. 

planTjE,  vide  vegetabilia. 
PCffiNA  primorum  parentum. 

1.  Prsecipua  poena,  cseterasque  inckidens  fuit  priva- 
tio  justitise  originalis.  iib.  4,  cap.  7,  num.  12.      365 

2.  Prima  poena  mulieris  de  multiplicatione  aerumna- 
rum  in  concipiendo  qualis,  ibid.,  num.  13  et  14.  365 

Quaiis  secunda  de  dolore  in  partum,  num.  15.        366 
Qualis  tertia  de  subjeclione  ad  virum,  num.  16.      366 

3.  Poena  viri  triplex,  prima  terrfe  maledictio  quaiis, 
n.  17etl8.  367 

Qualis  tertia  de  labore    et  sudore  in  conquirendis 
cibis,  num.  20.  368 


Polygamia  uxorum  simul  in  statu  innocentise  non  es- 
ser,  lib.  5,  cap.  3,  a  num.  14.  393 

Imo  nec  bigamia  succcssiva,  post  translalionem  alte- 
rius  conjugis,  num.  18  ct20.  394 

potestas  publica,  vide  dohinium. 

PR.?iCEPTUM. 

1.  Prpeocplum  non  edendi  de  ligno  scientiae  Adamo 
imposiiura  anle  formaiam  Evam,  lib.  3,  cap.  5, 
num.  12.  197 


RERUM. 

2.  Nullum  pr?eceptum  Adamo  in  statu  innocentiae 
impositum  error  hseret,  refellitur,  Iib.,3,  cap.  21, 
num.  1.  314 

Id  preeceptum  habuit  pro  materia  remota  arborem 
scientise,  pro  proxima  comestionem_,  num.  2  et 
6.  314  et  316 

Qusenam  fuerit  Deo  ratio  imponendi  hoc  praeceptum? 
a  num.  7.  316 

3.  Prseceptum  primis  parentibus  impositum,  grave 
fuisse,  el  fides,  et  ratio  suadet,  ibid.,  num.  10.  317 

4.  PrBeceplum  hoc  an  obligationem  tantum  obedien- 
lise  contineat,  vel  etiam  justitiEC,  et  temperanliae  ? 
eodem  cap.  21,  num.  11  et  12.  317 

Non  potuit  venialiter  tantum  violari  ex  parvitate  ma- 
terise,  num.  14.  318 

Id  intelligendum  de  comestione  non  de  aspectu,  et 
taclu,  num.  15.  Quid  de  sola  masticalione,  ibid.  318 

5.  Prseceptum  non  manducandi  de  ligno  velito  non 
solis  primis  parentibus,  sed  posteris  etiam  imposi- 
tum  esset,  si  slatus  ille  durassel,  num.  16  etl7.  319 

6.  PraBceplum  illud  an  incluserit  paclum  Dei  cum 
Adamo,  num.  18.  320 

An  solo  ipso  pr8ecepto,an  ex  addito  novo  pactoposteri 
Adse  fuerint  in  ipso  capile  obligali,  a  num.  19.  320 

7.  Novit  Adam  se  accepisse  praeceptum  etiam  ut 
caput  tolius  posteritatis,  num.  29.  323 

Ea  tamen  notitia  non  requirebatur,  ut  praeceptum 
posleros  obligaret,  num.  28.  322 

8.  Prsecepium  illud  ut  Adamum  et  posteros  obligaret, 
non  postulabatur  consensus  Adami  ut  capilis  vir- 
tule  conlinentis  totam  posteritatem,  eodem  cap.  21, 
num.  24.  321 

PR.EDESTINATUS. 

Prsedestinati  plures,  anpauciores:  iidem,  an  divers 
forent  in  statu  innocentiae  vel  naturae  lapsse,  vide 
verbo  innocenti^  status,  num.  11. 

PRINCIPIUM. 

1.  Vocis  PRiNCiPiuM  multiplex  significatio,  lib.  1,  c.  2, 
num.  23.  16 

2.  Yerba  iila  Gen.  1  in  principio  creavit,  etc,  de  fide 
probanl  mundum  non  ab  ?eterno,  sed  in  tempore, 
vel  cum  tempore  conditum,  ibid.,num.  26.  17 


R 

REQUIES  DIEI  SEPTIM.E,  VidC   DIES. 
ROSA,  Vide  VEGETABILE. 


SABBATUM. 

Legem  de  servando  Sabbato  die  septimo  latam  qui 

dixerint,  lib.  2,  cap.  11,  num.  9.  167 

Refelluntur,  ibid.  167 

Sabbatum  quomodo  sanctificatum,  num.  11.  168 

SALSEDO. 

Salsedo  mari  quando  et  unde  indita,  lib.  2,  cap.  6, 
num.  20  et21.  135 

SANCTITAS. 

1.  Sancliores  ne  essent  homines  in  statu  innocentiae, 
quam  in  natura  lapsa,  vide  innocenti^  status,  a 
num.  25. 

2.  Sanctificatio  Adami,  vide  gratia. 

SCIENTIA. 

1.  Scientiam  naturalem  a  Deo  indiiam  habuit  Ada- 
mus,  lib.  3,  cap.  9,  num.  2  ei  sequentibus.         228 


Haec  scienlia  fuit  ejusdem  speciei  cum  nostra  acqui- 
sita.  Fuil  etiam  cum  dependenlia  a  plianlasmaia, 
num.  6ct7.  230 

Species  intelligibiles  hujus  scientise  in  Adamo  tales 
fuerunt,  quales  acquisilse  per  sensus,  eod.  n.  7.  230 

2.  Scientia  li9ec  infusa  Adamo  ad  omnia  materialia 
extendebalur,  a  num.  8.  231 

Non  tamen  fuil  compreliensiva,  aut  quiddilativa,  aut 
aequaliter  perfecta  de  omnibus,  num.  11.  232 

Imo  se  non  extendebat  ad  fulura  libera,  num.  12.  232 
Quousque  ad  effeclus  causales  se  exlenderit,  ibid. 
Quousque  ad  prseierita,  num.  13.  232 

Quousque  ad  praesentia  materiaiia  in  communi,  et 
singularia,  num.  14.  232 

Quousque  ad  internas  cogitationes,  num.  15.         233 

3.  Scientia  Adse  infusa  Deum  sub  suo  objecto  compre- 
hendit,  eodem  cap.  9,  num.  16.  233 

Non  per  speciem  directe,  sed  ex  visibilibus  ipsum 
cognoscendo,  ibid.  233 

4.  Scientia  Adse  de  Deo  fuit  solum  accidentaliter  per- 
feclior.  quam  sit  nostra  acquisita,  num.  18.        234 

Quomodo  Angelos  attingebat,  num.  20.  235 

5.  Hujus  scieniise  actus  cujus  fueril  perfectionis  essen- 
tialis  et  accidenlalis,  ibid.,  num.  21.  235 

Fuerit  ne  discursiva,  a  num.  22.  236 

6.  Haec  scienlia  quoad  habilum  an  fuerit  simplex  qua- 
litas,  num.  26.  237 

7.  In  hac  scienlia  an  profecerit  Adam  plura  successive 
cognoscendo,  num.  27.  237 

An  profecerit  quoad  intensionem  habitus  ei  infusi, 
num.  28.  237 

Quomodo  profecerit  in  scientia  experimentali,  num. 
27.  237 

An  major  fuerit  scientia  Adami  quam  Salomonis,  n. 
29  ei  30.  238 

Vide  etiam  verbo  cognitio. 


1.  Serpentis  maledictio  post  peccatum  Adae  quomodo 
in  dsemonem  directa,  l\b.  3,  cap.  2,  num.  23.      184 

2.  Serpentemhunc  fuisseChristum  error  Orphitarum 
slultissimus,  hb.  4,  cap.  1,  num.  2.  325 

Fuisse  dsemonem  sine  ullo  corpore  assumpto,  qui  per 
solamsuggestioneminternam  deceperitEvam,  error 
Cajetani,  ibid.  325 

3.  Serpens  ille  verus  fuit,  et  sensibili  sono  ad  Evam 
locutus,  ibid.,  a  num.  3.  326 

Hunc  serpentem  fuisse  verum  animal  virtute  saltem 
supernaturali  pro  eo  lempore  facultate  loquendi 
et  intelligendi  praeditum  aliorum  est  error,  eodem 
cap.  1,  num.  10  et  11.  328 

4.  Daemonem  fuisse  qui  sub  specie  serpentis  visibili 
Evam  tentaverit  a^sertio  calholica,  num.  12.       326 

5.  Serpens  ille  verus  fuit,  non  apparens  tantum,  a 
num.  13.  329 

Cujus  fuerit  spcciei  ignotum,  num.  17.  330 

6.  Cur  serpeniem  Eva  non  horruerit,  num.  18.       331 
Quomodo  illum   potuit  ad  colloquium  admittere,  a 

num.l9.  331 

7.  Serpens  cur  dictus  callidior  omniljus  animanlibus, 
lib.  4,  cap.  1,  num.  9.  327 

8.  Serpentem  anle  Dei  maledictionem  pedes  habuisse, 
et  olj  peccatum  illis  fuis.se  privatum  qui  pulent,  lib. 
4,  ca]).  7,  num.  2.  362 

Improbantur^  num.  3.  362 

9.  Serpentis  maledictio  an  ipsi  animali,  an  dsemoni 
intlicia,  ibid.,  anum.  4.  362 

Explicatur  haec  malediclio,  a  num.  5.  363 


INDEX  RERUM.  459 

10  Inter  serpentem  et  mulierem  inimicitise  quales, 
num.  8,  9  et  10.  364 

11.  Nulla  serpenti,  aut  daemoni  ex  malediclione  illa 
nova  poena  indicta  est,  num.  11.  3fi.>i 


365 


Servitus  in  statu  innocentise  nulla  foret,  lib.  5,  cap.  7, 
num.  2  et  10.  413  et  415 

SIMILITUDO. 

SIMILITIIDO  DEI   IN   HOMINE,  vidc  IMAGO. 

SOL. 

1.  Sol  quo  in  loco,  et  situ  orbis  primo  productus  ? 
unde  moveri  coepit,  lib.  2,  cap.  3,  a  num.  10.      109 

2.  Solis  diurnus  motus  cum  primo  mobili,  incepit 
immediate  post  primum  instans  creationis  mundi, 
lib.  2,  cap.  3,  a  num.  7.  107 

3.  Sol  et  reliqua  astra  non  sunt  a  Deo  creata  subslan- 
lialiter  die  quarlo,  lib.  2,  cap.  8,  num.  2.  147 

Neque  eodem  quarto  die  ex  praejacente  materia  pro- 

ducla,  num.  4.  148 

Imo  nec  quoad  accidentalem  condensalionem,  quae 

materiam  mullum  transmulat,  num.  6et-7.  149 
Neque    item   per  additas   determinatas  virtutes   ad 

intluendum  in  sublimaria,  num.  9  et  10.  150 

Neque  per  addilionem  novae  lucis,  num.  10.  150 

Non  denique  per  intensionem  lucis  jam  praehabitae, 

num.  12  et  13.  151 

Sed  solum  quoad  proprios  localcs  motus  quos  in 

quario  die  Deus  coelis  Iribuit,  num.  16  et  17.  153 
Sine  ulla  nova  qualilate  addila,  vel  intensione  in  prae- 

habitis,  a  num.  18.  154 

4.  Sol  astrorum  maximum^Iib.  2,  cap.  9,  num.  9.158 

sopoR,  vide  adam,  num.  20. 

SPES. 

1.  Spei  naturalis  habilum  infusum  accepit  Adam  in 

primo  suae  creationis  inslanti,  lib.  3,c.  18,  n.  3.  291 

An  etiam  spei  actum  tunc  elicuerit,  cap.  19, a  n.  1.  295 

SPIN.E  TRIBULI. 

1.  Spinas  terra  germinaret,  etiam  non  peccante  Ada- 
mo,  Iib.3,  cap.  7,  num.  11,  el  lib.  4,  cap.  7,  n.  19. 

214  et367 

Tunc  tamen  non  essent  homini  poenales  :  ibid.      367 

2    Spinarum  germiiiatio  cur  inler  poenas  Adami  nu- 

meretur,  eodem  num.  14.  366 

SPIRACULUH,  Vide  ADAM,  NUM.  20. 
STELLA,  Vide  ASTRUM. 


TEMPUS,  DURATIO. 

1.  Duratio  aliqua  non  aeterna  fuit  aliqualiler  cum  An- 
gelis,  coelo  et  lerra,  concreala.  Eaque  fuit  princi- 
pium  omnis  durationis  creata,  lib.  1,  c.  9,  n.  5.  51 

2.  Aliquod  initium  proprii  temporis  successivi,  dis- 
crelitamen,  cum  subslanliis  primo  creatis,  esl  con- 
crealum,  ibid.,  num.  8.  52 

3.  An,  et  quomodo  initium  temporis  etiam  continui 
et  successivi ,  sit  conevum  creationi  cceli  et  terrae, 
ibid.,  num.  9  et  10.  52 

TENEBR.E. 

4.  Tenebrae  super  facicm  abyssi,  an,  aut  quo  tempore 
praenesserint  primam  lucis  crealionem,  lib.  2,  c.  2, 
a  num.  26.  105 


460 


INDEX  RERIM. 


1.  Tenlationem  serpentis,  qua  Evam  ad  peccandum 
induxit  por  suggestionem  tan'um  internam  erronee 
pulat  Cajetanus,  lib.  4,  cap.  1,  num.  2.  325 

Fuisse  externam,  et  per  auditum  corporis  factam, 
communis,  et  vera  sententia,  a  num.  3.  326 

2.  Tentari  non  possent  homines  a  dsemone  in  statu 
innocentiEe  per  solam  phantasise  mutationem,  ibid., 
num.  8.  327 

3.  Cur  tentaverit  dsemon  vero  potius,  quam  ficto 
animali,  num.  16.  330 

Vide  etiam  serpens. 

4.  Adamus  non  fuit  immediate  a  serpente  tentatus, 
lib.  4,  cap.  3,  num.  6. 

Sed  ab  Eva,  num.  7. 

5    Eva  dum  tentaret  Adamum  narravit  promissiones 

sibi  a  serpenle  faclas,  ibid.,  a  num.  9. 
6.  Tentationis  Adami  ordo,  ibid.,  num.  9, 


Vacuum  extra  coelum  nunc  creatum  nec  datur,  nec 
anle  muodi  creationem  in  spatio  imaginario  daba- 
tur,  lib.  1,  cap.  2,  num.  8.  11 

Potest  tamen  divinitus  intra  coeli  habitum  dari,ib.  11 

VEGETABILE. 

1.  Vegetabilia  actu  et  in  propria  specie,  non  tantum 
in  semine,  tertio  die  creata,  lib.  2,  cap.  7,  a  n.  2. 140 

S.  Vegetabilia  post  segregationem  aquarum  cur  pro- 
ducta,  ibid.,  num.  5.  141 

A  Deo  immediate  tanquam  a  causatotali,  ex  terra  pro- 
ducta  sunt,  num.  7.  142 

3.  Vegelabilium,  quse  species  tertio  die  productfe, 
num.  8.  142 

Quot  eorum  species,  et  in  quibus  regionibus,  ibid.142 

4.  Vegetabilia  nociva  etvenenosa,  non  nisi  post  Adse 
peccatum  et  in  ejus  poenam  producta  esse  qui  ve- 
lint,  num.  9.  143 

Oppositum  verius  quoad  venenosa,  num.  10.         143 
Quoad  tribulos  et  spinas,  num.  11  143 

5.  Quse  vegelabilia  sint  hoc  die  tertio  producta  in 
actu,  quse  in  polentia  tantum,  eodem  num.  11.    143 

6.  Vegetabilia  nociva  non  fuissent  in  paradiso,  Ada- 
mo  ibi  non  peccante,  num.  14.  144 

7.  Vegetabilia  qiio  in  statu,  augmento,  seu  disposi- 
tione  fuerint  creata,  num.  16.  145 


VESTES. 

1.  Vestibus  an  uterentur  homines  in  statu  innocen- 
tise,  lib.  5,  cap.  6,  num.  1.  404 

TIA. 

1.  Via  hominem  in  statu  innocenlige,  vide  rKwocENTiiE 
STATUS,  a  num.  32. 

YIRGINITAS. 

1.  Virginitas  cum  matrimonio  consummato,  neque  in 
statu  innocentiae  consistit,  lib.  5,  cap.  2,  a  n.  3.  385 

2.  Virginitatem  perpetuam  in  statu  innocentise  non 
potuisse  licite  servari  qui  velint,  num.  9.  385 

Refelluntur,  num.  10.  387 

3.  Virginitate  matrimonium  in  statu  innocentiae  prae- 
stantius  futurum  vcrisimile  est,  num.  11.  387 

Oppositum  eliam  satis  probabile,  num.  12  et  13.    388 

4.  Virginitas  in  statu  innocentiEe  servata  fuit  quoad 
materiale,  per  occasionem,  ibid.,  num.  14.         389 

Non  tamen  quoad  formale,  ibid.  389 

5.  Virginitatem  plurimi  colerent  in  statu  innocentiae 
si  diu  perseveraret,  eodem  num.  12.  388 

VIRGO   MARIA,   VidO  MARIA. 


1.  Virtutes  omnes  morales  ordinis  naturalis,  habuit 
Adamus  in  primo  instanti  concreatas,  lib.  3,  cap. 
11,  num.  5.  244 

Etiam  eas  quse  circa  proprias  passiones  versantur, 
num.  7.  245 

2.  Virtutes  has  omnes  non  solum  quoad  habitus  datas 
esse,  sed  quoadaliquos  etiam  earum  actusin  Ada- 
mo  dari  tunc  potuisse  ostenditur,  speciatim  poeni- 
tenliam  et  misericordiam,  ibid.,  num.  10.  246 

Item  eas  quae  Deum  respiciunt  ut  cbjectum  cui,  qualis 
est  religio,  etc.  num.  11.  246 

3.  Adamus  innocens  in  voluntate  habuit  virtulem  be- 
nevolentiee  naturalis  circa  Deum,  non  solum  quoad 
ejus  actum,  num.  11.  246 

Sed  etiam  quoad  habilum,  num.  12.  247 

Quid  de  virtute  spei  naturalis,  eodem  num.  13.      247 

4.  Virtutes  morales  per  se  infusas  gratise  comites  ha- 
buit  Adamus  in  primo  instanti  creationis,  lib  3, 
cap.  18,  num.  1.  290 

Iiem  spei  de  futura  beatitudine,  num.  3.  290 

Nec  non  fidem  supernaiuralem  plurimorum  myste- 

riorum,  quse  ei  ante  peccatum  sunt  revelata,  num. 

14.  294 

VOLATILE,  Vide  ATES. 


FINIS. 


TRAGTATUS  TERTIUS. 


DE  ANIMA. 


TRACTATUS  TERTIUS. 


E  ANIMA. 


PROOEMIUM. 

1.  Prcesentis  tractatiis  introductio,  et  consecutio  ad  prcecedentem. —  Praesentem 
tractalum  tum  ad  complementum  posterioris  partis  summae  Theologicge,  in  qua  ver- 
samur  :  tum  etiam  ad  quamdam  reliquse  Theologiae,  quse  de  ipso  Deo,  ut  fme  ultimo 
disserit,  inchoationem,  seu  praeparationem,  non  modo  utilem,  sed  etiam  necessariam 
judicavimus.  Etenim  post  absolutam  Dei,  ut  Unus  et  Trinus  est,  cognitionem,  in 
priori  parte  traditam,  ejusdem  notitiam,  ut  auctor  et  gubernator  est  rerum  omnium, 
in  posteriori  parte,  quam  a  tractatione  de  Angehs  inchoavimus,  tradere  proposuimus. 
Et  quoniam  ejus  omnipotentia,  sapientia  et  majestas  in  invisibih  et  visibih  mundo, 
hoc  est,  Angehs,  et  sex  dierum  operibus  maxime  elucet,  ideo  in  duobus  proxime 
prsecedentibus  tractatibus  de  ilhs  disputavimus.  Quapropter  ad  consummandum  hoc 
bipartitum  opus ,  quod  de  Deo  in  se  spectato,  et  ut  effectore  creaturarum  agit,  operse 
pretium  est,  ut  de  homine,  qui  utrumque  mundum  summatim  continet,  quatenus  ex 
corpore  et  animo  constat,  omnesque  rerum  gradus  in  se  complectitur,  disseramus. 
Nam  hcet  in  superiori  tractatu  nonnuha  de  primi  hominis  creatione,  et  statu  dixeri- 
mus  :  ibi  tamen  non  tam  hominis  naturam,  facultates  et  operationes,  quam  sacram 
de  creatione  hominis  historiam  exphcuimus  :  ideoque  optime  in  hunc  locum  cadit 
naturse  nostrse  accuratior  contemplatio.  Ita  enim  fiet,  ut  nos  ipsos  clarius,  ac  penitus 
cognoscendo,  Deum  etiam  ipsum  melius  assoqiiamur  :  facilius  cnim,  et  perfoctius  ex 
nobis  ipsis,  quam  ex  aiiis  cjus  efleclibus  ad  ipsius  inlelhgenliam  provchimur. 

2.  Nostrce animce cognitio  accommodatius qiiam  Angelorum  nos  ducit  adcognitio- 
nem  Dei.  —  Elenim  licct  angchca  nalura  perfeclior,  quam  hiimana  sit,  ac  proinde 
suaptc  conditione  Deum  magis  referat,  ac  repraesenlet  :  nihilominus  ab  homine  in 
hac  vila  difficilius,  ct  tenuis  cognoscitur  :  nam  ipsos  cliam  Angelos  per  quamdiim 
cum  menle  noslra  similitudincm,  vel  analogiam  investigamus  et  attingimus  :  ideoque 
humana  mens  excellentiam  et  virlulom  suam  altentiusconsiderando,  el  imperfectiones, 
quas  in  se  conspicit,  removendo,  ad  divinam  naturam,  ejusque  perfectiones  contem- 
plandas  magis  provohilur  et  assurgit.  Quamvis  autem  hoino  ex  corpore  et  anima  con- 
slet,  ac  proinde  utriusque  pariis  cognitio  ad  totum  homincm  cognoscendum  ne- 
cessaria  videatur,  prGeserlim  quia  nec  materia  sino  forma,  nec  forma  sine  materia, 
teste  Aristotele  2  Physicorum,  cap.  2,  exacte  cognosci  potest,  nihilominus  de  sola 
hominis  anima  tractalum  hunc  inscribimus,  non  quia  corporis  cognitio  omnino  negli- 
genda  sit,  sed  ut  significemus,  iiitenlionem  nostram  in  animam  ipsam  per  se,  el  (ut 
ita  dicam)  direcledirigi,  de  corpore  vero  iila  tantum  dolibanda  esse,  quae  ad  cognitio- 
nem  anima^,  el  facultatem  ojus,  quae  corpore  ad  funcliones  suas,  ul  organo  ulunlur, 
fuerit  necessarium,  et  ob  causam  simiiem  (ut  Augustinus  alias  dixit^  hbro  de  Quanlit. 


AQA  PROCEMIUM. 

Animae,  capit.  33).  Amputabo  lectori  latissimam  quamdam,  et  infinitam  expecta- 
tionem,  ne  me  de  omni  anima  dicturum  putet,  sed  de  sola  humana,  quam  soiam 
curare  debemus,  si  nobismetipsis  curce  sumus.  Ita  enim  nos  de  anima  tantum  ratio- 
nali  tractare  proponimus  ;  quia  propria  hominis  excellentia  in  mente  posita  est ;  per 
illam  enim  ad  imaginem  Dei  factus  est,  et  felicitas  seternae  ac  liberarum,  moraliumque 
actionum  capax  existit.  Nihilominus  tamen  alios  animarum  gradusnon  omnino  omitte- 
mus,  quia  in  una  rationali  anima  caeteri  virtute  continentur,  et  ex  conjunctione  ad 
intellectualem  gradum  singularem  perfectionem  participant,  et  secundum  suas  opera- 
tiones,  et  effectus,  etiamsi  in  se,  vel  in  corpore  insint,  vel  per  illud  exerceantur,  in- 
tellectui  ministrant,  liberamque  voluntatem  mirum  in  modum  adjuvant,  vel  impe- 
diunt. 

3.  Utilitas,  et  necessitas  hujus  doctrince  pro  tractatu  de  fine  hominis,  actibusque 
moralibus.  —  Ex  quo  facile  intelligi  potest  alterum,  quod  in  principio  posui,  nimirum 
tractatum  hunc  veluti  introductionem  quamdam  esse  ad  alteram  Theologiae  partem, 
quam,  Deo  bene  juvante,  et  vitam  concedente,  post  istam  complebimus.  In  illa  enim 
de  ultimo  fine,  ac  beatitudine  hominis,  ac  subinde  de  virtutibus,  et  vitiis,  ac  mora- 
hbus  aclibus,  quibus  vel  comparatur  beatitudo,  vel  amittitur,  dicturi  sumus.  Est  au- 
tem  anima  horum  omnium  principium,  ac  fundamentum,  et  quamdiu  corpori  con- 
juncta  est,  non  solum  a  sensibus  in  intelhgendo  pendet,  sed  etiam  in  volendo,  et 
operando  ab  effectibus  appetitus,  et  a  corporahbus  motibus,  seu  passionibus,  quse  ab 
ihis  in  corpore  excitantur,  vehementer  ducitur,  et  quodammodo  trahitur.  Hanc  igitur 
ob  causam  necessarium  est,  eum  qui  de  moribus  disceptare  voluerit  doctrinam  de 
anima  perspectam  habere,  ut  Aristoteles  tradidit  in  Ethicis,  hb.  1,  cap.  13,  et  hb.  2, 
cap.  6,  etc,  hb.  1,  Magn.  mor.,  c.  4.  Qui  etiam  hb.  illo  1  Ethic,  cap.  uUimo  dixit, 
quod  sicut  medicus ,  qui  remedia  corpori  curando  adhibere  cupit,  ut  suo  munere 
recte  fungatur,  prius  in  cognitione  corporis  muUam  operam  ponit ;  ita  potiori  ratione, 
qui  de  moribus  doctrinam  traditurus  est ,  ea  quae  ad  scientiam  de  anima  sj^ectant, 
habere  perspecta  curare  debet. 

4.  Difjerenter  philosophus  ac  Theologus  de  anima  tractant,  sicutetde  angetis. — 
Etenim  dicet  ahquis,  quamvis  morahs  doctrina  scientiam  animae  requirat,  non  prop- 
terea  expedire,  aut  conveniens  esse,  ut  Theologus  in  ea  tradenda,  vel  addiscenda 
immoretur,  cum  ex  naturah  philosophia  supponenda  sit.  Respondemus  negando  as- 
sumptionem,  quia  Philosophi  etiam  morales  de  humana  facuUate,  voluntarhs  actibus, 
virtutibus  ac  vitiis  doctrinam  tradunt,  et  nihilominus  sacra  Theologia  sub  aUiori 
ratione,  et  per  divina  principia  eamdem  moralem  materiam  contemplatur.  Ut  igitur 
in  ordine  suo  completa,  et  integra  sit,  non  tantum  naturalem  animae  cognitionem 
ahunde  sumit,  vel  supponit,  sed  etiam  ipsammet,  sub  divino  lumine,  et  principiis 
revelatis,  exceUentiorem  et  pleniorem  animae  cognitionem  investigare,  ac  tradere  ne- 
cessarium  est.  Quod  potest  ex  his,  quse  in  superioribus  de  Angehs  diximus,  satis  apte 
declarari.  Nam  hcet  naturahs  Theologia,  seu  Metaphysica  inteUigentias  speculetur  : 
nihilominus  supernaturahs  Theologia  ex  suis  divinis  principiis  pleniorem,  ac  certio- 
rem  doctrinam,  de  natura  et  proprietatibus  earumdem  substantiarum  separatarum 
tradit.  Idem  ergo  in  cognitione  animge  humanse  observari  debet.  Quapropter  eamdem 
fere  methodum,  quam  exphcando  naturam  Angelorum  in  priori  parte  iUius  tractatus, 
observabimus.  Nam  posterior  pars  iihus  doctrinse,  quse  est  de  gratia  et  gloria  culpa  et 
poena  Angelorum,  in  praesenti  de  Anima  consideratione  locum  non  habet ;  quoniam 
partes  omnes  Theologiffi,  quge  post  istam  sequuntur,  in  iUo  munere  versantur. 

5.  Partitio  prcesentis  tractatus.—l^iim  pra^sentem  tractatum  in  sex  hbros  dividimus. 
Priffius  animse  naturam^  seu  essenliam;  ejusque  attributa  substanliaha  declarabit ; 


PROOEMIUM. 


465 


quatuor  vero  subsequentes  de  facultatibus  animge  disserent,  eritque  in  ordine  Secun- 
dus  de  potentiis  anima^  in  communi,  et  primo  de  vegetativis  ;  harum  enim  doclrinam 
neque  D.  Thoma^,  in  sua  Summa  prailerivil,  nec  parum  theologo  deservit  adrimandas 
appetitus  humani  passiones.  Tertius  de  potentiis  sensitivis.  Qiiartus  de  intellecliva. 
Quintus  de  appetitivis  facuhatibus,  quibus  loco  motiva  cohaeret.  Sextus  de  statu 
anima3  separatse,  iUius  enim  consideratio  valde  theologica  est,  muhumque  naturalem 
scientiam  transcendit ;  et  in  hac  scientia  commodiorem  locum  non  habet,  et  per 
quemdam  proportionem  ad  ea ,  quse  de  Angehs  diximus ,  facile  poterit  in  praesenti 
expediri. 


r  "^ 


iu. 


30 


ELENCHUS  CAPITUM  LIBPJ  PRIM 


DE  SUBSTANTIA,   ESSENTIA  ET  INFORMATIONE  ANIMi^  UATIONALIS. 


Cap.  I.   Utrum  anima  sit  forma,  seu  ac- 

tus  primus  substantialis. 
Cap.  II .   Cujus  corporis  forma  sit,  ejus- 

que  defmitio  integra  traditur. 
Cap.  III.  Uirum  anima  principium  pri- 

mum  sit  nutriendi,  sentiendi  et  inteUi-- 

gendi,  atque  lioc  modo,  et  recte  defi- 

niatur,  etprior  defmitio  demonstretur. 
Cap.  IV.   Utrum  anima  in  vegetativam, 

sensitivam,  atque  inteUeclivam  recte, 

et  sufficienter  dividatur,  et  qualis  hu- 

jusmodi  divisio  sit. 
Cap.  Y.   Quomodo  tres  animce  inter  se 

ordinentur  ,velseparabiles  inler  se  sint. 
Cap.  VI.  Distinguantur-ne  tres  anima^ 

realiter,  vel  essentialiter . 
Cap.  VII.   Cur  tres  tcmtum  animm  dis- 

iinguaniur,  cum  numerentur  qiiatuor 

viveniium  gradus,  et  quinque  poten- 

tiarum  genera. 


Cap.  VIII.  An  divisio  animoe  in  dicta 

tria  membra  sit  univoca,  vel  qualis  sit. 
Cap.  IX.  Utrum  principium  inteUigendi 

sit  aliqua  spiritualis  substantia  secun- 

dum  fidei,  et  rationis  naturalis  prin- 

cipia. 
Cap.  X.  Uirum  principium  inteUigendi 

liominis,  seu  anima  humana  immoria- 

lis,  vel  incorrupiibilis  ab  intrinseco 

sit. 
Cap.  XI.  Qidd  Aristoteles  de  animcB  im- 

mateinalitate  et  immorialiiaie  senserit. 
Cap.  XII.  An  principium  inteUigendi  in 

homine  sit  vera  forma  substantiaUs 

ejus,  ac  proinde  in  omni  proprieiate 

anima  sii,  et  vocetur. 
Cap.  XIII.  ,An  sola  anima  rationaUs  sit 

indivisibilis. 
Cap.  XIV.  An  eadem  anima  informet 

singulas  paries  viventis. 


-^ 


s^W^s 


Gl.- 


H,aawB>w?,ij!M4mM!'j«-irteja=.»y.»t;jlg 


LIBER  PRIMUS. 


ET  INFORMATIONE  ANIMJl  RATIONALIS. 


Quid  nomine  miimce  rationalis  explicatur. — 
Priusqiiam  tractemus,  quid  in  re  ipsa  Anima 
sit,  quid  nomine  Animae  rationalis  intelligatur 
explicare  oportet^  ut  simul  qusestionis  resolu- 
tionem^  a7i  sit  anivia,  tanquam  per  se  notum 
supponere  possimus.  Igitur  nomine  animoe  ra- 
tionalis  proprie  significamus  principium  illud 
intelligendi  et  discurrendi,  quod  in  nobis  ex- 
perimur.  Abstraliendo  euimnunc  a  modo,  qno 
tale  principium  nostrum  corpus  afficit^  vel  in- 
format :  evidens  nobis  est^,  intra  nos  ipsos  ali- 
quid  indivisibile  esse,  quod  est  principium  in- 
telligendi  et  volendi^  quidquid  illud  sit.  Nam 
videmus  in  corpore  mortuo  totam  lianc  corpo- 
ris  molem  manere^  et  principium  intelligendi 
ab  illo  recedere^  quod  esse  non  posset,  nisi 
principium  illud  aliquid  essetdistinctxim  acor- 
pore,  et  intra  corpus  ipsum  existens.  Quo  ar- 
gumento  etiam  in  animalibus  evidens  fit^  esse 
in  ipsis  aliquid  distinctum  a  mole  corporis^ 
quod  ipsis  est  sentiendi  principium  quod  ani- 
mam  sentientem  appellamus.  Idemque  est  evi- 
dens  de  homine :  licet  non  sit  evidens  an  in 
liomine  idem  sit  principiiim  intelligendi  et 
sentiendi^  quodpostea  videbimus.  Nuncautem 
supponimus,  illud  quod  in  nobis  est  intelligen- 
di  principium,  nomine  anima»  rationalis  sigui- 
ficari :  et  ita  manet  perfunctorie  explicata  il- 
lius  nominis  ratio.  Relinquitur  etiam  ut  expe- 
rientia  evidenti  notum^  animam  rationalem 
esse.  Quamvis  non  sit  ita  notum,  qualis  mo- 
dus,  vel  ratio  animai  in  illam  conveniat :  lioc 
enim  ad  quid  rei  intelligentiam  pertinet.  His 
ergo  suppositis;,  qusestio  :  Quidanima  rationa- 
lis  sit,  diligentius  tractanda  est,  quoniam  ba- 
sis  est  et  fundamentum,  in  suo  genere,  totius 
catholicai  fidei,  ac  subinde  totius  theologiee : 
imo  etiam  totius  vita3  Cliristianae:  Quia  nemo 
potest  temporalem  vitam  probe  instituere,nisi 
qui  seternam  cognoverit :  qui  autem  se  habere 
immortalem  animam  sibi  persuaserit;,  facde 


intelliget  ea  bona,  quse  iBterna  sunt,  omnistu- 
dio  esse  quarenda.  Non  potest  autem  ceterni- 
tas  animse  cognosci,  nisi  prius,  quid  sit  anima 
ipsa,  intelligatur  :  et  ideo  cssentiam  animoe 
explicando,  plura  ejus  attributa,  quce  vel  ab 
illa  non  distinguuntur,  vel  solum  per  nega- 
tiones  quasdam  substantiam  ejus  nobis  decla- 
rant,  explicabimus. 

CAPUT  I. 

UTRUM  ANIMA  SIT  FORMA,  SEU  ACTUS   PRLMUS 
SUBSTANTIALIS. 

\ .  Duplex  a?iimce  definitio  adducltur  ex 
Arlstotele. — Quoniam  prseter  rationalcm  ani- 
mam,  alii  sunt  animarum  gradus :  non  possu- 
mus^  quid  sit  rationalis  anima  exponere  :  nisi 
prius  genericam  animse  rationem  et  essentiam 
explicemus.  Qiiam  rem  tractavit  Aristoteles, 
lib.  2,  de  Anima,  cap.  1  et  2,  ubi  duas  animee 
defmitiones  tradidit :  una  est,  Anima  est  actus 
primus  sulstantialis  corporis  physice  organici 
potentia  vitam  hadentis.  Alia  est,  Anima  est  id, 
qm  mvimus,  sentimus,  loco  movemu,r  etintelli- 
gimus.  De  quibus  definitionibus  et  de  osten- 
sione,  seu  demonstratione  unius  per  aliam, 
cjuam  etiam  Aristoteles,  in  dict.  cap.  2,traditj 
expositores  ibi,  et  alii  philosophi  multa  dispu- 
tant :  sed  qufe  huic  loco  necessaria  sunt  brevi- 
ter  possunt  expediri.  Circa  priorem  ergo  defi- 
nitionem  duo  explicanda  sunt.  Primum,  an 
recte  constituatur  anima  sub  genere  substau- 
tialis  formge.  Secundum,  an  recte  per  corpus 
organicum  differentia  ejus  constitutiva  expli- 
cetur. 

2.  Snppnsitio  prlmapro  titulo  capiiis. —  Ut 
prius  iUud  declaremus,  supponimus  imprimis 
ex  1  Physic,  ex  dictis  in  i  tom.  Metap'iysi- 
cse,  disput.  15,  sect.  1.  Omues  snbsLantias  cor- 
poreas  ex  duabus  partibus  essentialibus  cou- 


468 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIM.-E  RATIONALIS. 


stare^  materia  scilicet  et  forma :  quarum  prior, 
potentia  est^  posterior  vero  est  actus  ejus  : 
quia  materia  de  se  indifTereRS  est  ad  varias 
formas,  et  per  unamquamque  formam  defuii- 
tur,  ac  determinatur  ad  existendum  in  tali 
supposito,  seu  completa  natura. 

3.   Suppositio  secunda.  —  Suppositio  tertia. 
— Dcinde  suppono  inter  substantias  corporeas 
quasdam  esse  viventes,  alias  non  viventes  : 
quffi  divisio  communisensu,  quasi  per  se  nota, 
receptaest,  exliis,  qusesensibus  patent.  Quam- 
vis  in  assignanda  primaria  differentia  inter  vi- 
ventia  et  non  viventia^  aliqua  sit  controver- 
sia :  sed  illam  in  canite  quarto  expediemus  ; 
quia  in  intimo  gradii  viventium,  qui  est  vege- 
tabilium,  versatur.  Nunc  autem  ab  illa  contro- 
versia  abstrabendo,  ex  oommuni  pbilosopbo- 
rum  etiamdoctrina,  imo  ex  cmnir.m  bominum 
sensu,  supponimus  substantias  corporeas  vi- 
ventes  a  non  viventiljus  in  boc  distingui,  qiiod 
non  viventes  per  se  loquendo,  et  ex  su£e  natu- 
rse  institutione,  nec  ab  intrinseco  seipsas  mo- 
vent,  nec  ad  complementum  suce  perfectionis 
acquirendum  in  seipsis  operantur:   viventia 
vero  sunt,  quee  lianc  vim  se  movendi,  ac  per- 
ficiendi  ab  mtrinseco  babent.  Quod  enim  inter 
substantias  corporeas,  qusedam  babeant  banc 
vim  se  movendi,  ac  perficiendi ,  experimento 
constat  in  plantis,  animalibus  et  bominibus  : 
quod  autem  alise  bac  virtute  careant,  in  omni- 
bus  inferioribus  corporibus  notum  est.  Ex  bis 
autem  distinctis  operandi  moilis  differentiam 
in  gradibus  substantiabbus  talium  rerum  col- 
ligimus.  qua-  differentia  pci'nominaviveutium, 
et  non  viveiitium  significata  est.  Quai  doctrina 
fini!pta  cst  ex  Platone  in  Phwdnne,  et  Aristo- 
tt-ie.c  8  Piiysic.,  et  lib.  1,  de  Auima,  cap.  2, 
( t  V:b.  2,  cap.  1,  tt  abis  locis  paulo  post  refe- 
rendis,  et  ex  1).  Tlioma,  1  part.,  qua?st.  18. 
Cum  autem  ba^c  viventia  corpora  non  sint 
siuiplicia,  sed  ex  materia  et  fotma  constent, 
cerium  est,  dictam  differentiam  non  a  materia 
priraa,  quae  communis  est  omnibus,  sed  a  for- 
ma  provenii'e,  quia  forma,  ut  diximus,  est  ac- 
tus  delerminans  materiam,  et  principium  ope- 
ratioiiis  totius  compositi ,  ut  iii  eodem   loeo 
metapbysice  ostensum  est.  Habent  ergo  corpo- 
ra  viventia  proprium  ac  peculiarem  modum 
formse  substantialis  alterius  rationis,  et  ordinis 
a  fornia  corporis  non  viventis. 

4.  Suppositio  quarta. —  Condudltur  jam  a- 
7iimam  esse  formam  sulistantialem,  seu  actum 
prirhum  matcriw.  —  Denique  suppouimus  ex 
usu  vocis,  et  communi  etiam  consensu,  uomi- 
ne  auimee  significatam  esse  illam  formam  sub- 


stantialem,  quse  vivens  corporeum  constituit  et 

componil .  Loquimur  autem  semper  de  corpo- 

ralibus  viveiitibus,  quia  suntalia  viventia,  quae 

sunt  spirituales  substantiee ,  de  quibus  nunc 

non  est  sermo,  quia  non  babeut  formam  in- 

formantem:  cum  nec  materiam  habeant,  ut 

de  Angelis  supra  diximu.s,  et  in  Deo  excellen- 

tiori  modo  invenitur.   Anima  ergo  in  reipsa 

nibil  aliud  est,  quam  substantialis  forma  con- 

stituens  formaliter  substantiam  corpoream  vi- 

ventem,  seu  in  aliquo  gradu  vitse.  Quod  non 

eget  alia  probatione  :  nisi  quia  talis  forma  da- 

tur  in  rebus,  ut  declaratum  est,  et  tale  nomeu 

ad  illam  significandam  impositum  est,  ut  patet 

ex  U.SU.  Unde  talia  viventia  corpora  animata 

vocamus,  et  quando  taleni  formam  amittunt, 

mortua  vocantur  et  omnia,  quse  non  vivunt^ 

appellantur  inauimata  tanquam  anima  caren- 

tia.  Ex  quibus  tandem  constat  merito  Aristo- 

telem  in  definitione  animse  posuisse,  quod  sit 

actus  primus  substantialis.  Nam  omnis  forma 

est  aotus,  vel  per  positivam  babitudinem  ad 

materiam,  qiiia  ipsam  determinat  et  quasi  re- 

plet,  vel  per  negationem  potentise,  utique  re- 

ceptivte  et  substaniiilis  :  lorma  enim  non  ha- 

bet  lianc  potentiaiitatem  .  et  ita  -^otest  dici 

actus,  ut  a  tali  potentia  distinguitur  :  vel  etiam 

quia  est  tantum  actus,  et  noii  coustat  ex  do- 

tentia  et  actu,  sicut  ipsum  composltuin. 

5.  Actum  esse  prhmim  dupliciter  inteoligi 
potest. — Quod  autem  additur,  animam  esse  ac- 
tum  primum,  duobus  modis  potest  intelligi. 
Prior  est,  ut  actus  primus  distinguatur  a  se- 
cundo,  qni  est  operatio,  quem  sensum  indicat 
Aristoteles,  dum  animam  comparat  scieutise 
et  somno,  distingueus  illam  a  vigilia  et  cou- 
templatioue  :  et  ideo  communiter  itaintelbgi- 
tur.  Quia  vero  talis  actus  primus  potest  esse 
du[»Iex,  vel  etiam  triplex,  utest  forma,  poten- 
tia  et  liabitus  :  ideo  per  antouomasiam  dici 
potest  actus  primus  ille,  qui  nullura  priorem 
supponit,  et  ab  omni  actu  quasi  iutermedio  in- 
ter  ilbim  primum  et  ultimum,  qui  per  auto- 
nomasiam  dicitur  actus  secundus,  distingui- 
tur.  Et  bic  sensus  iu  re  quidem  verusest :  nam 
isto  modo  anima  est  actus  primus :  quia  ani- 
ma,  et  omnis  forma  substautialis  est  actus  pri- 
mus,  id  est,  principalis  et  radicalis  (ut  sic  di- 
cam)  respectu  cujuscumque  alterius  principii, 
quod  ad  operationem  tanquam  actus  primus 
coraparatur.  Hoc  tamen  magis  explicatur  per 
aliam  particulam,  in  qua  anima  actus  primus 
substantialis  esse  dicitur.  Heec  autem  omuia 
solum  explicant  genus  animaj :  uam  commu- 
nia  sunt  omni  formse  substantiali.  Unde  per- 


CAP.  I.  UTRUM  ANIMA  SIT  FORMA, 
inde  est,  ac  si  diceretur^  anima  est  forma  snb- 
stantialis. 

6.  Objectio  prima  contra  dicta  in  n.  4  et  5. 
— Circa  hanc  vero  partem  duplex  occurrit  ob- 
jectio.  Prior  est,  quia  multi  philosophi  sense- 
runt,  animamnon  essesubstantiam,  sed  acci- 
dens,  vel  accidentium  harmoniara  ,  seu  tem- 
peramentum.  Ita  refert  ex  Epicuro  et  aliis 
Phitarchus,  hb.  4,  dePlacit.,  cap.  3,  etdocuit 
Galenus,hbr.  delocis  Affect.,  cap.  6.  Ita  enim 
refert  ejus  sententiam  D.  Thomas,  in  qusest. 
disput.  de  Anima,  a.  1,  et  lib.  2,  cont.  Gent., 
cap.  63,  quamvis  idem  Galenus  in  ahis  locis 
varius  sit.  Et  in  eadem  sententia  fuerunt  ah- 
qui  doctissimi  medici,  et  antiqui  hferetici :  ut 
refert  Tlieodoretus,  in  Epitome  divin.  decret., 
cap.  de  homine.  Fundamentum  est,  quia  ex 
temperamenio,  et  usu  rationis  pendet  et  vita, 
et  mors  viventis,  et  ab  eodem  in  nobis  diversi 
mores  proveniunt :  ergo  anima  niliil  est  prseter 
qualitatum  temperamentum :  ac  subinde  est 
accidens. 

7.  Objectio  secunda  ex  Platone  et  aliis  philo- 
sophis. — Altera  ratio  dubitandi  est,  quia  Plato, 
et  nonnulli  aUi  antiqui  philosoplii  censuerunt 
animam  non  esse  formam  informantem ,  scd 
assistentem  :  et  anima  assistens  non  est  forma 
substantiaUs,  sed  extrinsecus  motor,  et  quasi 
auriga,  ut  Aristoteles  loquitur  de  anima  coeli, 
hi  lib.  2,  de  Goelo,  cap.  2  et  12,  ubi  animam 
appellatintelligentiam,licet  non  informantem, 
sed  assistentem  illam  ponat.  Et  similiter,  d. 
lib.  2,  de  Anima,  cap.  in  fine,  huic  sententise 
favet :  quatenus  ait  ex  dicta  definitione  non- 
dum  constare,  utrum  anima  sit  vera  forma, 
vel  tanquam  auriga  :  in  quo  significat,  actum 
primum  in  illa  defmitione  non  sumi  pro  actu 
informante,  sed  vel  pro  actu  movendi,  vel  ab- 
strahendo  ab  informante,  vel  assistente.  Et  ra- 
tione  potest  hoc  suaderi :  quoniam  auima,  ut 
sic,  abstrahit  ab  illis  duobus  modis  actuandi: 
ergo  non  potest  adsequate  anima  definiri  per 
actum  primum,  qui  sit  propria  substantialis 
forma. 

8.  Assertio  tertia  quod  sit  vera  forma. — 
Nihilominus  assero  de  essentia  animee  esse,  ut 
sit  vera  et  substantialis  forma.  Hsec  assertio 
in  anima  rationali  est  de  fide  certa,  ut  in  se- 
quentibus  ostendemus.  Illa  autem  veritate  sup- 
posita,  in  ceeteris  animabus  est  evidens  :  et  ita 
veluti  inductione  quadam  probatur  assertio. 
Nam  omnis  anima  est  forma  substantialis  :  er- 
go  signum  est  de  ipsius  ratione  essentiali,  et 
generica  id  esse.  Deinde  probatur  assertio,  re- 
futando  singulos  relatos  errores :  et  imprimis 


SEU  ACTUS  PRIMUS  SUBSTANTIALIS.  469 

contra  priorem  prtecipue  agendum  est  genera- 
libus  rationibus,  quibus  probatum  est  in  Meta- 
physica  dari  formas  substantiales.  Nam  inqui- 
ro.an  in  equo,  verbi  gratia,  sitaliquasubstan- 
tialis  forma,  necne?  hoc  posterius  dici  non 
potest,  alioqui  a  fortiori  idem  dicetur  de  quo- 
libet  naturali  corpore  :  quod  est  contra  dogma 
illud  de  substantialibusformis.  Nec  enimreddi 
potest  ratio  ob  quam  coi-pora  non  viventia 
formis  substantialibus  in  suis  speciebus  con- 
stituantur,  et  viventia  iUis  careant,  cum  per- 
fectiora  sint,  et  quo  majorem  organorum,  et 
potentiarum  varietatem  habent,  eo  magis  uno 
principio  in  quo  radicentur  indigeant.  Si  ergo 
in  corporibus  rerum  viventium  nulla  est  sub- 
stantialis  forma,  multo  minus  erit  in  nou  vi- 
ventibus  :  unde  fiet  consequenter,  ut  omnes 
res  corpdreee  solum  diff^erant  in  accidentalibus 
formis,  et  sola  materia  sit  tota  substantia  cor- 
porum  omnium  :  et  quod  materia  existat,  uti- 
que  sine  ulla  forma  substantiali ,  et  sirailia 
multa  possunt  facile  inferri  in  philosophiaval- 
de  incoraraoda.  Et  in  theologia  sequuntur  alii 
errores  cle  animahorainis,  nirairum,quodsine 
materia  existente  non  possit,  quia  accidentia, 
quee  temperamentum  componxint,  extra  sub- 
jectum  non  permanent :  et  consequenter  erit 
anima  hominis  entitas  materialis,  quia  in  sub- 
jecto  raateriali  non  inhseret  accidens  spirituale, 
et  similia. 

9.  Si  autera  in  viventibus  datur  forma  sub- 
stantialis  distincta  ab  accidentibus,  iha  perfec- 
to  erit  anima  uniuscujusque  viventis  :  atque 
ita  omnis  anima  erit  substantialis  forraa,  et 
heec  erit  de  essentia  ejus  :  nara  in  entitate  sub- 
stantiali  gradus,  seu  differentia  substantise  non 
est  illi  accidentalis,  sed  essentialis.  Probatur 
autem  prima  iUatio :  tum  quia  prsecipua  forma 
uniuscujusque  substantias  est,  a  qua  omnes 
facultates  et  operationes  ejusdem  substantise 
pendent :  hujusraodi  autera  est  aniraa,  ut  po- 
test  fere  experimento  probari,  nara  recedente 
anima  omnes  operationes,  et  facidtates  vitales 
deficiunt :  tum  etiam,  quia  corpus  vivum  et 
vivens,  est  compositum  substantiale  per  se  u- 
nura,  sed  partes  ex  quibus  coraponitur,  essen- 
tialiter  sunt  corpus  et  anima  :  ergo  ipsa  anima 
coraponit  umrai  per  se  cura  raateria  :  ergo  est 
forma  substantialis  ejus:  tum  denique,  quia 
anima  est  priraum  principium  intrinsecum,  ac 
principale  operationum  vitalium  :  ergo  est  for- 
ma  substantialis  ipsius  viventis.  Et  hanc  veri- 
tatera  coraprobant  orania,  qua?  de  forma  sub- 
stantiali  in  genere  diximus  in  citato  loco 
Metaphysicse,  Et  quoniam  ibi  preecipue  id  do- 


470 


LIB    I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIM.«  RATIONALIS. 


cuimus  de  anima  rationali  ex  illa  ad  exteras 
animas  argumentum  a  fortiori  sumendo^  illa 
omnia  raagis  confirmabuntur  ex  his^  quee  de 
informatione  animse  rationalis  ostendemus. 
De  qua  in  particulari  hanc  veritatem  probat 
Augustinus,  hbr.  de  ImmortaL  animee,  nam 
habet  proprietates^  (juoe  non  sohim  tempera- 
mentum  quatuor  quahtatum^  sed  etiam  om- 
nem  materiam  superant.  De  quibus  rationibus 
infra  dicturi  sumus. 

10.  Ad  funtlamentum.  primce  oJjjectionis  in 
num.  G.  —  Ad  fundamenta  ergo  prioris  erroris 
respcndemus,  sohim  probare  temperamentum 
esse  dispositiouem  necessariam,  ut  anima  in 
corpus  introducatur,  vel  in  eo  conservetnr  : 
quod  suo  modo,  et  cum  proportione  commune 
est  omni  formse  substantiaU  rerum  generabi- 
hum  et  corruptibihum.  Unde  sicut  in  hgno, 
vcl  aliis  corporibus  in  animis,  ex  eo,  quod  per 
ablationem,  vel  remissionem  quahtatum  cor- 
rumpantur,  non  seqiiitur  formam  constituen- 
tem  unumquodque  ihorum,  esse  ahquod  acci- 
dcns,  vel  compositionem,  aut  temperamentum 
phirium  accidentium  :  ita  muUo  minus  sequi- 
tur,  animam  esse  temperamentum,  eo  quod 
per  dissohitionem  temperamenti ,  usque  ad 
certum  gradum  vita  finiatur.  Et  eodem  modo 
ait  D.  Thomas  2,  contr.  Gent.,  cap.  63,  ex  eo 
quod  hominum  mores  ordinarie  complexionem 
sequantur,  non  sequi  complexionem  sute 
temperamentum  esse  proprium  principium 
tahum  operationum,  sed  sequi  disponi  mate- 
riam  tahbus  aUectibus  deservientem  :  ahoqui 
enim  evidens  est,  operationes  cognoscendi  et 
amandi  esse  altioris  ordinis,  ex.cederetque  vir- 
tutem  primarum  quahtatum,  ex  quibus  tem- 
peramentum  constat.  Item  in  homine  est  evi- 
dens  esse  ahud  principium  ahius  complexione, 
et  omni  principio  aherante  corpus,  et  passiones 
excitante  :  nam  saape  passionibus  et  motibus 
suee  complexioni  proportionatis  per  virtutem 
animae  resistit.  Est  ergo  anima  aliquid  aUius 
complexioue. 

11.  Progreditur  proxima  responsio. —  Unde 
nihil  etiam  obstat,  quod  dissoluto  tempera- 
mento  cessent  operationes  vitales,  et  conse- 
quenter  etiam  propria  iharum  principia  :  quia 
etiam  temperamentum  est  necessaria  disposi- 
tio  organi  uniuscujusque  vitahs  facuUatis  ma- 
teriahs,  ut  in  ipso  conservari  possit.  Unde  po- 
tius  sumitur  argumentum,  quod  sicut  potentise 
vitales,  hcet  sint  a  temjieramento  distinctse, 
nilhlominus  amittuntur  dissoluto  temperamen- 
to  :  ita  etiam  anima.  Nam  si  iha)  facuUates  vi- 
tales  nou  distiuguuntur  a  substantiah  forma. 


ut  multi  sentiunt,  habemus  intentum  :  si  vero  j 
distinguuntur,  ut  est  probabihus,  inde  conclu-  \ 
ditur,  esse  necessarium  aliquod  principium 
prius  et  principalius,  in  quo  omnes  iUae  facul- 
tates  et  operationes  illarum  radicentur;  tum 
quia  in  rebus  inanimatis,  etiam  in  ipsis  ele- 
mentis,  qualitates,  quse  sunt  principia  proxi- 
ma  naturalium  alterationum  transeuutium, 
supponunt  substantialem  formam,  in  qua  tales 
proprietates  radicentur :  ut  in  dicto  loco  INIeta- 
physicae  probavimus  :  ergo  a  fortiori  id  neces- 
sarium  est  in  viventibus,  quse  in  altiori  gradu 
siibstantiarum  constituuutur  ;  tum  etiam,  quia 
illa3  facultates  proprise  viventium  sunt  inter 
se  natiu-aliter  coUigatse  et  ordinatse,  et  sibi  in- 
vicem  ministrantes,  vel  se  mutuo  excitantes, 
vel  adjuvantes  :  ergo  haberedebent  unumali- 
quod  principium  prius,  in  quo  radicentur  :  ut 
tam  in  facultatibus  partis  uutrientis,  quam  in 
sensibus  externis  et  internis  intellectu  et  vo- 
luntate,  seu  potentia  cognoscente,  ex  appetente 
videre  licet.  Et  ex  his,  quse  de  his  facultatibus 
dicemus,  evidentius  fiet. 

12.  Satisfit  secwidce  oljectioni  in  nurn.  7, 
enodando  triplicem  qucestiunculani  ibi  tactam. 
—  Qucestiuncula  prima  de  reipsa,  an  omnis 
anima  sit  forma  suhstantialis.  —  Id  de  fide 
est  quoacl  rationalem. — De  aliis  animalus  pro- 
batur.—Ad  posterioremobjectionem  responde- 
muSjin  ea  attingi  quamdam  quaestionem  de  re, 
et  aliam  de  modo  loquendi :  et  potest  addi 
tertia  de  sensu  Aristotelis  definientis  animam. 
Prima  erit  an  loquendo  de  auima  corporum 
vere  ac  substantialiter  viventium,  ut  sunt 
omnia  viventia  natura  sua  corruptibilia  :  an, 
inquam,  omnis  talis  anima  sit  vera  substantia- 
lis  forma  informans  :  et  sic  indubitatum  est 
apud  Christianos  philosophos  omnem  animam 
vivihcantem  corruptibile  corpus  esse  veram 
formam  iuformautem.  Hoc  ostendemus  infra 
esse  de  fide  de  anima  rationali,  et  ratione 
etiam  probabitur.  De  aliis  autem  animabus  in- 
feriorum  viventium  est  per  se  satis  evidens. 
Quia  imprimis,  si  anima  in  his  viventibus  esset 
aliqua  substantia  assistens  tantum  illi  mate- 
riali  corpori,  quod  apparet  exterius,  vel  iUa 
esset  simplex  entitas,  et  sic  esset  res  spiri- 
tualis  et  subsistens,  quia  dicitur  non  esse  forma 
informans  et  consequenter  nec  inhcerens  ma- 
terice  :  erit  ergo  substantia  immaterialis,  quod 
est  absurdissimum ;  vel  esset  composita  ex  ma- 
teria  et  forma  :  et  sic  multo  minus  posset  aui- 
ma  aUerius  corporis,  et  de  illa  interrogabitur, 
an  sit  vivens,  necne?  Nam  si  est  vivens  et 
composita,  ejus  forma  erit  anima  informaus 


CAP.  II.  CUJUS  CORPORIS  ANIMA  FORMA  SIT,  EJUSQUE  DEFINITIO,  ETC. 


471 


materiam  propriam  talis  siibstantiae  :  tota  au- 
tem  ipsa  substaiitia  non  poterit  esse  anima  al- 
terius  corporis.  Si  vero  illa  substantia  non  est 
vivens^  forma  ejus  etiam  respectn  illius  non 
erit  anima  :  quoraodo  ergo  poterit  aliud  cor- 
pus  distinctum  vivificare  ? 

13.  Unde  argumentor  ulterius,  una  substan- 
tia  assistens  alteri  non  potest  esse  principium 
intrinsecum  operationum,  vel  motuum  ejus, 
sed  eritextrinsecum  agens  per  aetionem  trans- 
euntem  aliud  immutans :  ergo  moliones^  quae 
fiunt  a  substantia  assistente  in  altera^  cui 
assistit,  non  possunt  esse  actiones  vitales  illius 
substantise,  in  qua  altera  illi  assistens  opera- 
tur  :  ergo  talis  substantia  assistens  non  vivifi- 
cat  tale  corpus  :  non  est  ergo  anima  ejus. 
Sicut  motus  cceli,  non  est  vitalis  coelo,  qua  in 
illo  fit  ab  extrinseca  substantia  assistente. 
Unde  nec  dici  potest  coekim  se  movere,  sed 
moveri  ab  alio,  quod  de  propriis  viventibus 
dici  non  potest.  Nam  planta  vere  se  nutrit^  et 
equus  videt^  et  sic  de  aliis.  Et  ratio  est  supra 
tacta^  quia  de  ratione  vitse  est^  ut  sit  ab  intrin- 
seco  principio  ipsius  operantis  :  ideo  enim 
censetur  vivere,  quia  ab  intrinseco  operari 
potest  :  ergo  sola  assisteatia  unius  substantise 
in  aliam,  non  sufificit  ad  illam  vivificandam, 
id  est,  ut  illa  possit  vitaliter  operari :  ergo  nou 
potest  sufficere  ad  veram  rationem  animee  : 
ac  subinde  de  ratione  animas  est_,  ut  sit  forma 
informans, 

14.  Qucestmimila  secimda  denomine,  an  ani- 
ma  tantum  assistens  dici  queat  forma. — Quces- 
tiwicula  tertiademente  Aristotelis  circafrcedic- 
ta.  —  Hac  ergo  veritate  in  re  ipsa  supposita, 
qusestio  erit  denomine,anunasub5tantia,quu3 
alteri  assistit  sohim  per  modum  motoris,  aut 
gubernatoris  :  aut  per  unionem  accidentalem 
similem  ilfi,  qua  principalis  causa,  verbi  gra- 
tia,  unitur  instrumento,  possit  aliquo  modo 
vocari  anima.  Et  banc  dico  esse  qusestio- 
nem  de  nomine  :  nam  in  re  constat ,  talem 
substantiam  non  esse  veram  animam,  utique 
formaliter  vivificantem  ilhim,  cujus  anima 
esse  dicitur.  Et  ideo  si  tahs  significatio  vocis 
admittatur,  non  erit  univoca,  sed  valde  ana- 
loga,  et  potius  metapborica,  quam  propria. 
Ad  eum  modum^  quo  Deus  dicitur  esse  auima 
nostrae  animse,  quandoillam  movetvel  excitat^ 
aut  spirituahter  vivificat.  Quomodo  ahqui  an- 
tiquorum  philosophorum  Deum  animam  mun- 
di  vocarunt :  ut  attigit  Aristoteles,  hbro  primo 
de  Anima,  cap.  3,  text.  51,  ubi  locutionem 
iham  tanquam  metaphoricam,  et  a  propria 
animse    considerationem   ahenam   removet  : 


quamvis  ahis  locis  ea  phrasi  locutionis  uten- 
do  coelos  vocat  animatos,  hb.  2,  de  Coelo,  c.  2, 
text.  13.  Hsec  autem,  quse  de  animationc 
mundi,  vel  coeh  dicuntur  ab  ahquibus,  meta- 
phorice  accipienda  esse,  ut  vera  sint^  interpre- 
tatus  est  Augustinus,  hb.  2  Retract.,  cap.  1, 
et  idco  proprie,  et  simpliciter  loquendo,  qui 
recte  secundimi  fidem  et  rationem  sentiunt, 
negant  coelos  esse  animatos  :  quia  nimirum 
sola  intehigentiffi  motio,  vel  assistentia  ad  ani- 
mationem  veram  non  sufiicit.  Ut  recte  docuit 
D.  Thomas,  primaparte,  quaist.  70,  art.  3.  Ubi 
concludit  formam,  seu  motorem  tantum  assis- 
tentem,  non  posse  dici  animam,  nisi  eeqihvoce, 
et  ideo  non  de  re,  sed  de  nomine  esse  quses- 
tionem,  an  propter  ihura  sohim  motorem  coe- 
lum  dicendum  sit  animatum  ?  Hinc  etiam  Aris- 
toteles,  hbro  secundo  de  Anima,  cap.  2,  text.  1 5, 
et  cap.  2,  text.  32,  indicat  veram  et  propriam 
animam  solum  esse  in  corporibus  mortahbus. 
Quod  etiam  notavit  Simphcius,  hbro  secundo^ 
de  Anima.  Quare  dubitandum  non  est^  quin 
Aristoteles^  cum  animam  defmivit  et  vocavit 
£VTf./£;;(p[av,  et  actum  primum,  de  propria 
anima,  et  de  actu  informante  locutus  fuerit. 
Unde  cum  in  fine  ihius  capitis  primi,  ait  non- 
dum  constare,  an  aniraa  (utique  quam  defi- 
nierat)  sit  actus  informans;  non  ideo  dictum 
ab  eo  fuit,  cpiia  dubitaret,  an  ita  esset,  sed 
quia  id  nondum  probaverat  :  et  ideo  ad  id 
probandum  in  secundo  eapite  progreditur,  ut 
capite  sequenti  exponemus. 

CAPUT  II. 

CUJUS  GORPORIS  ANIMA  FORMA  SIT,   EJUSQUE   DEFI- 
NITIO  INTEGRA  TRADITUR. 

1 .  Corpus  in  definitione  animcs  importare 
materiam.  cum.  quantitate  quidam  volunt.  — 
In  prfficedenti  capite  esseutiam  animee  secun- 
dum  genericam  rationem  exphcuimus  :  nunc 
differentiam  ejus  constitutivam^  quia  distin- 
guitur  a  rehquis  Substantialibus  formis,  quee 
animae  non  sunt,  expendemus.  Quam  diflferen- 
tiam  tribus,  vel  quatuor  particulis,  nobis  ex- 
plicuit  Aristoteles,  dicens,  esse  aclum  corporis 
physici,  seu  uaturalis,  orcjanici,  potentia  vi- 
tam  hahentis.  Unde  exponendo  singulas  parti- 
culas,  tota  differentia,  et  animffi  essentia  de- 
clarata  relinquetur.  Primum  ergo  inquiri  po- 
test,  quid  nomine  corporis  ibi  significetur. 
Potest  enim  nomine  corporis  intelhgi  materia 
prima  :  uam  prout  Iiabet  inseparabilem  quan- 
titatem,  et  per  illam  extensionem,  et  molem 
corpoream  vocari  potest  corpus.  Sic  enim  inter 


472 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA,  ET  INFORMATIONE  ANIM.€  RATIONALIS. 


pliilosophos,  tma  corporis  acceptio  est,  prout 
significat  alteram  partem  substantialis  compo- 
siti.  Etsumitur  ex  Aristotele  7  Metapliysicoe, 
cap.  i\,  text.  39,  dicente:  Perspicuum  est  ani- 
mam  suhstantiam  esse  frimam,  cotjms  mate- 
riam,  hominem  vero,  aut  animal  esse  id,  quod 
ex  utrisque  constat,  et  in  eodem  libro  secundo, 
de  Anima,  text.  A,  paulo  ante  definitionem 
dixit :  Corpus  profecto  non  erit  anima,  sed  ut 
suhjectum  potius  est  et  materia.  Et  ita  hic  sen- 
sus  est  valde  probabilis,  eumque  tradit  divus 
Thomas,  d.  text.  4,  etsumitur  ex  eodem,  1  p., 
q.  76,  art.  4,  ad  1,  et  Gregorius,  in  2,  d.  \Q, 
q.  2,  ad  2,  contr.  4  concL,  et  Argentina,  in 
4,  d.  13, q.  l.,  art.  \,  in  princ,  Fonseca,  1.  7, 
Metaphysicfe,  c.  12,  sect.  9,  circ.  fin.  Bene 
autem  advertit  Gregorius,  sumpto  corpore  in 
hoc  sensu,  omnem  formam  substantialem  esse 
actum  corporis,  ac  subinde  sub  genere  formse 
substantiaHs  illam  particulam  quodammodo 
comprehendi.  Hocautemnonest  inconveniens, 
nec  inutilemrepetitionem  continent.  Quia  eum 
ratio  substantiaUs  formae,  seu  actus  primi  sit 
quasi  respectiva,  saltem  secuudum  habitudi- 
nem  transcendentalem,  non  potest  sine  suo 
termino  definiri,  juxta  ea,  quai  de  his  relatio- 
nibus  transcendentahbusdixi  in  Metaphysica, 
disput.  47,  sect.  3,  a  num.  10,  usque  ad  finem, 
et  tota  sectione  sequenti,  et  ideo  cum  anima 
sit  essentialiter  substantiahs  forma,  necessario 
debuit  per  ordinem  ad  materiam  definiri. 

2.  Aliipulant  importare  compositum  ex  ma- 
teria  et  forma  corporeitatis.  —  Auctoris  vera 
sententia.  —  Adduut  vero  aliqui,  ibi  nomine 
corporis  non  significari  solam  materiam  pri- 
mam,  sed  compositum  ex  illa,  et  ex  forma 
substantiaU  corporeitatis ,  quam  existimant 
esse  distinctam  in  re  ipsa  ab  anima  in  viventi- 
bus  omnibus  :  et  ideo  dicunt  animam,  ut  ani- 
ma  est,  dicere  habitudinem  ad  materiam  jam 
informatam  forma  corporeitatis.  Hsec  fuit  opi- 
nio  Scoti,  in  4,  dist.  1 1,  qusest.  3,  art.  2,  quam 
ejus  discipuli  postea  secuti  sunt,  et  ante  iUum 
multi  posuerunt  illam  formam  corporeitatis, 
lieet  diversis  modis.  Contra  illam  vero  late 
scripsimus  in  disp.  13,  Metaphysicse,  sect.  3, 
num.  4,  12,  et  sequentibus,  et  disp.  15, 
sect.  10,  num.  8,  et  s6quentibus,  ubi  in  n.  15, 
dixi,  corpus  in  definitione  animge  posse  sumi, 
vel  pro  materia  prima,  ut  jam  explicavi,  vel 
pro  composito  ex  materia  et  forma,  ut  dante 
praecise  esse  corporeum  :  non  quod  taUs  forma 
in  animantibus  sit  distincta  ab  ipsa  anima  se- 
cundum  rem,  sed  ratione  tantum,  ex  prseci- 
sione  meutis.   Eamdemque  senteutiam  latius 


declaravi  in  tom.  3,  cap.  3,  p.  disp.  51,sect.  4, 
circa  medium.  Et  eam  tradit  Capreolus  2, 
dist.  15,  qusest.  1,  art.  3,  ad  argumenta  2, 
loco  posita  contra  tertiam  conchisionem,  ubi 
citat  HervMum.  Et  sumitur  ex  divo  Thoma, 
1  part.,  qusest.  76,  art.  6,  et  queest.  unic.  de 
Anima,  art.  9,  in  Gorp.,  et  ad  5,  et  seepe  ahas. 

3.  FroximcB  sententlce  minime  olstat  Aris- 
toteles.  —  Nec  contra  hoc  obstat,  quod  Aristo- 
teles  dixerit,  corpus  comparari  ad  animam,  ut 
materiam  et  subjectum.  Nam  hoc  verum  sen- 
sum  hahere  potest,  etiamsi  corpus  includat 
gradum  corporeitatis  :  quia  sic  comparatur  ad 
animam,  ut  anima  est,  tanquam  potentia, 
et  subjectum,  non  propriae  inhesionis  ,  sed 
substantiahs  compositionis.  Ita  declaravit  di- 
vusThomas,  in  qusest.  de  Spirit.  creat.,  art.  3, 
ad  2,  dicens  :  Cum  forma  perfectissirna  det 
omnia,  quce  inferiores,  et  adhuc  amplius,  ma- 
teria  prout  ab  ea  perficitur  modo  imperfecto 
consideratur ,  ut  materia  illius  formce,  ut  per- 
fectiori  modo  informat.  Unde  couchidit  :  ^ic 
ergo  ista  materia,  secundum  quod  intelligitur, 
ut  perfecta  in  esse  corporeo  susceptivo  vitce,  est 
proprium  suhjectum  animce.  Quapropter  hcet 
prior  expositio  simphcior  sit,  et  magis  physica, 
et  fortasse  ab  Aristotele  fuerit  magis  intenta, 
nihilominus  posterior  contemnenda  non  est,  et 
veram  doctrinam  continet.  Et  in  theologia  ad 
ahqua  mysteria  exphcauda  est  aptior. 

4.  Vox  Physici  in  eadem  definitione  qiiid  im- 
portet.  —  Unde  juxta  hanc  considerationem 
pote.st  exphcari  aha  particula  in  definitione 
animse,  ab  Aristotele  addita,  nimirum,  quod 
fit  actus  corporis  physici,  seu  naturahs.  Nam 
hcethsecparticulacommuniter  censeatur  addi- 
taad  exchidendum  corpus  mathematicum,  vel 
artificiale,  ad  hoc  autem  parum  necessaria  vi- 
deri  potest.  Quia  dictum  jam  erat  animam  esse 
substantiam  per  modum  actus  substantiahs  : 
per  hoc  autem  sufficienter  constabat  non  esse 
actum  per  modum  formee  artificiahs,  quse  ac- 
cidentahs  est  :  nec  esse  formam  corporis  ma- 
thematici,  quod  accidentis  species  est.  Verum- 
tamen  esto  per  illam  particulam  hfec  etiam 
expressius  declaretur,  hoc  non  obstat,  quomi- 
nus  etiam  per  iham  incipiat  contrahi  definitio 
ad  gradum  animfe,  ut  anima  est.  Eadem  enim 
anima,  et  est  forma  substantiahs,  et  est  anima, 
qui  sunt  duo  gradus  essentiales,  et  subordinati 
in  eadem  forma,  licet  non  constituant  duas 
formas  distinctas  physice,  ut  in  dictis  locis 
Metaphysic»  expUcavi.  Illa  vero  distinctio  suf- 
ficit,  ut  secundum  quemdam  naturae  ordinem, 
eadem  forma  prius  intelligatur  uniii  materiae. 


CAP.  II.  CUJUS  CORPORIS  ANIMA  FORMA  SIT,  EJUSQUE  DEFINITIO,  ETC. 


473 


iit  forma  siibstantialis  est,  qiiam  iit  anima  est, 
ideoque  ut  forma  est,  dicit  habitudinem  ad 
nudam  materiam  :  ut  vero  anima  est,  dicit^ 
habitudinem  ad  materiam,  ut  jam  informa- 
tam  forma  corporis  naturalis,  i;t  tale  est.  Et 
ideo  quatenus  anima  est  optime  per  liabitudi- 
nem  ad  corpus  physicum,  seu  naturale,  tan- 
quam  ad  proximum  materiale  subjectum  de- 
fiuitur, 

5.  Ohjectio  contra  datam  expositmwn  corpo- 
ris  physici.  —  Solvitur.  —  Dices,  in  quahbet 
forma  substantiah,  etiamsi  anima  non  sit,  illae 
duse  raliones  distingui  possunt.  Nam  forma 
ignis  in  particulari,  vel  elementi  in  genere 
etiam  convenit  cum  anima  in  ratione  formse 
substantiahs,  et  differt  in  gradu,  quia  est  for- 
ma  elementi,  vel  ignis  :  ergo  etiam  illa  ut 
forma  elementi,  potest  dici  actus  non  tantum 
materise  nuda;,  sed  etiam  corporis  pliysici,  seu 
naturahs.  Idemque  considerari  potest  in  for- 
mis  mixtorum  inanimatorum,  ut  in  forma  me- 
tahi  in  genere,  vel  auri  in  specie  servata  pro- 
portione,  Respondeo  facile  posse  totum  con- 
cedi  :  nam  per  iUam  particidam  non  satis 
distinguitur  anima,  etiam  ut  anima  ab  ahis 
generibus,  vel  speciebus  formarum  substantia- 
hum.  Et  ideo  non  dixi  per  iham  particulam 
contrahi  defmitionem  ad  animam,  ut  anima 
est,  sed  incipere  contrahi  :  nam  per  casteras 
particulas  consummatur,ut  moxexphcabiraus, 
Addi  vero  potest,  animam,  ut  animam,  in  hoc 
differre  ab  ahis  formis  substantiahbus  omnium 
corporum  inanimatorum ,  quod  differentiai 
aharum  formarum  non  addunt  gradum,  nec 
modum  essendi  elevantem  ahquo  modo  gene- 
ralem  gradum  formse  corporeee  :  sed  sohim 
determinantem  illum  in  eodem  gradu,  et,  ut 
sic  dicam,  cum  eadem  immersione  in  materia : 
anima  vero,  ut  anima  est,  elevat  generalem 
rationem  substantiahs  formaj  ad  ahiorem  gra- 
dum  essendi  et  operandi,  ahquo  modo  magis 
a  materia  abstralientem,  ut  cap,  seq,  expone- 
mus,  Ad  significandam  ergo  lianc  excellentiam 
animse,  ut  anima  est,  potuit  per  antonoma- 
siam  dici  actus  corporis  physici,  quia  ihud  ita 
actuat,  ut  ipsum  elevet  ad  gradum  viventium  : 
quod  ahse  formae  inferiores  non  habent,  sed 
sohim  ihud  determinant  in  eodem  gradu  cor- 
poris  naturahs  :  verumtamen  hsec  excehentia, 
qutB  per  iham  particulam  innuitur,  per  ceete- 
ras  expressius  declaratur, 

6.  Declaratv.r  vox  organici,  —  Additur  ergo 
nherius  de  ratione  animEe  esse,  ut  sit  actus 
corpori  pliysicl  organicl.  Dicitur  autem  corpus 
orgauicum,  quod  ex  partibus  dissimilaribus 


componitur,  ut  dicit  Aristoteles,  libro  secundo, 
de  part,  AnimaL,  cap,  4,  ubilias  partes  orga- 
nicas  officiarias  et  instrumentarias  appellat, 
ut  suntmanus,  ocuh,  aures,  et  similes,  Anima 
ergo  generatim  sumpta,  talis  forma  est,  ut 
postulet  corpus  Iiujusmodi  partibus  composi- 
tum,  Quod  ita  esse  inductione  potest  ostendi 
in  omni  genere  viventium  :  nam  iu  plantis  et 
arboribus,  quse  infirmum  gradum  vitce  parti- 
cipant,  compositio  ex  partibus  valde  dissimi- 
libus  in  figura,  et  aliis  qualitatibus  primis,  ac 
secundis  reperitur,  et  in  brutis  animalibus  est 
major  varietas  talium  raembrorum  :  et  in  ho- 
mine  vel  major,  vel  saltem  perfectior,  Ratio 
autem  a  priori  est,  quia  anima  ex  suo  genere 
est  forma  perfectior  formis  inanimatorum  : 
unicuique  autem  formee  respondet  materia 
ipsi  accommodata,  et  proxime  disposita,  ac 
STibinde  formse  perfectiori  materia,  seu  corpus 
perfectius  debetur  :  ergo  animae  debetur  cor- 
pus  perfectius,  et  raelius  dispositum,  ordina- 
tum  ac  compositum,  At  vero  corpus  organi- 
cum  compositionem  perfectiorem,  et,  ut  ita 
dicam,  magis  speciosam  et  artificiosara  in  ipsa 
natura  prsesefert  :  ergo  convenienter  tale  cor- 
pus  animseproximum  receptivura  esse  dicitur: 
et  e  contrario  anima  dicitur  esse  actus  tahs 
corporis.  Probatur  et  declaratur  amplius  ratio 
hujus  ultirase  illationis,  quia  id,  in  quo  gra- 
dus  animee,  ut  talis,  inferiores  formas  superat, 
est  excellentia  in  operando,  vel  in  raodo,  vel 
in  substantia  operatiomun,  Nara,  ut  supra 
dixi,  et  in  sequenti  particula  raagis  explicabi- 
tur,  gradus  viventium  in  raodo  se  movendi,  et 
perficiendi  et  se  redigendi  in  actum  ultimum 
ab  intrinseco,  a  gradu  non  viventium  distin- 
guitur,  Hinc  ergo  est,  ut  anima  indigeat  ins- 
trumentariis  partibus,  per  quas  suas  operatio- 
nes  efficit,  et  consequenter,  ut  ex  natura  sua 
corpus  organicumpostulet, 

Dwplex  organisatio  distinguitiir,  et  de  quanam 
procedat  definitio,  opiniones  duce. 

7.  Organisatio  accidentalis.  — Altera  sub- 
stantialis.  —  Sed  occurrit  dubium  de  qua  or- 
ganisatione  hoc  intelligendum  sit  ?  Duplex 
enim  organisatio  in  corpore  intelhgi  potest, 
accidentalis,  et  altera  substantialis.  Prior  con- 
sistit  in  variis  dispositionibus  accidentalibus 
existentibus  in  variis  partibus  materias  corporis 
organici :  ut,  verbi  gratia,  quia  hoc  membrum 
est  Iiujus  figurse,  ahud  alterius,  hoc  durura, 
illud  molle,  hoc  caliduis,  ihud  frigidius :  et  sic 
de  aliis  qualitatibus  et  temperamentis  earum. 
Quia  ergo  haic  varietas  per  accideus  fit,  ideo 


IIA 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTiA  ET  INFORMATIONE  ANIM^  RATIONALIS. 


accidentalis  dicitur,  non  c[uia  necessaria  non 
sit  ad  animee  informationem.  Substantialis  er- 
go  organisatio  dicitur  illud  esse  substantiale^ 
quod  unaqueeque  illarum  partiurn  ab  ipsa  for- 
ma  substantiali  habet  :  nam  hoc  etiam  esse 
partiale  in  singuUs  partibus  varium  esse  cen- 
setur.  Num  caro,  et  os,  verbi  gratia,  etiam  in 
suo  esse^  seu  in  substantiali  compositione  dif- 
ferre  videntur. 

8.  Opinio  de  organisatione  acciclentali.  — 
J^Jjus  argmnetitum. — Quidam  ergo  intelligen- 
dam  putant  illam  particulam  dc  corpore  orga- 
nico  accidentaliter,  seu  secundum  varias  dis- 
positiones  in  diversis  partibus  animai  prsepa- 
rato  et  proxime  disposito.  Dicuntur  primo  ^ 
quia  unaqueeque  forma  substantialis  respicit 
materiam,  non  tantum  nudam^  sed  ut  proxime 
aptam  et  dispositam  ad  recipiendum  effectum 
formalem  suum  :  ergo  etiam  anima  respicit 
materiam  ut  proxime  dispositam  ac  prtepara- 
tam  ad  suum  effectum  formalem  recipiendum : 
sed  hujusmodi  proximum  susceptivum  animse 
est  corpus  accidentaliter  organisatum^  id  est, 
variis  dispositionibus  in  distinctis  partibus,  ac 
membris  affectum  :  ergo  recte  dicitur  anima 
actus  hujus  corporissic  organici.  Probatiir  con- 
sequentia,  quia  anima  non  respicit  per  sc  primo 
aliquam  partem  sui  corporis^  sed  totum,  ut 
corapositum  ex  illis  partibus  materise  ,  non 
uniformiter,  sed  difformiter  cum  proportione 
dispositis. 

9.  Secundo^  quia  corpus  organicum,  cujus 
actus  dicitur  esse  anima,  supponitur  ad  intro- 
ductionem  animee  cum  tota  sua  organisatione^ 
quia  prius  saltem  natura  debet  supponi  mate- 
ria  disposita^,  et  proportionata  formae,  quam  in 
illam  forma  introducatur  :  dispositio  autem  ad 
animam  est  organica^  ut  declaratum  est :  ergo 
non  potest  esse  organisatio  substantiahs.  Pro- 
batur  consequentia^  quia  si  c[use  est  substan- 
tialis  organisatio^  illa  non  supponitur  ad  ani- 
mam ,  sed  per  illam  formaUter  confertur. 
Dicetur  fortasse  organisationem  illam  acciden- 
talem  fluere  ab  anima,  quasi  per  resultantiam 
naturalem  effectivam  :  sicut  fluunt  passiones^ 
et  ita  non  supponi  ordine  naturte  ad  animam : 
sed  potius  ad  illam  consequi.  Contra  lioc  vero 
instatur^  quia  liinc  sequitur  animam  prius  na- 
tura  ingredi  in  materiam^  vel  nudam^  vel  uni- 
formiter  affectam  sola  quantitate  :  qubd  cre- 
dibile  non  est^  tum  quia  id  est  contra  ratio- 
nem  et  perfectionem  animce  :  tum  etiam  quia 
nuUa  potest  tuncreddi  ratio,  cur  potius  in  bac 
parte  materiee  liaec  accideutia^  quam  aUa  ex 
anima  resuUarent. 


10.  Tertio^  quia  non  videtur  posse  intelligi 
illa  organisatio  partium  substantialium.  Aut 
enim  anima  est  divisibilis  in  partes  quasi  in- 
tegrantes^  vel  indivisibilis.  Si  primum  dicatur, 
omnes  illse  partes  erunt  similes,  et  ejusdem 
rationis.  Nam  si  essent  distinctae  naturse,  et 
speciei ,  non  possent  inter  se  uniri ,  et  quasi 
continuitatem  habere  ad  unam  formam  inte- 
grandam.  Ergo  talis  anima  divisibilis  in  se  ha- 
bet  partes  lieterogeneas,  seu  dissimilares :  ergo 
nec  potest  cum  materia  componerc  partes  or- 
ganicas  substantialiter,  id  est,  habeutes  sub- 
stantialem  dissimilitudinem,  seu  varietatem^ 
cum  nec  in  materia;,  nec  in  forma  iUam  ha- 
beant.  Idemque  argumentum  fortius  urget,  si 
anima  est  indivisibiUs  :  namtalis  anima  ubi- 
cumque  fuerit^  tota  erit :  ergo  omnes  partes 
organicee  substantialiter  constabunt  eadem  for- 
ma  substantiali,  et  materia :  ergo  nulla  esse  po- 
test  in  eis  diversa  organisatio  substantialis. 

11.  Prcedicta  opinio  ah  aliis  irnpugnatur.  — 
Nihilomiuus  hgec  sententia  aliis  philosophis 
non  placet.  PrimO;,  quia  partes  organicae  for- 
maliter  constituuntur  in  suo  esse  organico  per 
suam  animam  informantem  :  ergo  accidenta- 
lis  dispositio  non  sufficit  ad  organisationem, 
nec  partes  materiae  diversis  affectse  dispositiO' 
nibus  possunt  dici  orgauicae  prius  natura, 
quam  anima  informentur.  Consequentia  clara 
est^  quia  affectus  formalis  ante  formam  esse 
non  potest,  nec  ordine  naturse  informationem 
ejus  praicedere.  Antecedens  vero  probatur, 
quia  corpus  organicum  idem  est^  quod  poten- 
tia  vitam  habens^  ut  in  ultima  particula  sta- 
tim  explicabitur  :  sed  non  est  corpus  vitam 
Iiabens ,  nisi  per  ipsam  animam  informan- 
tem  :  ergo  nec  est  corpus  organicumj  nisi  ra- 
tione  animae  informantis  :  ergo  organisalio 
corporis  ab  ipsa  anima  est,  ac  proinde  sub- 
stantialem  esse  oportet.  Propositio  subsumpta, 
in  qua  est  rationis  vis,  probatur  ex  Aristotele, 
in  dict.  cap.  \,  lib.  1,  de  Anima_,  dicente:  no7i 
esse  potentia  vivens,  quod  abjicit  animam,  ea- 
que  vocat,  sedidqiiodij^sam  halet.  Dixit  autem 
paulo  superius  :  Quod  sicut  pars  se  Iiahet  ad 
partem,  sic  totus  sensus  ad  totum  sensitivum. 
Eadem  ergo  ratio  est  totius  et  partis.  Sicut 
ergo  corpus  organicum  est  potentia  -savens; 
et  ideo  animam  includit  :  ita  etiam  qufelibet 
partes.  Et  hoc  conflrmat,  quod  ibidem  ait, 
deficiente  anima,  oculum  jam  non  esse  ocu- 
lum,  uisi  Eequivoce,  sicut  est  oculus  lapideus. 
Idemque  est  de  qualibet  parte  organica.  Se 
ciaido,  accidentia  non  ponuntur  in  defiuitioue 
substantiee,  quouiam  ad  ejus  essentiam  et  ra- 


CAP.  II.  CUJUS  CORPORIS  ANIMA  FORMA  SIT,  EJUSQUE  DEFINITIO,  ETC. 


m 


tionem  non  pertinent,  nec  cum  illa  unum  per 
se  componunt :  sed  anima  est  substantia  :  ergo 
non  defmitur  per  accidentia  :  ergo  corpus  or- 
ganicum  per  quod  defiuitur,  non  includit  ac- 
cidentia.  Et  confirmatur ,  cpiia  alias  anima 
diceret  per  se  transcendentalem  habitudinem 
ad  accidentia,  seu  ad  effectum  formalem  eo- 
rum;,  quia  illa  habitudo,  per  quam  definitur, 
per  se,  et  intrinsece  ilU  convenlt.  Consequens 
autem  est  contra  rationem  substantise,  et  con- 
tra  perfectionem  animse.  Tertio,  quia  in  ma- 
teria  prima  non  procedunt  accidentia,  quse 
prius  natura  organa  distinguant,  quia  prima 
forma  materise  est  ipsa  substantiaHs  forma. 

Pro  decisione  controvertitur  pri^no,  (ib  acciden- 
tilusne,  an  aJ)  anima  formaliter  organisetur 
materia. 

12.  Primum  pronuntiaium,  prima  organi- 
satio  materice  al)  accidentihus  causatiir.  —  Dno 
possunt  in  lioc  puncto  controverti.  Unum  est 
de  reipsa,  an  organisatio  fiat  formaliter  per 
sola  accidentia,  vel  per  ipsam  animam  :  aliud 
est  de  definitione,  an  detur  pcr  ordinem  ad 
subjectum,  seu  raateriam  proximam  animae, 
prsescindendo  ab  efi^ectu  formali  ejus,  vel  per 
ipsum  eflfectum  formalem,  quem  suo  corpori 
confert.  Circa  primum,  certum  qviidem  vide- 
tur,  diversas  partes  organicas  primam  diver- 
sitatem,  ac  varietatem  ab  accidentibus  acci- 
pere.  Ita  docet  D.  Thomas,  i  part.,  qusest.  76, 
art.  5,  ad  3,  dicens,  proprie  loquendo,  partes 
organicas  uon  posse  dici  diversarum  specie- 
rum  :  sedquod  sint  diversarum  dispositionum. 
Nam  anima,  inquit,  licet  sit  una  in  sua  essen- 
tia  propter  suam  perfcctionem^,  est  multiplex  in 
virtute,  et  ideo  ad  diversas  operationes  indiget 
diversis  dispositioniljus  in  partilms  corporis, 
cui  unitur.  Constat  autem  dispositiones  illas 
esse  formas  accidentales,  quse  formahter  suos 
effectus  conferunt  liis  partibus,  et  ita  illas  dis- 
ponunt.  Sic  ergo  talis  organicarum  partium 
diversitas  formaliter  fit  per  accidentia.  Nam 
licet  respectu  animee,  talia  accideutia  sint  dis- 
positiones  subjectum  ilU  preeparantes,  et  sub 
hac  habitudine  reducantur  ad  causam  mate- 
'  rialem  :  nihilominus  comparatione  ad  mate- 
riam  ipsam  formaUter  illam  afficiunt,  et  ita 
illam  disponunt,  et  diversas  partes  materige 
muUipliciter  afficiendo,  formaliter  constitntmt 
diversa  organa,  seu  partes  dissimilares.  Unde 
Aristoteles,  Ubr.  2,  de  partib.,  capit.  1,  hanc 
partium  dissimilarium  diversitatem  pcr  hoc 
explicat,  quod,  qucpda  n  est  vioUis,  alia  dnra, 
qucedam  hundda,  alia  sicca  :  qtuedam  lenta, 


alia  rigida  :  et  infra  dicit :  constant  enim  fere 
omnia  multi formi  figura. 

i3.  Duplex  genus  prcedictorum  accidentium. 
—  Praeterea  observandum  est,  dupUcia  esse 
accidentia,  quibus  liee  partes  organicse  affl- 
ciuntur  et  qnasi  ornantur.  Nam  hse  partes,  et 
snnt  partiaUa  sul)jecta,  seu  partes  subjecti 
adeequati  susceptivi  animee  :  et  sunt  instru- 
menta  ipsius  anirase  ad  actiones  vitales  mate- 
riales,  seu  organicas  efficiendas.  Indigent  ergo 
hae  partes  duplici  genere  accidentium,  unum 
vocare  possumus  passivarum,  seu  passibilium 
qualitatnm  :  aliud  activarum  facultatum;  et 
utraque  sunt  accidentia  modo  aliquo  aniraee 
conuaturalia.  Priora  enim  sunt  dispositiones 
prajparantes  rnateriam  ad  receptionem  animae 
ut  est  temperamentum  primarum  qualitatum, 
et  si  quse  sunt,  quje  ex  iUo  per  se  consequan- 
tur,  ut  sunt  moUities,  durities,  raritas  et  den- 
sitas,  gravitas,  vel  levitas,  et  alia  hujnsmodi, 
quae  ex  genere  suo  communes  sunt  rebus  et 
formis  inanimatis.  Posteriora  vero  accidentia 
sunt,  quse  animam  comitantur,  et  ab  iila 
fluunt,  tanquam  facultates,  quse  illi  dantur 
ad  vitales  efficiendas  operationes,  ut  sunt  in 
vegetabilibus  virtus  attraliens,  expellens,  etc, 
in  animalibus  visus,  amUtus,  et  alite  potentiae 
sensitiva3,  "seu  animales.  Partes  igitur  orga- 
nicee  primo  quidem  differunt  in  prioribus  ac- 
cidentibus  disponentibus  materiam  :  deinde 
vero  consequenter  differunt  in  facultatibus 
vitaUbus  quia  in  una  parte  organica  est  po- 
tentia  visiva,  in  alia  vis  audiendi,  etc.  Et  sic 
etiam  in  manu  aliter  est  virtus  raotiva,  quara 
in  pede,  et  sic  de  cseteris  :  quia  hujusmodi 
potentise  juxta  varietatem  actionum  suarum 
proximum  subjectum  requirunt,  aliter,  et  ali- 
ter  dispositum.  Unde  in  genere  causse  dispo- 
sitivse  in  hac  parte  recipitur  potius  visus , 
quam  auditus,  quia  est  disposita  convenieuter 
ad  actionem  videndi  et  non  audiendi.  In  ge- 
nere  autem  causse  finaUs,  ideo  agens  hanc 
partem  aliter  disposuit,  quia  ad  talem  actio- 
nem,  et  facultatem  vitalem  recipiendam  illa 
distinxit,  ac  preeparavit. 

1-4.  A  primo  genere  prius  natura  est  orga- 
nisatio  quam  a  secundo.  —  Unde  colligiturhas 
partes  organicas  ordme  generationis  prius  na- 
tura  inter  se  difl^erre  in  organisatione,  seu 
dispositione,  ut  sic  dicam,  materiali,  quam  in 
fRcuUatibus  vitaUbus,  licet  ordine  finis  prior 
sit  differentia  in  facnltatibus,  quas  ad  vitales 
actiones  exercendas  recipiunt.  Et  consequen- 
ter  sequitur  priori  modo  antecedere  ordine 
naturaj  introductionem  animai :  posteriori  au- 


LIB,  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIM^  RATIONALIS. 


tem  moflo  subsequi  simpliciter,  et  ahsolnte, 
in  omni  genere  causse.  Nam  priores  disposi- 
tiones  constituentes  corpus  organicimi  in  ra- 
tione  proximi  subjecti  susceptivi  animae,  non 
fiunt  ullo  modo  ab  ipsa  anima  in  instanti  ge- 
nerationis,  sed  a  generante  iiunt,  et  perficiun- 
tur  usque  ad  ultimum  intrinsecum  comple- 
mentum,  quod  in  illo  instanti  recipiunt,  et 
sic  antecedunt  formam  in  genere  causae  ma- 
terialis,  et  non  sequuntur  ex  illa  in  genere 
causee  efTicientis,  Ideoque  corpus  sic  organicum 
simpliciter  est  prius  natura,  quam  sit  vivum, 
seu  informatum  per  animam.  At  vero  poste- 
riores  facultates  sequuntur  ex  anima  per  ma- 
terialem  resultantiam ,  et  ideo  sunt  natura 
posteriores  in  genere  causee  efficientis  :  et  non 
prascedunt  in  genere  causee  materialis,  quia 
non  preeparant  corpus  ad  animoe  receptionem, 
sed  ad  actiones  per  membra  ejus  postea  exer- 
cendas,  Atque  ita  tandem  fit,  ut  priores  dis- 
positioues  multo  magis  antecedant  ordine  na- 
turffi  has  vitales  facultates,  quia  sunt  priores 
ipsa  anima,  et  aniraa  est  prior  suis  poteutiis  : 
ergo  a  fortiori  dispositiones  illae  praecedunt 
potentias.  Item  dispositiones  preeparant  or- 
gana  ad  receptionem  potentiarum,  seu  facul- 
tatum  vitalinm,  et  nullo  modo  fnmt,  seu  can- 
santur  ab  illis:  ergo  sunt  simpliciter  priores  or- 
dine  naturse,  Et  ita  sufficienter  declaratum  est, 
quomodo  lisec  organisatio  per  accidentia  fiat. 

15.  Secunduvipronunliatum. —  Orgamsatio 
fit  etiam  ab  anima  saltem  effective.  —  Nunc 
explicandum  superest,  an  fiat  etiam  ahquo- 
modo  per  animam  ipsam  formaliter,  ac  sub- 
stantialiter.  Ad  quod  explicandum  supponen- 
dum  imprimis  est,  duobus  modis  posse  intelligi 
causalitatem  anima^  circa  corpus  suum,  et 
membra  ejus  in  instanti  gcnerationis.  Unus 
est  in  genere  causse  formahs,  quatenus  sub- 
stantialiter  informat,  ac  vivificat  corpus,  et 
membra  ejus  organica  :  aliud  est  in  genere 
causas  efficientis,  quatenus  ab  ipsa  anima  re- 
sultant  in  membris  corporis  potentise ,  seu 
facultates,  quse  sint  principia  proxima  opera- 
tionum  vitalium,  ut  jam  explieatum  est.  De 
hoc  ergo  posteriori  modo  organisationis  non 
est  dubium,  quin  per  ipsam  animani  perficia- 
tur,  non  quidem  formaliter  proprie,  sed  effec- 
tive  modo  explicato,  Unde  perfectio  illa,  seu 
varietas  organisationis ,  quoad  lianc  etiam 
partem  accidentahs  formaliter  est  quoad  enti- 
tatem,  licet  a  substantiali  forma  naturaliter 
dimanet. 

16.  An  fiat  ctiam  formaliter.  —  Difficultas 
ergo  est,  an  ipsa  substantiali  informatione  ani- 


mse,  et  subinde  in  ipsis  membris,  ut  ex  mate- 
ria,  et  forma  animee  substantialiter  constitutis, 
aliqua  substantialis  diversitas  intercedat,  ra- 
tione  cujus  dicatur  corpus  ipsum  esse  substan- 
tialiter  organicum,  et  secundum  talem  orga- 
nisationem,  per  ipsam  animam  formaliter 
constitui.  Ad  hoc  autem  explicandum  oportet 
supponere,  non  omnem  animam  esse  indivisi- 
bilem,  nec  omnem  esse  divisibilem.  Nam  de 
animabus  plantarum  et  arborum,  et  anima- 
lium  imperfectorum,  seu  sectilhim,  communis 
opinio  Iiabet  esse  divisibiles  secundum  partes 
integrales,  et  quantitativam  extensionem.  De 
anima  vero  rationali,  certum  est  esse  indivisi- 
bilem.  De  brutorum  vero  perfectorum  anima- 
bus  res  est  controversa,  et  dubia,  sed  ad  prse- 
sens  non  refert :  quia  sufficit  nobis  in  genere 
supponere  divisionem  animarum  in  indivisibi- 
les  et  divisibiles,  abstraheudo  ab  speciebus, 
quse  sub  hoc,  vel  ilio  membro  continentur. 

17.  Tertiitm  projiuntiatum  hypotheticum. — 
Si  partes  animarum  divisibilium  stc?it  simila- 
res,  organa  non  causantur  ab  illis  formaliter 
secus  si  sint  dissimilares.  —  In  liis  ergo  vi- 
ventibus,  quse  animas  habent  divisibiles,  quses- 
tio  illa  de  organisatione  substantiali  pendet  ex 
altera,  videlicet,  an  partes  animse,  quae  diver- 
sas  partes  heterogeneas  informant,  siut  om- 
nino  similes,  et  (ut  ita  dicam)  homogeneae  in 
substantiasua,  etentitate,  vel  inter  se  aliquam 
distinctionem,  et  heterogeneitatem  habeant. 
Nam  siinse  sint  omnino  similes,  unio  etiam  il- 
larum  partiumad  partes  materise  erit  ejusdem 
rationis  in  ommbus  partibus  heterogeneis,  et 
consequenter  nulla  substantialis  organisatio 
in  eis  intelligi  poterit,  sed  tantum  accidenta- 
ria  :  si  vero  partes  illse  inter  se  sunt  dissimiles 
in  sua  entitate  partiali  substantiali,  etiam  par- 
tes  organicse  in  substantiali  organisatione  dis- 
tinguentur.  Quod  autem  istorum  modorum 
illce  partes  talium  animarum  inter  se  compa- 
rentur,  non  invenio  ab  auctoribus  satis  decla- 
ratum.  Duas  enim  qu6estiones  hic  distinguere 
oportet.  Una  est  an  partes  organic8e  viven- 
tium  prffiter  animam  quoe  est  forma  totius  vi- 
ventis  integra,  et  ipsas  etiam  organicas  partes 
informat,  habeant  partiales  formas  inter  se- 
distinctas.  Et  in  hoc  seusu  verissima  sententia, 
et  commnnis  doctorum  est,  prffiter  animam 
non  dari  in  his  partibus  tales  partiales  lormas ; 
ut  in  Metaphysica  ostendi,  disp.  15,  sect.  10, 
a  num.  29,  tum  qnia  nec  materia  tota,  nec 
aUqua  pars  ejus  potest  simul  duabus  formis 
substantialibus  informari  :  tum  etiam,  quia 
cura  anima,  quge  est  forma  totius  viventis,  in- 


CAP.  II.  CUJUS  CORPORIS  ANIMA  FORMA  SIT,  EJUSQUE  DEFINITIO,  ETC. 


477 


formet  omnes  has  partes  organicas,  superflue 
in  illis  sunt  alise  formse  partiales,  ut  videri  po- 
test  in  Gregorio  2,  dist.  16,  qusest.  2,  in  pro- 
bationibus,  S.conchis.,  quem  fere  Capreolus 
imitatur^  distinct.  15,  art.  3,  in  fin.^  sol- 
vendo  argumenta  3  et  A,  loco  posita  cont.  3 
conclus., ubi etiam  Hervseum  ahegat.  Item  Son- 
cinus^  1.  8,  Metaphysicse,  qusest.  10,  Fonseca, 
1.  1,  Metaphysicse,  cap.  17,  qusest.  1,  et  Co- 
nimbricenses,  1.  1,  de  Generat.^  cap.  22.  Ces- 
sant  autem  ihas  rationes,  supponendo  unam 
tantum  esse  animam,  quoe  totum  corpus  vi- 
ventis,  et  omnes  ejus  partes  organicas  infor- 
mat.  Et  adhuc  superest  qusestio  aha,  videhcet, 
an  illa  anima,  quatenus  est  divisibihs,  constet 
ex  partibus  omnino  simihbus  in  sua  substan- 
tia  et  entitate  :  an  vero  in  ipsa  forma  partes, 
quse  informant  organa  diversa,  sint  inter  se 
dissimilares,  et  quasi  specie  diversse. 

18.  Discutitur  hypothesis  pronuntiati  positi 
num.  prceced.  —  Ejus  pars  negans  indicatur 
a  Conimlricensihus.  In  quo  puncto  auc- 
tores  aUegati  consequenter  indicant ,  unam- 
quamque  animam  in  se  esse  omnino  similem 
et  uniformem  :  ac  proinde  organicas  partes 
solum  in  accidentahbus  dispositionibus,  et  fa- 
cuhatibus  distingui.  Hoc  expressius,  quam  cse- 
teri  insinuant  Conimbricenses,  dum  dicunt  ad 
organorum  viventis  corporei  varietateoi  con- 
stituendam,  eorumque  munia  subeunda  suffi- 
cere  unam  formam  cum  vario  temperamento, 
figura^  situ,  etc,  quse  omnia  (inquiunt)  in  his 
paitibus  accidentarium  tantum  discrimen  po- 
ninit,  Unde  cohigunt,  sicut  istse  partes  simila- 
res  ex  as.-ideiite  solum  differunt :  ita  acciden- 
tarias  tanium^  non  iiitrinsecas  definitiones 
habere.  Unde  a  fortiori  idem  dicunt  de  parti- 
bus  orgaaicis  corporis  humani,  vel  etiam  ani- 
mahum  pertectorum,  si  auimas  indivisibiles 
habere  supponantur.  QuoditaexT>hcant :  quia 
si  partes  illae,  ut  qusedam  partiales  substantiai 
sunt  ex  parte  matcriije,  et  forma  tota,  velejns 
parte,  si  divisibihs  sit,  constitutse  considereii- 
tur,  non  magis  inter  se  distinguuntur,  tiuam 
partes  ignis,  vel  aquce.  Atque  idem  sentit  Fon- 
seca,  et  ahqua  ejus  argumenta  lioc  suadere 
videntm^  seilicet,  quia  si  in  ipsis  partiahbus 
animabus  esset  diversitas,  seu  dissimihtudo, 
iha  esset  specifica,  ei  consequenter  partes  ta- 
hs  animee  non  possent  esse  continuoe  :  quia 
quee  specie  differunt,  non  continuantur,  teste 
Aristotele,  hbro  quinto  Physicse,  capite  quarto. 
Unde  uherius  non  liaberet  totum  animal  unum 
esse  per  se,  sed  potius  phu^es  partes  ejus  essent 
plura  animaha.  Unde  hic  auctor  in  ahud  ex- 


tremum  inchnare  videtur,  sentiens  omnes 
animas  esse  indivisibiles,  preesertim  in  sohi- 
tionibus  argumentorum.  Sed  hoc  parum  veri- 
simile  est  :  aliud  vero  probabile  est,  et  facile 
sustineri  potest. 

19.  Pars  affirmans  magis  jAacet  qxice  sta- 
tuitur  in  quarto  pronuntiato.  —  Ego  vero  in 
citato  loco  Metaphysicse,  num.  40,  loquendo  de 
animabus  divisibilibus  (quas  in  multis  viventi- 
bus  esse  non  dubito,  et  in  omnibus  prseter  ho- 
minem  probabilissimum  censeo)  et  supponendo 
in  singulis  partibus  organicis  tantum  esse 
unam  partialem  formam  substantialem,  et  ex 
omnibus  uihcam  integram  animam  componi, 
obiter  attigi  prsesentem  quaestionem,  an  partes 
illee  ejusdem  animse  in  se  spectatse,  et  prsecise 
ab  accidentibus,  omniuo  similares  sint,  vel  ali- 
quo  modo  dissimilares  in  sua  entitate  substan- 
tiah?  Et  sine  disputatione  dixi  facile  concedi 
posse,  in  diversis  partibus  corporis  heteroge- 
neis  esse  diversas  partes  animse  heterogeneas, 
ut  in  virga^  foliis  et  radicibus  ejusdem  arboris, 
eas  tamen  partes  nihilominus  esse  aptas,  ut 
inter  se  uniantur  et  continuentur,  et  ideo  com- 
ponant  unam  integram  animam,  quse  sola  sit 
in  tota  materia,  ex  qua  tale  corpus  constat,  et 
illam  totam  per  se  primo  respiciat,  et  ideo 
tantum  unum  animal,  vel  unum  vivenS;,  seu 
arborem  unam  constituat.  Quam  sententiam 
tenent  Joannes  Andreas  7,  Metaphysicse,  q.  17, 
Paulus  Venetius,  lib.  2,  de  Anima,  cap.  o, 
Niphseus,  lib.  1,  de  Gener.^text.  26,  quia  par- 
tiales  illffi  formse  non  ex  accidenti,  vel  casu 
postulant  partes  materiee,  diversis  dispositioni- 
bus  affectas,  et  in  eis  habent  diversas  virtutes, 
seu  facultates,  et  actiones  vitales,  vel  in  sub- 
stantia,  vel  in  modo  differentes  :  ergo  verisi- 
mile  est  in  suis  entitatibus  habere  aliquam 
diversitatem,  et  non  esse  omnino  similes :  sicut 
sunt  duse  partesformse  aquse,  vel  ignis.  Etde- 
clarari  hoc  potest,  quia  tota  anima  unius  ar- 
boris  dicit  habitudinem  adasquatam  ad  mate- 
riam  vanis  modis  dispositam  secundum  partes 
diversas,  tanquam  ad  susceptivum  adeequa- 
tum :  ergo  ciim  talis  forma  ex  distinctis  parti- 
bus  iategiantibus  sit  composita,  recte  intelligi 
potest,  et  coaseutaueum  valde  rationi  est,  ut 
una  pars  ejusdem  animse  ex  intrinseca  sua  en- 
titate  -partiali  dicat  propriam  habiiuiiuem  ad 
partes  materise  sic  disoositge,  et  aha  au  -Uiam 
aliter  dispositam,  et  ihge  inter  se  sim.  aliquo 
modo  dissimilares. 

20.  Accedit  tandem,  cpha  nihil  est,  curre 
pugnet  dari  in  forma  hanc  dissimilarem  va- 
rietatem  in  partibus  substantialibus,  cum  vera 


478 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  mFORMATIONE  ANIM.E  RATIONALIS. 


compositione,  seu  continuatione,  tum  quia 
probabile  est^  ea,  quse  sunt  aliquo  modo  specie 
diversa;,  posse  esse  continua.  Nam  idem  Aris- 
toteles,  lib.  5  Metaphysicaj,  cap.  A,  circa  prin- 
cipium,  dixit  contingere,  aliqua  esse  uimni  se- 
cundum  continuationem,  et  quantitatem ,  et  non 
secundum  qualitatem,  hoc  est,  secundum  for- 
mam,  ut  ex  contextu  patet,  et  omnes  expo- 
nunt.  Quod  maxime  verum  habet,  quando 
partes,  quse  uniuntur,  ex  natura  sua  non  sunt 
in  specie  completa,  sed  sunt  incompletse,  ad 
componendumque  aliud,  seu  cum  alio,  ordi- 
natse.  Nam,  quse  talia  sunt,  etiamsi  differant 
specie  partiali,  possunt  naturaUter  uniri,  seu 
terminum  communem  habere,  ac  proinde  con- 
tinuari.  Vel  denique  dici  potest,  dissimilitu- 
dinem  inter  alias  partes  non  esse  specificam, 
nec  essentialem ;  sed  esse  individualem,  con- 
stituentem  nihilominus  illam  diversitatem  , 
quse  sulficiat,  ut  huic  parti  ex  natura  sua  de- 
beatur  talis  situs  in  tali  corpore,  et  talis  figura, 
etc.  Nam  inter  individua  ejusdem  speciei  posse 
hancdistinctionem  in  variis  locis  Metaphysicee 
et  Theologise,  a  nobis  ostensum  est,  et  infra 
tractando  de  auimabus  rationahbus,  aUquid 
adiemus. 

21 .  Concluiitur  tandem  principale  intentum,, 
in  num.  46,  quoad  animas  divisiUles. —  Multo 
autem  facilius  id  intelhgi  potest  inter  partes 
integrantes  eamdem  animam  divisibilem,  ut 
non  omnino  inter  se  similes  sint  heterogenei- 
tate  per  habitudinem  ad  partes  materise  diverso 
modo  dispositas,  ut  explicatum  est.  Et  amphus 
potest  declarari  exemplo  duarum  visionum 
sensibihum  Petri  et  PauU,  quse  Ucet  solo  nu- 
mero  distinguantur  :  nihilominus  ita  compa- 
rantur,  ut  una  repreesentet  Petrum,  et  non 
possit  reprsesentare  Pauhim  :  et  aha  e  contra- 
rio ;  ob  quas  habitudines,  dici  possunt  liabere 
entitates  dissimilares,  hcetejusdem  speciei  sint. 
Cur  ergo  non  id  facile  intehigetur,  eritque 
possibile  in  partibus  ejusdem  animse  divisibi- 
lis  ?  Quod  si  possibile  est,  poterit  etiam  esse 
connaturale  tahbus  formis :  at  vero  si  hoc  po  - 
test  esse  connaturale  formse  materiah,  profecto 
quantum  ex  dispositionibus,  facultatibus,  et 
actionibus  taUum  animarum  colligi  potest , 
valde  verisimile  est,  talem  esse  compositionem, 
quam  ex  suis  partibus  habent.  Juxta  quem 
modum  concluditur  partes  organicas  composi- 
tas  ex  partibus  materiaj  et  animse  habere  or- 
ganisationem  substantialem,  ratione  cujus  ac~ 
cidentalem  requirunt,  neca  solis  accidentahbus 
illam  formahter  recipiunt.  Nam  si  per  divinam 
potentiam  arbor  integra  sine  accidentibus  in 


sua  substantia  composita  conservaretur  ratione 
formse,  et  partium  substantiahum  ejus  hetero- 
geneitatem,  seu  substantialem  organisationem 
conservaret.  Quamvis  a  nobis  non  nisi  per  ha- 
bitudinem  ad  diversam  complexionem,  facul- 
tatem  et  actuationem  tahum  partium  inteUigi, 
aut  exphcari  valeat. 

22.  Quoad  indivisiiiles  quommdam  resolutio 
negativa  et  prolahilis.  —  Sed  quid  dicendum 
est  de  partibus  hominis  organicis,  in  quibus 
non  habet  locum  iha  distinctio,  cum  anima  sit 
indivisibiUs,  et  tota  sit  in  singuhs  partibus 
materiee  tam  organicis ,  quam  similaribus. 
Idemque  dubium  locum  habet  in  brutis  per- 
fectis,  si  eorum  animge  indivisibiles  sunt.  Res- 
pondeo  breviter  juxta  duas  sententias  tractatas 
cum  proportione  esse  loquendum.  Nam  juxta 
priorem  sententiam  dicentem,  partes  animse 
divisibiles  esse  omnino  similes  in  suis  partia- 
libus  entitatibus  substantialibus  :  et  nihilomi- 
nus  seque  connaturaliter  iuformare  partes  di- 
versimode  di.spositas,  et  ab  eisdem  partibus 
resultare  diversas  facultates  operativas  in  di- 
versis  partibus  materiae  ,  propter  diversam 
proximi  subjecti,  seu  organi  dispositionem  : 
juxta  hanc,  mquam,  sententiam  consequenter 
dicendum  est  totam  animamindivisibilem  esse 
connaturaliter  in  variis  partibus  organicis,  et 
eodem  modo  illas  informare,  ita  ut  inter  illa 
partialia  composita  ex  singulis  partibus  mate- 
rise,  et  tota  anima,  nuUa  sit  dissimilitudo  in 
substantia,  sed  solum  in  accidentibus.  Hoc 
enim  posterius  aperte  ex  priori  infertur.  Imo 
quo  auimaindivisibilis  alti(»r  est  eteminentior, 
eo  credibilius  est  totam  posse  postulare,  vel 
efficere  varietatem  illam  accidentalem  in  par- 
tibus  :  cum  inferior  anima  per  partes  omniuo 
similes,  illam  varietatem,  et  requirat  ex  parte 
quoad  dispositiones  prsevias,  et  efficiat  quoad 
potentias,  vel  activas  facultates,  quse  ex  illa  re- 
sultant.  Et  ita  sentiunt  auctores  in  priori  di- 
cendi  modo,  estque  hoc  magis  probabile  in  his 
indivisibilibus  animabus,  propter  superiorem 
modum  informaudi,  quem  habent;  et  quia  in- 
differenter  tota  anima  respicit  totum  corpus, 
et  tota  singulas  ejus  partes.Et  ita  poterit  quis 
hunc  modum  dicendi  in  his  perfectis  animan- 
tibus  sustinere,  etiamsi  de  imperfectis  modo  a 
nobis  explicato  sentiat. 

23.  Pars  affirmans  et  probahilisque  statui- 
tur  in  quinto  fronuntiato.  —  Nihilominus  ta- 
men  etiam  iu  homine  (et  si  quse  sunt  alia  ani- 
malia  animas  indivisibiles  habentia)  satis  pro- 
babiliterdicipolestpartesorganicasnontautum 
in  accideutibuSj  sed  etiam  in  substantiah  or- 


CAP.  II.  CUJUS  CORPORIS  ANIMA  FORMA  SIT,  EJUSQUE  DEFINITIO,  ETC- 


479 


ganisatione  distingui.  Ratione  declaratur^  quia 
licet  omncS;,  et  singulse  partes  eamdem  om- 
nino  animam  habeant,  niliilomirius  non  om- 
nibus  eodem  modo  unitur,  suumque  esse  illis 
communicat,  quee  diversitas  satis  est,  ut  illee 
partes  in  sua  sola  substantiali  unione  spectatse 
aliquam  varietatem  et  organisationem  sub- 
stantialem  habeant,  ratione  cujus  tale,  vel  tale 
temperamentum  requirunt.  Et  virtute  animse 
sic  unitse  huic  parti,  verbi  gratia,  cordi,  talis 
dispositio  ac  ternperamentum  cum  tali  propor- 
tione  in  ea  conservatur,  et  si  ab  extrinseco 
mutetur,  ablato  extrinseco  impedimento  vir- 
tute  animse  ut  unitfe  ilU  parti  ad  suam  pro- 
portionem  reducitur  :  idemque  dicendum  erit 
de  caiteris  partibus  cum  uniformi  difFormitate, 
quae  radicari  videtur  in  ipsamet  anima.  Unde 
cum  heec  varietas  non  possit  illi  attribui  se- 
cundum  se  spectatse,  cum  sit  omnino  simplex, 
et  eadem,  videtur  tribuenda  illi,  ut  unitse  prop- 
ter  diversum  modum  partiahs  unionis.  Qui 
dicendi  modus  sola  ipsa  explicatione  videtur 
fieri  probabilis.  Nam  sufiicienter  videtur  colli- 
gi  ex  diversitate,  ac  varietate  accidentium  et 
actionum  tahum  organorum,  et  ex  naturali 
vinculo,  et  connexione,  quee  inter  accidentia 
connaturalia,  et  formam,  tam  in  toto,  quam 
in  singulis  partibus  intercedere  debet.  Cum 
ergo  talis  dispositio  cum  tanta  varietate  non 
videatur  habere  connexionem,  nec  proportio- 
nem  ad  formam  simplicem  secundum  se  spec- 
tatam,  saltem  in  ordine  ad  formam,  ut  infor- 
mantem,  et  ut  diversimode  unitam  admitti 
debet.  Nec  est  hoc  diificile  intellectu,  suppo- 
nendo,  quod  hcet  anima  indivisibilis  sit,  mo- 
dus  unionis  ejus  divisibihs  est,  ut  supra  in 
lib.  A,  de  Angelis,  cap.  17,  diximus,  et  iu  se- 
quentibus  iterum  occurret. 

24.  Co%firmatuT  ex  D.  Tlioma. — Organisatio 
ex  tribus  complettir.  —  Denique  modus  hic  ex- 
plicandi  hanc  organisationem  videtur  traditus 
a  D.  Thoma,  in  qutestion.  unic,  de  spiritual. 
Creat.,  art.  4,  ad  14,  quatenus  dicit,  carnem 
Petri  magis  convenire  secundum  rationem 
specificam  cum  carne  PauH,  quam  caro,  et  os 
Petri  inter  se  conveniant  in  eadem  ratione 
speciei :  sentit  ergo  in  eodem  Petro  carnem,  et 
os  secundum  rationem  speciei  aliquo  modo 
inter  se  ditferre ;  quod  non  potest  esse  ratione 
formee,  cum  sit  eadem :  ergo  saltem  ratione 
unionis.  Idem  sentit  in  qusest.  de  Anima,  a.  9, 
ubi  in  corp.  sic  dicit :  Cum  anima  rationalis 
sit  perfectissima  formarum  naturalinm,  in.  ho- 
mine  inveniiur  maxivia  distinctio  ^Mriium,  prop- 
ter  diversas  overationes,  et  anhna  suigulis  ea- 


fum  dat  esse  suhstantiale  secundum  illum  mo- 
dum,  qui  competit  operatio7dipsorum.  Inquihus 
verbis  ponit  apertam  varietatem  in  modo  dandi 
esse  substantiale  in  singuHs  partibus  uniuscu- 
jusque  operationi  proportionatum.  Unde  ad  7, 
ait,  corpus  organicum  comparari  ad  animam, 
sicut  materiam  ad  formam,  non  quod  sit  tale 
per  aliquam  aliam,  sed  quia  hoc  ipsum  halet 
per  animam,  ut  supra,  inquit,  ostensum  est, 
utique  in  corpore  articuli  in  prioribus  verbis 
citatis.  Magisque  id  explicat  ad  14,  dicens, 
quod  Hcet  anima  sit  forma  simplex  secundum 
essentiam,  est  multiplex  virtute.  Et  qiiia  forma 
perfi.cit  materiam  non  solum,  quantum  ad  esse, 
sed  etiam  ad  operandum ,  ideo  oportet,  quod  li- 
cet  anima  sit  una  forma,  partes  corporis  diver- 
simode  perficiantur  ah  ipsa.  Et  ita  videtur  in- 
tellexisse  hunc  locum  Capreohis  2,distinct.  16, 
art.  3,  in  fin.,  in  quadam  sohitione  ad  6.  Ubi 
propter  lianc  rationem  inter  ahas  ait,  quod  li- 
cet  anima  rationalis  non  sit  extensa,  nec  divi- 
sibiHs,  nihilominus  oculus ,  et  pes  differunt 
substantialiter  et  esseAitialiter  :  quod  non  po- 
test  esse  in  alio  sensu  verum.  Est  ergo  haec 
sententia  satis  probabihs :  non  caret  tamen 
diflicuhate,  nec  contradictione  :  de  illa  vero 
commodius  dicemus  infra,  de  unione  animee 
rationalis  tractando.  Nunc  igitur  ex  dictis 
omnibus  concludere  possumus,  triphcem  esse 
organisationem  partium  corporis  viventis,  seu 
(quod  perinde  est)  ex  tribus  compleri :  una  est 
accidentalis,  et  quasi  materiahs,  et  physica  : 
alia  est  substantiahs,  et  quasi  formalis :  tertia 
est,  quasi  instrumentalis,  seu  virtutis  activse 
completiva.  Ex  quibus  prima  in  principio  non 
est  ab  anima,  sed  a  generante  medio  semine  : 
secunda  est  formaliter  ab  ipsa  anima,  tertia 
est  quasi  effective  ab  eadem  anima  per  natu- 
ralem  resultantiam,  ut  jam  explicatum  est. 

Controvertitur  secundo ,    quomodo  accipiafur 
organicum  in  definitioiie  animce, 

25.  Responsio  qua  statuitur  in  sextum  pro- 
nuntiatum.  —  Hac  resolutione  supposita,  de- 
clarandum  superest  alterum,  quod,  supran.  12, 
proposuimus,  videlicet  in  quo  sensu  dicatur 
anima  esse  actus  corporis  organici  :  nam  om- 
nibus  illis  tribus  modis  proxime  positis  potest 
id  intehigi,  quia  anima  et  est  actus  corporis 
organici  primo  modo  sumpti,  tanquam  sub- 
jectiproxime  apti,  ac  prseparati  ad  talem  ac- 
tum  recipiendum,  et  est  actus  corporis  sub- 
itantialiter  organici  tanquam  formahter  illud 
;onstituens,  eo  utique  modo,  quo  iorma.  di- 


480 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTTA,  ET  INFORMATIONE  ANIMiE  KATIONALIS. 


citur  esse  actiis  totiiis  compositi,  et  fignra 
dicitur  esse  forma  compositi  arte  facti.  Item- 
qne  auima  est  actus  corporis  organici  quoad 
vitales  facultates  et  instrumentarias  virtutes 
per  modum  actus  primi,  ad  quem  potentia, 
seu  facultas  ab  eo  resultans  per  modum  actus 
medii,  seu  posterioris  comparatur,  ut  in  prin- 
cipio  tetigi.  Omnibus  ergo  his  modis  potestin 
definitione  accipi  nou  tantum  divisive,  sed 
etiam  collective  :  quia  revera  omnes  conve- 
niunt  animse  juxta  dicta^  et  omnes  ad  expli- 
candam  ejus  essentiam  conferunt.  An  vero 
omnia  heec  Aristoteles  intenderit,  vel  in  quo 
sensu  fuerit  loeutuS;,  non  multum  refert^  nec 
facile  definiri  potest  :  explicando  vero  ulti- 
mam  particulam  ab  ipso  additam,  melius  id 
conjectare  poterimus. 

26.  Fxponitur  tandem  ultima  particula,  po- 
tentia  vitam  habentis.  —  Addit  ergo  Philoso- 
phus,  animam  esse  actum  corporis  pliysici  or- 
ganici  potentia  vitam  haientis  :  de  qua  parti- 
culadubitatioest^  an  sit  synonymapreecedentis, 
vel  aliquid  ei  addat,  id  est,  an  corpus  habere 
vitam  in  potentia^  idem  sit^  quod  esset  orga- 
nicum,  vel  aliquid  addat?  Communis  enim 
expositio  est,  illa  duo  idera  valere^,  quia,  et 
omne  corpus  habens  vitam  in  poteutia  est 
organicum,  et  e  converso  omne  corpus  orga- 
nicum,  eo  ipso  habet  vitam  in  potentia  :  nam 
ad  hoc  organisatur,  ut  sit  vitee  capax.  Et  ita 
exponunt  frequentius  Grseci,  1.  2^  de  Anima, 
c.  i,  et  ibidem  D.  Thomas.  Ahi  vero  cum  Sim- 
plicio  existimant  aUquid  per  iham  ultimam 
particulam  exphcari^  quod  in  prajcedenti  non 
sufScienter  continebatur ,  na  superflua  esse 
videatur.  Et  utrumque  est  probabile  :  pendet 
tamen  ex  usu  terminorum  :  uam  in  re  vix 
potest  esse  diversitas  :  posterior  tameu  loquen- 
di  modus  videtur  satis  commodus  ad  rem  ex- 
plicandam. 

27.  Vita  altera  essentialis  ex  D.  Thoma.  — 
Primum  ergo  omnium,  quid  nomine  vitce  si- 
gnificetur  declarare  oportet.  Vita  enim  in 
substantialem  et  accidentalem  distinguitur, 
ut  docet  D.  Thomas,  1  p.,  q.  18.  art.  2.  Priori 
modo  accipi  videtur,  quoties  vita  morti  oppo- 
nitur :  sicque  iham  accipit  Aristoteles^  in  hbro, 
quem  de  vita  et  obitu  inscripsit,  et  sic  etiam 
vita  brevis,  aut  diuturna  dicitur.  Sicut  Aristo- 
teles^  hbrum  de  diuturnitate  et  brevitate  vitse 
inscripsit.  Hoc  idem  modo^  hbr.  2,  de  Anima, 
c.  4^  text.  37,  dicit :  Vive7'e  in  viventiius  est 
esse  utique  sulstantiale.  Et  sic  etiam  communi 
significatione,  et  usu  etiam  Scripturse  nume- 
rantur  anni  vitse,  utique  substantiahs.  Et  si- 


gnificat  Aristoteles  supra  hanc  vitam  esse 
efFectum  formalem  animee,  quateuus  est  sub- 
stantiahs  forma  viventis  :  Causam  enim,  ait, . 
cunctis,  ut  slnt,  formam  ipsam,  alque  sulstan- 
tiam  esse  patet.  Causa  autem,  ac  principium 
vivendi,  anima  est,  causa  utique  formahs  et 
substantiahs.  Igitur  ipsum  vivere  est  sub.stan- 
tiale  esse  viventis  :  ergo  etiam  vita,  substan- 
tiale  quid  est. 

28.  Hcec  vita  qualis  in  viventihus  corporeis. 
—  Qualis  in  Angelis. — Unde  etiam  cohigitur, 
vitam  non  esse  ipsam  animam,   quia  anima 
est  principium,  et  cansa  vitae  :  ergo   non  est 
anima  ipsa,  sed  animse  effectus  iu  viventibus 
compositis.  Et  sic  in  Scriptura  anima  non  vita, 
sed  inspiraculum  vitce  dicitur  Gen.  2,  et  ahis 
locis  frequenter.  At  vero  in  simphcibus,  ut  in 
intelhgentiis,  substantiahs  vita    non   videtur 
esse  ahud,  quam  ipsamet  substantia  simplex, 
quatenus  seipsam  agere,  et  movere  ab  intrin- 
seco  potest :  corpora  autem  viventia  non  per 
se,  sed  per  animam  informantem  vivunt.  Uude 
vivere  substantiale  in  eis,  nihil  est  quam  in- 
formari  tah  forma,  qnse  constituit  compositum 
aptum  snbstantiahter  ad  se  movendum  ab  in- 
trinseco.  Vita  antem  sic  sumpta  comparaturad 
vivere,  sicut  abstractum  ad  concretum ,   vel 
sicut   cursus  ad  currere,  nt  ait  D.  Thomas, 
d  part.,  qnaest.  5-4,  art.  \,  ad  2.  Si   ergo  vi- 
vere,  est  informari  anima,  vita  erit  ipsa  nnio, 
vel  informatio  animse,  qnse  substantialis  est, 
et  quasi  actns  ipse  vivificandi  corpus  substan- 
tiahter.  Vel  fortasse  potest  dici  probabihter, 
vitam  significare  natnram  integram  viventis, 
ut  sic,  quae  metaphysice  dicitnr  forma  totius, 
et  comparatur  ad  vivens,  sicnt  humanitas  ad 
hominem  :  et  ita  ex  corpore  organico,  et  ani- 
ma   resultat  vita,  id  est ,  propria  et  integra 
natiu-a  viventis. 

29.  Altera  vita  accidentalis.  —  Accidentahs 
autem  vita  est,  propria  operatio  viventis,  et 
quasi  exercitinm  vitse  substantiahs.  Et  sic  dixit 
Aristoteles,  1.  1  Poht.,  c.  3:  Vita  certeest  actio 
et  non  factio:  Et  1. 10  Ethic,  c.  4,  Vita,  inquit, 
qucedam,  est  operatio.  Et  1.  i,  c.  1,  ait,  Quam- 
dam  esse  vitam  rationem  hahentis,  id  est,  ho- 
minis :  et  subdit :  Bed  cum  hcec  Vifaria  dicatur, 
exponenda  est,  quce  est  actu,  hcec  enim  magis 
proprie  diciitir  vita.  Et  in  eadem  significatione 
dividit  vitam  in  activam  et  contemplativam, 
hb.  7  Poht.,  cap.  2,  et  hb.  1  Ethic.  ad  Eu- 
dem.,  circa  principium,  iUam  distinguit,  In 
vilem,  philosopMcam  et  voluptuariam.  Et  idem 
notat  D.  Tliomas,  \,  'il,  qnaest.  3,  art.  2,  ad  1. 
Sic  etiam  beatitndo,  qnse  in  operatione  consis- 


CAP.  II.  CUJUS  CORPORIS  FORMA 
tit^  dicitur  in  sacra  Scriptura^  vita  eeterna^  ut 
Joan.  1,  dixit  Christus  :  Hcec  est  autem  vita 
ceterna,  ut  cognoscant  te,  etc.  Igitur  in  parti- 
cula  illa,  potentia  vitam  lialentis ,  utroque 
modo  explicato,  potest  accipi  vita  scilicet,  pro 
substantiali  vitaet  pro  operatione. 

30.  De  vita  esscntiali  intelligi  prwdlctam 
particulam  prolatur . —  Vox  potentia  quicljuxta 

lianc  expositionem  importet Quid  iteni  vox 

organicmn.  —  De  priori,  scilicet  substantiali 
patet,  quia  corpus  organicum  est  subjectum 
proxime  susceptivum  animaj,,  ut  declaratum 
est,  et  priusquam  animam  accipiat,  est  in  po- 
tentia  ad  illam  recipiendam :  et  consequenter 
est  in  potentia  ad  formalem  ejus  effectum  re- 
cipiendum,  quod  est  vivere,  et  ad  unionem 
cum  illa,  quse,  ut  dictum  est,  vel  est  vita  ipsa, 
vel  per  illam  constituitur  vita,  quae  est  ipsa 
viventis  natura:  ergo  corpus  organicum  merito 
dicitur  vitam  substantialem  habere  inpotentia, 
quatenus  est  in  potentia  proxima  ad  compo- 
nendam  cum  anima  integram  viventis  natu- 
ram.  Unde  juxta  hanc  explicationem,  in  illa 
particula,  potentia,  sumitur  potentia  passiva 
vel  receptiva,  hanc  enimhabet  corpus  respectu 
animse,  ct  consequenter  respectu  vitse,  quam 
per  animam  potest  recipere.  Item  accipi  debet 
pro  potentia  proxima  et  ultimate  disposita  ad 
recipiendam  animam :  quia  anima  non  est  ac- 
tus  materise,  nisi  proxime  dispositae  ad  ipsam 
recipiendam.  Deinde  stante  liac  declaratione, 
corpus  organicum,  ut  ponitiu'  in  illa  defmi- 
tione,  sufiicienter  explicatur  de  organico  primo 
modo,  scilicet,  includere  tantum  accidentales 
dispositiones,  quia  per  illas  sufiicienter  prse- 
paratur,  et  in  potentia  proxima  ad  vitam  sub- 
stantialem   componendam   vel  recipiendam, 
constituitur.  Denique  si  organicum  corpus  ac- 
cipiatur  pro  illo  quod  completam  et  proximam 
habet  dispositionem  ad  receptionem  animai: 
sic  revera  habere  vitam  substantialem  in  po- 
tentia  nihil  addit  supra  esse  organicum,  ut  ex 
declaratione  facta  manifestum  est.  Et  ita  pro- 
cedit  opinio  Themistii,  Philoponi,  Alexandri  et 
aliorum. 

31 .  Corpus  organicum  dici  potest  etiam  non 
ultimo  dispositum  ad  aniniam,  ut  emhrio  cacla- 
X)er.  —  Nihilominus  tamen  satis  probabiliter 
dici  potest  corpus  organicum  latius  patere, 
quam  corpus  proxime  dispositum  ad  animam, 
vel  vitam  substantialem  recipiendam.  Nam 
foetus  priusquam  auimetu.r,  aliquo  modo  orga- 
nicum  est,  et  nondum  est  in  potentia  proxima 
vitam  habens :  et  cadaver  potest  merito  dici 
corpus  organicum,  quia  licet  uon  sit  orgauicum 
m. 


SIT,  EJUSQUE  DEFINITIO,  ETC.  481 

eadem  organisatione,  qua  corpus  vivum,  sub 
qua  ratione  membra  ejus  sequivoce  dicuntur 
recipere  nomina  membrorum  corporis  viven- 
tis,  niliilominus  aliquam  organisationem  ha- 
bet,  quia  vere  est  unum  corpus,  priusquam 
resolvatur :  et  non  constat  ex  partibus  simila- 
ribus,  ut  per  se  notum  est :  ergo  ex  dissimila- 
ribus  et  heterogeneis :  ergo  est   organicum, 
quia  idem  est  esse  corpus  organicum,  quod 
constans    ex  partibus    dissimilaribus.    Atque 
hoc   modo    procedit    opinio    Simplicii.    Nam 
postrema  particula  non  est  synonyma  prsece- 
denti,  sed  illam  coarctat  et  limitat,  ut  intelli- 
gatur  de  corpore  organico  tam  perfecto   et 
completo,  ut  in  proxima  potentia  vitam  habeat ; 
et  sic  per  illam  ultimam  particulam  exchiditur 
cadaver,  cujus  organisatio  non  constituit  cor- 
pus  potentia  vitam  habens.  Et  similiter  exclu- 
ditur   omnis  organisatio,   quse  in  embrione 
prsecedit  duratione  introductionem  animee.  Et 
hoc  modo  videtur  explicasse  illam  particulam 
Aristoteles,  dicto  cap.  1,  cum  dixit:  Non  est 
id  potentia  vivens,  quod  ahjecit  animam,  eaque 
vacat,  sed  id,  quod  ipsam  habet.  Dicens  enim, 
quod  ahjecit  animam,  excludit  cadaver,  et  di- 
cens,  eaque  vacat,   excludit  embrionem,  seu 
foetum  nondum  viventem. 

32.  Ohjectio  contra  dicta  de  vita  essentiali 
diluitur. — Dices  hinc  potius  colligi,  Aristotelem 
per  corpus  organieum  potentia  vitam  habens 
intellexisse  corpus  animatum.  Respondeo,  in- 
tellexisse  quidem  corpus  illud,  quod  in  re  ipsa 
seu  in  illo  tempore,  vel  momento  animatum 
est,  non  tamen  per  illa  verba  significasse  totum 
compositum  ex  tali  corpore  et  anima,  sed  so- 
lum  ipsum  corpus,  quod  de  se  est  in  potentia 
proxima  ad  vitam,  et  prius  natura  antecedit, 
prout  est  in  tali  potentia  tantum.  Et  quamvis 
in  eodem  instanti  vitam  recipiat,  nihilominus 
semper  est  in  potentia  vitam  habens:  quia  re- 
cipiendo  actum,  non  amittit  potentiam,  licet 
amittat  carentiam  actus.  Nam  cum  actus  sit 
perfectio  potentise,  non  destruit  illam,  visus 
enim  dum  videt,  poteutia  est  ad  visionem. 
Instabis,  quia  juxta  hanc  interpretationem  in 
defmitione  substantiee  ponerentur  accidentia, 
quia  ponitur  corpus  organicum  accidentali  or- 
ganisatione.  Consequens  autem  est  inconve- 
niens,  quia  accidentia  sunt  posteriora  quam 
substantia  :  et  prius  non  Iiabet  definiri  per  id^, 
quod  est  postcuius.  Respondeo :  cum  disposi- 
tiones  accidentales  in  corpore  necessaria?  sint, 
ut  subsiantialem  vitam  recipere  valeat^  nullum 
est  inconveniens,  quod  illee  ponantur  aliquo 
modo  in  defiuitione  auimai,  quee  forma  sub- 

31 


482 


LIB,  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIM.E  RATIONALIS. 


stantialis  est^  nimirum,  tanquam  additum 
requisitum  in  termino_,  ad  quem  anima  trans- 
cendentalem  respectum  habet,  illa  enim  ha?ji- 
tudo  ad  tale  corpus  sic  dispositum  et  organi- 
satum,  est  intrinseca  et  connaturahs  animse: 
neque  potest  a  nobis  animse  natura  ahter  ex- 
phcari.  Dixi  autem  ihas  dispositiones  poni, 
aliquo  modo,  in  dehnitione  animse,  quia  non 
ponuntur  ut  potentise  receptivse  anima^,  nec 
ut  medium^  quo  anima  substantiah  corpori 
uniatur :  nam  sola  materia  est  potentia  recep- 
tiva  animae^  et  anima  per  seipsam  materiee 
conjungitur:  sed  requiruntur^  ut  dispositiones 
et  conditiones  qusedam  determinantes  mate- 
riam  de  se  indiff erentem  ad  tale  genus  formai ; 
et  fortasse  etiam^  ut  instrumenta  efficientia 
unionem  animai  cum  materia.  Et  ita  non  ob- 
stat_,  quod  accidentia  sint  posteriora  ipsa  ani- 
ma :  sunt  enim  posteriora  in  ordine  finis,  quia 
sunt  propter  animam^  et  ut  ilh  deserviant :  et 
ordine  perfectionis^  quia  sunt  minus  perfecta : 
et  in  genere  causse  materiahs^  seu  dispositio- 
nis.  Et  hoc  satis  est  ut  anima  per  corpus  sic 
organicum,  tanquam  per  additum  ahquomodo 
prius  defiuiatur.  Atque  hsec  expositio  et  rem 
ipsam  sufficienter^  et  satis  conveihenter  decla- 
rat,  et  facile  potest  ad  Aristotelem  accommo- 
dari. 

33.  Dictam  parliculam  de  vita  quoque  acci- 
dentali  quldam  accipiunt.- — Aho  tamen  modo 
potest  iha  particula  mta,  de  accidentah,  seu  de 
operatione  intehigi :  et  sic  necesse  est^  ut  par- 
ticula;,  potentia  vitavi  hahentis,  non  sohim  de 
potentia  passiva^  sed  etiam  de  potentia  activa 
intehigatur,  quia  potentia  ad  operationes  vi- 
tales  non  passiva  tantum^  sed  etiam  activa  esse 
debet.  Imo  ratio  vitse  accidentahs,  seu  vitalis 
operationis  primario  in  habitudine  ad  princi- 
pium  intrinsecum  activum  consistit,  et  ideo 
corpus  organicum  ratione  activse  potestatis 
dicitur  habere  vitam  accidentalem  in  potentia ; 
quamvis  non  exchidatur  potentia  passiva,  quia 
iha  potestas  vitahter  operandi  est  potestas 
agendi  in  seipsum :  nam  potestas  agendi  in 
ahis  inanimatis  operibus  commuuis  est.  Dices: 
etiam  corpus  organicum  priori  modo  sumptum 
pro  subjecto  proximo  ad  animam  recipiendam 
apto,  dici  posse  habere  vitam  accidentalem  in 
potentia :  nam  simul  est  in  potentia  ad  reci- 
piendas  animee  facuhates  et  earum  operatio- 
nes.  At  hsec  potentia  valde  remota  est:  parti- 
cula  autem  iUa  de  proxima  potentia  intelhgi 
debet,  ut  diximus,  et  ideo  supposita  iha  exph- 
catione  uUimse  particulse,  quod  in  \\\si,  vita 
pro  operatione  sumatur,  necesse  est,  ut  corpus 


o]'ganicum ,  non  sohim  dispositiones  quasi 
passivas  singularum  partium  dissimilarum, 
sed  etiam  facultates  vitales  inchidat.  Nam  per 
has  proxime,  et  per  se  dicitur  liabere  potentia 
vitam  accidentalem.  Unde  fit  ut  etiam  includat 
organisationem  substantialem  et  animam,  ut 
corpus  illud  actu  informantem,  quia  corpus 
organicum  non  habet  facuhates  vitales  pro- 
prias  in  organis  suis,  nisi  mediante  anima  in- 
formante  ipsas,  nam  ab  ea  resultant.  Neque 
illae  facuUates  ordine  naturee  anteceduntanimae 
informationem,  quia  non  preeparant  materiam 
ad  iham,  ut  per  se  clarum  est:  ergo  non  pos- 
sunt  organa  esse  his  activis  facultatibus  in- 
structa,  nisi  prius  naturasintanimainformata: 
ergo  si  corpus  organicum  liabet  potentia  vitam, 
et  operationem,  necesse  est,  ut  tale  corpus  sit 
jam  vivificatum  substantialiter  per  animam 
formahterj  et  quod  ab  ea  per  naturalem  re- 
suhantiam  potentiam  proximam  ad  iham  vi- 
tam  efficiendam  acceperit.  Et  sic  particula  ul- 
tima  non  addit  aliquid  preecedenti,  sed  vim  et 
potestatem  ihius  organisationis  declarat. 

34.  Prcedictam  expositionem  non  esse  ah 
Aristotele  alienani  ostenditur.  —  Atque  hsec 
etiam  expositio  veram  doctrinam  continet,  et 
non  est  a  mente  Aristotehs  aliena.  Nam  dis- 
tinguens  in  iho  capite  primo  actum  secundum 
a  primo,  illum  contemplationi  comparat,  hunc 
scientise;  et  ita  videtur  vohiisse  definire  ani- 
mam  per  ordinem  ad  actum  secundum,  quahs 
est  accidentahs  vita.  Deinde  cum  dixisset, 
qusedam  corpora  iiabere  vitam,  aha  carere  iUa, 
subjungit:  Vitam  aute^n  dicinms,  nutritionem, 
accretionem,  etc,  et  postea  concludit,  Animam 
esse  substantiam,  perinde  ac  formam  corforis 
potentia  vitam  halentis.  Preeterea  cum  bis,  vel 
ter  ibi  hlam  defiuitionem  repetat,  prius  tan- 
tum  dicit  animam  esse  actum  corpoiis  natu- 
ralis  potentia  vitam  habentis,  et  postea  dicit, 
esse  actum  primum  corporis  naturalis,  cujus 
partes  sunt  instrumenta:  nunquam  vero  illas 
duas  particulas  in  una  definitione  conjungit, 
significans  profecto^  esse  sEquipoUentes,  et  al- 
teram  per  alteram  esse  explicandam.  Idemque 
indicat  in  textu  8,  cum  in  fine  concludit,  Ani- 
mam  esse  rationem  (id  est,  formam),  corporis 
naturalis,  talis,  quod  in  se  motus,  status-ve 
principium  insitum  haieat.  Ac  denique  cum 
postea  in  textu  10,  dicit,  No7i  esse  potentia  vi- 
vens,  quod  vacat  anima,  sed  ipsam  halet:  non 
materiahter,  seu  concomitanter,  sed  formahter 
videtur  intelhgere,  ut  dicatur,  potentia  vivens, 
non  tantum,  quando  habet  animam,  sed  per 
ipsam  animam,  nam  per  corpus  potentia  vi- 


CAP.  II.  CUJUS  CORPOR[S  FORM.V 
vens,  illud  intelligit;,  qnod  potens  est  vitalitcr 
operari,  nt  ex  antecedentibus  et  ex  exemplis, 
quae  adducit,  colligi  videtur. 

35.  Eamdem  tradit  D.  Thomas.  —  Deinde 
lianc  expositionem  docuit  D.  Tliomas,  1  part., 
qusest.  76,  art.  4,  ad  1 ,  ubi  tractando  bsec 
Aristotebs  verba,  inquit:  In  eo  cujus  anima 
diciiur  actus,  etiam  anima  includitur,  eo  modo 
loquendi,  quo  calor  dicitur  esse  actus  calidi,  et 
lumen  actus  liicidi,  non  quod  seorsim  sit  lucidiim 
sine  luce,  sed  quia  est  lucidum  per  lucem,  et  si- 
militer  anima  dicitur  esse  actus  corporis,  quia 
per  animam,  et  est  corpus,  et  est  organicum,  ct 
est  potentia  vitam  lialens.  Haec  divus  Thomas, 
et  adjungit  sic  animam  dici  actum  primum 
respectu  secundi,  qui  est  operatio,  et  eodem 
modo  intelligit  hujusmodi  corpus  potentia  vi- 
vens  non  excludere  animam,  imo  illam  for- 
maliter  inchidere.  Nec  inter  has  duas  explica- 
tiones  est  in  re  magnum  discrimen,  quia  ordo 
formffi  ad  materiam  sibi  proportionatam,  et  ad 
compositum,  seu  efFectum  formalem  suum,  in 
re  idem  est,  hcet  ratione  possint  distingui,  ut 
ex  physica  doctrina  constat.  Quia  ex  parte 
formse  eadem  est  aptitudo  et  quasi  commen- 
suratio  ad  utrumque,  licet  nos  per  diversos 
conceptus  possimus  illa  apprehendere,  distin- 
guere  et  exphcare. 

36.  Oijectiones  contra  posteriorem  expositio- 
nem  traditam  n.  33.— Unde  vulgares  objectio- 
nes  supra  dictes  expositionis  faciie  expediri 
possunt,  nimirum,  quod  hoc  modo  auima  de- 
finiretur  per  aliquid  posterius,  utique  per  ef- 
fectum  suum,  vel  formalem  immediatum,  qui 
est  informare  corpus,  vel  quasi  secundarium 
mixtum  cum  effectivo,  media  naturali  ema- 
natione,  nimirum,  quatenus  ab  anima,  ut  in- 
formante  resultant  facultates,  per  quas  corpus 
proxime  constituitur  potentia  vitam  habens,  et 
consequenter  etiam  per  eifeclum  proprium  in 
genere  causse  efficientis :  nam  taUs  est  vita  ac- 
cidentahs,  seu  operatio.  Imo  inde  sequi  vide- 
tur  defmiri  per  seipsam,  quia  corpus  sic  or- 
ganicum  includit  formaliter  animam  :  ergo 
ponitur  defmitum  in  defmitione.  Et  sicut  im- 
phcite,  seu  confuse  ponitur,  ita  posset  poni 
explicite  ponendo  physicam  defmitionem  cor- 
poris  sic  organici  poteutia  vitam  habentis  lo- 
co  defmiti. 

37.  JExpediuntur.  —  Verumtameu  ob  hoec 
omnia  non  est  repreliensibihs  definitio  in  illo 
sensu:  quin  potius  ille  modus  detiniendi  est 
usitatissimus,  sic  enim  definiuntur  potentise 
per  actus,  et  formse  per  suos  efi"ectus  formales. 
Sicut  in  preedicamentis  defiuivit  Aristoteles, 


SIT,  EJUSQUE  DEFiNITIO,  ETC.  433 

Qualitatem  esse  qua  dicim.iir  esse  quales.  Et  in 
hb.  2,  de  Anima,  cap.  7,  text.  69  et  73:  Lurnen 
essG  actum  perspicui  qua  perspicuum  est.  Et 
ratio  est,  quia  licet  effectus  formas,  ut  effectus, 
sit  quid  natura  posterius,  tamen  quia  forma 
est  propter  informationem,  tanquam  propter 
finem  suum  proximum:  ideo  sub  ea  ratione 
est  prius,  et  per  ifium  ratio,  et  quidditas  formae 
recte  explicatur.  Et  eadem  ratione  potest  de- 
finiri  per  operationem,  tanquam  propter  fniem 
quo:  quamvis  sub  aha  ratione  ipsa  anima,  vel 
ipsum  vivens  sit  finis  cui,  suarum  operationum, 
cum  sit  absohite  perfectior  ifiis,  et  ad  illam 
perficiendam  ordinentur.  Uude  uulhim  etiam 
est  iuconveuiens,  quod  sicut  forma  inchiditur 
iu  suo  effectu  formah  adsequato,  scihcet  in  toto 
composito,  ita  ratione  ilhus  in  ejus  defmitione 
ponatur,  quia  sohim  ponitur,  ut  additumquod- 
dam  ad  forma^  uaturam  exphcandam  uecessa- 
rium.  Et  ad  hunc  finem  poni  debet  ipsum 
compositum,  ut  tale  est,  et  nou  ut  resolvi  po- 
test  iu  suas  partes,  et  ideo  uunquam  potest 
ipsamet  forma,  quse  defiuitur  formahter,  ac 
per  se  iu  sua  definitione  poni. 

38.  Ultima  ohjectio  attingens  dulium,  an  de 
ratione  animce  sit  esse  semper  in  aliquo  actu 
necne.  —  Major  difficultas  est  circa  praidictam 
expositionem,  quia  juxta  ifiam  videntur  con- 
fundi,  et  in  eamdem  coiucidere  duse  defiuitio- 
ues  animse,  quas  Aristoteles  tradidit  cap.  1 
et  2,  hb.  !2,  de  Anima.  Sed  hanc  difficultatem 
expediemus  melius  in  capite  sequeuti,  ub 
propter  hauc  causam,  et  ut  philosophis  satis- 
faciamus,  alteram  definitionem  tractabimus. 
Nuuc  aha  vulgaris  objectio  attingenda  est.  Nam 
si  anima  per  vitam,  id  est,  per  operatiouem 
defmitur,  nou  per  potentiam,  sed  per  actionem 
defmiri  deberet,  id  est,  uou  esset  diceudum, 
animam  esse  actum  corporis  potentia  vitam 
liabentis,  id  est,  actu  vitahter  operautis,  quia 
de  ratioue  viventis  est,  ut  uuuquam  ab  omui 
operatioue  cesset,  sed  ahquam  semper  exer- 
ceat:  sive  unam  ahquam  determinatam,  ut 
nutritionem  in  vegetabihbus,  cordis  motionem 
iu  animahbus  :  sive  indefiuite  ahquam,  ut 
hanc,  vel  illam  cogitationem  in  phautasia,  vel 
in  intellectu.  Circa  quam  objectionem  solet 
hoc  loco  tractari,  an  sit  de  ratione  animse  sem- 
per  esse  iu  actu  secuudo,  vel  potius  sit  de  ra- 
tioue  animae  esse  actum  primum  separabilem 
a  secundo.  Hoc  enim  posterius  Cajetanus  as- 
serit  super  Aristotelem,  1.  2,  de  Anima,  cap.  \, 
et  illam  censet  esse  meutem  Aristotehs,  cum 
dicit  animam  esse  actum  primum.  Ahunde 
vero  contrarium  videtur  probari  ex  modo  ope 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIM.-E  RATIONaUS. 


raiKli  animoe  iutrinseco^  et  ex  se^  ac  iu  seipsa^ 
vel  iu  proprio  corpore.  Inde  enim  fit  ut  semper 
habeat  requisita  ad  agendum,  ac  subiude,  ut 
semper  agat^,  excepta  sola  anima  rationali;, 
quse  libere  operatur,  quam  perfectionem  ma- 
gis  habet  ex  eo^  quod  substantia  spiritualis 
est,  quam  ex  eo^  quod  auima  est. 

39.  ResoUUio  neutrum  esse  cle  ratione  animce 
sicut  nec  formarum  non  mventium,.  —  Verum- 
tamen  censeo  de  ratione  animse  non  esse,  ut 
semper  sit  in  aetu  secundo^  neque  quod  ab»illo 
cesset,  sed  solum  ut  sit  actus  primus  ejus,  qui 
vitse  opera  exercere  valeat:  quod  semper  ha- 
bet^  sive  actu  operetur,  sive  non.  Et  ideo  me- 
rito  Aristoteles  ihud  tantum  in  defniitione  po- 
suit;  usus  est  autem  exemplo  somni,  vel  habi- 
tus^  ad  explicandum  quomodo  anima  sit  actus 
primus,  quia  in  illis  exemplis  differentia  actus 
primi  a  seeundo  clarius  innotescit:  non  quia 
docere  voluerit,  esse  specialem  animse  proprie- 
tatem  posse  ab  operatione  cessare.  Nam  eisdem 
exemplis  possumus  nos  uti  ad  declarandiim 
formam  ignis  esse  actum  primum:  quamvis 
non  sit  specialis  ejus  proprietas  posse  ab  actio- 
ne  cessare :  sed  tunc  solum,  quando  deest  illi 
materia  in  quam  agat,  vel  aliquid  actionem 
impediens  occurrit,  quia  non  omnia  prarequi- 
sita  ad  agendum  occurrunt.  Qui  modus  ces- 
sandi  ab  operatione  communis  est  omnibus 
agentibus  naturalibus,  ac  subinde  etiam  ani- 
ma?,  excepta  sola  libertate  voluntatis. 

40.  In  eo  tamen  qualibet  anima  nonnihil  ex- 
cedit  formas  non  viventium.  — De  rationali. — 
J)e  sensitiva.  —  Nihilominus  tamen  addere 
possumus,  animam  ex  modo  operandi  conna- 
turali,  aliquid  peculiare  habere,  quod  exoel- 
lentiam  ejus  supra  inferiores  formas  naturales 
non  parum  ostendit.  Qui  modus  tanto  perfec- 
tior  in  anima  invenitur ,  quanto  ipsa  gradum 
perfectiorem  anima^  participat.  Unde  anima 
rationalis  habet  potestatem  operandi,  et  ces- 
sandi  ab  operatione  ex  perfecta  libertate :  ani- 
ma  vero  sensitiva ,  licet  naturali  necessitate 
operetur ,  positis  omnibus  requisitis  ad  agen- 
dum,  et  alicjuam  operationem  naturalem  ha- 
beat ,  a  qua  non  potest  per  se  cessare  :  quia 
non  pendet  ab  appetitu  ,  vel  phantasia,  ut  est 
motus  cordis  :  nihilominus  in  his  motibus,  qui 
ex  phantasia ,  et  appetitu  pendent  ab  iutrin- 
seco  cessat  ab  operatione,  et  quiescit,  vel  ab 
imo  motu  ad  alium  ab  intrinseco  transit.  Ut 
in  motu,  et  quiete  animalium  :  et  in  situ  cor- 
poris,  stando,  vel  jacendo  hoc,  vel  illo  modo  : 
et  in  progressivo  motu,  hac,  vel  illa  via  ince- 
dendO;,  et  in  aliis  similibus  mutationibus  ma- 


nifestum  est.  Quamvis  enim  bruta  omnibus 
his  modis  semper  ex  necessitate  naturse  mo- 
veantur  ,  nihilominus  hoc  habent  singulare 
ultra  vegetabilia ,  et  reliqua  illis  inferiora , 
quod  illa  necessitas  incipit  a  cognitione  phan- 
tasise  per  naturalem  apprehensionem,  seu  ins- 
tinctum  in  ea  resultantem  hoc,  vel  illo  objecto 
illi  occurrente  :  executio  vero  tam  operationis, 
quam  cessationis  ab  illa  fit  ab  intrinseco,  pro- 
prio  intercedcute  appetitu. 

41.  De  vegetativa. — Vegetabilia  verO;,  quse 
hanc  perfectionem  in  modo  operandi  non  as- 
sequuntur  ,  habent  ab  intrinseco  quemdam 
artificiosum  operandi  modum  counaturalem , 
ratione  cujus  ,  licet  nunquam  ab  intrinseco 
cessent  omnino  ab  operando  :  habent  niliil- 
ominus  quamdam  varietatem,  et  vicissitudi- 
nem  in  operationibus  suis,  in  qua  videntur  ex 
se  nunc  hanc ,  nunc  vero  illam  exercere  ope- 
rationem,  et  ab  alia  cessare.  Nunc  enim  attra- 
hunt  alimentum,  postea  distribuunt,  deinde 
concoquunt,  et  prius  radices  emittunt,  postea 
crescunt ,  deinde  folia ,  postea  fructus  produ- 
cunt  :  et  sic  de  ceeteris,  quee  unusquisque  in 
eis  considerare  potest.  Quamvis  enim  tota  illa 
varietas  cum  naturali  necessitate  fiat ,  suppo- 
sita  applicatione  materiae  cum  his ,  vel  illis 
circumstantiis  ad  agendum  requisitis,  vel  con- 
currentibus  :  nihilominus  in  ipsa  anima  cum 
suis  facultatibus  naturalibus  est  aliquod  in- 
triusecum  fundamentum  illius  varietatis,  qua- 
teuus  una  facultas  in  tali  occasione  fortius, 
quam  alia  operatur  :  et  ita  facit  ut  anima  ab 
alia  operatione  distet,  vel  quippiam  simile  ab 
intrinseco  intercedit  :  quod  satis  est  ad  osten- 
dendum  altiorem  modum  operandi  in  hujus- 
modi  formis,  ut  magis  in  capite  quarto  decla- 
rabimus. 

CAPUT  III. 

utrum  anima  principium  primum  sit  nutriendi, 
SENTIENDI  et  intelligendi  ,  atque  hoc  modo 

ET    RECTE    DEFINIATUR,    ET    PRIOR    DEFINITIO 
DEMONSTRETUR. 

1.  Altera  definitio  animw  hreviter  opponitur. 
—  Tria  puncta  tractanda.  —  Non  contentus 
Aristoteles  priore  animoe  descriptione ,  quam 
in  lib.  2,  de  Anima,  cap.  \,  tradiderat,  ut  illam 
magis  declaret,  et  ostendat,  aliam  in  cap.  2 
subjungit,  quam  fere  propouens  in  textu  18, 
ait :  Animam  esse  principium  liorum,  quat  dic- 
ta  sunt,  et  his  definitam  esse,  vegetantem,  sen- 
tientem,  intelligentem,  moventem.  Postea  vero 


CAP.  III.  UTRUM  ANIMA  PRINCIPIUM  PRIMUM  SIT  NUTRIENDl,  ETC. 


485 


text.  24,  sic  ait :  Anhna  est  quo  vivimus,  et  qno 
sentimus,  ac  intelliginms  primo.  Verumtamen 
hsec  posterior  non  est ,  nisi  repetitio  prEece- 
dentis  ,  iit  ex  ea  probet ,  quod  antea  dixerat, 
animam  esse  formam  substantialem.  Unde 
cum  in  posterioribus  verbis  dicit  animam  esse, 
quo  vivimus,  subintelligit,_^rmcf^Mm,  et  quod 
dicit,  vivimus  de  vita  vegetativa  id  intelligit. 
Nam,  quia  prius  dixerat,  vim  vegetandi  a  cse- 
teris  separari  posse  :  cijeteras  vero  ab  illa  non 
sejungi,  et  inde  concluserat,  viveo-e  oh  hoc prin- 
cipiwn  viventihcs  coynpetere,  ideo,  quod  prius 
principium  vegetandi  appellaverat  ,  postea 
principium,  quo  vivimus  vocat.  Particula  vero 
primum,  quam  in  fme  addit  in  posterioribus 
verbis,  conjungenda  videtur  cum  principio, 
quod  loco  generis  in  prioribus  verbis  positum 
fuerat.  Et  ita  defniitio  adaequata  erit,  Anima 
est  principium  primum,  quo  vegetamur,  senti- 
timus  et  intelligimus.  De  qua  breviter  tria 
explicanda  sunt,  Primum,  an  in  se  bene,  et 
congruenter  data  sit :  secundum,  quo  modo  a 
prsecedente  differat  :  tertium ,  quid  vel  quan- 
tum  ad  probationem  prioris  conferat. 

\ .  Punctum  an  lene  se  haheat  posterior  animce 
definitio. 

2.  Primum  argumentum  pro  parte  negante. 
— Secundum.  —  Girca  primum  nonnuUa  pos- 
sunt  contra  illam  definitionem  objici,  non  ta- 
men  magni  momenti.  Unum  est,  quia  illa  de- 
finitio  etiam  intelligentise  moventi  coelum  po- 
test  adaptari,  vel  multo  magis  Deo  :  nam  est 
primum  principium  quo  ccelum  movetur.  Unde 
eadem  ratione  conveniret  intelligentiffi,  si  abs- 
que  formali  informatione  esset  principium 
principali  intelligendi  in  nobis  :  ut  Averroes, 
et  philosoplii  multi  finxerunt.  Secundum,  quia 
illa  definitio  soli  animee  rationali  convenire 
videtur,  quia  nulla  alia  est  principium  vivendi 
et  sentiendi,  ac  intelligendi  conjunctim,  seu 
copulative,  prout  Aristoteles  illa  euumerat.  Vel 
si  dicatur  ea  divisive,  seu  disjunctive  esse  ac- 
cipienda,  erit  illa  potius  divisio,  quam  defini- 
tio  animse,  et  genus  definietur  per  differentias 
dividentes  illud  :  quod  absurdum  est.  Ac  de- 
nique  si  per  divisionem  et  enumerationem 
specierum  illa  definitio  datur,  superflue  qua- 
tuor  membra  numerantur,  cum  animarum 
species  tres  tantum  sint.  Nam  principium  vi- 
talis  motus  localis  non  est  aliud  a  principio 
sentiendi,  nec  ab  illo  separatur,  quia  localis 
motus  non  est  actio  vitai,  nisi  quatenus  per 
sensum  et  appetitum  fit. 


3.  Enucleatur  definitio  pro  solvendis  proxi- 
mis  argumenta.  —  Facile  tamen  possumus  ita 
definitionem  explicare,  ut  per  proprium  genus, 
et  differentiam  dari  constet,  et  omnes  difficul- 
tates  cessent.  Ponitur  ergo  in  ea  loco  generis, 
ut  anima  sit  principium  primim.,  utique  intrin- 
secum,  quod  explicatur  in  posterioribus  ver- 
bis,  cum  additur,  quo  vivimus,  sentimus,  etc. 
Nam  per  hoc  explicatur  animam  esse  princi- 
pium,  non  qualecumque,  sed  intrinsecum  :  et 
formaliter  constituens  in  suo  esse  illud  suppo- 
situm,  quod  per  talem  operationem  vivere, 
aut  sentire  dicitur.  Nam  operatio  vitalis,  et 
connaturalis  ab  esse  procedit,  et  forraa  dat 
esse  rei :  ideo  non  potest  talis  operatio  alicui 
tribui,  ut  agenti,  et  operanti,  nisi  operatio  a 
propriaforma,  tanquam  aprincipio  intrinseco 
procedat.  Unde  cum  additur,  primo,  seu  pri~ 
mum,  non  excluditur  omne  principium  prius, 
si  illud  extrinsecum  sit,  id  est,  non  constituens 
rem,  nec  ilh  inhajrens,  quale  est,  DEUS,  sed 
est  particula  excludens  aliud  principium  in- 
trinsecura  prius,  vel  principalius,  quara  aniraa 
sit,  et  distinguens  animara  ab  ejus  facultati- 
bus,  quae  sunt  proxiraum  principium  opera- 
tionura  vitse.  Atque  ita  perinde  hic  dictum  est, 
principium  primwm,  ac  in  priori  definitione 
dictum  fuerat,  esse  actura  primum.  Quia  vero 
hic  actus  primus  duo  habet  munia,  scilicet  in- 
formare  et  operari,  in  priore  definitione  ge- 
nus  anirase  per  prius  raunus  explicatum  est : 
in  hac  vero  per  posterius. 

4-.  Ad  primum  argumentum  in  num.  2.  — 
Et  ita  satisfactura  est  prirase  difficultati :  nam 
constat  falsura  esse,  defmitionem  hanc  intelli- 
gentioe  coelum  moventi,  aut  cuicumque  mo- 
tori  extrinseco,  seu  assistenti  tantum,  et  non 
informanti  corpus  posse  convenire.  Quia  licet 
intelligentia  sit  principium  motus  coeli :  non 
esttamen  principium  intrinsecum,  sed  tantum 
causa  efficiens  extrinseca,  quce  facit  motum  in 
coelo,  non  tamen  ita  illum  facit,  ut  sit  ab  ipso 
coelo  :  nec  facit  illum,  ut  principium,  quo  coe- 
lum  se  moveat,  sed  ut  principium  quod,  im- 
primens  ccelo  raotum,  quo  ipsum  coelum  tan- 
tum  passive  movetur.  Aristoteles  autem  satis 
expresse  dicit,  animas  debere  esse  principium, 
quo  ipsum  vivit  actualiter,  utique  se  vegetan- 
do,  aut  aliter  se  perficiendo. 

5.  Adprimtm  ilidem.  — Secundam  difficul- 
tatem  Aristoteles  ipse  solvit :  nam  dicit,  vivere 
prirao  competere  viventibus  ob  principium  se 
nutriendi,  et  aliqua  esse  corpora,  quse  ob  tan- 
tura  officiura  vegetandi  participant,  quee  viven- 
tia  sunt,  et  animam  habent.  Et  idem  cum  pro- 


iWo  LIB.  I.  DE  SUHSTAPJTIA  ET  INF 

portione  est  dc  hh,  qiii  sensiim  sine  ratione 
j  ■.articipant.  Quando  ergo  in  i^osterioribiis  vcr- 
bis  signo  copulante  utitur^  dicens^  cmimam  esse 
po'incipiuii! ,  quo  vivimus,  et  seniinms,  et  ratio- 
cinamnr  .-  non  intellexit  solam  illam  formam 
esse  animam,  cjuee  omnium  istarum  actionum 
est  principium^  sed  e  converso  lias  omnes  ac- 
tiones  esse  alicujus  animge^  et  in  quocumque 
composito  aliqua  illarum  inventa  fuerit,  illius 
primum,  seu  principale  principium  intriuse- 
cum,  animam  esse.  Unde  tandem  conceden- 
dum  e.st  illa  membra  disjunctive  accipienda 
esse,  nam  particula  et,  divisive,  seu  distribu- 
tive  sumpta  in  hoc  sensu  accipi  soiet.  Quia  licet 
quoad  hoc  membra  distribuat,  ut  tam  princi- 
pium  vegetandi,  cjuam  sentiendi  et  ratiocinandi 
sit  anima  :  quia  vero  ad  rationem  animse, 
unumquodque  horum  sufTicit,  distributio  illa 
disjunctionem  ex  parte  munerum,  seu  opera- 
tionum  animee  inchicht.  Uude  Aristoteles,  iu 
principio  ilHus  capitis  dixit :  Cim  multifariam 
vivere  dicatur ,  etiam,si  tmum  tanium  istorum 
insit,  vivere  clicvmis  illucl,  cui  inest. 

6.  Acl  impugnationem  evasionis  iUdem  cjuid 
dicat  ^^gidius.  —  Melior  solutio.  —  Circa  re- 
phcam  autem,  non  desunt,  qui  fateantur,  qua- 
tuor  definitiones,  quatuor  animarum  (ut  M^gi- 
dius  loquitur)  ibi  philosophum  tradidisse.  Sed 
non  recte  quatuor  animas  numerant,  ut  iu  ca- 
pite  sequenti  dicemus.  Quia  loco  motivum,  non 
transcendit  genus  sensitivum ,  licet  propter 
specialem  perfectionem  soleat  ab  Aristotele, 
ut  speciaUs  gradus ,  vel  modus  viventium  nu- 
merari.  Re  tamen  vera  non  constituit  gradum 
entis,  vel  auimoe  essentialiter  distinctum,  ut 
infra  declarabimus.  AKo  tamen  modo  posset 
intelhgi  esse  ibi  traditas  ab  Aristotele  quatuor 
defmitiones  :  unam  animse  generatim,  videh- 
cet,  quod  sit  primum  principium  quo  corpora 
animata  vivunt,  id  est,  opera  vitae  exercent,  et 
tres  ahas  trium  animarum,  quas  ex  dictis  ver- 
bis  conlicere  facilhmum  est.  Et  re  vera  negari 
non  potest,  quin  Aristoteles  animam  genera- 
tim  defmire  praecipue  intenderit :  sicut  eam  in 
capite  primo  definierat :  id  enim  statim  in  prin- 
cipio  capitis  proponit,  et  id  postea  declarat 
exemplo  duarum  definitionum  quadrantium  : 
et  tandem  unam  definitiouem  per  aliam  adee- 
quate  declarat,  et  comprobat.  Deinde  verum 
est,  definitionem  iUam  animae,  ut  sic,  per  dic- 
tam  genericam  diflferentiam  (ut  sic  dicam)  suf- 
ficienter  tradi  :  quia  anima  simpHciter  dicta 
vehiti  quoddam  genus,  seu  species  subalterna 
est,  \\\  capite  sequenti  dicemus,  et  ita  per  illos 
generales  terminos  adsequate  definitur.  Nihilo- 


0I\MATI0NE  ANIM.E  RATIONALIS. 
minus  tamen  voluit  Aristoteles  illam  genera- 
lem  definitionem  per  speciales  declarare,  quia 
rationem  operationis  vitaUs,  meUus  in  parti- 
cularibus,  et  per  inductionem  cognoscimus, 
quam  per  sohim  conceptum  generalem,  Et  ita 
verum  est  virtute  simul  tradidisse  Aristotelem 
proprias  definitiones  trium  animarum,  et  divi- 
sionem  animee  in  tria  membra.  Quod  nuDum 
est  inconveniens ,  quia  illa  non  tanquam  in- 
trinseca  generali  definitioni,  sed  ad  majorem 
declarationem  addita  sunt :  quee  omnia  in  se- 
quenti  capite  amphus  expUcabuntur. 

2.  Punctum,  quomodo  licec  posterior  definiiio 
differat  a  priore. 

7.  Ostendit2ir  discrimen  juxia  sensum  prioris 
definiiionis  allatum ,  cap.  prcec,  a  n.  30. — 
Girca  secundum  punctum  de  distinctione  inter 
iitramque  definitionem  diflicuhas  ex  parte 
tacta  est  in  fine  capitis  prsecedentis,  pendetque 
ex  intelUgentia  prioris  definitionis.  Nam  haec 
posterior  unum  tantum  sensum  habere  potest : 
nam  aperte  datur  per  habitudinem  ad  vitam 
accidentalem  :  seu  ad  opera  vitse.  Prior  autem 
dupUcem  potest  habere  sensum,  et  in  utroque 
bona,  et  sufficiens  esse  potest,  ut  declaravi.  Et 
quidem  inteUectain  priori  sen.su,  videlicet,  ut 
anima  definiatur  per  corpus  organicum  prse- 
cise  spectatum ,  ut  materiam  proximam  ,  et 
complete  dispositam,  cujus  formalis  actus  est 
anima  :  sic  facile  posterior  heec  definitio  ab 
iUa  distinguitur,  Quia  per  utramque  duas  lia- 
bitudines  animse  saltem  formahter  ex  terminis, 
et  ex  modo  causandi  differentes  explicantur. 
Nam  anima  dupUcem  habet  rationem  causae 
respectu  corporis,  scilicet  formalis,  et  efficieu- 
tis  principii.  Ut  idem  Aristoteles  docuit,  dicco 
Ub.  2,  cap.  4,  text.  37,  ubi  etiam  addit  causa- 
Utatem  finalem,  quee  nunc  uecessaria  nobis 
non  est.  Prima  ergo  defiuitio  in  dicto  sensu 
iutellecta  expUcat  naturam  auimse,  per  habi- 
tudinem  causse  formalis  respectu  materiae 
propriae,  id  est,  corporis  organici :  quse  est  ac- 
tuare  illud,  et  dare  illi  esse.  Hoc  enim  signifi- 
cant  illa  verba,  Est  actus  primus  corporis.  At 
vero  secunda  definitio  expUcat  natm^am  ejus- 
dem  animae  per  habitudinem  causte  efficientis, 
quam  liabet  respectu  operationum :  sunt  ergo 
definitiones  diversse ,  et  quEeUbet  per  se  est 
adajquata  defiuitio,  et  propriam  animae  natii- 
ram  declarat,  Ucet  neutra  totam  ejus  rationem 
distincte ,  et  quasi  comprehensive  exprimat, 
cum  neutra  per  se  omnem  iunatam  habitndi- 
nem  auimce  declaret.  Qua;  autem  lUarum  ma- 


CAP.  III.  UTRUM  ANIMA  PRINCIPIUM  PRIMUM  SIT  NUTRIENDI,  ETC. 


487 


gis  essentialiSj  et  quidditativa  sit^  iii  fiiie  cle- 
clarabimus. 

8.  Aov/uitur  contra  discrim.en  jiixta  sensum 
allatum  in  cap.  prcec.  a  n.  33.  —  At  vero  si 
prima  definitio  in  alio  sensu  intelligatur , 
utique  particulam  ejus  ultimam  de  vita  acci- 
dentali  intelligendo ,  ut  multi  expositores  vo- 
lunt,  et  videtur  satis  conforme  textui  Aristote- 
lis  ,  \\i  declaravimus  :  sic  difiicile  est  hanc 
secundam  definitionem  ab  illa  prima  distin- 
guere  :  nam  liabitudo  auimfe  ad  vitam  acci- 
dentalem,  seu  operationem,  unica  tantum  est, 
utique  respectu  ejusdem  operationis  :  ergo  li- 
cet  in  verbis  sit  aliqua  diversitas,  idem  omni- 
no,  et  sub  eadem  ratione  per  utramque  defini- 
tiouem  explieatur.  Unde  non  refert ,  quod 
prior  per  potentiam  habendi  vitam  et  posterior 
per  actum  vivendi  tradatur  :  nam  verba  in 
definitione  (ut  aiunt)  non  dicunt  actum ,  sed 
aptitudinem.  Unde  cum  dicitur  animam  esse 
principium  ,  quo  vivimus,  non  significatur, 
esse  principium  quo  actualiter  operamus :  nam 
hoc  accidentarium  est,  et  in  rigore  contingens : 
significatur  ergo  esse  principium,  quo  et  pos- 
sumusvivereactu  operando,  et  vivimus  quoties 
sic  operamur.  Et  anima  rationalis  separata  est 
vera  anima,  quia  de  se  est  principium,  quo  po- 
test  homo  vivere,  licet  actu  uon  sit  principium 
quo,  sed  quod  vivit.  Ergo  in  re  idem  sunt  esse 
actum  corporis  potentia  vitam  liabentis,  et 
esse  principium  quo  vivimus  :  eadem  enim 
habitudo  poteutialis  activa  (ut  sic  dieam)  per 
ordinem  ad  operationem,  utrisque  verbis  ex- 
pUcatur  :  Ucet  in  una  definilione  nomine  ac- 
tus,  in  aiia  vero  nomine  principii  significetur. 
Hffic  enim  est  in  vocibus,  non  in  re  ipsa.  Nam 
anima  eatenus  est  primum  principium  poteii- 
tiale  vivendi ,  quatenus  est  actus  primus  con- 
stituens  corpus  animatum  liabens  in  potentia 
vitee  operationem.  Sicutin  calore,  si  dicamus, 
calorem  esse  principium,  quo  ignis,  vel  aqua 
calida  calefacit ,  id  est ,  potens  est  calefacere, 
vel  calorem  esse  principium,  quo  aqua  habet 
in  potentiacalefactionem,  idem  dicimus,  licet 
diversis  verbis  utamur. 

9.  Confirmatio.  —  Et  confirmatur  ,  nam 
ahas,  non  duge  tantum,  sed  tres  essent  animse 
definitiones.  Nam  illa  priora  verba,  Anima  est 
actus  corporis  organici ,  exphcata  secundum 
diversos  sensus  capite  prsecedenti  datos,  duas 
distinctas  continet  definitiones  ,  adeo  ut  Caje- 
tanus  ibi  dicat,  unam,  quai  datur  per  ordinem 
ad  corpus  subjectum  ,  proxime  receptivum 
animse,  csse  quidditativam^  aham  vero,  quae 
datur  iu  ordine  ad  compositum ,  ut  habet  iu 


potentia  proxima  operationem,  non  esse  quid- 
ditativam,  sed  descriptivam  per  effectum,  vel 
secundariam  proprietatem  :  ergo  si  altera  de- 
finitio  distinguitur  a  prima  in  utroque  sensu^ 
non  erit  secunda,  sed  tertia  definitio.  Quod  et 
a  mente  Aristotehs,  et  a  commuui  doctrina 
alienum  est. 

40.  Satis/it  argumentum  in  n.  2. —  Propter 
hoc  videtur  probabile  Aristotelem  in  primo 
capite  non  definisse  animam  uUo  modo  in  or- 
diue  ad  vitam  accidentalem,  seu  operationem: 
seu  tantum  per  habitudinem  formalem  ad  cor- 
pus  organicum,  ut  est  proxime  capax  vitee  sub- 
stantialis,  ac  subinde  ut  est  actu  organicum 
per  varias  partium  dispositiones  accidentales, 
ut  est  potentia  organicum  organisatione  sub- 
stantiah  :  seu  vivens  substantiah  vita.  Quam 
dicitur  liabere  potentia,  quia  de  se  nou  habet 
iham,  sed  oportet,  ut  ab  anima  illam  recipiat, 
utique  in  eodem  instanti  temporis,  hcet  prius 
natura  in  potentia  proxima  illam  habeat.  In 
secundo  autem  capite  definivisse  animam  per 
habitudinem  activam  ad  operationem,  et  ita 
distingui  illas  definitiones.  Quia  vero  in  primo 
capite  seepe  inculcat  etiam  operationem  vitse  : 
addipotest,  non  ideo  de  illa  ibi  loqui,  ut  per 
eam  ibidem  animam  defiuiat,  sed  solum,  ut 
exphcem,  quid  nomine  viventis,  aut  vitse  etiam 
substantiahs  intelligatur.  Non  enim  possumus 
nos  ahter  viventia  a  non  viventibus  distin- 
guere,  nisi  per  operationem  seu  actionem  ab 
intrinseco  procedentem,  etin  operante  manen- 
tem  :  ut  in  principio  notavimus :  quamAds  recte 
intelligamus  sub  ilUs  operationibus  aUquid  sub- 
stantiale,  et  absohitum  existere.  Ut  ergo  nos 
manuduceret  Aristotelesad  concipiendam  sub- 
stantiam  animse  et  vitse,  opera  vitse  ibi  com- 
memoravit :  non  vero  ut  per  illa  animam  de- 
finiret,  id  enim  in  capite  secuudo  reservabat. 
Et  liunc  sensum  frequentius  sequuntur  Grseci 
expositores,  et  ad  difficuUates  expediendas  est 
clarius. 

11.  Amplius  satisfit.  —  Addi  vero  potest, 
quod  hcet  prior  definitio  inteUigatur  dari  non 
tantum  per  ordinem  ad  corpus,  ut  est  subjec- 
tumanimai,  et  aiterapars  compositi,  sed  etiam 
per  ordinem  ad  compositum,  seu  ipsum  vivens, 
quod  per  animam  formaUter  constituitur,  ut 
ex  D.  Thoma  supra  retuhmus  :  niliilominus 
poteritprior  definitio  in  hoc  distingui  a  secun- 
da,  quod  illa  datur  per  efFectum  formalem 
animse,  qui  est  constituere  substantiaUter  vi- 
vens  :  sicut  definitur  himen  per  formalem  ef- 
fectum  constituendi  lucidum,  seu  perspicuum : 
et  sic  distinguetur  a  secunda^  quia  haec  datur 


/i88 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFOBMATIONE  ANIM.^  RATIONALIS. 


immediate  per  operationem,  seu  per  habitudi- 
nem  ad  illam . 

i^i.  Ad  confirmaiionem  in  num.  9.  —  Prima 
solutio.  —  Secunda  solutio.  —  Ad  instantiam 
vero^  quod  tunc  erunt  tres  defmitiones  animse, 
responderi  potest  imprimis,  id  non  e.sse  in- 
conveniens^  quia cum  anima  dicat  habitudinem 
ad  materJam  propriam,  et  ad  compositum,  et 
ad  operationes^  per  omnes  potest  defmiri, 
etiamsi  Aristoteles  illas,  ut  duas  tantum  tradi- 
derit^  quia  in  prima  unicum  tantum  sensum 
intendit,  quicumque  ille  fuerit.  Deinde  dici 
potest,  habitudinem  animse  ad  materiam,  et 
ad  compo.situm  eadem  esse  in  re,  et  secundum 
rationem  ita  esse  connexas,  ut  vix  possit  una 
sine  altera  exphcari :  quia  habitudo  ad  mate- 
riam  e.st  habitudo  causse  formalis.  Unde  termi- 
natur  ad  materiam  media  causahtate  formah. 
Et  ideo  priores  duse  definitiones  per  habitudi- 
nem  ad  materiam,  vel  ad  efifectum  formalem^ 
et  compositum,  pro  una,  magis  vel  minus  de- 
clarata,  reputantur.  Sicut  etiam  aUera  defini- 
tio^  quse  per  operationem  datur,  virtute  inclu- 
dit  duas,qu8e  praecisione  mentis  possunt  ratione 
distingui :  nam  anima  et  est  principium  pri- 
mum,  a  quo  vivens  habet  proximas  operandi 
facuUates,  et  est  principium  proximum  ipsa- 
rum  operationum  :  et  fortasse  in  ratione  prin- 
cipahs  principii,  etiam  proximum :  et  ita  posset 
anima  definiri  per  habitudinem  ad  potentias  : 
sicut  definitur  homo  esse  animal  risibile :  vel 
sicut  anima  rationahs  definiri  potest,  ut  sit 
iha,  quee  secum  affert  potentiam  intehectivam, 
et  definiri  etiam  potest  immediate  per  opera- 
tionem,  sicut  illam  Aristoteles  definivit :  ni- 
hilominus  tamen  in  eamdem  recidit  utraque 
definitio,  quia  potentia  et  operatio,  ita  sunt 
connexse,ut  una  sine  aha  exphcari  nonpossit. 

3.  Punctum  ut  posterior  definitio  demonstret 
priorem. 

13.  Recte  demonstrare  ostendittir.  —  Circa 
tertium  de  ostensione  unius  definitionis  per 
aham,  manifestum  est,  vohiisse  Aristotelem 
priorem  definitionem  per  posteriorem  demons- 
trare,  Nam  et  id  proponit  statim  in  principio 
cap.  2,  etid  sequitur,  circa  finem  capitis,  con- 
chidens  hoc  modo  :  Prijicipium,  quo  mvimus, 
sentimus,  et  intelligimus,  est  actus  primus  sul- 
stantialis  corporis  organici :  sed  anima  estprin- 
cipium,  qiio  mvimus,  etc.  Ergo  est  actus  cor- 
poris  organici.  Majorem  probat,  quia  actus, 
qui  est  primum  operandi  principium,  est  actus, 
et  forma  dans  esse  rei,  iUamque  in  actu  cousti- 


tuens  :  quia  ab  esse  procedit  operatio.  Mino- 
rem  autem  probavit,  quia  in  illo  modo  ope- 
randi  dlstinguuntur  viventia  a  nonviventibus, 
Quse  probatio  sine  dubio  est  bona,  et  efficax ; 
nec  de  iha  est  uUa  controversia  inter  exposito- 
res.  Dubitant  autem,  an  sit  probatio  per  cau- 
sam^  et  a  priori,  seu  propter  quid,  vel  sit  tan- 
tum  demonstratio,  quod  ita  sit  a  po.steriori,  et 
per  effectus.  In  quo  puncto  sunt  variee  opi- 
niones, 

14,  Andemonstratio  sit  apriori. — Opiniopri- 
ma  affirmans  Grwcorum  etAllerti. — Primaopi- 
nio  affirmat  esse  demonstrationem  a  priori,  et 
per  causam,  quam  Greeci  expositores  commu- 
niter  tradiderunt,  quos  secutus  e.st  Albertus 
Magnus,  hb.  2  Natur,,  quasst,  cap,  25,  vide- 
turque  aperte  probari  ex  ipso  Aristotele.  Nam 
in  principio  capitis  secundi  dixit,  rationem 
definitivam  non  sohim  esse  significare,  sed 
etiam  causam  essendi  ostendere  debere.  Idque 
confirmat  exemplo  quadrationis  quadranguh, 
tradens  duas  ejusdefinitiones,  unam  exphcan- 
tem  quid  sit,  aheram  exphcautem  causam  ejus. 
Ratione  itera  suadetur,  quia  iha  probatio  est  per 
causam  primariam  rei  :  ergo  est  a  priori,  Ante- 
cedens  probatur,  quia  datur  per  causam  fina- 
lem,  quge  est  primacausarum.  Et  assumptum 
ostenditur,  quia  unumquodque  est  propter  suam 
operationem,  tanquam  finem,  teste  eodem  Aris- 
totele,  hb.  2,  deCoelo,  cap,  3,  text,  17,  Ergo  et 
anima  est  propter  operationes  suas,  Sed  illa 
demonstratio  datur  per  medium  inchidens  or- 
dinem  ad  operationes  :  ergo  datur  per  causam 
finalem,  ac  subinde  est  demonstratio  a  priori. 
Et  hsec  sententiamuUis  etiam  modernis  placet, 

15.  Secunda  opinio  esse  potius  a  posteriori, 
D.  TliomoB  et  «/for^^m,— Secunda  nihilominus 
sententia  est,  ostensionem  iham  esse  a  poste- 
riori,  et  per  effectus,  Ita  docuit  D,  Thomas  ibi, 
quem  ahi  sequuntur,  Et  potest  etiam  in  ipso 
Aristotele  fundari.  Nam  initio  ejusdem  cap.  2, 
enitendum  esse  dicit  ita  priorem  definitionem 
per  posteriorem  ostendere,  sicut  solet  id,  quod 
secundum  se  notius,  nobis  autem  obscurius 
est,  per  ea  quse  snnt  nobis  notiora  elucidari, 
In  liujusmodi  autem  processu,  in  quo  a  notiori- 
ribus  nobis  progredimur  ad  probandum  ea^ 
quae  nobis  obscura,  in  se  autem  notiora  sunt, 
semper  progredimur  a  posteriori,  per  eftectus, 
qui  notiores  nobis  esse  solent,  latentes  causas, 
quse  per  se  uotiores  sunt,  manifestando,  Ergo 
hunc  modum  probatiouis  ibi  Aristoteles  pro- 
mittit,  et  consequenter  eumdem  postea  exe- 
quitur,  Secundo  ex  reipsa  suadetur,  quia  ope- 
rationes  sunt  eflfectus  auimae,  et  per  illas  con- 


CAP.  III.  UTRUM  ANIMA  PRINCIPIUM  PRIMUM  SIT  NUTRIENDI,  ETO. 


489 


clnditiir  animam  esse  formam,  et  actum 
corporis.  Dices  simul  esse  efFectnm  et  finem, 
et  sub  liac  posteriori  ratione,  ut  medium  as- 
sumi.  Sed  contra,  primo,  quia  notiores  sunt 
nobis  operationes,  ut  effectus  viventis,  quam 
ut  finis,  secundo,  quia  potius  ipsum  vivens, 
et  anima  ipsa  est  fmis,  cujus  gratia  dantur  ei 
operationes,  et  instrumenta  illarum.  Ut  idem 
Aristoteles,  cap.  A,  dixit,  text.  36  et  37.  Tertio 
in  toto  illo  capite  nunquam  Aristoteles  consi- 
deravit  operationes  ut  finem,  sed  ut  effectum 
viventis,  et  ex  quod  ipsa  operatio  vitalis  non 
sohim  inest  viventi,  sed  etiam  est  opus,  id  est, 
effectus  ejus,  colligit,  formam  constituentem 
in  suo  esse  ipsum  vivens,  esse  principium  ta- 
lium  operationum  :  ergo  ex  prima  definitione 
coUigit  secundam  a  priori,  postquam  a  poste- 
riori  manifestavit  primam  definitionem  ex 
operatione. 

16.  Resolutio  per  assertiones  quatuor. — Pri- 
ma  assertio.  —  Inter  has  sententias  hsec  poste- 
rior  mihi  simpliciter  probatur,  quamvis  prior, 
secundum  aliquam  rationem,  veritatem  etiam 
habere  possit.  Ad  utrumque  autem  explican- 
dum  imprimis  assero  priorem  animae  defini- 
tionem,  qua  ut  est  actus  corporis  organici  de- 
finitur,  essentialem,  seu  quidditativam  esse, 
quantum  nospossumusrerum  essentias  capere, 
ac  definire.  Ita  sentiunt  expositores  ibi  com- 
muniter,  etsignificavit  Aristoteles,  dicto  capite 
primo,  dum  post  definitionem  traditam  conchi- 
dit :  Universaliter  igitur  diximus,  quid  anima 
sit.  Et  probatur,  quia  illa  definitio  datur  per 
proprium  genus  animee,  ut  anima  est,  nimi- 
rum ,  esse  formam  substantialem ,  nunum 
enini  aliud  cogitari  potest,  sub  quo  auima  vel 
propinquius,  vel  magis  directe,  magisve  essen- 
tialiter  constituatur.  Deinde  dat  differentiam 
maxime  proportionatam  ad  contrahendam  ge- 
neralem  rationem  formse,  ad  talem  speciem 
formee,  quse  anima  nuncupatur.  Nam  ralio 
formse  incompleti  entis  est,  et  respectivi 
transcendentaliter,  ut  diximus,  hoc  autem  ge- 
nus  entis  non  potest  essentialius  contrahi, 
quam  per  determinationem  talis  respectus, 
qute  determinatio  sine  proprio,  et  speciali  ter- 
mino  ejus  declarari  non  potest :  talis  autem 
est  illa  differentia  per  quam  anima  definitur, 
ut  actus  talis  corporis :  ergo  est  illa  definitio 
maxime  essentialis. 

17.  Dicta  assertio  procedit  quoquo  modo  or- 
ganicum  exponatiir. —  Cajetanus  rejicitur,  qua 
ex  parte  contraritcm  sensit.  —  Hoc  autem  ve- 
rum  existimo,  sive  corpus  organicum  in  illa 
definitioue  accipiatur  pro  materia  disposila_, 


ut  proxime  capaci  effectus  formalis  anima^, 
sive  sumatur  pro  ipso  corpore,  ut  vivificatio 
substantialiter  per  animam.  Quod  adverto 
propter  Cajetanum,  qui  in  priori  sensu  conce- 
dit  definitionem  esse  quidditativam^  negat 
autem  in  secundo  :  quia  sic  ait :  Per  quid  pos- 
terius  animce  essentia  circumscribitur .  Sed  non 
est  necessaria  distinctio  :  nam  in  utroque 
sensu  definitio  est  essentialis,  quia,  ut  dixi, 
habitudo  animse  ad  actuandum  corpus  organi- 
cum  est  eadem  cum  habitudine  ad  composi- 
tum,  seu  ad  unionem  formalem,  ex  qua  resul- 
tat  compositum.  Nec  obstat  illa  prioritas  na- 
turse  anirase  ad  compositum.  Nam  imprimis 
in  caeteris  animabus  praeter  rationalem  non 
est  prioritas  simpliciter,  etiam  ordine  genera- 
tionis,  Nam  anima  simul  natura  sit,  et  imitur, 
quod  non  ita  est  in  anima  hominis,  ut  infra 
dicetur.  Et  deinde  licet  heec  anima  in  suo  esse 
sit  simpliciter  prior  natura,  et  quaelibet  alia 
in  uno  genere  causse  possit  dici  prior  ipso 
composito  :  nihilominus  tamen  non  est  anima 
prior,  quam  ordo,  quem  ad  componendum 
compositum,  vel  ad  talem  effectum  formalem 
corpori  comraunicandum  habet.  Et  ideo  utro- 
que  modo  essentialiter  definitur,  et  per  id 
quod  est,  vel  aliquo  raodo  prius  in  genere  fi- 
nis ;  nara  forma  est  propter  compositura,  et 
propter  suum  effectum  formalem  :  vel  saltem 
per  id,  t;uod  in  ratione  termini  talis  habitudi- 
nis  habet  necessariam,  et  quasi  simultaneam 
conjunctionera  cura  illa  :  vel  in  esse  actuali, 
si  forraa,  ut  actu  inforraans  sumatur  :  vel  se- 
cundum  esse  possibile,  si  sumatur  anima,  ut 
apta  ad  informandura ,  sicut  surai  debet, 
quando  ejus  essentiara  declarat.  Unde  potius 
dicendura  videretur,  magis  essentialem  esse 
definitionem  illam,  prout  per  formalera  effec- 
tum  anirase  datur.  quara  ut  datur  per  ordinera 
ad  corpus  tantum  ut  proxiraum  susceptivura 
aniraaj,  quia  ordo  ad  eftectum  suura  formalem 
est  maxime  essentialis  animoe  :  sicut  etiara  est 
formse  cuicuraque. 

18.  Secunda  assertio  consona  D.  Tliomiv. — 
Ejus  probatio. — Hujus  probationis  assump- 
tum  suadetur  primo . — Secundo  e  contrario  as- 
sero,  secundara  anirase  definitionera  ab  Aris- 
totele  traditara  per  immediatum  ordinem  ad 
operationem  non  esse  quidditativam ,  sed 
descriptivam,  utpote  explicantem  animae  natu- 
ram  per  quamdara  ejus  proprietatem,  magis 
quam  per  primam  ejus  differentiara  essentia- 
lera.  Ita  sumitur  ex  D.  Thoma  supra,  etdecla- 
ratur  in  hunc  modum.  Nam  anima  duas  habet 
habitudiues  :  una  est  forraee  dantis  esse  sub- 


490 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIO^IE  ANIM^  RATIONALIS.^ 


stantiale  composito,  alia  est  principii  effectivi 
operationum,  quee  licet  immediate  conveniant 
animse  per  seipsam,  nihilominus  inter  se  com- 
parata3  prior  est  ratio  formoe,  et  habitudo  ad 
informandum,  quam  habitudo  principii  ad 
efficiendas  operationes.  Ergo  prior  e.st  essen- 
tialis,  ac  per  se  primo  conveniens  animoe  :  pos- 
terior  vero  est  quasi  proprietas  per  se  secundo 
ilh  conveniens.  Antecedens  probatur  primo, 
quia  anima,  non  ideo  est  anima,  quia  est  prin- 
cipium  operandi  :  sed  potius,  quia  est  anima, 
est  principium  operandi.  Nam  sicut  res  non 
est,  quia  operatur^  nec  quia  est  potens  ad 
operandum ,  sed  quia  est  talis  tantaique  per- 
fectionis,  ideo  operatur,  vel  potens  est  ad  ope- 
randum  :  ita  simihter  anima  non  dat  esse, 
quia  dat  operari,  sed  potius  e  converso,  dat 
posse  operari,  quia  dat  esse.  Ergo  secundum 
naturam  prior  est  in  auima  ratio  formee  in- 
formantis,  quam  principii  operantis  :  ergo 
prior  est  ratio  essentialis  :  secunda  tanquam 
concomitans  essentialem,  quia  in  unaquaque 
re  essentiahs  ratio  est  prima  omnium,  et 
quasi  radix  cseterarum  :  ergo. 

19.  Suadctur  secundo. — Tertio. — Declaratur 
hoc  ex  diverso  modo,  quo  anima  formahter 
dat  esse,  et  quo  elhcienter  operatur,  ut  quo. 
Nam  dat  esse  per  seipsam,  et  immediate,  et 
substantiah  modo  sine  interventu  accidentis  : 
est  principiiun  operandi  non  immediate  per 
seipsam  solam,  sed  mediante  facultate  acci- 
deutaU,  Unde  vel  non  influit  immediate  per 
seipsam  in  opus  ut  multi  vohnit:  vel  si  influit, 
non  id  facit  sine  concursu  proximo  potentiai, 
nec  sine  aetione  accidentali :  ergo  signum  est, 
hanc  rationem  causandi,  vel  aptitudinem  ad 
iham  non  esse  ita  essentialem  anima3,sicut  est 
prior.  Tertio  declarari  hoc  potest  ex  ahis  for- 
mis:  nam  calor  formahter  constituit  calidum, 
et  est  calefaciendi  principium.  Prior  autem 
ratio  est  prima  et  essentiahs  caloris,  ut  tahs 
forma  accidentahs  est :  posterior  est  veiuti  po- 
tentia  consequens  illam.  Idemque  in  forma 
ignis,  et  aliis  simihbus  considerari  potest.  Unde 
si  quis  defmiret  formam  Sohs,  esse  quamdam 
formam,  quse  est  primum  illuminandi  princi- 
pium :  profecto  non  quidditativam,  sed  descrip- 
tivam  definitionem  redderet.  At  quoad  hoc 
eadem  est  ratio  de  anima,  quia  hcet  illse  duaB 
rationes  principii  eflicientis  et  formse,  in  ani- 
ma  perfectiores  sint,  nihilominus  inter  se  eam- 
dem  proportionem  servant. 

20.  Suadetur  quarto.  —  Instatur  prowima 
raiio.  —  OcrAcrritur.  —  Prcedicta  instantia 
retorquetur  pro  ipsa  secunda  assertione,  —  De- 


nique  definitio  hsec  datur  per  quid  posterius  et 
accidentale^  ita  enim  opera  vitse  ad  animam 
comparantur  :  ergo  non  potest  esse  essentialis 
defmitio  ipsius  animse.  Sed  contra  hoc  insta- 
tur,  quia  potentia,  vel  habitus  definitur  quid- 
ditative  per  actus  :  cum  tamen  etiam  actus  sit 
po.sterior,  et  accidentahs  ipsi  potentice.  Idem 
ergo  erit  in  anima,  militat  enim  eadem  ratio. 
Potentia  enim  ideo  per  actus  quidditative  defi- 
nitur,  quia  licet  actus  sit  posterior  in  execu- 
tione,  est  prior  in  intentione  :  nam  est  finis 
ipsius  potentiae,  et  ut  sic  e.«t  transcendentalis 
habitudinis  potentise  ad  actum :  ideoque  defi- 
nitio  potentiai  per  actus  esseutialis  est  :  ergo 
eodem  modo  jndicandum  e.st  de  anima,  quate- 
nus  per  habitudinem  ad  operationes  in  ratione 
principii  defmitur.  Respondetur  negando  con- 
sequentiam.  Est  enim  notanda  difl"erentia  inter 
substautiam  et  proprietatem  ejus,  quse   rem 
hanc  egregie  declarat.  Nam  vivens,  ut  eorpore 
et  animo  constat,  est  qusdam  substantia  com- 
pleta,  quse  est  res  omnino  absoluta,  et  non  in- 
chidit  essentialem  habtudinem  etiam  trans- 
cendentalem  ad  accidentia  :  nec  de  se  est  prop- 
ter  accidentia,sedpotius  accidentia, qua2  iham 
substantiam  ornant,  sunt  propter  ipsam.  Et 
eadem  ratione  anima   et  corpus,  quse   sunt 
partes  substantiales  et  essentiales   ipsius  vi- 
ventis,  hcet  inter  se  habeant  essentialem,  et 
substautialem  habitudiuem  et  transcendenta- 
lem  respectum  mutuum :  non  tamen  habent 
transcendentalem  habitudinem  ad  suas  poten- 
tias,  vel  actiones,  nec  inde  specificantur  :  sed 
potius  tales  proprietates  naturahter  resultant, 
ac  consequuntur  ex  perfectione  essentiali,  et 
substantiali  tahs  formse  substantiahs,  qua?  est 
anima.  At  vero  potentise  per  se  primo  ordinan- 
tur  ad  actus,  et  ihis  coaptantur,  et  ideo  adihos 
liabent  transcendentalem  habitudinem,  et  ab 
ihis  ahquo  modo   speciem  sumuut,  ideoque 
per  ihos  essentiahter  definiuntur,  ut  infra  de 
potentiis  dicemus.  Et  videri  possunt  dicta  in 
Metaphysica,  disp.  43,   sect.  ult.  Unde  potest 
retorqueri  argumentum.   Nam  anima  secun- 
dum  speciem  et  substantiam  suam,  nou  spe- 
cificatiu'  ab  operationibus  suis,  sicut  potentise 
ab  actibus  :  ergo  nec  definitur  essentialiter  per 
operationem^  sed  tantum  a  posteriori  ejus  na- 
tura  per  operationem  notificatur. 

21 .  Tertia  assntio  prohatur  primo.  —  Pro- 
Imtiir  secundo.  —  Prolatur  tertio.  —  Tertio 
liinc  coUigo  ostensionem  primee  defiuitionis 
per  posteriorem  simpliciter  loquendo  esse  a 
posteriori,  quia  est  ab  operatione  formw  ad 
esse  ejuSj  seu  ad  formalem  effectum  ejus,  qui 


CAP.  III.  UTRUM  ANIMA  PRINCIPIUM  PRIMUM  SIT  NUTRIENDI,  ETC. 


491 


progressns  manifeste  est  a  posteriori.  Nec  res- 
ponsio  de  cansa  fmali  satisfacit,  qnia  conside- 
rata  substantia  animse  seciindum  suam  essen- 
tiam,  non  est  operatio  fmis  ejus :  sed  potius 
operatio  est  propter  ipsam,  ut  Aristoteles  dixit 
in  cap.  -4.  Deinde  declaratur  per  causales  pro- 
positiones.  Nam  anima  non  ideo  est  talis  es- 
sentiae,  quia  tales  habet,  vel  habere  potest  ope- 
rationes,  sed  potius,  quia  est  talis  tamque  per- 
fectse  natura;,  ac  substantise,  ideo  ab  ihaprodire 
possunt  tales  operationes.  Sicut  etiam  substan- 
tia  AngeH,  verbi  gratia,  non  ideo  habet  tam 
perfectam  essentiam,  quia  habet  tam  perfec- 
tum  intellectum,  vel  intelhgendi  modum,  sed 
potius  e  contrario.  Idem  ergo  est  de  anima 
rationah,  et  consequenter  de  rehquis.  Unde 
confirmatur :  nam  potentiae  operativse  non  sunt 
finis  formee  substantiahs,  seu  animEe,  sed  sunt 
consequeutes  ipsam,  et  perfectionera  essentia- 
lem  ejus  :  nemo  enim  dixerit,  animam  esse 
propter  suum  intehectum,  sed  hunc  resultare 
ex  eminenti  virtute  ejus,  ut  sit  ilh  operandi 
instrumentum.  Ergo  similiter  operationes  non 
sunt  finis  animee  secundum  suam  essentiam 
spectatse,  sed  illam  consequuntur  ex  perfectio- 
ne  absohita,  quam  in  iha  supponunt :  ergo 
probatio  quod  anima  sit  talis  natura?.,  vel  es- 
sentise,  ex  operatione,  non  est  ex  causa  fmah 
propria^  sed  ex  effectu  consequente,  et  ita  est 
a  posteriori. 

22.  Probatur  quarto  ex  progressu  Aristo- 
telis. — Tandem  hoc  ipsum  ostenditur  ex  ipso 
Aristotehs  progressu.  Nam  primum  omnium 
pro  fundamento  suee  demonstrationis  sumit, 
animatum  al)  inanimato  vita  (id  est,  operatione 
vitse)  sejungi,  utique  a  posteriori,  et  quoad 
nos.  Ideoque  ex  his,  quse  videmus,  et  experi- 
mur,  ilhid  pronuntiatum  ostendit  :  et  eodem 
modo  discernit  inter  vivent'a  ipsa  gradus  eo- 
rum,  quatenus  videmus  pha^es,  vel  pauciores 
ex  his  operationibus  participare.  Eodemque 
modo  coUigit  esse  in  viventibus  ahquod  prin- 
cipium  tahum  operationum,  quse  collectio 
plane  est  a  posteriori,  quia  procedit  ab  effec- 
tibus,  ut  notioribus,  et  experimento  cognitis. 
Unde  non  fundatur  in  operatione,  ut  fme  : 
nam  hsec  habitudo  non  est  nota  sensui  :  sed 
multo  magis  latet,  quam  quod  anima  sit  for- 
ma  corporis  viventis.  Imo  in  rigore  vera  non 
est,  si  operatio  anima^  ad  ejus  nuilam  essen- 
tiam  comparetur,  ut  dixi.  Ac  tandem  ex  iUo 
principio  quod  anima  sit  principium  operanch 
a  posteriori  demonstrato,  conchidit  animam 
esse  actum  primum,  seu  formam  corporis,  per 
quod  vivens  operatur.  Quae  coilectio   non  so- 


lum  in  fmidamento,  sed  etiam  in  se  est  a  poste- 
riori.  Quia,  ut  dicebam,  non  ideo  anima  est 
viventi  principium  essendi,  quia  est  princi- 
pium  operandi,  sed  potius  e  contrario,  quia 
ihi  dat  esse,  ideo  dat  etiam  operari. 

23.  Qiiarta  assertio. — Dedaratur  et  jjroia- 
tur. — Q,uo  modo  unumquodgue  sit  oh  suam  ope- 
rationem.  —  Quarto  vero  addo,  quoad  nos,  et 
consideratis  rebus  in  ordine  ad  existentiam,  et 
nt  subsunt  intentioni  agentis,  posse  demons- 
trationem  illam  dici  ahquo  modo  a  priori  in 
genere  causa  finahs.  Declaratur,  et  probatur, 
quia  hcet  virtus,  et  operatio  ahcujus  substan- 
tia3  non  sit  propria  causa  finahs  perfectionis 
ejus  secundum  esse  essentise,  nihilominus  finis 
agentis  producentis  iham  substantiam  in  esse 
existentiae  potest  esse  ejus  operatio.  Ut  sol, 
verbi  gratia,  non  habet  talem  essentiam  sub- 
stantialem,  quia  est  principium  suo  modo 
universale  generationis  inferiorumrerum;  sed 
hoc  habet  ex  sua  perfectione  absoluta  tanquam 
consequens  illam,  non  tanquam  causata  ab 
iha,  etiam  per  modum  causse  fmalis,  neque 
etiam  per  modnm  termini,  ad  quem  illa  sub- 
stantia  dicat  habitudinem :  ut  in  viventibus 
jam  declaravi.  Niliilominus  tamen  in  ordine 
ad  existentiam  et  creationem  verum  est,  so- 
lem  esse  a  Deo  factum  propter  suam  opera- 
tionem.  Idemque  iu  igne,  et  aliis  rebus  inani- 
matis  considerare  licet.  Eademque  ratio  est  de 
viventibus,  ut,  verbi  gratia,  in  homine,  si  na- 
turani  ejus  nudam,  et  secundum  essentiam 
tantum  consideremus  :  non  ideo  est  capax  in- 
tellectualium  operationum,  quia  essentialiter 
ad  illas  ordinatur,  quocumque  modo  id  intel- 
ligatur,  est  enim  essentialiter  res  absoluta 
tanta?  perfectionis  essentiahs,  ut  ex  iila  natu- 
raliter  rcsultet  capacitas  intehigendi,  et  uihil- 
ominus  hfec  capacitas  respectu  agentis  potuit 
esse  motivum,  et  ratio  finalis  producendi  ta- 
lem  creaturam ,  quia  voluit  illam  creare,  ut 
ipsum  intelligeret,  ac  videret.  Et  ratio  est, 
quia  res  secundum  essentiam  tantum  spectata, 
sicut  abstrahit  a  causa  efSciente,  ita  et  a  causa 
fmali.  Et  ideo  si  sit  omnino  absohita,  non  lia- 
bet  causam  finalem  suge  essentise,  sicut  nec 
efficientem.  In  ordine  autem  ad  existentiam, 
sicut  nata  est  fieri  a  tali,  vel  tali  causa,  ita 
etiam  apta  esse  potest,  ut  propter  talem  fmem 
fiat  :-^  et  hoc  modo  res  omnes  dicuntur  esse 
propter  suas  operationes,  j\ixta  intentionem 
piimi  agentis. 

24.  Progreditur  assertionis  prohatio.  —  Sic 
igitur  dici  potest  operatio  vitaj  esse  finis  vi- 
ventis,  in  ordine  ad  existentiam  ejus,  et  inteii- 


492 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIM^  RATIONALIS. 


tionem  primi  agontis^  et  sub  hac  considera- 
tione  aliquo  moclo  redditur  causa  ob  quam 
tali  corpori  organico,  tanquam  forma  destina- 
ta,  seu  conjuncta  est  ab  auctore  naturaj :  quia 
tales  operationes  in  aliquibus  compositis  cor- 
poralibus  esse  vobiit.  Et  ita  licet  demonstratio 
illa  ab  operatione,  quatenus  ex  notioribus  no- 
bis  indicat  propriam  anima?  naturam^  et  essen- 
tiam  simpliciter  sit  a  posteriori :  nibilominus 
in  ordine  ad  existentiam,  et  productionem  a- 
nimse  indicat  fincm  propter  quem  facta  est : 
et  sub  ea  ratione  transit  in  demonstrationem  a 
priori.  Quod  maxime  potest  deservire  ad  ex- 
plicandum  Aristotelem  ,  qui  utrumque  con- 
junxit-,  scilicet,  demonstrationem  esse  ex  no- 
tioribus,  ac  proinde  ab  effectu,  et  per  illam 
causam  rei  apparere,  debet  enim  intelligi  de 
causa  rei  non  quoad  essentiam  ejus,  sed  quoad 
existentiam^  seu  productionem.  Et  buic  sensui 
facile  potest  exempkim  accommodari :  nam 
inventio  linea^  medioe  ad  quadrandum  qua- 
drangukim,  sohim  est  causa  quadrationis  in 
ordine  ad  existentiam  ,  et  effectionem  ejus  : 
nam  instruit  ageos ,  ut  sciat  quadrationem  cf- 
ficere  :  non  vero  est  causa,  ob  quam  ipsa  qua- 
dratio  tahs  rationis,  seu  quasi  essentiae  sit. 

CAPUT  IV. 

UTRUM  ANIMA  IN  VEGETATIVAM,  SENSITIVAM,  ET 
RATIONALEM  RECTE,  ET  SUFFICIENTER  DIVIDA- 
TUR,  ET  QUALIS  HUJUSMODI  DIVISIO  SIT. 

1.  Argnitur  primo  pro  parte  negante.  — 
Quoniam  intentionis  nostras  est  de  sola  ratio- 
naU  anima  ex  professo  dicere,  necessarium 
duximus  divisionem  hanc  liocloco  prsemittere : 
tumquia  unica  rationalis  anima  eminenti  quo- 
dam  modo  omnes  illas  rationes  complectitur, 
ut  videbinius  :  tum  etiam,  ut  quid  de  inferio- 
ribus  animabus  certum  sit  statuentes,  illarum 
disputationem  rehnquamus :  nec  de  illarum 
proprietatibus  amphus  disputemus,  quam  ad 
animae  rationalis  exactam  cognitionem  nobis 
sit  necessarium.  Videri.ergopotest  illa  divisio 
non  recte  tradita  :  quia  non  apparet,  qualis 
esso  possit,  quia  nec  est  generis  in  species,  cum 
anima  vegetativa  et  sensitiva,  interdum  non 
differant  essentialiter,  nec  etiam  sensitiva  et 
rationalis :  neque  est  subjecti  iii  accidentia, 
cum  membra  illa,  et  substantia  sint,  et  essen- 
tialiter  interdum  differant,  Et  confirmatur , 
quia  eadem  proportio,  seu  ratio  est  de  abstrac- 
tis  et  de  concretis,  seu  de  totis  et  de  parti- 
bus  :  sed  vivens  non  recte  distinguitur  in  ve- 


getativum  et  sensitivum,  et  rationale:  ergo 
nec  anima  in  illa  tria  membra  bene  dividitur. 
Minorem  probamus:  quia  in  bona  divisione, 
unum  membrum  non  preedicatur  de  altero : 
sensitivum  autem  vegetativum  est,  et  ratio- 
nale  ad  sensitivum. 

2.  Arguitur  secundo.  —  Secundo  objici  po- 
test,  quia  illa  divisio  videtur  diminuta,  quia 
omittit  animam  loco  moventem  et  appeten- 
tem :  quee  non  minus  possunt  ab  ahquibus  ex 
illis  membris  distingui,  quam  aliqua  ex  dictis 
membris  inter  se  distinguantur.  Ahunde  vero 
videtur  superabundans,  quia  forma  vegetans 
prsecisa  a  sentientc  non  videtur  babere  veram 
rationem  animfe:  quianullam  habetpropriam 
vitalem  operationem,  ex  qua  rationem  animse 
prsecipue  cognoscimus^  ut  paulo  antea  dictum 
est.  Assumptum  probatur  primo,  quia  in  plan- 
ta,  verbi  gratia,  nulla  est  operatio  immanens: 
omnis  autem  operatio  vitalis  debet  esse  imma- 
nens,  quia  alias  non  erit  a  principio  intrinse- 
co,  sed  erit  transiens  ab  extrinseco  agente  in 
passura  distinctum  :  ergo  nou  est  in  plantis 
operatio  vitalis.  Major  probatur,  quia  omnes 
actiones  partis  vegetantis  simt,  vel  ab  ipso  vi- 
vente  in  cibum,  seu  alimentum,  vel  ad  sum- 
mum  erunt  inter  partes  dissimilares  per  actio- 
nem  unius  iu  aliam,  ac  proinde  transeuntes. 
Unde  probatur  secundoidem  assumptum,  quia 
omnes  actiones  plantarum  sunt,  vel  alteratio- 
nes  per  qualitates  naturales  communes  rebus 
inanimatis,ut  sunt  calor,  humiditas  etsimiles: 
vel  sunt  motus  locales  per  aliquam  attractio- 
nem,  vel  expulsionem,  (juas  actiones  videmus 
etiam  rebus  inaniraatis  conveuire,  ut  raagneti 
et  sirailibus.  Preeterea  aliunde  videtur  sine 
causa  inter  illa  membra  poni  anima  rationa- 
lis,  quia  licet  operationem  vitalem  habeat,  il- 
lam  tamen  vel  non  exercet  per  corpus,  et  sic 
illa  non  est  operatio  anirace,  vel  si  per  corpus 
illam  efEcit,  ad  sensitivam  aniraam  pertinet. 

3.  Notatio  pro  dicendis.  —  Supponimus  im- 
primis,  divisum  hujus  partitionis  esse  illud 
ipsura,  quod  in  prajcedentibus  capitibus  defi- 
nitnm  est,  nirairura  forraam  quamdam  sub- 
stantialem,  quse  sit  vera  pars  compositi  per 
modum  actus  primi,  et  principii  operationum 
talis  compositi  in  se  ipso  :  qu£e  forma  vocatur 
anima^  et  compositum  ipsura  vivens  appella- 
tur.  De  hoc  ergo  diviso  quatuor  explicanda 
sunt.  Primum  in  Iioc  capite,  quoraodo  omni- 
bus  et  singulis  membris  numeratis  vera  ratio 
animae  conveniat.  Unde  constabit  divisionem 
quoad  hanc  partem  non  esse  dcfectuosam,  seu 
redundantem.   Secundo  explicandum  erit  in 


CAP.  IV.  UTRUM  ANIMA  IN  VEGETATIVAM,  SENSITIVAM,  ETC. 


493 


capite  seqiienti^  quomodo  illse  tres  animfe  in- 
ter  se  comparentur;,  vel  quoad  subordinatio- 
nem^  vel  quoad  separationem  unius  ab  alia. 
Tertio  addendum  erit^  in  cap.  6,  quomodo 
membra  illa  inter  se  distinguantur.  Quarto, 
in  cap.  7.  quomodo  divisum  adaequent:  ita  ut 
divisio  diminutanonsit. 

A.  Notatio  altera,  de  ratione  animce  cluo  esse, 
quod  sit  forma  corporis  et  principiimi  mtalium 
actionum.  —  Utrumcpie  in  rationali  inveniri 
ostenditur.  —  Circa  primum  adverto  ex  dictis 
in  prsecedentibus  ad  veritatem  animse  duo  re- 
quiri :  unum  quasi  genus^  ut  sit  actus  forma- 
lis  ac  substantialis  corporis :  aliud  per  modum 
difFerentise,  quam  nos  per  ordinem  ad  opera- 
tionem  explicamus,  dicentes  esse  debere  prin- 
cipium  primum  operationum  vitalium.  Ut  er- 
go  de  unoquoque  illorum  membrorum  osten- 
damus  veram  rationem  animee  illi  convenire, 
probare  oportet  illa  duo  in  singulis  inveniri. 
In  anima  ergo  rationali,  ut  rationalis  est^  sa- 
tis  per  se  notum  est^  quod  sit  principiura  ope- 
rationum  vitalium.  Quiaintellectualisoperatio 
non  solum  vitalis  est,  sed  etiam  ad  supremura 
vitse  gradum  pertinet:  et  est  maxima  partici- 
patio  vitse  divinse,  propter  quam  dicitur  anima 
rationalis  ad  imaginera  Dei  facta.  Quod  autem 
hoc  principium  ratiocinandi  in  horaine  non 
solura  sit  in  se  vivens^  sed  etiara  sit  actus  quo 
horao  vivit ,  et  corpus  horainis  actuans ,  ut 
vera  forraa,  licet  videatur  etiam  ipsa  expe- 
rientia  satis  notum :  nihilominus  multis  philo- 
sophis  fide  carentibus  occultum  et  incognitum 
fuit.  Et  ideo,  c.  12,  probabiraus  animara  ra- 
tioualera,  etiara  quoad  hanc  partera,  esse  ve- 
rara  aniraam.  Nunc  ergo  supponatur  hoc,  et 
consequenter  illam  animam  sub  illo  diviso 
contineri :  illudque  proprie  et  essentiahter  illi 
convenire. 

5.  Utncmque  etiam  in  anima  Iruti. — Secun- 
do  notissiraum  etiam  est,  principium  sentiendi 
in  aniraalibus  brutis  esse  veram  animara. 
Nam,  ut  Aristoteles,  lib.  \,  de  Plant.,  in  prin- 
cipio  (vel  qui  fuit  ilhus  hbri  auctor)  dixit: 
Vita  in  a^iimalihis  patens  est  et  manifesta,  in 
flantis  vero  occuUior,  nec  adeo  evidens.  Quod 
eisdem  fere  verbis  dixit  Augustinus,  hbro  de 
Quantitate  aniraee,  cap.  33.  Et  merito :  nam 
imprirais  in  animahbus,  et  in  uobis  sentientis 
vitse  operationes  experiraur,  quatenus  in  sen- 
sibus  cum  cseteris  animahbus  convenimus,  et 
in  ipsismet  brutis  evidentia  signa  cognitionis, 
doloris ,  et  motionis  ab  intrinseco  principio 
conspicimus.  Quod  autera  omnis  cognitio  et 
appetituSj  qui  ad  illam  consequitur_,  etiamsi 


per  materiales  potentias  sentiendi  et  appeten- 
di  fiant,  a  substantiah  principio  interno  pro- 
cedant,  non  minus  evidens  est :  quia  tales  actus 
ab  ipso  cognoscente,  et  appetente  fumt,  et  in 
eo  manent,  et  per  illos  seipsum  ab  intrinseco 
perficit,  et  lioc  est  vivere  accidentah  vita,  ut 
in  cap.  1  et  2,  declaraturaest.  Ergo  in  substan- 
tiis  corporahbus,  sic  operantibus  evidens  est, 
dari  principium  internum,  a  quo  tales  actus 
principahter  procedunt,  et  a  quo  essentiahter, 
seu  necessario  depeudent,  cujus  certum  si- 
gnura  est,  quod  per  absentiara,  vel  separatio- 
nem,  aut  destructionem  tahs  principii  cessat 
in  iho  sensibih  corpore  inanirai  omnis  tahs 
operatio.  Est  ergo  in  re  sentienti  intrinsecura 
principiura  vitse. 

6.  Quod  autera  ihud  principiura  sit  actus 
corporis,  patet  ex  dictis  in  capite  prsecedenti, 
quia  principium  intrinsecum  operandi  est  ac- 
tus,  et  forraa  dans  esse  corpori  sic  operandi  : 
tale  autera  est  principiura  sentiendi,  quia  hsec 
operatio  tahs  est,  ut  natura  sua  ab  intrinseco 
principio  lieri  postulet :  ut  experientia  constat : 
nara  deficienti  illo  principio,  tahs  operatio 
fieri  non  potest.  Deinde  principhira  sentiendi, 
ut  sic,  si  gradum  ihum  non  transcendat,  ma- 
teriale  est,  sicut  et  operationes  ejus  :  ergo  est 
actus  pendens  in  fieri,  et  in  esse  a  materia, 
nara  de  ejus  potentia  educitur  :  ergo  unitur 
ihi  ut  forma,  quia  eductio  et  dependentia  a 
subjecto,  non  est  nisi  per  unionem  forraalem 
acl  ihud,  ut  in  Metaphysica  exphcatum  est.  Est 
ergo  principium  sentiendi  in  aniraahbus  brutis 
verus  actus  corporis,  unde  etiam  corpus  ihud 
organicum  est,  ut  ocuhs  etiara  conspicitur  : 
ergo  tale  principiura  est  vera  anima,  et  non 
nisi  sensitiva  :  ergo  anima  sensitiva  est  vera 
aniraa.  Nec  in  hoc  puncto  difficuhas  ahcujus 
raoraenti  occurrit.  Quod  si  aliqua  fuerit,  vel 
obiter  in  discursu  hujus  capitis,  vel  copiosius 
tractando  de  hujus  animse  facultatibus  expli- 
cabitur. 

7.  Bemque  utrumque  inveniri  in  anirna  ve- 
getante  ostenditur.  —  Quod  vero  sit  princijnum 
actionum  vitalium  necjant  aliqui.  — In  aniraa 
vero  vegetativa  res  est  obscurior,  quia  in  plan- 
tis  vita  est  latentior,  ut  idera  philosophus,  in 
dicto  hb.  de  Plant.,  dixit.  Veruratamen  lo- 
quendo  de  forma  pure  vegetativa ,  quahs  est 
forma  plantarum,  satis  evidens  est,  esse  ac- 
tum  formalem,  et  substantialem  corporis  plan- 
tse,  vel  arboris  :  nam  totum  ilhid  compositum 
materiale  est.  Unde  actus  substantialis  ejus 
materiahs  est,  ac  proinde  pendens  a  materia, 
et  eductus  de  potentia  illius  :  ergo  unitus  illi 


494 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFOBMATIONE  ANIM.^  RATIONALIS. 


uiiioni  formali  et  substantiali.  Alterum  ergo 
in  illa  foniia  miuus  est  evideus,  scilicet,  au  sit 
actus  operatiouum  vitalium.  Propter  quam 
causam  morlerui  aliqui  ( ut  relatum  iuvenio ) 
negare  ausi  snnt  formam  vegetativam  prsecise 
spectatam  esse  animam  :  qui  consequenter 
negant,  plantasvivere.  Quam  fuisse  antiquam 
aliquorum  opinionem  pliilosophorum  refert 
Plutarchus,  lib.  5;,  de  Placit.  Philosoph.,  c.  26, 
et  Theodoretus,  serm.  5,  contra  Graecos,  et 
phu^es  ex  iUis  philosophis  nominat,  et  specia- 
Hter  Stoicos,  quibus  etiam  illam  sententiam 
tribuit  Clemens  Alexandrinus,  hb.  SStromat., 
prope  initium,  §  2,  Est  ergo,  ubi  ipse  indicat 
queestionem  esse  posse  de  nomine,  de  quo  sta- 
tim  dicemus. 

8.  Eonim  fundamentum  primum. — Secun- 
dum.. — Primum  eorumfundamentum,  ac  prin- 
cipium  est  jam  tactum,  quod  omnes  actiones 
partis  vegetantistranseuntes  suut,  etper  altera- 
tiones  mere  naturales,  et  communes  rebus  non 
viventibus  fiant.  Secundum  addi  potest,  quia 
nihil  fit  ab  arboribus,  seu  plantis,  quod  non 
possit  abextrinseco  agente  in  eis  fieri  :  ergo 
signum  est  talem  actionem,  non  esse  actum 
vitee,  quia  actio  sumit  speciem  suam  a  termi- 
no,  et  ideo  si  terminus  natura  sua  non  est  vi- 
taUs,  nec  actio,  qua  fit,  erit  vitalis  :  terminus 
autem^  qui  potest  ab  extrinseco  agente  fieri, 
non  est  vitalis  :  ergo  nec  actio  :  sic  enim  mo- 
tus  coeli  vitaUs  non  est,  quia  sufficienter  ab 
extrinseco  fieri  potest.  Probatur  ergo  antece- 
dens,  quia  prima  operatio  plantae  est  nutritio 
et  augmentatio  :  at  vero  argumentum  arboris 
potest  fieri  ab  extrinseco  agente  :  nam  potest 
Deus  creare  arborem  cum  toto  augmento, 
quod  per  nutritionem,  vel  augmentationem 
consequi  potest. 

9.  Tertium  fundamentum. — Dices  posse  qui- 
dem  Deum  totam  illam  molem  simul  creare, 
et  ita  posse  concreando  facere  id,  quod  per 
augmeutum  acquiri  posset :  non  tamen  posse 
per  se  facere  ilhid  augmentum  sine  actione 
vitah.  Sed  contra  hoc  instatur,  quia  posset 
Deus  sine  uUa  actione  ipsius  plantse  augmen- 
tum  ejus  eodem  successivo  modo  paulatim 
efficere,  applicando  nutrimentum  per  solam 
suam  motionem  localem  suspendendo  actio- 
nem  plantse,  non  praibendo  illi  concursum 
necessarium  ad  agendum,  et  per  solam  suam 
potentiam  efficiendo,  quidquid  planta  posset 
efficere  :  in  hoc  enim  nulla  est  repugnantia. 
Et  per  ilhid  satis  videtur  ostendi  in  tota  illa 
operatione  veram  vitse  rationem  non  inveniri : 
et  simiie  argumentum  de  nutritione,  et  ahis 


actionibus  plantarum  fieri  potest.  Et  a^que 
procedit  in  animahbus,  et  hominibus  spectatis 
prsecise,  quatenus  se  nutriunt,  vel  augent,  etc, 
nimirum  quod  ex  ea  prsecise  ratione  non  vi- 
vant,  sed  quatenus  in  eis  ahquid  cognitionis, 
aut  sensus  in  iha  actione  miscetur,  ut  quod 
discernunt  ahmentum,  sentiunt  famem,  et 
ideo  moventur  ad  cibum  quserendum,  etc. 
Unde  quidam  antiqui,  ut  vitam  plantis  con- 
cederent,  sensum  etiam  iUis  tribuebant,  di- 
centes  iUas  appetere  cibum,  iUumque  discer- 
nere,  et  in  eo  capere  voluptatem,  sentientes 
sine  his  non  esse  vitam.  Unde  cum  iUa  de 
plantis  incredibiUa  et  ridicula  sint,  sequitur 
nec  vitam  habere,  nec  earum  formam  esse 
animam.  Et  confirmari  tertio  hoc  potest  ra- 
tione,  quse  videtur  maxime  a  priori,  quia  nuUa 
res  creata  habet  vitam,  nisi  quatenus  aUquo 
modo  participat  vitam  Dei  :  sed  non  partici- 
pant  vitam  Dei,  nisi  qui  cognitionem  et  amo- 
rem  participant :  ergo  quidquid  non  participat 
cognitionem  et  amorem,  non  vivit  :  ac  su- 
binde  sine  sensu,  vel  inteUectu  non  est  vita. 
Major  videtur  evidens,  quia  nihil  perfectionis 
est  in  creatura,  nisi  per  participationem  di- 
vin»  perfectionis.  Unde  creatura  non  est  ens, 
nisi  per  participationem  divini  esse,  seu  divinge 
entitatis  :  nec  est  substantia  nisi  per  partici- 
pationem  divinee  substantise  :  ergo  uec  est 
vivens,  nisi  per  participationem  vitse  divinse. 
40.  Effugium  proximi  fimdamenti  olstrui- 
tur.  —  Dices  consequentiam  non  esse  forma- 
lem  :  nam  creatura  est  corpus,  et  non  est 
participatio  divinaj  corporeitatis.  Respondeo 
consequentiam  esse  formalem ,  habereque 
eamdem  rationem  in  quahbet  perfectione  sim- 
pUciter  simpUci  :  nam  omnis  iUa  est  in  Deo 
formaliter,  et  per  essentiam  :  et  ideo  si  in 
creatura  invenitur  formaUter,  necessario  esse 
debet  per  participationem  simiUs  perfectionis 
Dei.  Secus  vero  est  in  perfectione  non  simpU- 
citer,  quae  in  Deo  tantum  eminenter  invenitur : 
et  ideo  Ucet  ab  ipso  participetur,  non  tamen 
per  formalem  convenientiam  participatam , 
sed  per  aUum  inferiorem  modum.  Vivens  au- 
tem ,  ut  sic ,  dicit  perfectionem  simpUciter, 
cum  in  Deo  formaUter,  et  absokite,  ac  per 
essentiam  inveniatiir  :  et  ideo  non  potest  in 
creatura  inveniri,  nisi  per  furmalem  partici- 
pationem  vitse  divinse  :  secus  vero  est  de  ra- 
tione  corporis,  quse  perfectionem  simpUciter 
nou  dicit.  Jam  ergo  probatur  prima  sub- 
sumpta  propositio,  quia  in  Deo  nuUa  ratio 
vitse  invenitur,  nisi  quia  cognoscit  et  amat  : 
ergo  vita  Dei  non  potest  IbrmaUter  participari 


CAP.  IV.  UTRUM  ANIMA  IN  VEGETATIVAM,  SENSITIVAM,  ETG. 


495 


nisi  per  cognitionem  et  amorem  :  ergo  e  con- 
trario ,  quee  non  participant  coguitionem  et 
amorem  aliquo  rnodo,  nullo  modo  vitam  Dei 
participant ,  ac  subinde  non  vivunt  :  ergo 
plantaj  non  vivunt ,  nec  forma  earum  est 
anima. 

11.  Pars  affirmans  statuittir.  —  Niliilomi- 
nus,  et  in  Tlieologia  certum,  et  in  Pliilosophia 
evidens  est,  et  plantas  vivere  et  formam  ve- 
getativam  esse  veram  animam.  Eamque  ob 
rem  in  liac  veritate  asserenda  omnes  pliiloso- 
pM  et  theologi  conveniunt.  Et  imprimis  habet 
fundarnentum  in  Scriptura,  dicit  enim  Pauhis 
i,  Cov.,  15  :  Tio  quod  seminas ,  nonvivificatur, 
nisi  prius  moriatur.  Ubi  productionem  plantee, 
mvificationem  appellat  :  ergo  quod  sic  produ- 
citur  vivit,  utique  vita  vegetativa,  ut  ponde- 
ravit  Augustinus,  lib.  \,  de  Givitate,  cap.  20, 
dicens  :  Hoc  genus  rerum,  id  est,  plantarum, 
quamvis  non  sentiat,  vivit,  ac  per  hoc  potest 
mori  et  occidi  :  et  adjungit  ilhid  Psalm.  77, 
et  occidit  in  grandine  vineas  eoruvi.  Unde  Dio- 
nysius,  cap.  6,  de  divin.  Nom.,  prope  iuitium, 
quasi  respondens  tertiaj  rationi  a  nobis  factoe, 
inc|uit,  ex  ipsa,  utique  vita  Dei,  et  animantes 
omnes,  et  plantce  juxta  extremam  vitce  harmo- 
niam,  ut  vivant  acceperunt.  Et  iterum,  in  fine : 
JEx  ipsa  (inquit)  vivificantur  et  confoventur, 
et  animantes  cunctce,  atque  arlores,  et  sive 
spiritualem  dixeris,  sive  rationalem,  sive  seji- 
sitivam,  sive  nutritivam ,  sive  vegetativam,  ex 
ipsa  vivit,  etc.  Hinc  Augustinus,  lib.  de  vera 
Rehg.,  cap.  55.  Non  sit,  ait,  voiis  religio 
illius  vitce,  qua  dicuntur  arhores  vivere,  quo- 
niam  nullus  sensus  in  illa  est.  Et  divisionem 
trium  auimarum  tradit,  hbr.  8,  de  Civitate, 
cap.  8.  Idem  Aristoteles  in  citato  loco,  et  cer- 
tius  in  hb.  2,  de  Anima,  cap.  1,  et  2,  et  seepe 
ahis  in  locis,  quse  infra  notabimus.  Et  D.  Tho- 
mas,  1.  part.,  queest.  18,  art,  1  et  2,  ut  omit- 
tam  ahos  philosophos  et  theologo.?,  qui  eos 
sine  contradictione  secuti  sunt. 

12.  Prohatur  deinde  ratione  physice  demons- 
trante.  —  Ratione  probatur,  quia  vegetatio 
ipsa,  seu  nutritio  est  vita  qusedam,  seu  vitahs 
operatio :  ergo  forma  ,  qua3  ita  informat  cor- 
pus ,  ut  sit  principium  tahs  operationis,  est 
auima.  Consequentia  evidens  est  ex  supra  dic- 
tis.  Antecedens  vero  pendere  quidem  potest 
ex  significatione  vocis  :  ut  dixit  Alexandrinus : 
vocis  tamen  significatio  sumenda  est  ex  com- 
muni  usu  ,  et  prima  impositione  ab  omnibus 
recepta.  Osteiidimus  autem  supra  ex  communi 
peritorum  sententia ,  et  omnium  iere  ijomi- 
numconsensione  in  rebus  creatis,  iu  hoc  dis- 


tingui  viventia  a  non  viventibus ,  quod  non 
viventia  non  habent  intrinsecum  principium 
se  movendi  per  se  loquendo,  ut  in  elementis, 
lapidibus,  metalhs  et  simihbus  videre  hcet. 
Dico  autem  per  se  Inquendo,  ut  omittam  quses- 
tionem  de  gravibus  et  levibus,  et  de  reduc- 
tione  aqua3  calidffi  ad  pristinam  frigiditatem 
et  simihbus  :  de  quibus  dubitari  solet,  an  illae 
actiones  sint  a  principio  intrinsecorerum,  C[U8e 
sic  moventur,  a  qua  qusestione  nuiic  abstiuere 
vohimus.  Nam  quidquid  in  ea  dicatur,  certum 
est  iliam  actionem  non  esse  vitalem,  quia  non 
est  per  se,  sed  quasi  per  accidens  in  tali  na- 
tura,  quia  non  est  per  se  instituta,  ut  in  illa, 
seu  per  iHam  actionem  se  exerceat :  sed  per 
accidens  ihi  convenit,  ut  statum  connaturalem 
acquirat,  vel  recuperet,  in  eo  quiescat.  Viven- 
tia  autem  se  ipsa  movere  per  se  postulant,  ita 
ut  ad  illorum  perfectionem  hoc  per  se  perti- 
neat  :  et  tunc  censeantur  esse  in  proprio  ac 
perfecto  statu,  quando  actusunt  in  connaturali 
operatione,  qua  se  ipsa  movent.  At  veroplantse 
per  se ,  et  ab  intrinseca  natura  postulant  esse 
in  continua  actione  et  motione  sui,  vel  ut  se 
conservent  nutriendo,  vel  ut  ad  perfectum  sta- 
tum  augmenti  sua  corpora  perducant ,  vel  ut 
sua  individua  conservent  se  nutriendo,  vel  ut 
conservent  speciem  ex  sua  siibstantia  aliquid 
generando,  vel  semen  ad  generationem  aptum 
prseparando  :  ergo  hujusmodi  corpora  viventia 
sunt,  et  opera  illorum  vitalia  sunt :  ergo  et 
forma  illorum  vera  est  anima,  et  heec  quidem 
est  physica  demonstratio ;  nisi  quis  protervus 
existat ,  dicens ,  non  satis  esse  ad  rationem 
vitee ,  vel  operationem  vitalem ,  quod  sit  illo 
modo  a  propria  forma  in  suo  naturali  statu  pe- 
tente  talem  actionem ,  qua  idem  suppositum 
seipsum  moveat,  sed  esse  necessarium,  ut  ac- 
tio  sit  ex  his,  quse  ab  eadem  potentia  fiunt :  et 
recipiuntur  immediate  :  sic  vero  respondens, 
relinquendus  est ,  tanquam  de  voce  conten- 
dens,  contra  communem  usum  ejusdem  vocis : 
et  nihilominus  solvendo  argumenta  hanc  pro- 
tervam  contentionem  suflQcientissime  refuta- 
bimus. 

13.  Ad primuon  fundamentum  in  n.  8,  velpo- 
tius  secundum  quoad  primam  prohationem.  — 
lu  primo  ergo  fundamento  contrarise  senten- 
tiae,  duo  tanguntur,  unum  est,  quod  actiones 
partis  vegetantis  sunt  traiiseuntes  :  aliud  est 
quod  fiunt  per  alterationem  primarum  qua- 
litatum.  Ad  priorem  autem  partem  respon- 
deri  potest  primo  ,  non  esse  contra  rationem 
actionis  vitalis  quod  sit  transiens  :  vel  e  con- 
trario  non  esse  de  ratioue  actionis  vitahs,  quod 


496 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIMvE  RATIONALIS. 


sit  immanens  :  nam  licet  omnis  actio  imma- 
nens  vitalis  sit^  non  videtur  necessarium^  ut  e 
converso  omnis  actus  vitalis  sit  immanens  :  et 
similiter  licet  actio  transiens,  ut  sic^  et  ex  ge- 
nerali  ratione  sua  non  postulet  esse  vitalis  , 
non  tamen  illi  repugnat,  qnod  ex  peculiari 
differentia  aut  modo,  quo  fit,  sit  vitalis,  utin 
plantis  esse  cernitur,  tactumque  est,  et  magis 
statim  explicabitur.  Ita  sentit  Fonseca,  lib.  9 
Metaphysicse,  cap.  9,  text.  16,  in  Comm.  Se- 
cundo  vero  ne  in  hoc  etiam  fiat  qusestio  de 
nomine  actionis  immanentis,  ejusve  significa- 
to,  distingui  potest  duplex  actio  immanens  : 
nam  uno  modo  dici  potest  immanens ,  quia 
manet,  et  inliseret  in  potentia,  a  qua  proxime 
fit,  seu  in  eodem  organo  per  quod  fit,  vel  so- 
lum  quia  est  in  eodem  supposito  ,  seu  toto, 
licet  in  eo  fiat  ab  una  parte  per  aham,  si- 
cut  animalia  dicuntur  se  movere  per  distinctas 
partes,  unam  per  se  moventem,  et  aliam  per 
se  motam.  Si  ergo  intelligatur  de  ratione  ac- 
tus  vitalis  esse  ,  ut  immanens  primo  modo, 
sic  negatur  assumptum,  ut  jam  negatum  est : 
si  vero  id  intelligatur  de  actu  immanenti  ge- 
neratim  sumpto,  ut  ab  illis  duobus  modis 
abstrahit,  concessa  illa  propositione,  negatur, 
proprias  actiones  animaj  vegetativse  ita  esse 
transeuntes,  ut  nullo  modo  sint  immanentes. 
Nam  sunt  immanentes  respectu  totius,  seu 
suppositi  se  per  se  moventis,  ac  perficientis,  ut 
est  per  se  evidens,  et  ex  declaratione  data  et 
ex  ipsa  experientia.  Quod  autem  hsec  imma- 
nentia  ad  rationem  vitaHs  operationis  sufficiat, 
probari  potest,  ex  generaU  ratione  viventis 
jam  declarata  :  quia  illa  immanentia  sufiicit, 
ut  idem  ab  intrinseco  moveat  seipsum  ex  vir- 
tute  ejusdem  formse,  qute  est  principium  pri- 
mum,  et  intrinsecum  talis  operationis  iu  eo- 
dem  supposito,  qui  dat  sui  esse  :  ergo  ille 
modus  operandi  immanenter,  satis  est,  ut  et 
operans  sit  vivens,  et  forma  ejus  sitanima,  et 
actio  ejus  vitalis  sit.  Et  pro  hac  responsione 
videri  possunt,  quse  dixi  in  Metaphysica , 
disput.  48,  sect.  6,  num.  10. 

14.  Responsio  quoad  secundam  prohationem 
iii  eodem  num.  1. — Uncle  ad  alteram  partem, 
quod  tales  actiones  fiunt  per  alterationes  ma- 
teriales,  et  per  quahtates  elementares  et  com- 
munes  rebus  inanimatis  :  simih  modo  respon- 
detur  imprimis  negando  illationem.  Nam  hoc 
non  repugnat  actioni  vitah,  quia  et  alteratio 
si  sit  circa  seipsum,  et  ex  propria  virtute  ac- 
tiva  iutrmseca,  potest  vitahs  esse  ex  modo, 
quo  lit,  et  c[uahtas  elementaris,  ut  est  animae 
instrumeutum;  potest  esse  priucipium  proxi- 


mum  vitaliter  operandi,  sicut  calor  in  animaU 
estinstrumentum  animai  ad  producendam  car- 
nem,  quod  non  habet  in  igne,  vel  in  alio  in- 
feriori  corpore.  Deinde  vero  addimus  propter 
has  cjuaHtates  habere  auimam  vegetantem  pe- 
cuhares  facuhates  et  potentias,  quse  neque  in 
elementis,  neque  in  mixtis  inanimatis  inve- 
niuntur,  ut  suntfacultates  nutriendi,  trahendo 
ahmentum ,  et  intimo  quodam  modo  ilhid 
distribuendo  ,  convertendo  et  sibi  uniendo, 
et  facultas  fabricandi  semeu,  et  ihi  tribuendi 
virtutem  fabricandi,  et  organisandi  corpus  : 
sive  facultates  hi3e  sint  in  re  distinctee,  sive 
una  totam  hanc  virtutem  contineat.  Nam 
utrumque  sit,  ostenditur  inde  in  tah  forma 
altior  modus  operandi  ab  intrinseco,  quam  in 
cseteris  inanimatorum  formis  inveniatur.  Et 
hac  ratione  dixit  Aristoteles,  hb.  2,  de  Anim., 
cap.  4,  animam  esse  augendi,  nutriendique 
causam,  non  elementa. 

15.  Ad  secundum  fundamentum  in  eodeni 
n.  8.  —  Ad  secundum  imprimis  bene  ibi  res- 
ponsum  est  non  esse  eamdem  rationem,  de 
perfectione,  vel  maguitudine  corporis  viventis 
simul  producta  cum  ipso  vivente,  et  quando 
Deus  creavit  hominem,  vel  animaha,  et  arbo- 
res  perfectse  magnitudinis,  vel  de  iha  quse  post 
rem  in  parva  quantitate  productam,  paulatim 
acquiritur  per  propriam,  et  intrinsecam  actio- 
nem  rei  jam  genitge.  Quia  in  priori  productio- 
ne  unica  est  actio  momentanea  mere  transiens 
ab  intrinseco  agente :  in  posteriori  vero  actio 
argumentativa  sic  perfectiva  rei  prius  pro- 
ducta  est  distincta,  et  est  ab  intrinseco  princi- 
pio  ejusdem  rei  se  perficientis,  et  ideo  aug- 
mentatio  est  actio  vitahs,  hcet  prima  produc- 
tio,  vel  comproductio  ejusdem  perfectionis 
vitahs  uon  sit.  Nec  hoc  ett  mirum,  quia  illa 
prior  productio  non  est  secundum  modum,  et 
virtutem  agentium  naturahum,  sed  per  aUio- 
rem  virtutem  auctoris  naturse. 

16.  Ad  instantiam  i)i  num.  9.  —  Unde  ad 
repUcam  in  argumento  factam  concedo  Deum 
de  absoluta  potentia  posse  paulatim  augere 
arborem,  verbi  gratia,cum  eadem  successione, 
conversione,  et  unione,  ac  distributione  aU- 
menti:  et  aggeneratione  eorumdem  membro- 
rum  :  quia  in  hoc  nuUa  apparet  repugnantia, 
ut  argumentum  probat.  Tunc  autem  nulla  ibi 
interveniret  actio  vitalis,  quia  tota  esset  ab 
intrinseco  principio.  Et  ideo  non  sequitur,  ac- 
tionem  uon  esse  vitalem  quando  fit  ab  eadem 
arbore  parva  paulatim  se  augente,  quia  tunc 
fit  a  priucipio  iutrinseco,  et  modo  connaturah, 
ut  expUcatum  est.  Unde  concedo  non  repugua- 


CAP.  IV.  UTRUM  ANIMA  IN  VEGETATIVAM,  SENSITIVAM,  ETC.  497 

quce  per  actionem  vitalem     ad  perfectionem  ipsius  agentis,  sed  ad  gene- 


re,  camdem  rem 

fit^  posse  fieri  ab  altero  agente  absque  vitali 
actione,  si  diverso  modo  tiat.  Nam  fortasse 
etiam  ipsas  entitates^  seu  qualitates  actuum 
vitalium  rigorose  permauentium  po!est  Deus 
facere  sine  concursu  potentise^  et  tunc  actiones 
non  essent  vitales^  licet  res,  seu  qualitates  pro- 
ductae  essent  esedem.  Quod  si  ulterius  inferas 
sequi  dari  posse  duas  actiones  ejusdem  speciei 
a  duobus  agentibus,  et  unam  esse  vitalem,  et 
non  aliam,  quia  una  fit  ab  intrinseco  principio 
ejus  in  quo  fit :  et  altera  ab  extrinseco  agente, 
cum  tamen  eumdem  terminum  producant,  ac 
proinde  sint  ejusdem  speciei.  Responderi  po- 
test,  vel  negando  sequelam,  quia  illffi  actiones 
non  sunt  ejusdem  speciei :  quia  identitas  ma- 
terialis  termini  non  semper  sufficit  ad  unita- 
tem  specificam  actionis ,  si  modus  elficiendi 
diversus  sit,  vel  certe  si  in  prsesenti  non  inve- 
nitur  ratio  sufficiens  ad  distinctionem  specifi- 
cam  actionum,  potest  facile  concedi  sequela  : 
quia  vitalitas  actionum  non  dicit  aliquid  abso- 
lutum  in  ipso  termino,  sed  babitudinem  ad 
tale  principium  cum  denominatione  ab  illo, 
quee  habitudo,  et  denominatione  potest  esse 
propter  diversitatem  actionis,  etiamsi  diver- 
sitas  sit  tantum  numerica  per  respectum  ad 
distinctum  agens^  et  ad  specificam  non  per- 
veniat. 

17.  Instatur  adJmccontra  vitalitatem.  plan- 
tarum  variis  exemplis.  —  Sed  instabis,  quia 
totus  ille  modus  actionis  in  seipsum,  et  cum 
respectu  ad  proximum  principium  intrinse- 
cum  in  rebus  inanimatis  reperitur,  nam  ignis 
seipsum  auget,  trahendo,  ac  convertendo  ma- 
teriam,  et  illam  taudem  sibi  uniendo,  quffi 
unitio  actio  est  manens  in  ipsomet  igne,  seu 
augente,  et  ita  respectu  illius  est  ab  intrinseco 
principio  :  et  simihter  se  nutrit  ahquando, 
hcet  non  augeatur,  ut  in  igne  hicernse  videre 
Hcet.  Unde  Aristoteles,  hbr.  2,  de  Generat., 
cap.  8,  text.  50,  dicit,  inter  elementa  igneni 
nutriri,  et  in  hbr.  1  Mag,  Moral.,  cap.  A,  vir- 
tutem  altricem  plantse  cum  virtute  ignis  sequi- 
parare  videtur.  Simih  modo  in  lapidibus  qui- 
busdam,  et  metaUis  idem  modus  nutrimenti 
et  augmenti  esse  videtur.  Ad  hoc  vero  res- 
ponsio  communis  est,  hanc  nutritionem  et 
accretionem  ignis,  vel  lapidum,  ac  simihum 
rerum  sohim  esse  per  juxtapositionem,  et  per 
actionem  mere  transeuntem  inter  agens  et 
patiens,  quae  sunt  distincta  supposita  :  Quai 
nutritio  imprimis  est  mere  accidentaria  ad 
naturalem  statum  ignis,  vel  cujuscumque  al- 
terius  iuanimati  corporis,  nou  enim  ordinatur 


randum  sibisimih.  Quod  autem  inde  sequatur 
unio  inter  agens  et  patiens,  et  quod  ex  utro- 
que  resultet  unum  majus,  quasi  per  accidens 
evenit  ex  propinquitate  et  homogeneitate  in- 
ter  agens  et  patiens.  Unde  si  ignis  inflammet 
Btupam  distantem,  ut  interdum  accidit,  non 
augebitur,  sed  generabit  sibi  similem  per  ac- 
tionem  mere  naturalem  sine  uha  specie  vitaj 
cum  tamen  actio  sit  ejusdem  rationis  :  unde 
non  magis  est  a  principio  intrinseco,  quando 
ignis  unitur  simul  aUeri  parti  denuo  ignitse,  et 
ideo  augeri  dicitur,  nec  iUa  unitio  magis  est 
in  igne  generante,  quam  in  genito,  nec  vide- 
turesse  propria;  ac  per  seactio,  sednaturahter 
resuUans  ex  propinquitate  corporum  ejusdem 
rationis,  quee  facile  permiscentur  :  uti  uniun 
tur  duse  aquaB  fluentes  quando  contingunt. 

d8.  Idem  discrimen  declarat  Aristoteles.  — 
Deinde  hanc  difi"erentiam  inter  ignis  nutri- 
tionem,  seu  augmentum  et  vegetabilium  ^ 
declarat  Aristoteles,  hb.  2,  de  Anim.,  cap.  A, 
text.  41,  ex  eo,  quod  ignis  accretio  in  infini- 
tum.  progreditur,  et  eo  usque  fit,  quousque  sit 
comhistihile,  at  eorum  omnium,  quce  natura 
constant,  id  est,  vivunt,  seu  vitam  habent,  est 
finis  tam  magnitudinis ,  quam  accretionis,  et 
luec  omnia  anhnce  sunt.  Ex  hoc  enim  signo 
optime  coUigitur,  accretionem  in  igne  non 
esse  quasi  ex  institutione  tahs  naturse,  nec 
quia  per  se  requiratur  ad  ignis  praeexistentis 
perfectionem,  sed  veluti  ex  accidenti  consequi 
ex  naturah  virtute  generandi  sibi  simile,  edu- 
cendo  formam  ex  materia  sibi  propinqua.  In 
plantis  vero,  et  aliis,  quse  vegetantur,  esse  ex 
pecuhari  perfectione,  et  ordine  tahs  naturse, 
quse  definitam  perfectionem,  et  modus  acqui- 
rendi  illam  propriam  perfectionem  tahbus 
rebus  prsescripsit.  Item  ostenditur  iUo  signo 
accretionem  ignis  fieri  tantum  per  appositio- 
nem  unius  corporis  ad  aUud,  quse  in  corpori- 
bus  ejusdem  rationis  est  quasi  accidentaria. 
Et  ideo  in  quacumque  mole,  et  in  quocumque 
elemeuto  et  mixto,  si  aUud  ab  intrinseco  non 
obstet,  fieri  potest.  Contrarium  vero  ostendi- 
tur  iu  vegetabUibus,  ideo  enim  certum  termi- 
num  magnitudinis  requiruiit  ab  intrinseco  _, 
quia  pecuhari  facuUate  augentur,  qute  finitae 
virtutis  est  :  et  ideo  in  modo  iUo  intrinsec^ 
accipiendi,  vel  attrahendi  cibum,  seu  nutri- 
mentum,  et  elaborandi  iUud,  certum  termi- 
num  habet. 

49.  Declaratur  etiam  aliter.  —  Est  etiam 
optimum  argumentum ,  quod  sumitur  ex  di- 
versa  dispositione  corporis,  ignis,  verbi  gratiaj, 

32 


498  LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INF 

et  plantffi  :  nam  ignis  totus  est  homogeneus, 
et  non  habet  a  natura  figuram,  aut  partium 
dispositionem,  et  consequenter  nec  determina- 
tam  partem,  per  quam  nutriatur,  sed  juxta 
necessitatem,  aut  applicationem  corporum  ad- 
jacentium  ex  hac,  vel  illa  parte  augetur,  et  in 
hanc,  vel  illam  figuram  conformatur.  At  plan- 
tse  corporis  organicis  constant,  et  in  ilHs  ha- 
bent  distinctas  virtutes,  et  per  quamdam  par- 
tem  intrinsecum  ahmentum  sumunt;,  ut  nota- 
vit  Aristoteles,  Ub.  2,  de  Partibus  animahum, 
c.  10,  et  deinde  ilhid  imperfecte,  seu  generali 
quodam  modo  disponunt :  deinde  ad  rehquas 
partes  per  certas  vias,  et  internas  motiones 
trahitur,  et  ab  unaquaque  disponitur  modo 
sibi  accommodato,  et  in  certa  figura,  ac  tem- 
peramento.  Unde  etiam  in  sua  nutritione  pro- 
portionem  in  omnibus  partibus  servant,  ut  in 
libris  de  Geueratione  latius  ostenditur  :  ergo 
signum  est  modum  hunc  nutritionis  esse  longe 
diversum. 

20.  Satisfit  Aristoteli  adclucto  in  num.  17. 
• —  Et  quod  in  igne  declaratum  est,  in  cffiteris 
corporibus  inanimis  eamdem  rationem  habet. 
Unde  Aristoteles  in  d.  Hl).  1  Magn.  MoraL, 
cap.  4,  expresse  dixit :  Animce  portionem  esse, 
qua  aliinur,  quamque  altricem  appellamns; 
subditque  :  jure  ita  censeri,  nam  lapldes  ali 
non  posse  invenimus,  et  proinde  non  esse  du- 
bium,  quin  sit  ali  animatorim,  quod  si  anima- 
torum,  causa  est  anima.  Loquimur  autem  ibi 
de  propria  nutritione,  Unde  quando  inferius^ 
et  in  ahis  locis  igni  videtur  nutritionem  tri- 
buere,  loquitur  generaU  modo  de  nutritione 
per  solam  actionem  iu  proximam  materiam, 
quae  igni  speciahter,  et  quasi  per  autonoma- 
siam  propter  maximam  ejus  activitatem  tri- 
buitur.  Et  quia  dum  in  his  inferioribus  locis 
extra  propriam  sphceram  existit,  semper  eget 
pabulo,  et  ahqua  materia,  in  qua  per  couti- 
niiam  actionem,  et  couversionem  in  suam  sub- 
stantiam  conservetur  :  quoniam  ahas  facile  a 
circumstantibus  contrariis  corrumpitur.  Nam 
quod  iha  necessitas  non  sit  ab  intrinseco,  fa- 
cile  ostenditur,  tum  quia  in  propria  sphsera, 
ubi  distat  a  contrariis,  sine  uUa  hujusmodi  ac- 
tione  couservatur  :  tum  etiam  a  priori,  quia 
cum  ex  partibus  ejusdem  rationis,  et  omuino 
simihbus  constet,  non  potest  ab  intrinseco 
habere  actionem  in  seipsam,  propter  quam 
extrinseco  nutrimento  indigeat.  Quod  secus 
est  iu  vegetabihbus  etiam  infimis  :  ut  sunt 
insensibiles  planta^  quarum  compositio  est  ex 
partibus  heterogeueis,  inter  quas  est  naturaUs 
actio,  et  ita  ab  intrinseco  indigent  aUmento, 


ORMATIONE  ANIM.-E  RATIONALIS. 
ut  conserventur,  ac  proinde  iUarum  nutritio 
propria  et  vitahs  est.  Ex  quo  etiam  provenit, 
ut  certam  habeant  durationis  periodum,  quam 
ignis  ab  intrinseco  non  habet. 

21.  Ad  tertium  fundamentum  in  num.  9.  — 
Ad  tertium  respondemus,  vitam  Dei  non  con- 
sistere  in  aUqua  propria  actione  distincta  a 
sua  substantia,  vel  potentia,  quam  intra  seip- 
sum  semper  exercent  :  nam  hoc  est  contra 
simphcitatem,  et  immutabihtatem  Dei.  In 
omni  autem  viventi  creato,  actuaUs  vita  in 
actu  distincto,  et  accidentah  consistit,  Qua- 
propter  nuUa  creatura  quoad  hoc  participat  vi- 
tam  Dei,  ut  per  solam  substantiam  suam  actu 
vivat :  sicut  vivit  Deus.  Ui  hoc  ergo  dicuutur 
ahquae  creaturce  participare  vitam  Dei :  quia 
sicut  Deus  ab  intrinseco  semper  est  in  actu  ul- 
titno,  et  perfecto  per  seipsum  :  ita  creaturaB 
ahqute  per  se  habent  posse  se  constituere  in 
actu  secundo,  modo  tamen  minus  perfecto 
quam  Deus.  Nam  Deus  per  seipsum  sine  ac- 
tione  ad  intra,  viventia  autem  creata  elficiendo 
circa  se,  in  actu  uUimo  se  constituunt.  Ut  in 
jMetaphysica,  disputatione  trigesima,  sectione 
decima  quarta,  latius  declaravi.  Hoc  ergo  po- 
sito,  ad  argumentum  respoudemus  etiam  pure 
vegetabiha  in  hoc  participare  se  ipsa  vitam 
Dei,  quod  aUquo  modo  per  se  constituunt  in 
actu  uUimo  sibi  possibiU.  Quod  satis  est,  ut  sub 
generaUssimo  conceptus  analogo  viventis,  ab- 
strahente  a  creato  etincreato,  et  a  constituUone 
in  actu  uUimo,  media  efhcientia  ultimi  actus, 
vel  sine  iUa,  etiam  plantse  cum  Deo  compre- 
hendantur.  Ad  contrariam  ergo  probationem 
majoris  propositionis  respondemus,  quod  hcet 
in  Deo  non  sint  ahi  actus  vitales,  nostro  etiam 
inteUigendi  modo,  nisi  inteUectus  et  volunta- 
tis  :  nihilominus  in  iUis  inchiduntur  rationes 
magis,  vel  minus  communes,  seu  abstrahibiles, 
ut  secundum  ahquam  earumpossint  vegetabi- 
ha  convenientiam  aliquam  analogam  in  ratio- 
ne  viventium  cum  Deo  habere,  Nam  in  Deo 
revera  unus  tantum  est  gradus  vitse,  qin  est 
intelhgere,  quem  solse  naturse  inteUectuales 
participant:  et  nihilominus  etiam  bruta  ani- 
maha  participant  vitam  Dei,  quia  Ucet  non 
participent  inteUigere  Dei,  ut  inteUigere  est, 
saltem  participant  iUud  sub  abstractiori  ratio- 
ne,  ut  est  cognoscere.  Sic  ergo  vegetabiUa,  U- 
cet  non  habeant  couvenientiam  cum  inteUec- 
tioneDei,  etiam  sub  ratione  cognitionis,  habent 
aham  magis  abstractam,  quse  est  coustitui  per 
seipsa,  seu  operari  circa  se,  sumpto,  operari, 
late,  ut  abstrahit  ab  efiicieutia,  vel  esse  in  actu 
per  essentiam. 


CAP.  V.  QUOMODO  TRES  ANIJLf: 
22.  Concluditiir  o-atio  pro  aiiiinavegdalilium 
pro  qua  a  num.  7  disceptatiir.  —  Ex  quibus 
omnibus  tandem  concludi  potest  ratio^  quse 
rem  declarat,  et  queestionem  de  nomine  tollit. 
Nam  ex  dictis  est  manifestum  habere  vegeta- 
bilia  quemdam  modum  essendi,  et  operandi 
altiorem,  et  perfectiorem  modo  essendi,  et  ope- 
randi  inferiorum  corporum  tali  operatione  ca- 
rentium,  quia  sunt  magis  actualia :  ut  sic  di- 
cam,  et  habent  formam  minus  materioe  im- 
mersam,  magisque  illi  dominantem.  Item  est 
evidens,  secundum  hanc  perfectionem  habere 
vegetabiha  aUquam  convenientiam  substantia- 
lem  cum  atiimahbus  et  hominibus,  quam  non 
habent  inferiora  corpora  cum  istis  omnibus^ 
quatenus  vegetabilia  possunt  circa  se  operari 
proprie^  et  per  se  in  ultimo  actu  se  constituere. 
Ergo  hic  conceptus  communis  vegetabihbus, 
et  cognoscentibus,  sicut  est  unus,  ita  et  potuit 
una  voce  significari :  significatus  est  autem  no- 
miue  viventis,  ut  constat  ex  dictis^  et  ex  usu, 
juxta  quem  ait  Augustinus,  hb.  11,  de  Civit., 
cap.  16:  In  iis,  quce  quoquo  modo  sunt,  et  non 
sunt,  quod  Deus  est,  propommtur  viveniia  non 
mventibiis,  et  in  his,  quwvivunt,  prcefonuntur 
sententia  non  sentientihus ,  et  arbo7'ihts  anirna- 
lia.  Sicut  ergo  nomine  viventis  aliquis  gradus 
communis  plantis,  et  animalibus  significatur  : 
ita  forma  constituens  vivens  in  sua  communi- 
tate  sumptum,  nomine  animai  appellata  est : 
et  ita  communis  ejus  ratio  in  tribus  animabus 
invenitur.  Quapropter  cum  Augustinus,  hb.  7, 
Genes.  ad  litter._,  cap.  16,  ait :  In  Scriptura 
per  animam  vivam  significari  illam,  quce  prce- 
ter  nutritionem  hahet  spontaneum  motum,  per 
antonomasiam  intelligendum  est :  nam  ibi  ni- 
hilominus  optime  explicat,  quo  modo  in  plan- 
tis  sit  motus  ab  intrinseco,  et  vita.  Et  est  etiam 
exponendus  auctor  libri  de  Spiritu  et  Anima^ 
cap.  14  et  15. 

GAPUT  V. 

QUOMODO  TRES  ANIM^  INTER  SE  ORDINENTUR,  VEL 
SEPARABILES  INTER  SE  SINT. 

1.  Prima  regula.  —  Gradus  vitce  imperfec- 
tior  dari  potest  sine  perfectiori.  —  Icl  ostendi- 
ticr  de  vegetante.  —  Hoc  punctum  secundo  loco 
tractaudum  supra  proposuimus.  In  quo  duae 
regulee  statuuntur.  Prima  est,  gradus  anima^ 
minus  perfectus  a  magis  perfecto  separabilis 
est :  ita  docet  Aristoteles,  d,  lib.  2,  de  Anim., 
cap.  \,  et  sequentibus,  et  alibi  sa^pe,  et  jam  est 
sine  controversia  receptum.  Nam  priino,  quod 
auima  vegetativa  separetur  a  sensitiva,  et  a 


INTER  SE  ORDINENTUR.  ETC.  499 

fortiori  a  rationali,  in  plantis  notum  est  :  ut 
docet  Aristoteles,  d.  lib.  1,  de  Plantis,  et  aliis 
locis  citatis,  etlib.  5,deGenerat.  animal.,  c.  1, 
ubi  ait,  animalia  cum  dormiunt,  vita  plantse 
vivere :  at  e  converso  plantas  non  esse  somni 
capaces,  quia  expergisci  non  possunt,  nec  sen- 
tire.  Unde  Augustiuus,  Serm.  27,  de  verb. 
Apost.  :  Nobis,  ait,  vivere  cum  arhoribus,  et 
frutetis  commune  est.  Nam  vitis  vivit  cum  vi- 
ret,  arescit  cum  moritur  :  sed  vita  ista  non  ha- 
bet  sensum.  Et  lib.  2,  de  Mor.  Manich.,  c.  17, 
irridet  Maniehseos,  qui  sensum,  et  rationem 
arboribus  tribuebant.  Idem,  lib.  de  Hseresi, 
cap.  46,  et  lib.  de  vera  Relig.,  cap.  55  :  Non 
sit,  inquit,  nobis  cultus  illius  vitce,  qua  dicun- 
tiir  arbores  vivere,  qmniam  nullus  sensus  in 
illa  est.JLi  libro  de  Quantitate  animae,  cap.  33, 
contrariam  sententiam  vocat :  Impietatem  rus- 
ticam,  et  errorem  sacrilegu7?i,  magis  ligneam 
opiiiionem,  quam  sint  ipsce  arbores,  quibus  pa- 
trocinium  prcebet.  Et  quidem  merito,  quia,  ut 
docet  sufficienter  experientia,  nullum  sigiium 
sensus,  aut  cognitionis  in  aiboribus,  vel  plantis 
reperitur.  Nec  enim  organa  sensum  habent, 
nec  si  pungantur,  signum  doloris  exhibent : 
sicut  animalia  etiam  imperfectissima  ostendere 
solent.  Ratio  vero  est,  quia  plantarum  corpora 
nimis  terrestria  et  densa,  ac  proiiide  ad  seii- 
tiendum  inepta.  Nam  omnia  organa  sensLium, 
etiam  tactus,  subtilius  corpus,  magisque  at- 
temperatum  requirunt;  quia  etiam  sensitiva 
cognitio  cnm  abstractione  aliqua,  et  pei  fectiori 
modo  quam  per  alteratiouem  mere  materia- 
lem  fit. 

2.  Deinde  ostenditur  de  sentiente,  respectu 
rationalis  contra  duplicem  errorem.  — Primus 
error  bruta  pollere  ratione.  —  Exploditur.  — ■ 
Consulatur  auctor,  disp.  1,  Metaph.,  sect.  6,  a 
num.  18.  —  Deinde  non  minuscertum  est  aiii- 
mam  sensitivam  a  rationah  separari,  quod  non 
negant,  nisi  qui  vel  censent  omnia  bruta  ha- 
bere  rationalem  animam,  vel  qui  (in  aliud  ex- 
tremum  declinantes)  negarunt  bruta  sentire. 
Primus  fuit  error  Pythagoree  et  aliorum,  qui 
putarunt  animas  omnium  animalium  ante  cor- 
pora  extitisse,  ac  subinde  esse  rationis  capaces, 
et  postea  uniri  corporibus  tam  brutorum,  quam 
hominum  quando  generantur,  vel  prout  sors 
fert,  vel  ex  aliqua  providentia  auctoris  naturae, 
In  quem  errorem  Origenes,  et  ahqui  hseretici 
inducti  siuit,  contra  quos  infra  tractando  de 
creatione  Animse  ratioualis  disputamus.  Omisso 
tamen  hoc  puncto  de  existeutia  humanarum 
animarum  ante  corpora,  quod  ad  prajsens 
spectat,  vauum  plane,  et  ab  omni  ratioue  alie'* 


500 


LIB.  1.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIM^E  RATIONALIS. 


num  est^  fmgere  in  brutis  rationis  usum,  alio- 
qui  non  specie  :  sed  tantum  accidentali  ditfe- 
rentia,  seu  tanquam  magis^  vel  minus  perfectum 
in  eadem  specie  ab  homine  distinguerentur, 
quod  nemo  dicere  potest^  nisi  qui  jumentis 
insipientihus  factus  sit  similis,  vel  sicut  equus, 
et  mulus,  in  quihus  non  est  intellectus,  ut  Scrip- 
tura  pronuntiat,  Sed  et  Aristoteles,  septimo 
Politicorum^capite  J3,  in  fine,  solum  hominem 
rationem  habere  diserte  scribit.  Item  in  brutis 
non  sunt  signa^  vel  effectus,  qui  rationis  usum 
ostendant.  Unde  nec  propriam  locutionem 
habent^  nec  libertatem  in  operando^  sed  natu- 
rali  instinctu  ducuntur.  Et  ideo^  quse  unius 
speciei  sunt,  eodem  fere  modo  operantur.  Unde 
constat^  quod  licet  in  aliquibus  qusedam  vesti- 
gia,  vel  apparentia  signa  discursus  appareant, 
non  in  ipsis  rationis  usum,  sed  in  auctore  na- 
turee  summam  intelhgentiam,  et  sapientiam 
ostendunt.  Nam  opus  naturse  et  opus  intelh- 
gentiee :  ut  Aristotelsei,  apud  Conimbricenses  2, 
physic,  cap.  9^  qucest.  "i,  art.  2,  ad  finem^  ce- 
lebrant,  et  omnes  ilh  effectus,  vel  signa  non 
excedunt  necessarium  modum  operandi  ex  in- 
stinctu  naturae.  Et  eadem  ratione  hcet  ahqua 
bruta  sint  ahquo  modo  disciphnabiha,  id  non 
excedit  gradum  sensitivum,  quia  per  memo- 
riam,  accedente  naturah  instinctu  potest  suffi- 
cienter  fieri.  Denique  ex  contraria  positione 
phares  ahi  errores  in  fide  sequuntur.  Nam  se- 
quitur,  vel  animas  humanas  esse  mortales,  vel 
animas  brutorum  etiam  esse  immortales,  et 
consequenter  esse  capaces  fehcitatis  et  miseriee, 
et  boni,  ac  mali,  et  aha,  quse  circa  transmigra- 
tionem  animarum  afferri  solent. 

3.  Secundus  error  bruta  non  pollere  anima 
sensitiva,  confutatur.  —  Secundum  errorem, 
quod  in  brutis  non  sit  vera  anima  sensitiva, 
nostra  etiam  atate  ahqui  docuerunt :  arbitrati 
enim  sunt  opera  sensuum  non  esse  materiaha, 
nec  fieri,  aut  esse  subjective  in  organo  corpo- 
reOj  sed  in  ipsamet  anima.  Unde  colhgebant 
animam  sensitivam,  ut  sic,  esse  subsistentem_, 
au  proinde  spiritualem  et  immortalem,  et  con- 
sequenter,  etiam  esse  rationalem.  Ne  igitur 
brutis  concerlerent  rationalem  animam,  etiam 
sensitivam  ihis  negabant.  Yerumtamen  sen- 
tentia  est  intolerabihs,  et  grande  paradoxum: 
et  quod  ad  tlieologiam  attinet^repugnat  Scrip- 
turse  dicenti :  Cognomt  los  possessorem  suum, 
et  asiims  prcesefe  domini  sui :  et  sexcenta  si- 
miha,  quae  referre  supervacaneum  est.  Quod 
autem  ad  philosophiam  pertinet,  sententia  illa 
est  sensui  manifeste  contraria.  Quia  in  brutis 
Yidems  esse  uorgana  sensuum,  tam  exteruo- 


rum,  qu8e  oculis  patent,  quam  internorum,  ut 
per  incisionem,  seu  anatomiam  o.stenditur. 
Illa  autem  organa  non  sunt  frustra  data  a  na- 
tura,  sed  propter  sensuum  facultates  et  opera- 
tiones.  Item  experimur,  hsec  animalia  moveri 
ab  appetitu  media  cognitione,  et  in  suo  motu 
interdum  visu,  interdum  auditn,  aliquando 
olfactu,  vel  excitari  vel  dirigi,  Deinde  ex  mul- 
tis  effectibus  cognoscimus  habere  memoriam, 
et  per  eam  vel  timore,  vel  amore  moveri,  vel 
aliquid  de  novo  discere.  Ut,  verbi  gratia,  viam_, 
vel  Jocum,  vel  benefactorem,  vel  dominium, 
vel  cantilenam,  vel  verborum  sonum,  et  quasi 
sermonem.  Denique  fere  non  minora  signa 
sentiendi  in  his  brutis  conspicimus,  quam  in 
hominibus  infantibus,  vel  perpetuo  amentibus, 
qui  ratione  uti  non  possunt.  Est  ergo  natura- 
liter  evidens  in  his  brutis  animam  sentientem 
a  rationah  separari.  Et  ratio  reddi  potest :  quia 
cum  sint  diversi  ordinis,  et  gradus  sentieudi 
sit  imperfectior,  facile  fieri  potuit,  ut  multse 
rerum  species  illum  attingereut,  et  ad  perfec- 
tiorem  non  transcenderent.  Unde_,  ut  Patres 
notant,  in  ipsa  rerum  creatione  hanc  differen- 
tiam  Deus  ostendit,  Nam  animalia  bruta  gene- 
rah  quodam  modo,  sicut  res  cseteras  creavit, 
hominem  vero  speciali  modo ,  ac  honore 
fabricatus  est:  et  rationalem  auimam  illi  inspi- 
ravit,  Ideoque  de  illo  solo  dixit ;  Faciamus  ho- 
minem-  ad  imaginem,,  et  similitudinem  nostram. 
Nec  est  verum  operationem  sensus  esse  imma- 
terialem,  aut  recipi  in  sola  anima :  et  non  potius 
in  organo  corporeo  et  quanto.  De  qua  re  postea 
ex  professo  dicendum  est. 

4.  Secunda  regula  hipartita  quod  e  contra 
gradus  perfectior  non  est  sine  imiperfectione. 
—  Ohjectio.  —  Secunda  regula  est,  animam 
perfectioris  gradus  semper  supponere  inferio- 
rem,  vel  inferiores  gradus:  ita  ut  nec  rationa- 
lis  a  sensitivo,  nec  sensitivus  a  vegetativo  se- 
paretur.  Hanc  tradit  Aristoteles  in  citatis  locis, 
et  est  communiter  recepta,  et  per  experieutiam 
nota.  Nam  gradus  rationalis  animse  in  solo 
homine  invenitur,  in  quo  a  gradu  animse  sen- 
sitivse.  non  separatur,  ut  est  notum  experientia. 
Ergo  nunquam  separatur  rationalis  gradus  ani- 
mee  a  sensitivo.  Dices  priorem  propositionem 
exclusivam  solum  habere  locum  in  anima,  quge 
est  actus  corporis  mortalis  :  iu  immortah  au- 
tem  corpore  posse  anveuiri  rationalem  gradum 
sine  sensitivo.  Unde  Aristoteles  quasi  hocprffi- 
videns  doctrinam  hanc  ad  mortaha  viventia 
limitavit,  indicans,  vel  in  intehigeutiis,  vel  in 
Cffilis  animam  rationalem  sine  sensitiva  inve- 
niri,  ut  patet  ex  1.  2;,  de  Anima;,  c.  %  text.  IS. 


CAP.  V.  QUOMODO  TRES  ANIM.E 

iibi  sic  dicit :  Sed  Jiwc  quideni  vis  (id  est,  ve- 
getativa),  a  ccBteris  sejungi,  sefararique  po- 
test,  ccvterce  autem  in  ipsis  mortalilnis  ab  ista 
nequeunt  separari :  et  clarius  cap.  3,  text.  32  : 
Quibus  mortalium  inest  ratio,  his  sunt  conti- 
nuo,  et  ccetera  citncta. 

5.  Solvitur  ohjectio  quoad  gradus  aniniarum. 
—  Admittitur  quoad  gradus  viventium.  —  Res- 
poiidemiis  aiitem,  aliud  esse  loqui  de  gradibus 
propriarum  animarum  :  aliud  vero  de  gradi- 
bus  viventium  absolute.  Hic  priori  modo  loqui- 
mur :  et  sic  nidla  esse  potest  rationalis  anima, 
quee  non  sit  actus  corporis  sentientis,  seu  apti 
ad  opera  sensuum.  Quia  non  potesttalis  anima 
corpori  uniri,  ut  forma,  nisi,  ut  per  illud  pro- 
priam  intellectualem  cognitionem  aliquo  modo 
accipiat :  non  potest  autem  corpus  intellectuali 
cognitioni  deservire,  nisi  mediis  sensibus  :  et 
ideo  non  potest  esse  actus  corporis,  quod  vi- 
tam  sensibilem  non  participet :  quem  discur- 
sum  habet  divus  Tliomas,  1  part.,  qusest.  51, 
et  alibi,  et  inlib.  1,  de  Angelis,  cap,  6,  illum 
latius  explieuimus.  Et  ex  eodem  ulterius  con- 
cluditur  veram  animam  rationalem  semper 
esse  actum  corporis  natura  sua  mortalis,  quia 
illud  solum  capax  est  organi  sensuum,  ut  infra 
videbimus.  Quapropter  de  propria  anima  lo- 
quendo,  limitatio  de  corpore  mortali  non  erat 
necessaria,  cum  nulla  sit  vera  anima  rationalis 
corporis  immortalis :  quia  nec  corpora  coelestia 
sunt  vere  animata,  ut  nunc  supponimus,  nec 
intelligentiee  immortales  habent  corpora  sibi 
substantialiter  unita,  ut  in  principio  tractatus 
de  Angelis  ostensum  est :  nec  anima  liumana 
est  in  aliquo  statu  actus  corporis  natura  sua 
immortalis  :  ideoque  simpliciter,  et  sine  limi- 
tatione  verum  est,  nullam  esse  rationalem 
animam  reipsa  separabilem  a  sensitiva  et  ve- 
getaliva,  nec  dari  vivens  rationale,  quod  non 
sit  sensitivum  et  vegetabile.  Si  vero  loquamur 
de  viventibus  absolute,  ut  abstraliunt,  a  vi- 
ventibus  simplicibus,  vel  compositis,  seu  ab 
babentibus  vitam  per  animam,  vel  per  suam 
integram  substantiam  :  sic  verum  est  posse 
dari  vivens  intellectuale  a  sensu  et  nutritione, 
separatum.  Et  fortasse  in  lioc  sensu  Aristoteles 
limitationem  adhibuit,  quia  hujusmodi  vivens 
non  est  nisi  immortale ;  vel  forte  illam  posuit 
limitationem,  ut  intelhgentias  motrices  coelo- 
rum  exchideret :  non  quia  necessaria  esset  ex- 
ceptio  cum  illfe  non  sint  verae  animee,  nec  sint 
rationales,  eo  modo  quo  humanse  animse,  sed 
quia  voluit  ab  illa  disputatione  abstrahere,  et 
modum  animationis  coelorum  non  examinare, 
ut  supra  tactum  est. 


INTER  SE  ORDINENTUR,  ETC.  501 

6.  Posterior  pars  regulcp  ostejiditur.  —  Et 
hinc  facile  ostendi  potest  aha  pars  hujus  re- 
gulfe,  nimirum,  gradum  sensitivum  non  posse 
a  gradu  vegetabihum  ita  in  re  separari,  ut 
vivens  sentiens,  et  non  se  nutriens  inveniri 
possit.  Quod  etiam  tradit  Aristoteles  in  citatis 
locis,  quanquam  in  priori  loco,  c.  2,  hb.  2,  de 
Anim. ,  videatur  eamdem  limitationem  hic 
adjungere,  scilicet,  ut  de  viventibus  mortali- 
bus  intelhgantur,  innuens,  posse  esse  viventia, 
quee  in  corporibus  immortaUbus  sentiant,  et 
non  nutriantur.  Sed  ahenum  plane  hoc  est  a 
doctrinaPhilosophi,  cum  ipse  infra  ex  professo 
ostendat,  non  posse  organa  sensuum  esse,  nisi 
in  corpore  mixto  ex  elementis,  ac  subinde 
natura  sua  mortaU.  lUa  ergo  non  est  hmitatio, 
sed  declaratio,  vel  potiiis  probatio  hujus  partis. 
Ideo  enim  gradus  sensitivus  necessario  vege- 
tativum  supponit ,  quia  non  potest  inveniri, 
nisi  in  corpore  corruptibiU,  ut  pote  mixto  ex 
elementis,  et  temperamento  primarum  quaU- 
tatum.  Imo  necessario  esse  debet  in  corpore, 
quasi  ab  intrinseco  mortaU,  quia  oportet  esse 
organicum,  et  partium  dissimilarium,  quse  ad 
sensus  recipiendos,  et  eorum  actus  exercendos 
aptee,  ac  cura  debita  varietate  dispositse  sint. 
Ex  hac  vero  partium  organicarum  composi- 
tione  intrinseca  mortaUtas  corporis  nascitur, 
et  ideo  ad  conservandum  hujusmodi  corpus 
diuturno  tempore  nutritio,  ac  vegetatio  ne- 
cessaria  est.  Et  prseterea  vis  sentiendi  per  spi- 
ritus  communicatur,  qui  spiritus  propter  suam 
subtiUtatem,  et  sequentem  agitationem  facile 
evanescunt,  et  ideo  ad  eorum  restaurationera 
virtus  nutriens  necessaria  est.  Et  ideo  aniraam 
sensitivam  conjimctam  esse  vegetanti  neces- 
sarium  est,  quia  sine  iUius  rainisterio,  nec 
conservari,  nec  operari  in  corpore  et  per  cor- 
pus  potest.  , 

7.  Concluditur  generalis  ratio  pro  utraque 
regula.  —  Unde  coUigi  potest  generaUs  ratio 
utriusque  regulge,  quoad  utraraque  partera 
ejus  :  quoniam  infimus  gradus  comparatur  ad 
raediura,  et  hic  ad  supreraum,  tanquara  ge- 
nus  ad  ditferentiara  altioris  ordinis,  vel  gradus 
contraliibiUs  ad  contralientem,  et  tanquara 
imperfectum  ad  perfectum,  genus  autem  in- 
veniri  potest  sine  differentia  elevante  ilhid  ad 
perfectiorem  ordinem :  nontamen  e  contrario : 
et  natura  ab  imperfectis  ad  perfectiora  sensim 
progreditur  :  et  ideo  inferior  gradus  separari 
potest  a  medio,  et  medius  a  suprerao  :  non 
tamen  e  contrario.  Nec  in  his  assertionibus 
difTicuUas  alicujus  momenti  occurrit. 


■02 


Lin.  I. 


DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ATs'lM.^  RATIONALIS. 


CAPUT  VI. 

BISTINGUANTUR  NE  TRES    ANIM^    REALITER ,    VEL 
ESSENTIALITER. 

1.  VcLTii  sensus  prtesentis  qucpstionh  ape- 
riuntur.  —  Tertio  loco  tractare^,  ac  explicare 
promisimus  in  cap.  4,  niim.  3^  quanta  sit 
distinctio  interhsec  membra,  et  simul  de  reali, 
ac  essentiali  distinctione  queestionem  propo- 
nimus  :  quia  unius  cognitio  ab  altera  pendet. 
Ad  utramque  vero  exponendum  varios  sensus 
illorum  trium  membrorum,  et  plures  compa- 
rationes,  quee  inter  illas  animas  fieri  possunt, 
distinguere  oportet.  Possunt  enim  conferri, 
vel  prout  in  subjectis  distinctis,  et  diversorum 
graduum  inveniuntur  :  vel  prout  in  eodem 
composito,  seu  vivente  uniuntur.  Ut ,  verbi 
gratia  si  comparemus  animam  arboriS;,  equi  et 
hominis,  vel  in  eodem  homine  animam,  quse 
est  principium  vegetandi,  sentiendi,  ot  ratio- 
cinandi :  vel  in  equo  animam  nutrientem,  et 
sentientem.  Verumtamen  prior  sensus  nullam 
habet  qusestionem.  Nam  perse  notum  est  tres 
animas  in  eo  sensu  acceptas  esse  realiter,  et 
substantiahter  distinctas^  cum  componant  sup- 
posita  reaUter  distincta,  et  iUis  distinctos  ef- 
fectus  formales  conferant,  scihcet,  esse  plantee, 
equi  et  hominis.  H?ec  autem  distinctio  ut 
reahs  tantum  est,  valde  materiahs  est  :  nam 
etiam  inter  duas  animas  humanas,  et  inter 
quascumque  solo  numero  distinctas  reperitur, 
Quaestio  ergo  prsecipua  et  gravis  est  de  his 
animabus,  quando  gradus  earum  in  eadem 
natura,  vel  supposito,  aut  composito  conjun- 
guntur  :  estque  celebris  hsec  quaestio  in  ho- 
mine,  an  in  eo  principium  vegetandi,  sentien- 
di^  et  ratiocinandi  sint  tres  animee  reahter 
distinctse  ?  Quee  habet  specialem  difficultatem 
in  anima  rationah  :  et  ideo  mehus  tractabitur 
inferius  post  expiicatam  ilhus  animse  specifi- 
cam  esseutiam  et  substantiam.  Hic  vero  pauca 
dicemus  de  distinctione  inter  animam  vege- 
tantem  et  sentientem,  quando  in  una  natura 
copulantur,  in  quo  sensu  habet  locum  qusestio 
in  brutis.  Ex  his  vero,  quee  de  ilhs  dicemus, 
parabitur  via  ad  ea,  quse  de  anima  rationaU 
dicenda  sunt. 

2.  Quoad  distinctionem  essent  prima  asser- 
tio.  —  Incipiendo  ergo  a  distinctione  es&en- 
tiaU  separanda  sunt  certa  ab  incertis.  Primo 
clarum  est,  in  pure  vegetabihbus  viventibus 
sola  vita  plantarum,  dari  posse  animas  essen- 
tiaUter  diversas  in  arboribus  specie  diversis  : 


in  his  autem,  qute  sunt  ejusdem  speciei,  ani- 
mas  non  esse  essentiaUter  diversas,  sed  solo 
numero  distingui.  Quia  diversitas  specifica 
inter  composita  a  formis  essentialiter  diversis 
nascitur  :  et  e  contrario  si  composita  non  spe- 
cie,  sed  solo  numero  differunt,  non  possunt 
animse  majori  differentia  distingui. 

3.  Sectmda  assertio.  —  Secundo  receptum 
estfere  apud  omnes  (paucissimis  exceptis)  ani- 
mam^  quse  constituit  ficulneam,  verbi  gratia, 
in  generaU  ratione  viventis,  seu  vegetabiUs, 
aut  plantee,  vel  arboris  :  et  qute  constituit  il- 
lam  in  esse  ficuhieee  non  esse  phires,  vel  duas 
reaUter  distinctas,  sed  esse  unam,  et  eamdem 
habentem  phires  differentias  essentiales  ra- 
tione  distinctas  secundum  convenientias,  vel 
dissimihtudines,  quas  cum  aUis  rebus  ejusdem 
generis  habet.  Quse  differentiae  inter  se  dici 
possunt  essentiaUter  distinctee,  non  re,  sed 
ratione  :  nec  distincta^,  ut  omnino  oppositse, 
sed  ut  inter  se  subordinatee  tanquam  potentia 
et  actus,  seu  tanquam  determinabile  et  de- 
terminans  secundum  rationem  :  ita  enim 
composita  inter  se  comparantur,  et  cum  pro- 
portione  eadem  est  ratio  de  animabus,  seu  for- 
mis,  per  quas  ipsa  composita  physice  consti- 
tuuntur, 

^.  Utraque  assertio  terificatur  etiam  in  for- 
misnon  xiventium.  —  Quod  a  simih  declarari 
potest  in  formis  corporum  non  viventium,  quae 
intra  eumdem  gradum  inanimatorum,  non 
ascendendo  ad  perfectiorem  gradum  viven- 
tium^  taha  composita  cum  convenientia  gene- 
rica,  et  differentia  specifica  inter  se  consti- 
tuunt :  ut,  verbi  gratia,  formse  ignis  et  aquee, 
quibus  in  genere  elementi,  et  in  specie  taUs, 
vel  taUs  elementi  constituuntur^  sicut  inter  se 
essentiaUter  distinctee  secundum  speciem,  Ucet 
in  ratione  generica  essentiaUter  conveniant : 
in  unoquoque  vero  elemento  iUorum  una  rea- 
Uter  forma  est,  per  quam.  et  in  esse  elementi, 
et  in  esse  taUs  elementi  physice  constituitur. 
]Nec  ahud  cogitari  potest,  nisi  fingendo  tot 
formas  physicas,  et  reaUter  distinctas  iu  com- 
positis  physicis  muUipUcari,  quot  preedicata 
generica,  et  specifica  nos  in  eis  nostris  concep- 
tibus  distinguimus.  Hsec  autem  cogitatio  vana 
est^  et  improbabilis ;  tum  quia  aUas  infinitas 
formas  reaUter  muUipUcare  necessarium  esset, 
quia  nos  in  infmitum  possumus  taUa  prsedicata 
muUipUcare,  et  innumeris  modis  rerum  simi- 
litudines  et  dissimiUtudines  distinguere  ,  et 
inter  se  ordinare  solemus  :  tum  etiam,  quia  in 
ipsismet  formisj  et  substantiis  simpUcibus  illas 
rationes  et  genericas^  et  specificas  distingui- 


CAP.  VI.  DISTINGUANTUR  NE 
mus :  tum  denique,  quia  ineptissimum  est 
transferre  ad  res  ipsas  distinctionem,  et  modo 
nostro  concipiendi  fabricatam,  et  in  sola  ma- 
jori,  vel  minori  similitudine  earumdem  rerum 
fundatam.  De  qua  re  scripsi  latius  in  Metapliy- 
sica,  disp.  13,  sect.  3,  prsesertim  a  num.  12, 
et  disp.  15,  sect.  10,  num.  5  et  sequentibus, 
ubi  objectionibus,  c|U8e  fieri  solent,  respondi. 

5.  Terlia  assertio. — Tertio  tanquam  notum 
ponimus,  animas  vegetativas  animalium,  si 
inter  se  conferantur,  cum  eadem  proportione 
distingui,  vel  non  distingui  essentialiter.  Di- 
cendum  est  ergo  in  animalibus  ejusdem  spe- 
ciei,  non  esse  differentiam  essentialem,  sed 
tantum  numericam  inter  animas  vegetabiles, 
sicut  est  etiam  inter  animas  sensitivas  :  quia 
eamdem  convenientiam  in  facultatibus  et  ac- 
tionibus  partis  vegetantis,  cjuam  sentientis  ha- 
bet :  ut  experientia  docet.  Et  ratio  est,  quia 
in  eis  anima  vegetativa  subordinatur  sensiti- 
vse,  et  illi  ministrat :  cum  ergo  sensitivce  ani- 
mse  tantum  numero  diflferant,  idem  dicendum 
est  de  vegetativis,  prout  in  illis  sunt :  unde  e 
converso,  propter  eamdem  rationem  et  expe- 
rientiam,  in  animalibus  diversse  speciei  etiam 
animse  vegetantes  essentialiter  distinguuntur, 
est  enim  eadem  proportio :  quomodo  autem 
fiat  heec  distinctio,  et  in  quo  consistat,  statim 
dicetur.  Idemque  cum  proportione  de  homini- 
bus  judicandum  est:  nam  sicuthabent  animas 
rationales,  solo  numero  inter  se  distinctas :  ita 
etiam  vegetativas,  vel  sensitivas,  quod  secus 
est  respectu  ahorum  viventium,  ut  postea  di- 
cemus.  Unde  tandem  concluditur,  animam 
vegetativam  plantee  et  animahs  habere  inter 
se  essentialem  diversitatem  :  nam  in  eo  etiam 
gradu  magis  differunt,  quam  duse  plantce  specie 
diversce  inter  se.  Idemque  ex  diverso  modo  nu- 
tritionis  augmenti,  et  generationis  animahum, 
et  plantarum,  et  diversis  facultatibus,  et  orga- 
nis  naturahbus,  quse  ad  hujusmodi  actiones 
habent,  manifeste  cohigitur. 

6.  DuJAum  de  di/ferentiis  dividentilms  im- 
mediate  gradiim  aliquem  viventis,  an  sint  per- 
fectioris  ordi^iis. — Arguitur  pro  parte  negante. 
—  Pfimo.  —  Secundo.  —  Solum  ergo  rehn- 
quitur  dubium,  quae  sit  differentia  iha,  per 
quam  essentiahter  differt  forma  vegelativa 
animahs,  a  forma  vegetativa  planta^,  an  sit 
aliqua  particularis,  seu  magis  determinata  in- 
traeumdem  gradum  vegetativum,  sicut  distin- 
guuntur  inter  se  duse  animse  duarum  arborum 
specie  diversarum,  vel  distinctio  sit  per  diffe- 
rentiam  alteram  alterius  ordinis,  et  rationis  : 
videtur  enim  primum  esse  dicendum  :  quia  ac- 


TRES  ANIM/E  REALITER,  ETC.  503 

tus,  et  potentia  debent  esse  proportionata,  ac 
subinde  ejusdem  rationis  esse  debent :  sed  duce 
animse  vegetativa?,  equi,  et  ohvse,  conveniunt  ^ 
in  eodem  genere  animaa  vegetabihs :  ergo  etiam 
differre  debent  per  ditTerentias  ejusdem  ordi- 
nis,  et  gradus,  ut  ihi  generi  coaptari,  et  pro- 
portionari  possint.  Deinde  potest  physice  lioc 
ostendi,  quia  planta,  et  animal  non  solum  dif- 
fernnt  in  sensibus,  quse  est  veluti  primativa 
differentia  :  nam  animal  habet  sensus,  quibus 
planta  caret :  sed  etiam  positive  diffenuit  in 
facultatibus  naturalibus  partis  vegetativae,  quia 
in  utroque  inveniuntur  convenientes  inter  se 
in  genere  facultatum  vegetabilium,  et  diffe- 
rentes  intra  eumdem  gradum  in  modo,  et 
substantia  actionum  ad  illum  gradum  perti- 
nentium. 

7.  Resolvitur  affirmative  et  statuit  quarta 
assertio.  —  Prohatio  per  dilemma.  —  Prior 
pars  dilemtnatis. — Nihilominus  dicendum  est, 
animam  vegetandi,  qua?  est  in  equo,  non  dif- 
ferre  essentialiter  ab  ea  quee  est  in  arbore, 
verbi  gratia,  oliva  per  differentiam  specifieam 
intra  gradum  vegetabilem  contentam  determi- 
nantem,  et  contrahentem  genus  animee  vege- 
tabilis,  prout  convenit  equo  ad  talem  animam 
vegetabilem,  sed  hanc  determinationem  in 
equo  determinate  fieri  per  differentiam  altioris 
ordinis,  seu  gradus,  utique  sensitivi.  Probatur, 
quia  vel  illa  differentia  veluti  contrahens  ge- 
nus  vegetabilis  animse  in  equo  esset  differentia 
specifica ,  et  ultima  intra  eumdem  gradum 
contenta,  vel  esset  differentia  subalterna,  am- 
plius  determinabilis  :  neutra  cogitari  potest : 
ergo  nulla  fingi  potest  talis  differentia.  Conse- 
quentia  est  clara  ex  sufficienti  partium  enu- 
meratione  facta  in  majori  propositione.  Minor 
autem  quoad  priorem  partem  probatur,  quia 
si  illa  differentia  esset  specifica  et  ultima  :  per 
illam  constitueretur  anima  vegetativa  equi  in 
quadam  specie  ultima  animse  vegetabilis,  non 
transcendentis  gradum  plantse  ,  seu  formce 
constituentis  quoddam  individuum  vivens  spe- 
cifica  vita  plantae.  Consequens  autem  est  ab- 
surdum  et  impossibile  :  ergo  talis  contractio, 
ac  differentia  impossibilis  est.  Probatur  minor, 
quia  individuum  sic  constitutum,  non  esset 
tantum  individuum  generis,  sed  esset  ejusdem 
speciei  ultimse  :  nam  per  formam  individuam 
ejusdem  speciei  ultimse  constitutum  esset : 
ergo  non  posset  simul  esse  individuum  alterius 
speciei  substantialis,  quod  est  contra  hypothe- 
sim.  Nam  tractamus  de  equo,  in  quo  animam, 
quse  in  illo  est  principium  vegetandi,  conside- 
ramus.  lUa  ergo  non  potest  esse  talis,  quse  ex- 


504.  LIR.  h  DE  SUBSTANTIA  ET  INF 

cludat  constitutionem  ejusdcm  individui  in 
specie  animalis,  essct  autem  talis^  si  prius  es- 
set  anima  constituta  in  aliqua  specie  nltima 
viventis  iutra  gradum  vegetabilem  preecise 
sumptum. 

8.  Posterior  pars.  — •  Altera  vero  pars  mino- 
ris  prius  subsnmptse,  fcilicet,  quod  illa  diffe- 
rentia  non  possit  esse  subalterna,  et  intra  gra- 
dum  vegetabilem  contenta,  probatur  :  quia  si 
illa  difFerentia  non  est  ultima;,  erit  communis 
aliis  :  vel  ergo  est  communis  aliis  plantis,  seu 
viventibus  intra  sokim  gradum  vegetabilium 
contentis,  et  hoc  dici  uon  potest,  quia  infra 
gradum  vegetabilem,  ut  sic,  nulla  est  diffe- 
rentia  communis  animse  equi,  et  quibusdam 
formis  plantarum  magis,  quam  aliis  :  vel  si 
omnibus  communis  est,  profecto  non  est  diffe- 
rentia  distincta  a  communi  diflferentia  animse 
vegetativse,  nec  magis  limitata,  aut  determi- 
nata,  quam  illa.  Concludimus  ergo  genus  ani- 
mte  vegetabilis,  prout  est  in  animalibus  imme- 
diate  contrahi  per  differentiam  elevantem 
illum  ad  genus  sensitivum  :  ac  proinde  quam- 
cumquc  particularem  animam  vegetabilem, 
quse  in  animalibus  consideretur,  ut  distincta 
essentiahter  ab  anima  plantse,  immediate  ab 
illa  distingui  per  diflferentiam  elevantem  ge- 
nus  vegetabile  ad  gradum  sensitivum.  Quia  in 
animali  non  est  medium  inter  vivens,  et  ani- 
mal  :  seu  inter  vegetabile  et  sensitivum,  nec 
in  equo  est  tale  vegetabile,  uisi  quia  sensiti- 
vum  est  :  nulla  enim  diflferentia  media  inter 
illa  duo  in  equo  potest  cogitari. 

9.  Adprinm^n  innmi.  6. — Ad secundum  ihid. 
— Nec  obstant  rationesdubitandisuprapositee, 
Ad  primam  enim  dicitur,  inter  vegetabile  et 
sensitivum  sufficientem  proportioneminveniri, 
ut  inter  se  tanquam  determinabile  et  determi- 
nans^  seu  tanquam  potentia  et  actus  metaphy- 
sicicomparentur.  Quia,  et  vegetabile  ministrat 
sensitivo,  et  per  ilhid  elevatur  et  perficitnr, 
Ad  secimdum  vero  non  desunt,  qui  negant 
facultates  sequentes  gradum  genericum  esse 
specie  diversas  in  speciebus  ejusdem  generis, 
vel  ejusdem^  vel  diversi  gradus.  Sic  enim  ah- 
qui  putant,  sensus,  verbi  gratia,  visum,  esse 
ejusdem  speciei  in  omnibus  animalibus,  etiam 
homines  comprehendendo  :  qui  forte  idem 
dicerent  de  facultatibus  naturalibus  partis  ve- 
getabiUs,  nimirum,  esse  ejusdem  speciei  in 
omnibns  plantis  et  aniraalibus  :  sed  hoc  in- 
credibile  est  et  de  sensibus  id  attingemus  in- 
ferius.  De  inferioribus  vero  facultatibus,  vide 
tur  id  manifeste  coUigi  ex  actionibus  tahum 
facultatum,  et  ex  organis  earum^  ac  disposi- 


Or.MATIONE  ANIHL^  RATIONALIS. 
tionibus,  quam  in  illis  requirunt,  et  ex  sub- 
stantiis,  vel  intermediis  ,  ut  sic  dicam ,  vel 
quas  in  fme  producunt :  ut  sunt  sanguis,  spi- 
ritus,  caro,  etc.  Concessa  ergo  illa  distinctione 
inter  facultates  vegetativse  partis  animalis,  vel 
plantse,  respondeo,  illam  majorem  perfectio- 
nem,quamin  animah  habent,  ex  coujunctione 
ad  gradum  sentientem  provenire  :  quia  non 
est  in  illis  alia  diflfere/itia  media,  unde  prove- 
niat  :  sicut  ostensum  est.  Et  ex  fine,  seu 
efll^ectu  talium  facultatum  ostendi  potest,  Nam 
totum  nutriendi  et  vegetandi  officium  prsestant 
accommodatum  muneri  sentiendi  :  signum 
ergo  est  facultates  illas  ita  manare  ab  anima 
vegetativa,  ut  simul  manent  ab  illa^  ut  elevata 
ad  talem  animam  per  conjunctionem  ad  gra- 
dumsensitivum. 

10.  Quoad  distinctionem  realem  quintam. — 
Assertio  in  ordinaria.  —  Prohatur  primo.  — 
Prohatur  secundo. — Atque  ex  resolutione  hu- 
jus  dubitationis  circa  distinctionem  essentia- 
lem,  expeditur  facile  altera  de  distinctione 
reaU.  Dicendum  est  enim  in  bruto  animah  non 
esse  duas  animas  realiter  distinctas,  per  quas 
in  esse  viventis,  seu  vegetabiUs,  et  in  esse  ani- 
maUs  constituitur.  Quse  assertio  communissima 
est,  et  hoc  tempore  ab  omnibus  recepta. 
Omitto  vero  auctores,  quia  in  locis  citandis 
Metaphysicae  iUos  aUegavi :  et  infra  tractando 
de  anima  rationaU  aUquos  referam.  Probatur 
ergo  dicta  resolutio,  primo,  quia  planta  noD 
constituitur  in  gradu  corporis  mixti,  et  vege- 
tabiUs  per  duas  formas  reaUter  distinctas  : 
ergo  nec  brutum  constituitur  in  gradu  viven- 
tis,  seu  vegetabiUs,  et  sensibiUs  per  duas  ani- 
mas  reaUter  distinctas.  Antecedens  probatum 
est  late  in  Metaphysica,  disp.  13,  sect.  3,  et 
disp.  15,  sect,  10,  a  num.  S.Consequentia  vero 
probatur  ex  simiUtudine  rationis,  ac  propor- 
tionis  :  nam  sicut  se  habet  gradus  sensitivus 
ad  vegetativum,  ita  se  habet  vegetativum  ad 
gradum  corporis  mixti  communis  inanimati. 
Secundum  argumentum  simile  est  :  quia  in 
equo  non  sunt  duae  animee,  quibus  in  esse  ani- 
maUs,  et  in  esse  equi  constituitur,  Antecedens 
receptum  est  communiter,  et  consequentia 
tenet  a  paritate  rationis,  NamUcet  sensitivum 
addat  novum  gradum  supra  animal,  hoc  non 
obstat :  quia  semper  iUi  duo  gradus  compa- 
rantur,  ut  genericus  et  specificus, 

1 1 .  Prohatur  tertio  a  priori. — Confirmatur. 
Unde  a  priori  argumentor  tertio  ex  discursu 
facto,  Quia  anima  vegetativa  iu  equo  non  est 
in  reipsa  quasi  separata  ab  omni  determiua- 
tione,  seu  specificatione  generaUs  gradus  ve- 


CAP.  VI.  DISTINGUANTUR  NE 

getativi:  ita  ut  sit  quasi  individuum  generis, 
in  reipsa  existens  separatum  ab  omni  specie^ 
id  enim  repugnat :  quia  abstractio  generis  ab 
speciebus^  non  est  realis^  sed  rationis,  multo 
magis,  quam  sit  abstractio  speciei  ab  indivi- 
duis.  Vegetativum  autem  est  genus,  et  valde 
generale,  ac  abstractum.  Ergo  impossibile  est 
esse  in  reipsa  aliquam  animam  vegetativam  in 
solo  illo  genere  constitutam.  Est  ergo  anima 
vegetativa  equi  determinata  in  re  ad  aliquem 
modum  vegetativi :  ergo  taiis  determinatio  non 
est  per  aliam  animam  in  reipsa  distinctam, 
quia  una  anima  non  est  actus  pliysicus,  ac 
realis  alterius  animse,  ut  est  per  se  notum :  est 
ergo  illa  determinatio  per  difFerentiam  sola 
ratione  distinctam.  At  vero  illa  contractio  non 
est  per  differentiam  contentam  sub  gradu  ve- 
getativo,  ut  discursu  praecedenti  ostensum  est : 
ergo  est  per  differentiam  gradus  sensitivi :  ergo 
in  re  una,  et  eadem  forma  est,  qua  equus  est 
vivens  et  animal,  licet  secundum  rationem 
genericam,  qua  vivens  constituit,  concipiatur, 
ut  vegetativa  tantum:  et  sub  ratione  minus 
abstracta,  et  specifica  respectu  prioris,  ut  ani- 
ma  sensitiva  apprehendatur.  Et  contirmatur, 
quia  alias  si  anima  vegetativa,  ut  preecisa  a 
gradu  sensitivo,  esset  forma  specifica  in  aliqua 
specie  ultima,  compositum  ex  illa,  et  materia 
esset  substantia  completa  in  aliqua  specie  ul- 
tima  substantise,  et  sic  non  esset  per  ulterio- 
rem  formam  substantialem  determinabilis,  seu 
actuabilis:  pugnaret  ergo  in  eodem  animali 
duos  illos  substantiales  gradus  esse  ab  anima- 
bus  realiter  distinctis :  de  qua  re  in  «allegatis 
Metaphysicse  locis  phira  videri  possunt. 

12.  Proxima  quinta  assertio  procedit  etiam 
in  Jtomine.  —  Et  ex  his  cum  proportione  con- 
chiditur,  etiam  in  homine  animam  consti- 
tuentem  ipsum  in  esse  vegetabihs  et  animalis, 
non  esse  duas  formas  inter  se  realiter  distinc- 
tas,  sed  unam  et  eamdem  animam.  De  qua, 
eadem  proportione,  concludi  potest,  non  esse 
in  homine  distinctam  a  rationali.  Hoc  autem 
in  homine  habet  specialem  difficultatem  prop- 
ter  immaterialitatem  animse  rationalis  Et  ideo 
priusquam  illa  tractetur,  et  expediatur,  natu- 
ram  et  substantiam  rationalis  anima3,  ejusque 
informationem  explicare  necessarium  est :  id- 
eoque,  ut  dixi,  illam  nunc  omittimus.  Et  con- 
sequenter  de  aliis  duabus  animabus  vegetativa 
et  sensitiva  inter  se  collatis,  novam  hic  diffi- 
cultatem  movere  necessarium  non  est:  tum 
quia  nulla  occurrit  alicujus  momenti  :  tum 
etiam,  quia  solvendo  diffieultates  circa  ani- 
mam  rationalem  a  fortiori  aliae  expedientur. 


TRES  ANIM.^  REALITER,  ETC.  505 

13.  Slt-ne  divisio  aniwKB  in  memlra  re  an 
ratione  distincta.  —  Quomodo  sit  in  distincta 
re.  —  Solum  superest  in  hoc  puncto  explican- 
dum,  quo  modo  anima  in  communi  in  tres 
animas  distinguatur,  cum  ssepe  illse  revera 
non  sint  tres  animoe,  sed  interdum  ita  coinci- 
dant,  ut  dute  illarum,  vel  omnes  tres  in  unam 
simplicem  uniantur.  Adhoc  ergo  declarandnm 
advertere  oportet,  illa  tria  membra  duobus 
modis  accipi  posse.  Primo  ut  in  re  ipsa  exis- 
tunt  cum  separatione  reali  et  suppositali,  ut 
sic  dicam,  unius  gradus  ab  alio.  In  quo  sensu 
anima  vegetativa  dicitur  illa,  quse  tantum  ve- 
getativa  est,  id  est,  quee  secundum  suam  ulti- 
mam  differentiam  intra  gradum  vegetabilium 
continetur,  et  limitatur.  Sensitiva  vero,  qu» 
ad  gradum  sensitivum  ascendit,  et  ultra  non 
progreditur,  sed  intra  illum  ultimam  speciem 
habet :  rationalis  vero,  quaj  in  vivente  corporeo 
principium  est  intelligendi ,  esto  sit  etiam 
principium  aliarum  actionum.  Et  in  hoc  sensu 
tria  illa  membra  semper  realiter  distinguun- 
tur,  et  essentialiter  etiam  secundum  species 
ultimas:  ut  ex  discursu  proxime  facto  satis 
notum  est. 

44.  Quomodo  in  distincta  ratione. — Secundo 
possunt  illa  membra  sumi  secundum  preecisas 
et  abstractas  rationes  communes  principii  ve- 
getandi ,  sentiendi ,  et  ratiocinandi ,  ita  ut 
vegetativa  prsecise  sumatur  secundum  generi- 
camrationem  principii  vegetandi,  abstrahendo 
ab  omni  determinatione,  seu  differentia  con- 
trahente  illam  genericam  rationem,  sive  intra 
illum  gradum,  sive  idtra.  Et  similiter  anima 
sensitiva  cum  proportione  cum  eadem  abstrac- 
tione  sumenda  est:  rationalis  vero  ex  se  solum 
dicit  specificam  rationem  communem.  In  hoc 
ergo  sensuillse  tres  auimaenon  distinguuntur, 
ut  tres  formee  physicee  distinctai,  sed  ut  tria 
preedicata  subordinata,  quasi  in  linea  prtedi- 
camentali,  sicut  distinguuntur,  vivens,  animal, 
et  homo :  nam  cum  eadem  proportione distingui 
possunt  prsedicata  generica,  et  specifica  in  for- 
mis,  sicut  in  compositis,  quse  per  illas  consti- 
tuuntur.  Et  sub  hac  ratione  non  est  inconve- 
niens,  quod  plura  ex  illis  membris  in  unum 
conveniant,  quia  ut  sic  non  necessario  distin- 
guuntur,  re,  sed  ratione  tantum,  ut  in  gene- 
ribus,  et  speciebus  subordinatis  manifestum 
est,  et  in  capite  octavo  magis  explicabitur. 


m 


LIB.  I. 


DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIM^  RATIONALIS. 


CAPUT  VII, 


CUR  TRES  TANTUM  ANIM^  DISTINGUANTUR ,  CUM 
NUMERENTUR  QUATUOR  VIVENTIUM  GRADUS,  ET 
QUINQUE   POTENTIARUM   GENERA. 

1.  Ratio  cliibitandi  Mficla. — Prima  pars. — 
Secunda  pars  ex  Aristotele. — Confirmatur. — 
In  hoc  capite  explicandum  est,  quod  in  quarto 
capite,  n.  3,  quarto  loco  posuimus,  scilicet, 
an  prsedicta  divisio  sufliciens  sit.  Et  ratio  du- 
bitandi  esse  potest^  quia  gradus  non  distin- 
guuntur  a  nobis,  nisi  per  operationes,  et  fa- 
cultates :  quia  illos  non  in  se,  neque  per  causas 
cognoscimus,  sed  a  posteriori  per  etfectus  iu- 
vestigamus,  et  sic  animse  potentise  distinguun- 
tur  quinque  ab  Aristotele,  scilicet  vegetativa, 
sensitiva,  intellectiva,  appetitiva  et  potentia 
motiva,  et  modi  operationum  distinguuntur 
saltem  quatuor.  Ergo  quinque ,  vel  saltem 
quatuor  animee  sunt  distinguendse.  Et  hoc 
posterius  de  quatuor  modis  operationum,  con- 
firmat  Aristoteles,  libro  secundo,  de  Anima, 
capite  secundo.  Ubi  in  posteriori  animse  defi- 
nitione  quatnor  membra  ponit,  dicens:  Ani- 
mam  esse  principium  eorum  quce  liis  definiun- 
tur ,  vegetativo,  sensitivo  ,  intellectivo ,  etiam 
motu.  Ergo  addendum  fuisset  m  divisione 
quartum  membrum,  scilicet,  anima  loco  mo- 
tiva.  Probatur  consequentia,  quia  etiam  illa 
est  actus  corporis  pliysici  organici  et  princi- 
pium  speciaUs  operationis  vitalis,  ntique  mo- 
tus  progressivi,  qui  viventium  proprius  est,  et 
non  minus  distinguitur  ab  ahis  tribus  anima- 
bus,  quamipsae  inter  se  distinguantur.  Nam  si- 
cut  anima  vegelativa  separabilis  est  a  sensitiva, 
et  non  e  contra  :  ita  anima  sensitiva  secun- 
dum  ipsum  Aristotelem  est  separabihs  a  loco 
motiva,  et  non  e  contrario,  et  loco  motiva  se- 
parabilis  est  a  rationali,  et  non  e  converso  : 
ergo  eadem  ratio  est  distinguendi  animam 
loco  motivam  a  cseteris,  et  constituendi  illam 
inter  sensitivam,  et  riitionalem,  quee  est  dis- 
tinguendi  cseteras  inter  se.  Et  confirmatur, 
quia,  ut  diximus,  eadem  est  ratio  de  toto,  et 
de  parte,  seu  de  conereto,  et  abstracto,  ser- 
vata  proportione.  Sed  Aristoteles  distinxit  qua- 
tuor  gradus  viventium  :  ergo  eadem  ratione 
distinguere  debuit  quatuor  species  animarum. 

2.  Altera  ratio  duhitandi.  —  Imo  liinc  ulte- 
rius  sequitur,  plures  quam  quatuor  animas 
esse  distingnendas  :  quia  ut  duce  species  ani- 
marum  distinguantur,  satis  est  ut  ita  inter  se 
comparentur,  quod  una  sit  ab  alia  separabilis. 


et  non  e  eontrario  :  sicut  vegetativa  sepiratur 
a  sensitiva,  et  non  e  converso  :  at  vero  intra 
latitudinem  animse  sensitivee^  possunt  plura 
membra  eodem  modo  distingui.  Nam  impri- 
mis  qusedam  est  anima,  quse  solum  est  princi- 
pium  tangendi,  seu  sensus  tactus,  et  separatur 
ab  aliis  sensibus,  licet  e  contrario  anima  sensi- 
tiva  simpliciter  non  sit  separabilis  ab  anima 
tactiva,  ut  sic  dicam.  Unde  Philoponus,  lib.  2, 
cap.  2,  de  Anima,  distinguit  gradum  viven- 
tium  medium  inter  plantas,  et  animalia^  quem 
vocat  plantanimal :  quia  nec  est  tantum  planta, 
cum  participet  sensum  tactus,  nec  simpliciter 
animal,  cum  non  participet  absolute  gradum 
sensitivum.  Et  quidquid  sit  de  modo  loquendi, 
illa  anima  tactiva  separabilis  est  a  sensitiva 
perfecta,  licet  non  e  contrario  :  ergo  eadem 
raiione  constituet  peculiarem  animse  speciem. 
Ultra  has  vero  animas  addi  potest  anima  con- 
cnpiscens  :  nam  hsec  etiam  est  distincta  ani- 
ma3  vis,  quse  a  quibu.sdam  aliarum  separabiHs 
est :  hcet  non  ab  omnibus.  Imo  Plato  in  Ti- 
mceo  illam  divisit  in  irascibilem  et  concupisci- 
bilem  :  quibus  addidit  solam  rationalem,  et 
ita  modo  alio  longe  diverso  trimembrem  ani- 
marum  divisionem  tradidit,  quem  in  hoc  alii 
multi  postea  imitati  sunt. 

3.  Resolutio.  —  Prohatur  auctoritate.  —  Et 
D.  Thomtf  discursu.  —  Nihilominus  constans 
est  omnium  philosophorum  sententia  tres  tan- 
tum  esse  animarum  gradus,  prout  in  illa  divi- 
sione  numerantur.  Ita  enim  sentit  Aristoteles, 
in  lib.  2,  de  Anim.,  ubi  omnes  expositores 
consentiunt.  Tradit  etiam  optime  D.  Augusti- 
nus,  lib.  de  Quantitate  animee,  cap.  33,  ubi 
licet  septem  gradus  vitee  distinguat :  nihilomi- 
nus  tres  tautum  primi  ad  distinctionem  ani- 
marum,  et  ad  natm^alem  philosophiam  perti- 
nent :  nam  reliqui  ad  moralem,  vel  ad  snper- 
naturalem  statum  vige,  aut  patriee  spectant  : 
et  ita  non  mutant,  nec  multiplicant  animarum 
species,  sed  varias  perfectiones,  et  ornamenta 
ejusdem  rationalis  animae  continent.  Docuit 
etiam  divisionem  illam  divus  Thomas,  1  part. , 
qufest.  78,  art.  1,  ubi  sufficientiam  illius  divi- 
sionis  ex  operationibus  colligit  in  hunc  fere 
modum.  Quia  in  hoc  distinguitur  gradus  ani- 
mse  in  genere  ab  aliis  formis  inanimatorum^ 
quod  est  principium  intrinsecum  operationis 
viventis  in  seipsam,  et  ad  suam  perfectionem 
per  se  operantis,  quem  modum  operaudi  ina- 
nimata  non  habent,  ut  supra  ostensum  est.  At 
^  ero  inter  viventia  ipsa  tres  modi  sic  operaudi 
in  seipsis  iuveniuntur.  Unus  est  operandi  iu  se 
per  organa  corporis,  et  per  qualitates  mate- 


CAP.  VII.  CUR  TRES  TANTUM 
riales  et  corporeas,  et  hic  est  infimiis,  et  ad 
vegetativam  animam  pertinet.  Alius  modus 
operandi  est  per  organa  corporis,  mediis  ta- 
men  qualitatibus  aliquo  modo  incorporeis,  et 
sic  operatur  anima  sensitiva.  Tertius  modus 
operationis  est  absque  organo,  vel  qualitate 
corporea,  qui  est  proprius  animse  rationalis ; 
ergo  per  habitudmes  ad  hos  tres  modns  ope- 
randi  optime ,  et  sufficienter  distiuguuutur 
tres  gradus  animarum. 

■4.  Difficultas  prima  circa  hunc  discitrsum. 
— Difficultas  secunda.  —  In  quo  discursu  pri- 
mum  dubitare  quis  potest  circa  subsumptam 
propositionem,  cur  anima  vegetativa  dicatur 
operari  per  qualitates  materiales  et  corporeas, 
potius  quam  sensitiva,  Nam  si  per  quaUtates 
materiales  intelligantur  primce  quahtates  ele- 
mentorum,  vel  mixtae  ex  illis,  quoe  communes 
sunt  corporibus  inanimatis  :  non  per  illas  tan- 
tum  operatur  anima  vegetativa,  sed  etiam  per 
proprias  potentias,  vitalem  et  nntritivam  :  et 
si  quas  alias  habet  adjutrices  :  ut  attractivam, 
expulsivam,  etc.  Si  vero  per  qualitates  mate- 
riales  intelligamus  qualitates  extensas  in  ma- 
teria,  et  ab  illa  pendentes,  etiam  anima  sensi- 
tiva  per  qualitates  tantum  materiales  operatur. 
Ergo  ratio  illa  distinguendi  duas  animas,  non 
recte  subsistit.  Unde  oritur  etiam  difficultas 
circa  tertium  membrum  :  quia  licet  ille  modns 
operandi  valde  diversus  sit,  videtur  tamen 
excedere  rationem  animse,  ut  anima  est,  cum 
anima  uniatur  corpori  propter  usum  ejus  ad 
operationem  suam. 

5.  Resfonsio  ad  primam  difficuUatem.  — 
DifficuUatis  secundce  expeditio  remittitiir.  — 
Dicendum  vero  est,  in  prsesenti  corporeas  qna- 
litates  appellari  illas,  quse  materiam  ipsam 
concernunt,  et  disponunt  in  ordine  ad  suum 
esse,  vel  ad  esse  substantiale  ipsius  compositi, 
ant  partium  ejus,  et  sic  dicitur  anima  vegeta- 
tiva  operari  per  has  qualitates,  non  quia  non 
habeat  aliquam  propriam  potentiam  vitalem  : 
sed  quia  hcecproxime  utitur  calore,  seu  tem- 
peramento  materiali  ad  suam  operationem,  et 
ita  operatio  ejus  in  substantia  sna  non  trans- 
cendit  actiones  materiales,  sed  tantumin  modo, 
ut  supra  explicavi.  Unde  in  eodem  sensu  nega- 
tur,  animam  sensitivam  operari  per  qualitates 
corporeas  :  non  quia  operetur  per  proprias 
qualitates  spirituales  et  immateriales,  sed  quia 
per  subtiliores  formas  aliquo  modo  a  crassitu- 
dine  materite  abstractas  operatur.  Dices,  ergo 
fundatur  Iiic  discursus  in  speciebus  intentio- 
nalibus,  quarum  positio  valde  incerta  est.  Res- 
pondeo  imprimis  nobis  esse  satis  certam.  Et 


ANIM.^  DISTINGUANTUR,  ETC.  507 

deinde  qui  illas  negaverit,  negare  certe  non 
poterit  ipsos  actus  sentiendi  esse  actiones,  vel 
qualitates  altioris  ordinis,  quam  sint  quali- 
tates  mere  corporales;  et  consequenter  poten- 
tias  animse,  si  per  seipsas,  et  sine  speciebus 
tales  actus  efficere  possunt,  esse  multo  altio- 
ris,  et  sublimioris  naturse.  Atque  ita  non  mi- 
nus  efficaciter  colligitur  distinctio  illius  gradus 
ab  inferiori,  positis  speciebus  intentionalibus, 
quam  sine  illis.  Unde  posset  etiam  distinctio 
illorum  duorum  graduum  ita  explicari.  Quia 
operatio  rei  viventis  circa  seipsam ,  aut  ordi- 
natur  tantum  ad  seipsam  perficiendam,  con- 
servandam,  vcl  propagandam  in  suo  esse  na- 
turali,  et  sic  pertinet  ad  gradum  vegetativum : 
vel  ordinatur  ad  se  perficiendam  recipiendo 
in  se  res  alias,  et  quodam  modo  formas,  vel 
simulacra  illarum  in  se  formando  :  et  his  sine 
dubio  altior  modus  operationis  est :  ex  quo  ge- 
neralis  ratio  animee  cognoscentis  distinctse  a 
vegetabili  consurgit.  Ille  autem  operandi  mo- 
dus,  vel  per  organum  corporeum,  vel  sine  illo 
fieri  potest,  et  sic  distinguuntur  duse  alise  ani- 
mse,  sensitiva  et  rationalis.  De  hac  vero,  quo- 
modo  si  vera  anima,  licet  ad  suam  propham 
operationem  corpore,  ut  proprio  organo,  et 
instrumento  immediate  non  utatur,  in  se- 
queutibus  dicemus. 

6.  Concluditur  prior  pars  consequentice  po- 
sitre  in  fine  n.  3.  —  Concluditur  posterior.  — 
Atque  ita  probata  relinquitur  consequentia 
primi  discursus  principalis,  nimirum,  divisio- 
nem  esse  bonam  et  sufficientem.  Prior  enim 
pars  probatur:  qiiia  nos  non  possumus  dis- 
tinctionem  formarum,  nisi  ex  operationibus 
venari :  illa  autem  tria  genera  operationum 
distinctissima  siint,  et  in  modo  abstrahendi  a 
materia  plurimum  inter  se  distant.  Ergo  op- 
time  ex  illis  colligitur  distinctio  essentialis,  seu 
formalis  inter  illa  membra.  Altera  item  pars 
de  sufficientia,  et  adeequatione  (ut  sic  dicam) 
membrorum  cum  diviso  patet,  quia  nullum 
modum  operandi  formse  informantis  corpus  et 
supeiantis  modum  agendi  inanimatorum  in- 
venire  possumus,  qui  siib  illis  tribus  non  cora- 
prehendatur.  Quia  nec  experientia  illum  os- 
tendit,  nee  facile  cogitari  potest,  etiamsi  fin- 
gendi  detur  licentia. 

7.  Fnucleatur  amplius  diqiUci  notatione.  — 
Et  hoc  fiet  facihus,  et  evidentius  si  duo  consi- 
derentur.  Unum  est,  partitionem  illam,  quam- 
vis  adffiquatam,  non  esse  omuibus  membris 
immediatam.  Potuisyet  enim  anima  in  com- 
muni  immediate  dividi  in  vegetantem  et  co- 
gnoscentem :  et  rursus  cognoscens  in  sentieu- 


508 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIM^  RATIONALIS. 


tem  et  intelligentem :  quia  sensus  et  intellectus 
majorem  convenientiam  inter  se  habent  quam 
cum  vegetandi  facultate.  Quia  vero  ad  physi- 
cam  cognitionem  animarum  illa  convenientia 
parum  conferebat:  ideo  immediate  tradita  est 
trimembris  divisio.  AUud  considerandum  est^ 
membra  illa  non  esse  seque  universalia :  nam 
sub  primo  et  secnndo  membro  varise  species, 
vel  etiam  genera  animarum  comprehenduntur : 
tertium  autem  unam  tantum  speciem  ultimam 
continet.  Unde  si  danda  esset  adeequata  divisio 
animee  per  ultimas  ejus  species^  innumera 
membra  recensenda  fuissent.  Verumtamen  ni- 
mis  operosum,  et  fere  impossibile  esset  ad- 
sequatam  divisionem  illo  modo  tradere,  nec 
ad  generalem  doctrinam  de  anima  pertinet. 
Data  est  ergo  illa  divisio  per  generales  modos 
operandi  in  corpore  cum  aliqua  excellentia,  et 
minori  dependentia  a  materia,  quorum  divisio 
necessaria  erat  ad  distinctam  notitiam  perfec- 
tiorum  animarum,  et  prsecipue  rationalis,  et 
omnium  facultatum,  et  actionum  ejus,  et  ideo, 
et  sufficientissima,  et  maxime  doctrinalis  est. 

8.  Ad  rationem  dubitandi  inn.  l,  f/eneralis 
responsio. — Ad  primam  rationem  dubitandi  in 
contrarium  respondetur,  imprimis  generahter 
non  esse  necessarium  tot  multiplicare  animas, 
quot  operationes,  vel  potentias:  quia  una  ani- 
ma  potest  habere  phires  operationes  et  poten- 
tias :  ut  anima  rationalis,  Ucet  una  specie  sit, 
habet  intellectum  et  voluntatem,  et  anima 
sensitiva  habet  phires  sensus,  et  appetitum. 
Unde  regula  generalis  est,  quando  una  poten- 
tia  comitatur  aham,  et  una  ab  alia  non  sepa- 
ratur,  hcet  potentise  ipsae  multipUcentnr,  non 
proptereaanimarumgenera,  seu  gradus  multi- 
pUcari.  Et  hac  ratione,  Ucet  appetitus  vitaUs 
ut  speciaUs  potentia,  non  constituit  specialem 
animge  gradum,  quia  semper  cum  proportione 
cognoscentem  potentiam  comitatur.  Et  idem 
videtur  cum  proportione  dicendum  de  potentia 
secundum  locum  motiva,  saltem  quoad  per- 
fecta  animaUa :  nam  sequitur  sensum  et  appe- 
titum,  et  ab  eis  non  separatur. 

9.  Responsio  specialis  pro  prima  parte  ih. 
—  Et  ita  ad  priorem  partem  iUius  difficuUatis 
fatemur,  dari  quinr[ue  potentias  animae  :  qua- 
rum  sufficientiam  tradit  D.  Thomas,  d.  q.  78, 
art.  1 .  Nobis  vero  sufficit,  quod  divisio  est  ad 
tradendam  doctrinam  de  anima  accommodata, 
et  quod  nuUa  cogitari  potest  animfe  potentia, 
quse  sub  iUis  membris  non  contineatur,  Ucet 
faeile  posset  in  plura  distingui,  vel  aUis  modis 
commode  fieri.  Vel  distinguendo  appetitum 
in  sensitivum  et  rationalem  :    sicut  cognos 


cendi  facuUates,  vel  distinguendo  potentiam 
generativam,  qute  in  iUa  divisione  sub  vege- 
tativa  comprehenditur  :  satis  vero  est,  ut  dixi, 
iUam  divisionem  esse  sufficientem,  claram,  et 
doctrinoe  accommodatam.  Ex  iUa  vero  non 
sequitur  muUipUcatio  animarum  :  quia  tres 
ex  iUis  potentiis  uni  animse  sensitivaj  conve- 
niunt.  Idemque  cum  proportione  dicendum 
videtur  de  anima  secundum  locum  motiva; 
uimirum,  non  constituere  peculiarem  animae 
rationem,  nisi  quatenivs  sub  anima  sensitiva 
phires  species,  vel  etiam  genera  animarum 
sensitivarum  subdistingui  possunt  Nam  anima 
secundum  locum  motiva  sensitiva  est  :  quia 
per  sensum,  et  appetitum  efficit  moUim,  Ucet 
fortasse  per  specialem  facuUatem  in  membris 
corporis  existentem ,  iUum  exequatur ,  hoc 
enim  non  satis  ad  constituendum  novum  ani- 
mae  gradum,  aut  genus  sub  iUis  tribus  non 
comprehensum.  Quia  (ut  dictum  est)  ex  ea- 
dem  anima  pUires  oriuntur  facuUates  inter  se 
subordinataj. 

40.  Responsio  vMa  pro  secunda  parte  in  eo- 
dem  71.  4 .  —  Unde  ad  repUcam  de  separabiU- 
tate  animse  sensitivse  a  loco  motiva,  et  non  e 
converso,  respondeo  imprimis  animas  nou 
distinguiper  solam  iUam  separabiUtatem,  quae 
ex  majori,  vel  minori  potentiarum  numero 
potest  consurgere  :  ut  si  una  anima  habeat 
omnes  facuUates,  quas  habeat  aUa,  et  ultra 
iUas  habeat  aUquam,  vel  aUquas  non  commu- 
nes  aUeri.  Qu£e  difierentia  interdum  provenire 
potest  ex  majori,  vel  minori  perfectione  spe- 
cifica  intra  eumdem  gradum  animse  :  quando 
omnes  illse  potentise  eumdem  modum  operandi 
cum  dependentia  a  materia,  et  quaUtatibus 
corporis  participant,  At  vero  generalis  divisio 
animte  per  diversos  modos  abstractionis,  vel 
(ut  ita  dicam)  magis,  vel  minus  materiaUter 
operandi  data  est.  Et  ideo  sub  uno  membro 
comprehendi  possunt  plures  animse  aUas  di£fe- 
rentias  inter  se  habentes. 

44.  Responsio  altera.  —  Deinde  respondeo 
animam  sensitivam  non  separari  omnino  a 
loco  motiva  :  quia  nuUum  est  vivens  partici- 
pans  seasum,  quod  uon  participet  vim  mo- 
vendi  se,  juxta  capacitatem  suam,  et  cum 
proportione.  Nam  si  perfectam  facuUatem 
sentiendi  internam  et  externam  habet ,  vim 
etiam  se  movendi  habet  perfectam ,  utique 
incedendo  ab  uno  loco  integro  in  aUum,  vel 
gradiendo,  vel  volando,  vel  saUando,  natando, 
etc.  Si  vero  imperfectum  sensum  habeat,  ut 
sohim  tactum,  saUem  potest  moveri,  se  dila- 
tando  et  constringendo,  et  sic  mutando  locum 


CAP.  VII.  CUR  TRES  TANTUM 
etiam  sibi  adeequatum  licet  tardo  et  imperfecto 
modo.  Sic  enim  diximus  supra  probando  plan- 
tas  non  sentire,  nuUnm  esse  vivens  sentiens^ 
quod  non  exbibeat  aliqua  exteriora  signa 
cognitionis^  quaj  signa,  non  nisi  interventu 
alicnjus  motus  localis  animalia  exbibent.  Om- 
ne  enim  vivens  exterius  sentiens,  pbantasiam, 
seu  sensum  internum,  et  consequenter  etiam 
dolorem ,  vel  vobiptatem  participat,  et  per 
motum  aliquem  illarum  afFectionum  signa 
expinmunt,  dum  se  dilatant,  aut  colligunt. 
Verisimile  etiam  est  sentire  famem,  vel  ni- 
mium  calorem,  et  inde  posse  ad  quserendum 
cibum,  vel  refrigerium  modo  sibi  proportio- 
natomoveri.  Ergo  sicut  animfe  sensitivse  non 
debuerunt  in  illa  divisione  multiplicari,  aut 
distingui,  eo  quod  inter  eas  queedam  snnt  per- 
fectse,  et  aUse  imperfectse  :  ita  nec  ob  virtutem 
loco  motivam  multiplicandas  fuerunt. 

12.  Acl  confirmationem  in  fide  ejusdem  n.  \. 
—  Quid  oxspo7ident  Conimhricenses.  —  Eorum 
resfonsio  altera.  —  Sed  tunc  urget  altera  con- 
firmatio,  vel  instantia  in  auctoritate  Aristo- 
telis  potissime  fundata  :  nam  addit  quartum 
membrum^  distinguendo  quatuor  viventium 
membra  :  quam  partitionem  tota  pbilosopho- 
rum  Scbola  acceptavit  :  ut  videre  Hcet  in 
D.  Tboma  supra^  et  aliis,  omnes  tamen  fun- 
dant  illam  tantum  in  dicta  separabiHtate  ani- 
malium  sentientium ,  et  immobibum  a  se 
moventibus,  quse  non  est  vera  de  omnimoda 
immobilitate,  ut  ostensum  est  :  et  ita  solum 
superest  divisio  in  majori,  vel  minori  potes- 
tate,  et  perfectione  se  movenda,  quse  inve- 
nitur  non  minor  in  gradu  magis,  vel  minus 
perfecto  sentiendi.  Unde  Patres  Conimbricen- 
ses,  lib.  1,  de  Anima,  cap.  3,  qusest.  2,  art.  2, 
fatentur,  si  vivens  sumatur,  ut  dicitur  a  vita 
substantiali,  et  coustituitur  per  auimam,  ut 
forma  substantialis  est,  et  priucipium  acciden- 
tabs  vitee,  sic  tantum  tria  genera,  seu  gradus 
viventium  constitui  debere  ,  vegetativum , 
sensitivum,  et  rationale^  a  triplici  anima,  ve- 
getante  sentiente,  et  intelligente.  Et  boc  sine 
dubio  convincit  argumentum  factum  :  quia 
non  possunt  pbis  multiplicari  concreta,  quam 
abstracta  :  nec  composita,  quam  formse  qui- 
bus  constituuntur  :  ergo  nec  viventia  phis, 
quam  substantiales  vitse,  nec  vitse  plus,  quam 
substantialia  principia  earum,  quse  sunt  ani- 
mse.  Addunt  vero  nibilomiuus  dicti  auctores, 
SLimendo  viventia,  ut  ab  accidentali  vita  de- 
nominantur,  id  est,  ab  operatione  vitab^  vel 
a  potentia  ad  illam,  sic  numerari  cj[uatuor  gra- 
dus  viventium,  propter  gradiendi  poteutiam^ 


ANIM^  DISTINGUANTUR,  ETC.  509 

quse  in  animabbus  perfectis^  et  non  in  infe- 
rioribus  reperitur. 

43.  Non  satisfaciunt  in  hac  secunda  res- 
ponsione.  —  Atictoris  responsio.  —  Sed  contra 
boc  secundum  urget  scmper  difEcultas  tacta, 
quod  haic  potentia  generatim  sumpta  pro  fa- 
cultate  se  movendi  locahter,  communis  est 
omnibus  animaUbus.  Tum  quia  re  vera  ille, 
qualiscumque  motus  animahum  imperfecto- 
rum,  vitahs  est :  quia  non  sit  sine  sensu,  ima- 
ginatione,  et  appeti tu,  nec  etiam  fieri  potest  sine 
ahqua  intrinseca  facuhate  activa  proxime  mo- 
vente,  sive  illa  sit  ipse  appetitus,  sive  in  quah- 
buscumc|ue  membristahum  animahum  existat. 
Ergoanimahaperfectanonexceduntimperfecta 
inpoteutiamotiva  absohite,  vel  in  motu,  sedin 
ejus  perfectione.  Ergo  sicut  hoc  non  sulficit  ad 
distinguendum  qnatuor  gradus  animarum,  aut 
viventium  vita  substantiah  :  ita  nec  ad  divi- 
dendum  quatuor  gradus  viventium  vita  acci- 
dentah.  Pra^sertim,  quia  nec  nos  distinguimus 
vitam  substantialem,  nisi  per  ordinem  ad  ac- 
cidentalem,  nec  vita  accidentahs,  quoad  mo- 
tum  localem  est  distincta  a  sensitiva,  et  appe^ 
titiva  tanquam  novum  genus  vitse,  sed  tan- 
quam  pars  (ut  sic  dicam)  ejusdem  vitse :  seu 
tanquam  qusedam  operatio,  consequens  aha 
ejusdem  vitse.  Eademque  ratione  diversitas 
perfectionis  in  tah  motu  solum  sequitur  ex 
animabus  magis,  vel  minus  perfectis  sub  eo- 
dem  gradu  animce  sensitivse  contentis.  Et  ideo 
non  magis  videtur  sufficiens  ad  multiphcau- 
dos  gradus,  vel  modos  viventium^  quam  ani- 
marum  :  nec  viventium  vita  accidentah,  magis 
quam  substantiah.  Propter  quod  (salva  pbilo- 
sophi  auctoritate)  quod  ad  rem  spectat,  non 
ceuseo  esse  majorera  rationem  muhiphcanch 
illa  membra  sub  ratione,  aut  nomine  anima- 
rum,  quam  viveutium,  et  fortasse  ab  Aristo- 
tele  solum  fuit  ihe  gi-adus  animahum  se  mo- 
ventium  distincte  numeratus,  quia  ad  traden- 
dam  doctrinam  de  gradu  perfectionis  tahum 
animahum,  et  ad  exphcandam  speciahter  po- 
tentiam  motivam  perfectam  visa  est  iha  parti- 
tio  accommodata. 

i-4.  Ad  rationem  duUtandi  in  n.  2.  — Et  ita 
responsum  est  ad  aheram  rationem  dubitandi. 
Kam  quod  c[uaidam  animaha  non  habeant  om- 
nes  sensus,  c[uibus  animaha  perfecta  prsedita 
suut,  parum  refert  ad  muhiphcandos  gradus 
aniraarum  :  quia  omues  illi  sub  aniraa  sensi- 
tiva  comprehenduntur,  nec  distinguuiitur  in  al- 
tiori  raodo  abstrabendi  a  materia  m  sua  opera- 
tione,  sed  solum  in  majori,  vel  minori  perfec- 
tione  specifica  subaherna;  vel  uUima  ejusdem 


540 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIM^  RATIONALIS. 


modi,  et  gradiis  animsc.  Opinio  autem  illa  ne- 
gans  viventia  solum  sensum  taetus  habentia 
esse  simpliciter  animalia^  vel  habere  animam 
sensitivam  absolute,  et  univoce  (ut  sic  rem  ex- 
plicem)  Aristoteli  aperte  repugnat,  et  ab  omni- 
bus  merito  rejicitur  :  quia  vel  disputat  de  no- 
mine,  et  sine  fundamento  mutat  communem 
loquendi  modum,  vel  si  rem  ipsam  spectemus, 
falso  dicit^velanimam,  quse  principium  estsen- 
tiendi  per  solum  tactum,  non  esse  uovum  gra- 
dum  animse^superantis  gradum  animse  pure  ve- 
getantis,  cum  habeatmodumoperandiabstrac- 
tiorem  et  nobiUorem.  Vel  si  principium  ilkid 
est  in  altiori  gradu  animse,  non  esse  simplici- 
ter  animam  sentientem,  et  verum  animal  cou- 
stituere,  cum  sensus  tactus  simpUciter  sufSciat 
ad  sentiendum  et  cognoscendum,  etin  hoc  cum 
cseteris  sensibus  proprie,  et  univoce  conve- 
niat.  Itaque  sohim  inde  coUigitur  aUa  subdi- 
visio  animai  sensitivse  in  perfectam  et  imper- 
fectam,  quse  aUerius  divisionis  sufiicientiee  non 
obstat,  ut  jam  adnotavimus.  Probat  autem 
objectio  iUa,  non  magis  esse  muUipUcandos 
gradus  viventium  propter  majorem_,  vel  mino- 
rem  vim  se  movendi  locaUter,  quam  propter 
virtutem  sentiendi  pluribus,  vel  paucioribus 
modis,  vel  uno  tantum. 

15.  Ad  terlia-m  rationem  duMtandi  ad /inem 
n.  2.  — Ad  uUimam  vero  difficuUatem  de  ani- 
ma  concupiscentej  responsio  clara  est  ex  dic- 
tis  :  iUa  enim  uon  est  distincta  a  sentiente  et 
rationaU,  quia  in  utraque  est  appetitivum 
principium;,  quod  idem  est,  ac  concupiscens 
generatim  sumptum.  Jam  vero  declaratnm  est, 
cur  appetitivum  non  constituat  gradum  animae 
pecuUarem,  etiamsi  sit  speciale  genus  poten- 
tise.  Unde  iUa  divisio  Platonica  tripUcis  animse 
in  concupiscibilem,  irascibilem,  et  rationalem_, 
non  est  divisio  animarum,  sed  potentiarum 
animse,  et  in  ea  ratione  non  est  integra,  nec 
muUum  philosophica  :  videtur  autem  excogi- 
tata,  et  accommodata  ad  expUcandos  afifectus, 
et  morales  modos  operaudi  animae  humanae,  ut 
in  Ub.  3  et  5,  tractando  de  appetitu  sentiente, 
et  rationaU  videbimus. 

CAPUT  VIIL 

AN  DIYISIO  ANIM^  IN  DIGTA  TRIA  MEMBRA,  SIT  UNI- 
YOCA,  VEL  QUALIS  SIT. 

\ .  Resolutio  affirmans  pro  prima  parte  ti- 
tuli,  animam  vegetativam  et  sensitivam  esse 
memlra  univoca. —  Animam  vero  rationalem 
videri  memhrum  analogum. — Duse  sunt  diffi- 


cultates  in  hoc  capite  breviter  explicandae  : 
prior  est  de  univocatione  divisionis,  qua  sup- 
posita,  nascitur  aUa  de  quaUtate  divisionis. 
Circa  priorem,  non  est  difficultas  de  anima 
vegetativa  et  sensitiva  inter  se  coUatis  :  omnes 
enim  fatentur  univoce  convenire  in  ratione 
animse,  quiaet  definitiones  utique  simpUciter, 
et  cum  omni  proprietate  conveniunt,  et  uuUa 
ratio  sequivocationis,  vel  analogia;  in  eis  inve- 
nitur.  Dices  inveniri  ordinem,  quia  anima 
sensitiva  non  est  actus  corporis^,  nisi  media  ve- 
getativa.  Respondeo,  nihU  hoc  obstare  univo- 
cationi,  quia  non  obstante  iUo  ordine,  anima 
sensitiva  est  perfectior  inratioue  animge,  quam 
vegetativa,  quia  et  perfectius  actuat  corpus,  et 
nobiUoris  operationis  principium  est  :  et  non 
participat  rationem  animae  a  vegetativa,  nec 
per  ordinem  ad  iUam,  sed  potius  supponit  il- 
lam,  ut  minus  perfectam,  et  quasi  dispositio- 
nem  et  potentiam,  comparatione  ipsius  :  sicut 
numerus  major  supponit  minorem,  et  figura 
quoedam  solet  aUam  supponere,  et  nihilominus 
in  genere  numeri,  et  figurse  inter  se  conve- 
niunt.  Itaque  hac  parte  supposita,  difficuUas 
est  de  anima  rationaU.  Multi  enim  censent, 
non  esse  univoce  animam  cum  ceeteris,  quod 
potest  modis  oppositis  cogitari,  nimirum,  vel 
quod  anima  prius  dicatur  de  aliis  duabus, 
quam  de  rationali,  vel  e  contrario,  quia  prius 
de  rationali,  quam  de  cseteris. 

2.  Prima  opinio,  seu  modus  explicandi  Jianc 
analogiam.  —  Primiim  ejus  fundamenlum  ex 
locis  Aristotelis.  —  Prima  ergo  opinio  erit, 
animam  analogice  dici  de  rationaU  anima 
comparatione  aUarum .  Nam  licet  anima  ratio- 
uaUs,  seu  principium  intelUgendi  in  homine 
in  genere  entis  et  substantige,  sit  nobiUus  cae- 
teris  animabus :  ut  auctores  hujus  sententise 
supponunt,  estque  satis  per  se  notum,  eviden- 
terque  ex  discursu  hujus  Ubri  constabit :  nihil- 
omiuus  aiunt,  in  ratione  animse  minus  pro- 
prie,  etanalogice  esse  animam.  Ita  sentiuntin 
libr.  2,  de  Anim.,  Averroes,  text.  7,  etibiThe- 
mistius,  ac  SimpUcius,  text.  1  et  7,  et  Philo- 
ponus.  Quorum  opinio  probari  potest  ex  Aris- 
totele  2,  de  Anim.,  cap.  2,  text.  21,  dicente  : 
Videtur  hoc  animce  genus  esse  dizersum,  idque 
solum  perinde,  atque  perpetiiutn  al  eo,  quod  oc- 
cidit,  sejungi,  separarique  posse.  Ubi  non  de 
sola  potentia  inteUectus,  sed  de  ipsa  anima 
inteUectiva  loquitur.  Nam  inteUectus  ipse  nec 
univoce,  nec  analogice  anima  dici  potest :  cum 
ergo  dicit  esse  aUerius  generis,  indicat  non 
esse  animam  univoce,  nec  ejusdem  ratiouis 
cum  aliis.  Addi  etiam  potest,  qiiod  Ub.  Q, 


CAP.  VIII.  AN  DIVISIO  ANIM.^ 
Topicor.^  cap.  5,  vitam  inter  eequivoca  poiiit, 
eo  quod  iii  plautis,  et  in  aliis,  non  eadem  ra- 
tione  inveniatur, 

3.  Secmidmn  fundamenticm  hipartiUcm.  — 
Ratio  vero  hujus  opinionis  videtur  fuisse, 
quia  anima  iutellectiva,  aut  uon  informat  sub- 
stantialitercorpus,  aut  si  informat,  longe  ali- 
ter,  quamcaeterse.  Primo,quia  non  communicat 
materiae  totum  suum  esse  eo  modo  quo  alise 
formee  :  quia  ita  illud  communicat,  vel  mate- 
riee,  vel  composito,  ut  sibi  absolute  retineat  : 
nam  ita  iuformat,  ut  in  suo  esse  subsistat,  et 
sic  non  tantum  est,  quo  aliud  est,  sed  etiam 
quod  est,  tanquam  in  suo  esse  subsistens, 
quod  alise  anima;  non  habent  :  sed  omnino 
sunt  actus,  quasi  immersi  materise,  et  non 
subsistunt,  nec  sunt  simpliciter,  quod  est,  sed 
quo  aliud  est.  Secundo,  quia  in  modo  produc- 
tionis  suse  qusedam  analogia  cernitur.  Nam 
sola  rationahs  anima  fit  per  creationem,  ahae 
per  eductionem.  Unde  ahae  non  producuntur, 
sed  comproducuntur  :  rationahs  vero  non  so- 
him  per  se  producitur,  sed  etiam  creatur,  qui 
est  altior  efFectionis  modus,  et  fortasse  analo- 
gus,  cum  sit  proprius  Dei,  cui  nihil  est  uni- 
vocum  cum  creaturis.  Tertio  ex  modo  ope- 
randi  eademinsequahtas  cernitur  :  quia  anima 
rationahs,  ut  tahs  est,  operatur  independenter 
ab  organo  corporeo,  quod  ahse  animse  non 
habent  :  ergo  signum  est,  non  ita  proprie, 
et  vere  informare  corpus,  etiam  ut  rationahs 
est,  ac  subinde  non  esse  tam  proprie  ani- 
mam. 

4.  Prwdicta  opinio  m,ultis  ex  capitilus  dam- 
natur.  — Verumtamen  hic  modus  dicendi,  vel 
errorem  in  fide  supponit,  et  in  eo  fundatur, 
et  ideo  erroneus  est,  vel  certe  si  admittit  ve- 
ritatem  fidei,  docentis  animam  rationalem 
esse  veram ,  ac  propriam  formam  corporis, 
est  iha  opinio  improbabihs  in  Philosophia, 
quia  non  consequenter  loquitur,  nec  proba- 
bih  ratione  fundatur.  Et  nihilominus  in  Theo- 
logia  censuram  gravem  meretur  :  quia  valde 
probabihter  ahquid  fidei  contrarium  ex  iha 
inferri  potest.  Declaro  breviter  singula  :  quia 
si  sententia  iUa  supponit,  principium  inteUi- 
gendi  in  nobis  non  esse  veram,  ac  propriam 
formam  corporis,  consequenter  quidem  dicit, 
non  esse  univoce  animam  cum  cseteris  :  imo 
dicere  debet,  potius  sequivoce,  quam  analo- 
gice  vocari  animam,  vel  saUem  non  esse  ani- 
mam  intrinsece,  et  formahter,  sed  tantum  per 
quamdam  proportionahtatem,  et  metaphoram, 
valde  extraneam  :  ut  iu  c.  \,  notatum  est. 
niud  autem  fundamentum  hsereticum  est_,  et 


IN  DTCTA  TRIA  MEMBRA,  ETC.  541 

contra  evidentem  rationem  philosophicam,  ut 
infra  ostendetur. 

5.  Secunda.  —  Esse  falsam  esto  admittat 
esse  teram  formam.  —  Si  autem  ha^c  opinio  in 
illo  fundamento  non  nititur ,  sed  concedit 
animam  rationalem  esse  veram  formam  sub- 
stantialem  humani  corporis :  sic  evidenter  do- 
cet  falsum,  dum  negat  esse  vere,  ac  propriissi- 
me  animam  :  ac  subinde  ex  eo  capite  esse 
etiam  univoce  animam.  Probatur  hoc  conse- 
quens,  primo,  quia  si  vere,  ac  proprie  in- 
format ,  convenit  proprie  cum  aliis  formis 
substantialibus  in  communi  ratione  formae 
substantialis  :  ergo  ex  hac  parte  nuUa  colligi 
potest  aualogia.  Secundo,  quia  est  verus  actus 
corporis  potentia  vitam  habentis,  et  in  hoc 
etiam  habet  formalem  convenientiam,  ac  pro- 
priam  similitudinem  cum  aliis  animabus  : 
ergo  defiihtio  animae  illi  propriissime  conve- 
nit,  ac  proinde  univoce.  Tertio,  ac  praecipue, 
quia  posito  illo  principio  nulla  est  probabihs 
ratio  analogiee  ex  parte  animae.  Nam  funda- 
menta  contrariaj  sententiee.  ad  summum  pro- 
bant,  modum  informationis  animai  esse  alte- 
rius  rationis  specificoe  :  non  vero,  quod  non 
habeat  convenientiam  univocam  cum  modo 
informandi  aliarum  animarum,  ut  statim  res- 
pondendo  eisdem  fundamentis  patebit.  Deni- 
que  ex  illa  opinione  sequitur  fere  evidenter, 
animam  rationalem  non  vere ,  ac  proprie 
uniri  corpori,  ut  formam  :  qui  est  error  in 
fide  :  ergo  et  ipsa  opinio  errori  proxima  cen- 
senda  est.  Consequentia  cum  minori  suppo- 
nuntur  ut  notse  :  et  sequela  patet,  quia  si  talis 
substantia  analogice  est  anima  :  ergo  analogice 
animat :  ergo  analogice  informat :  ergo  ana- 
logice  unitur  corpori  ut  forma.  Hsec  autem 
analogia,  si  qua  est,  non  potest  esse  cum  con- 
venientia  formali  :  quia  tunc  nuUa  ratio  ana- 
logise  fingi  posset.  Erit  ergo  per  improprieta- 
tem,  et  metaphoram  ex  parte  informationis 
animse  rationalis,  quod  a  vera  fide  catholica 
dissonat,  ut  videbimus. 

6.  Secunda  opinio  seu  modus  explicandi  dic- 
tam  analogiam. — Bjus  primum  motivum  ac 
discuTsus  pro  illo.  —  Secundum  motimm.  — ■ 
Prius  vero  quam  fundamentis  dictae  sententise 
satisfaciamus,  alteram  opinionem  expendere 
necessarium  est.  Propter  illas  euim,  et  similes 
ratioues,  alii  dixerunt,  divisionem  illam  esse 
analogam,  ita  tamen,  ut  principalms  proprius, 
ac  per  prius  dicatur  de  anima  ratiouali,  quam 
de  reliquis:  ita  docet  Jandunus,  I.  2,  de  Aui., 
qusest.  3,  cum  Alexandro,  1.  de  Sens  et  sensib., 
in  principio,  et  Alberto  2,  de  Anim.^  cap.  5, 


512 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIM^  RATIONALIS. 


et  aliqui  moderni.  Et  prsecipue  moventiir,  quia 
vivere  simpliciter  convenit  homini^  ceeteris  ve- 
ro  animantibiis  tantiim  secundum  quid :  ergo 
et  anima  liominis  est  simpliciter  anima^  alise 
vero  secundum  quid^  et  consequenter  non 
univoce^  sed  analogice.  Gonsequentia  est  clara: 
et  antecedens  probatur  hoc  modo.  Vivenspro- 
prie,  ac  simpliciter  dicitur,  quod  seipsum  mo- 
vet,  sed  inter  animantia  sohis  homo  seipsum 
simpliciter  movet,  aha  vero  tantum  secundum 
quid  :  ergo.  Probatur  minor,  quia  ilhid  seipsum 
proprie  movet :  quod  non  solum  operationem 
efficit,  sed  etiam  propter  fmem  proprie  opera- 
tur,  suam  operationem  iniinem  dirigendo  :  sed 
hoc  modo  sohis  homo  per  rationem  se  movei^e 
potest:  ergo  sohis  iUe  simphciter  vivit,  aha 
vero  secundum  quid :  quatenus  in  seipsis  phy- 
sice  operantur,  seu  motum  efiiciunt.  Juxta 
quem  discursum,  etiam  inter  animam  sentien- 
tem,  et  vegetantem  potest  analogia  considerari: 
tum,  quia  dum  animaha  se  movent  ex  cogni- 
tione  boni,  ahquo  modo  cognoscuntfmemsal- 
tem  materiahter  sub  ratione  convenientis,  et 
boni  amati :  vegetabiha  vero  nuUo  modo  finem 
percipiunt,  sed  sola  naturah  propensione  in 
ihum  feruntur,  sicut  ceetera  inanimantia :  tum 
etiara,  quia  bruta  verius,  ac  magis  proprie 
agunt  in  seipsis,  quia  secundum  eamdem  par- 
tem,  et  facultatem  in  se  agunt,  dum  cognos- 
cunt,  etappetunt:  vegetabiha  vei'0  tantum  se 
movent  secundum  quid,  per  unam  partem  effi- 
ciendo  in  aham,  per  actionem  transeuntem. 
Denique  in  anima  rationah  considerari  potest 
singularis  perfectio  etiam  in  ratione  auimse, 
quatenus  tota  informat  totum  corpus,  et  tota 
singulas  corporis  partes  :  ergo  longe  altiori 
modo  est  corporis  forma :  aha3  vero  compara- 
tione  ihius  tantum  secundum  quid. 

7.  Vera  resolulio  pro  univocatione  triplicis 
animce. —  Prima  ratio.  —  jNihilominus  dicen- 
dum  est,  animam  univoce  dividi  in  rationalem, 
et  reUquas.  Ita  sentit  Aristoteles,  in  cap.  1  et 
2,  de  Anima,  ubi  tradit  definitionem  animoe 
omnibus  communem,  ut  ipse  dicit :  et  compa- 
rat  figuree,  quae  unam  habet  communem,  et 
univocam  rationcm  omnibus  figuris.  Idem  do- 
cet  D.  Thomas  2,  contr.  Gent.,  cap.  60  et  61, 
ubi  ex  professo  probat  defmitionem  auimoe 
univoce  convenire  animse  radonali,  cum  reli- 
quis,  quod  idem  est;  quod  etiam  bene  defen- 
dit  Ferrara,  dicto  cap,  61,  ostendens  hanc 
fuisse  mentem  Aristotelis.  Verum  est,  ipsos 
loqui  prsecipue  contra  Averroem,  et  alios  in 
seusu  traclacto  contra  priorem  opinionem. 
Tamen  consequex.ter  hoc  etiam  aflhmant:  et 


probatur  primo,  quia  definitio  animse  cum 
omni  proprietate  convenit  animabus,rationaIi, 
sensitivte  et  vegetativee  ut  in  superioribus  os- 
tensum  est:  ergo  univoce  illis  convenit.  tam 
definitio,  quam  definitum.  Probatur  conse- 
quentia,  quia  imlla  probabilis  ratio  analogise 
intervenit,  quia  anima  sensitiva  non  dicitur 
anima  per  habitudinem  ad  animam  rationalem, 
nec  per  imitationem  ejus.  Quod  autem  sit  mi- 
nus  perfecta  non  sufficit  ad  analogiam,  nec 
tollit  univocationem ;  nisi  fortasse  quis  velit 
interpretari  superiores  sententias,  juxta  mo- 
dum  loquendi  Aristotelis  7,  Physicor.,  cap.  4, 
dicentis,  In  generelatere  cequivocationes ,  id  est, 
plures  rationes  specificas.  Sed  hoc  non  sufficit, 
ut  una  sola  animse  specificas.  Sed  lioc  non  suf- 
ficit,  ut  una  sola  animee  species  dicatur  anima 
simpliciter,  alise  secundum  quid  :  nec  etiam, 
ut  definitio  animae  generatim  sumptae,  non 
tota,  et  proprie,  ac  simpliciter  in  singula  mem- 
bra  conveniat. 

8.  Secunda  ratio.  —  Effugium.  —  Secundo 
argumentor,  quia  vivens  univoce  dicitur  de 
planta,  animali,  et  homine :  et  animal  de  bru- 
to,  et  homine  :  ergo  etiam  anima  univoce  di- 
citur  de  tribus  animabus.  Antecedens  proba- 
tur,  tum  quia  illa  sunt  duo  genera  subalterua 
prgedicamenti  substantiae,  ac  proinde  univoca : 
tum  etiam ,  quia  simpliciter ,  et  sine  Iiabitu- 
dine  de  inferioribiis  prsedicatur.  Consequentia 
vero  probatur,  quia  eadem  est  ratio  de  forma 
communi  respectu  inferiorum ,  quse  est  de 
compositis  servata  proportione,  ut  iu  superio- 
ribus  ostensum  est.  Responderi  potest,  genus 
viventis  non  sumi  ab  anima  in  communi  prout 
est  divisum  hujus  divisiouis ,  sed  ab  anima 
vegetabili  prout  est  forma  communis  omnium 
viventium,  scilicet,  plantarum,  brutorum  et 
hominum.  Nam  prima  ratio  vitse  est  anima 
vegetativa,  teste  Aristotele,  hb.  2,  de  Ani., 
cap.  2.  At  vero  in  omnibus  viventibus  anima 
vegetativa  invenitur  univoce,  et  ideo,  viveas, 
inde  sumptum  genus  est  omnibus  illis  viven- 
tibus  univocum.  Quod  explicatur  per  genus 
animalis ,  in  quo  id  evidentius  apparet.  Nam 
animal,  ut  est  genus  ad  hominem,  et  brutum, 
non  sumitur  ab  anima,  ut  abstrahit  a  rationali 
et  seusitiva ,  et  est  quasi  genus  subalternum , 
utrique  commune  :  sed  sumitur  ab  anima 
sensitiva,  ut  talis  est.  Nam  homo  non  consti- 
tuitur  in  esse  animalis  per  animam  rationa- 
lem,  ut  talis  est,  sed  ut  sensitiva  est.  Et  ideo 
animal  est  geuus  uuivocum  homini,  et  brutis  : 
sic  ergo  vivens,  ut  est  geuus  univocum  ab  a- 
uima  vegetativa,  sumitur  non  ab  auima  in 


CAP.  VIII.  AN  DIVISIO  kmMM 
communi :  et  ideo  non  seqnitur  animam  in 
communi  univoce,  et  eequaliter,  tribus  anima- 
bus^  ut  tales  sunt,  convenire.  Nec  etiam  se- 
quitur  vivens,  ut  sumitur  ab  anima  in  commu- 
ni  esse  univocum. 

9.  Obstmitur  primo. — Secimdo.  — Sedcon- 
tra  hoc  instatur  primo,  quia  non  solum  vivens 
sub  illa  ratione  sumptum^  est  univocum,  sed 
etiam ,  ut  significat  corpus  animatum ,  seu 
compositum  ex  anima  et  corpore  :  sub  qua  ra- 
tione  ab  anima  in  communi  prout  est  actus 
corporis  organici  sumiturj  quia  planta,  ut 
planta,  tam  proprie  constat  corpore  et  anima, 
ut  homo,  licet  non  tam  perf  ?cta  anima  con- 
stat.  Secundo  si  vivens  priori  modo  sumptum, 
est  univocum,  et  genus  :  ergo  etiam  anima  ve- 
getativa  univoce  dicitur  de  anima  plantse,  et 
de  anima  rationah,  ut  vegetativa  est,,  quia  ut 
sic  constituit  hominem  in  ratione  viventis  : 
ergo  inter  animas  liominiS;,  et  plantse  dattir 
univoca  convenientia,  etiamsi  uua  materiahs 
sit^  et  alia  spiritualis  :  ergo  eadem  ratione  a- 
nima  rationahs  ,  ut  rationahs,  potest  cum 
vegetativa ,  vel  sensitiva  in  ratione  animae 
convenire,  etiamsi  iha  spiritualis  sit,  et  haa 
materiales  sint,  quatenus  ihos  gradus  non 
transcendunt. 

40.  Ad  primum  fundamentum  inn.  'il,  quoad 
locum  de  anima. — Ultimo  confirmatur  hsec  ve- 
ritas,  quia  nulla  ratio  veree  analogiae  inter  ani- 
mam  rationalem^  et  rehquas  invenitur^  ut 
respondendo  ad  fundamenta  aharum  opinio- 
num^  facile  ostendetur.  Et  imprimis  ad  pri- 
mum  locum  Aristotelis^  quem  prior  opinio 
ahegat  ex  2,  de  Anim.^,  text.  ^i,  concedo  in 
verbis  ilhs :  Sed  videtur  genus  aliud  animce 
esse,  Aristotelem  loqui  de  rationah  anima.  Et 
si  pro  aliqua  ex  dictis  opimonibus  afferri  pos- 
set^  potius  secundae^  quam  priori  favet.  Inde 
tamen  sohim  colligitur;,  animam  intehectua- 
lem  esse  nobihoris  et  altioris  ordinis  in  sub- 
stantia  sua,  quam  sint  cseterae.  Hoc  autem 
optime  potest  consistere  cum  convenientia  u- 
nivoca,  tam  in  ratione  animoe^  quam  in  ratione 
substantise^  seu  substantiahs  formee^  cum  cse- 
teris  animabus.  Nam  de  intelligentiis  etiam 
dicere  possumus  esse  ahud  substantise  genus 
a  corporeis  :  quamvis  in  genere  substantiai  u- 
nivoce  conveniant.  Et  confirmari  hoc  potest 
ex  verbis  subjunctis,  quibus  philosoplius  pro- 
bat,  animam  intellectualem  esse  alterius  ge- 
neris^  quia  sola  separari  potest,  tanquam  per- 
petuum  a  mortali.  In  quibus  imprimis  ponde- 
ro  verbum  separari,  quia  per  ihud  indicatur^ 
priusquam  separetur  esse  corpori  unitam^  tan- 


m  DICTA  TRIA  MEMBRA,  ETC.  513 

quam  veram  formam  ejus  :  et  ita  non  repu- 
gnare  nobilitati  ejus  esse  veram  animam 
univoce  cum  reliquis.  Deinde  considero^  so- 
lum  cohigere  excellentiam  ejus,  ex  eo  quod 
separabilis  est  et  immortalis.  Ex  qua  proprie- 
tate  hcet  colhgatur  major  nobihtas  specifica : 
non  tamen  potest  inde  inferri  analogia  :  alias 
sequeretur  inferiores  animas ,  vel  asquivoce, 
vel  analogice  animas  vocari.  Verisimile  autem 
est  dixisse  Aristotelem  ,  rationalem  animam 
esse  aliud  animee  genus,  quia  diflfert  ab  alhs^ 
tanquam  immortale  a  mortali,  in  eo  sensu, 
in  quo  dixerat,  1.  10  Metaphysicae;,  c.  13,  cor- 
ruptibile  et  incorruptibile  differre  genere,  uti- 
que  physico,  ut  vocant,  sic  enim  non  est  in- 
conveniens  concedere  animam  rationalem  dif- 
ferre  genere  ab  aliis  animabus ,  quia  non 
pendet  in  suo  esse  a  materia,  sicut  reliquae  : 
ciim  hac  tamen  differentia  stat  convenientia 
univoca  in  communi  animee  ratione,  seu  in 
genere  logico,  ut  est  notum  in  Metaphysica, 
et  dixi  in  disput.  35,  sect.  3,  n.  37. 

d  1 .  Quoad  locum  ex  Topicis  in  eod.  num.  2. 

—  Alter  vero  locus  Aristotelis,  ex  lib.  6  Topi- 
cor.,  non  recte  citatur.  Nam  verba  ejus  sunt : 
Vita  autem  non  secundum  unam  speciem  videtur 
dici,  sedaltera  quidem  animalibus,  alteraplan- 
tis  inest.  Constat  autem  ex  dictis  vitam,  et 
animam  de  sensitiva  et  vegetativa  univoce 
dici.  Nec  in  eo  loco  Aristoteles  de  anima  ratio- 
nali  mentionem  facit.  Igitur  sequivocatio  de 
qua  ibi  loquitur,  quamque  cavendam  esse  do- 
cet_,  est  illa,  in  qua  ratio,  seu  definitio  pro- 
pria  hujus  speciei,  sumitur,  tanquam  univoca 
omnibus  membris,  seu  speciebus  sub  geuere 
contentis,  ut  in  illis  verbis  patet.  Contingit 
igitur,  et  secundum  electionem  sic  assignare 
terminum,  ac  si  univoca,  et  secundum  unam 
speciem  omnis  vita  diceretur.  Solum  ergo  ne- 
gat,  vitam  esse  ita  univocam,  ut  omnis  vita 
sit  ejusdem  speciei,  ut  verba  ipsa  preeseferunt. 
Uude  videtur,  univocationem  ibi  stricte  sumere 
pro  maxima  convenientia,  et  unitate  commu- 
ni,  et  prout  eequivocationibus  illis  opponitur, 
quas  alibi  dixit,  in  genere  latere  :  illas  enim 
in  genere  vitse,  vel  animee  reperiri  non  nega- 
mus. 

12.  Ad  secundum  fundamentum  in  nmn.3. 

—  Ad  primam  conjecturam  ib.  —  Ad  rationes 
prioris  sententias,  relicto  haeretico  fundamen- 
to,  quod  anima  rationalis  non  informet  cor- 
pus :  ad  aliam  partem  dicimus,  conjecturis  ibi 
adductis  recte  probari  informationem  animse 
rationalis  esse  specie  diversam  ab  unionibus 
aliarum  animarum,  esseque  longe  perfectioris 

33 


m 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIM^  RATIONALIS. 


rationis  et  ordinis  :  nihilominiis  inde  non  sp- 
qui,  vel  rationalem  animam  non  esse  veram 
et  propriam  formam^  vel  esse  analogice  ani- 
mam  :  sed  ad  summum  sequi,  esse  sub  genere 
animse  excellentiori.  Unde  ad  primam  proba- 
tionem  imprimis  dicimus  sub  dubio  esse,  an 
anima  rationalis  unita  corpori  subsistat  ?  Ta- 
men,  licet  hoc  demus,  negandum  non  est, 
quin  totum  suum  esse  corpori  communicet, 
etiamsi  prius  ilkid  in  se  habeat,  et  in  eo  sub- 
sistat.  Simul  enim  est,  quod  est^  et  quod  totus 
homo  simul  cum  corpore  est,  ac  subsistit ; 
quia  licet  sit  actus  subsistens^  niliilominus  est 
substantia  incompleta;,  ac  proinde  simul  est 
actus  se  totum  commuiiicas  corpori,  etiamsi 
ab  illo  in  eodem  esse  non  pendeat :  quse  de- 
pendentia  non  est  contra  communem  animse 
rationem.  Nam  hcet  ahis  animabus  contraria 
conditio  insit^  non  est  propter  communem  ra- 
tionem  animse,  sed  propter  earum  propriam 
imperfectionem.  Et  ita  ex  omnibus  illis  diffe- 
rentiis  solum  concluditur^  animam  rationalem 
esse  alterius  speciei^  et  ordinis  ab  aliis  anima- 
bus  :  non  vero  esse  analogice,  vel  improprie 
animam. 

iS.  Ad  secundam  conjecturam. — Ad  tertiam. 
— Idemque  dicendum  est  ad  alteram  probatio- 
nemsumptam  ex  modo  productionis.  Ut  enim 
omittam  qusestiones  ibi  insinuatas  (scihcet,  an 
creatio  et  generatio,  vel  eductiones  dicantur, 
vel  efifectioues  univoce,  vel  analogice:  et  an 
Deus,  ut  creator,  sit  univoce  efficiens  cum  aliis 
agentibus  naturalibus)  ut  ahenas  a  prsesenti 
instituto  :  dico  breviter  quidquid  sit  de  pro- 
ductionibus^  certum  esse  eamdem  rem,  vel 
plures  ejusdem  speciei  fieri  posse  per  creatio- 
nem  et  generationem.  Unde  multo  magis  ex 
rebus  ejusdem  generis^  et  in  eo  univoce  con- 
venientibus,  una  fiet  per  creationem,  et  altera 
per  generationem ;  ut  Angelus  et  homo,  coe- 
him  et  elementum.  Ita  ergo  anima  ratioualis, 
licet  sit  vera  anima,  fieri  potest  per  nobiho- 
rem  actionem,  quam  caeterse  animse,  scilicet 
per  creationem.  Tertia  denique  probatio  ex 
operatione  ratione  non  organica,  solum  pro- 
bat,  animam  rationalem  esse  immaterialem, 
non  vero  improprie  informare  corpus,  ut  pos- 
tea  declarabimus. 

14.  Ad  motivum  seciindce  opinionis,  ejusque 
discursuminnum.  6. — Ad  fundamentum  alte- 
rius  sententisB  respondeo  sequivocationem  in 
illo  committi,  quoad  terminum  illum,  movendi 
se,  duobus  enim  modis  dici  potest  aliqua  res 
se  movere,  scilicet  pliysice,  seu  efficienter,  tan- 
tum  motum  in  se  efficiendo,  vel  morahter  se 


in  finem  dirigendo :  cum  ergo  dicitur  vivens 
ilhid  esse,  quod  seipsum  movet,  non  intelhgi- 
tur  de  motione  morali  in  ordine  ad  finem,  sed 
de  motione  pliysica  per  efficientiam  motu?,veI 
operationis  in  seipso,  per  se,  et  ex  talis  naturse 
institutione ;  utin  superioribusexplicatum  est. 
Quapropter  ad  rationem  viventis,  vel  animae 
simpliciter  dictee  impertinens  est  modus,  quo 
se  movet  in  ordine  ad  finem :  sed  tantum  con- 
siderare  oportet,  an  per  se,  ac  proprie  se  mo- 
veat  efi^ective  propter  propriam  perfectionem 
acquirendam.  Nam  si  hoc  habeat,  erit  suffi- 
ciens  ad  rationem  viventis,  vel  animse,  etiamsi 
finem  per  talem  motum  intentum  per  proprium 
actum  non  intendat,  nec  cognoscat.  Ut,  verbi 
gratia,  cum  animal  aliquid  videt,  propriissime 
movet  se  vitaliter,  sive  propter  finem  videat, 
sive  non.  Imo  vita  eeterna,  quiae  in  visione  Dei 
consistit,  est  non  solum  propria,  sed  etiam  per- 
fectissima  vita :  et  tamen  uon  est  illa  actio 
propter  finem  ex  directione  operantis,  sed  est 
uaturalis,  ac  necessaria  operatio,  per  quam  fi- 
nis  ultimus  obtinetur.  Solum  ergo  probat  ille 
discursus,  illa  viventia,  quse  propter  finem 
moveri  possunt,  perfectius  vivere,  quam  alia  ; 
quia  illa  operatio,  per  quam  finis  formahter 
cognoscitur,  vel  intenditur,  perfectum  gra- 
dum  vitae  requirit.  Idemque  fere  dicendum  est 
ad  alias  conjecturas,  in  quibus  insequalitas 
inter  animam  vegetativam  et  seusitivam  con- 
sideratur.  Probant  enim  animam  sensitivam 
esse  altioris  perfectionis,  et  gradus :  analogiam 
vero  nullo  modo  ostendunt.  Atque  idem  dico 
ad  ultimum  indicium  perfectionis  animse  ratio- 
nalis,  quod  tota  informet  singulas  partes,  de 
quo  infra  latius  dicendum  est. 

15.  Circa  fartem  iituli  de  qualitate  divisio- 
nis,  ratio  duhitandi. — Ex  hac  vero  resolutione 
nascitur  dubium  secundo  loco  propositum,  ni- 
mirum,  qualis  sit  hsec  divisio  animae  in  tres 
animas.  Ratio  autem  dubitandi  esse  potest, 
quia  si  divisum  est  univocum,  erit  genus,  quia 
prsedicatur  essentialiter,  et  quidditative  de 
membris  dividentibus,  et  non  est  species  ulti- 
ma,  nec  etiam  est  praedicatum  transcendens  : 
erit  ergo  genus.  Ergo  divisio  erit  geueris  in 
species,  quia  membra  sunt  etiam  communia, 
seu  universaha  et  essentialiter  diversa.  Conse- 
quens  autem  difficultatem  patitur,  quia  tres 
animse  non  condividuntur  proprie  inter  se 
tanquam  membra  mutuo  distincta,  sed  com- 
parantur  potius  tanquam  inferius,  et  superius 
in  linea  preedicamentali,  vel  directe,vel  reducti- 
ve,  qu8e  autem  sic  subordinantur,  uon  distin- 
guuntur  tanquam  species  sub  communi  genere. 


CAP.  VIII.  AN  DIVISIO  ANIM.41 
ut  videtur  clarum  in  Dialectica:  ergo .  Declaratur 
exipsis  concretis;  nam  vivens^  animal  et  homo 
uon  distinguuntur  inter  se  specie^  neque  ha- 
bent  genus  commune,  quod  in  illa  tria  mem- 
bra  dividi  possit :  ergo  nec  in  animabus  id  re- 
periri  potest.  Probatur  consequeutia,  quia  illa 
tria  prsedicata  concreta^  ex  tribus  animabus 
desumuntur^  ut  supra  dictum  est :  ergo  eadem 
est  ratio  de  formis,  quse  de  compositis. 

16.  Notatio  pro  resolutione. — Ad  hujus  du- 
bii  resolutionem,  et  clariorem  illius  divisionis 
intelligentiam,  advertere  oportet,  communem 
anima3  conceptum  dupHciter  abstralii  posse, 
juxta  duos  modos  similitudinis^  seu  convenien- 
tise^  quae  inter  ipsa  viventia,  seu  animas  ipsas 
considerari^  et  distingui  possunt.  Primus  mo- 
dus  convenientise  est^  quatenus  plantoe,  ani- 
malia  et  homines  in  hoc  conveniunt ,  quod 
se  nutriunt  et  vegetant.  Unde  in  operatione 
ipsa  abstrahitur  conceptus  communis  nutritio- 
nis,  vel  vitalis  generationis.  Et  consequenter 
in  principio  talis  operationis  abstrahitur  com- 
munis  conceptus  animae  vegetativee^  in  quo 
conveniunt  animse  plantarum,  animalium  et 
hominum^  tanquam  in  communi  genere,  et  ab 
anima  vegetativa  sic  concepta  constituitur  vi- 
vens  ,  prout  est  genus  commune  animalibus 
et  plantis,  ut  supra  cum  Aristotele  diximus.  Et 
simihs  convenientia^  et  cum  eadem  propor- 
tione^  consideranda  est  in  anima  sensitiva^ 
quatenusest  principium  sentiendi  generatim: 
ut  est  brutis  et  hominibus  commune.  Nam 
sicut  sentire  commune  est  omnibus  illis,  ita 
principia  sentiendi  hominis^  et  bruti  in  illa 
communi  ratioue  convenientiam  habent,  quse 
nomine  sensitivffi  significatur.  Inter  animas 
vero  rationales  sola  specifica  convenientia  re- 
peritur,  et  abstrahi  potest. 

17.  Resolutio.  —  Ad  rationem  duiitandi  in 
num.  15^  juxta  proximam  resolutionem.  — 
Juxta  hanc  ergo  abstractionem  et  considera- 
tionem,  divisum  in  illa  partitione,  est  anima, 
quatenus  est  principium  vitse,  quse  in  re  ipsa 
est  aniraa  vegetabihs  in  communi,  et  est  ge- 
mis  ad  omnes  animas.  Nam  omnis  anima  es- 
sentiahter  est  principium  vegetandi  in  com- 
muni.  Dividitur  autem  in  animam  pure  vege- 
tabilem^  sensitivam  et  rationalem,  divisione 
univoca,  et  tanquam  genus  in  species  suas,  uon 
quidem  ultimas^  sed  partim  subalternas,  par- 
tim  ultimam :  nec  divisione  immediata^  sed 
media  saltem  ex  parte.  Anima  enim  illo  modo 
sumpta  immediate  dividenda  esset  in  pure 
vegetativam  et  sensitivam  simphciter :  et  rur- 
sus  sensitiva  in  pure  sensitivam  et  rationalem;, 


IN  DICTA  TRIA  MEMBRA,  ETC.  515 

ut  supra  etiam  notum  est.  Hoc  autem  non  im- 
pedit;,  quominus  divisio  in  hoc  sensu  sit  adse- 
quata  et  doctrinalis^  et  convenienter  tradita, 
ad  totam  animse  amplitudinem  exphcaudam. 
Neque  contra  hunc  sensum  mihtat  difficuhas 
proposita,  quia  tres  animse,  ut  sunt  membra 
dividentia  in  sensu  prsedicto,  non  coordinan- 
tur  in  hnea  prtedicamentah,  sed  sunt  species 
omnino  inter  se  condistinctse.  Nam  anima  ve- 
getativa,  ut  est  membrum  dividens,  nou  sumi- 
tur  in  communi,  ut  abstrahit  a  vegetativa  pu- 
ra,  seu  planta,  et  a  vegetativa  animahum :  sed 
pro  vegetativa^quseillumgradum  nontranscen- 
dit,  quse  ut  sic  non  constituit  vivens  in  com- 
muni,  sed  tantum  plantam  in  communi  :  et 
sic  condistinguitur  a  sensitiva,  Et  pari  modo 
sensitiva,  ut  membrum  est  dividens,  sumitur 
pro  anima  prsecise  sensitiva,  quse  non  consti- 
tuit  animal  in  communi,  sed  brutum :  et  eon- 
distinguitur  ab  anima  hominis,  quee  non  tan- 
tum  sensitiva  est,  sed  etiam  rationahs,  Et  hic 
sensus  videtur  mihi  facihs,  et  ad  rem  exph- 
candam  satis  accommodatus.  Auctores  autem 
non  videntur  communiter  ita  exponere  Aristo- 
telem,  vel  rem  ipsam  :  et  ideo  ahus  est  adden- 
dus  sensus,  qui  non  est  contrarius,  sed  di- 
versus,  et  si  recte  exphcetur,  veritatem  etiam 
continet. 

IS.Notatio  alterapro  modo  altero  resohetidi 
secundam  partem  tituli.  —  Ahus  ergo  modus 
convenientise  inter  proedictas  tres  animas  con- 
siderari  potest  inter  propria  earum  constitutiva, 
quatenus  talia  sunt,  Qua3  convenientia  prius 
in  operationibus  exphcatur,  deinde  in  princi- 
piis  earum,  quae  sunt  preedictas  tres  animse, 
quse  per  ordinem  ad  operationes  distinguuntur, 
Operatio  ergo  nutriendi,  sentiendi  et  intelli- 
gendi  conveniunt,  inter  se,  in  communi  ratione 
operationis  vitahs,  de  cujus  ratione  generahter 
est,  ut  sit  a  principio  intrinseco  ejus,  in  quo 
tahs  operatio  fit.  Et  sub  hoc  communi  genere, 
vel  conceptu  continentur  tres  modi  operatio- 
num  vitahum,  ut  sunt  nutritio,  sensatio  et  in- 
tehectio,  non  tamen  omnino  immediate,  quia 
sensatio  et  intellectio  conveniunt  inter  se  in 
ratione  cognitionum,  et  ita  potest  operatio  vi- 
talis  distingui  immediate  in  nutritionem  et 
cognitionem :  et  cognitio  in  sensationem  et 
inteUectura.  Sic  ergo  anima,  quse  est  princi- 
pium  vitahs  operationis  in  communi,  non  est 
aniraa  vegetativa,  sed  universahorem,  magis- 
que  abstractam  rationem  habet,  sicut  et  ipsa 
operatio.  Est  ergo  comraunis  qugedam  ratio 
anirase  abstraliens  ab  illis  tribus  gradibus,  et 
sic  vivens,  quod  per  iUam,  ut  sic_,  constituitur, 


516 


LIB.  1.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIM.E  RATIONALIS. 


non  est  idem,  quod  vegetativum,  sed  idem^ 
quod  animatum,  id  est^  constans  corpore,  et 
tali  forma^  quse  sit  principium  actionis  vitalis. 
Vivens  autem  sic  sumptum  immediate  dividi 
poterit  in  vivens  vegetativum  et  cognosciti- 
vum  :  et  rursus  vivens  cognoscitivum,  in  sen- 
sitivum  etrationale.  Unde  tandem  concluditur 
adsequata  divisio^  tum  viventis  in  illa  tria 
membra,  vegetativum^  sensitivum  et  rationale : 
tum  etiam  animse  in  vegetativam,  sensitivam 
et  rationalem. 

i9.  Resolvitur  et  satisfit  dictce  rationi  dubi- 
tandi  in  num.  15.  —  Sic  autem  illa  divisio  non 
est  generis  in  species  :  nam  illa  tria  prsedicata 
solum  ratione  diflferunt^  non  per  differentias 
oppositas^  sed  per  diflTerentias  subordinatas^ 
quarum  una  est  per  aliam  contrabibiliS;,  seu 
determinabilis.  Unde  fit,  ut  illa  tria  membra 
possint  esse  eidem  viventi^  vel  eidem  animse 
essentialia.  Nam  idem  liomo  est  vivens^  ani- 
mal  et  rationale  :  et  eadem  anima  est  vegeta- 
tiva,  sensitiva  et  rationalis^  quatenus  est  prin- 
cipiumnutriendi,  sentiendi  et  ratiocinandi.  Ac 
propterea  divisio  in  illo  sensu  non  potest  esse 
generis  in  species.  Quia,  ut  Aristoteles  ait^ 
lib.  40  Metapliysicse^  cap.  \\,  genus  etspecies 
non  diflferunt  specie_,  utique  positive  propter 
rationem  tactam^  quia  non  constituuntur  difife- 
rentiis  oppositis^,  sed  tantum  negative  dici  pos- 
sunt^  non  esse  ejusdem  speciei^,  quia  non  eadem 
diflferentia  constituuntur :  ut  in  disp.  7  Meta- 
pbysicffi;,  sect.  3,  notavi.  Et  eadem  ratione  non 
possunt  habere  genus  commune  :  tum  quia 
genus  dicit  relationem  ad  species  :  tum  etiam^ 
quia  possunt  ad  constituendam  eamdem  inte- 
gram  essentiam  concurrere.  Quapropter  si 
aliquis  conceptus  communis  abstrabitur  a  con- 
ceptu  generico  et  specifico  ,  ut  conceptus  co- 
gnoscentis  ab  homine  et  animali,  quod  est  ge- 
nus  hominis^  et  conceptus  viventis  a  nutritivo 
et  cognoscitivo,  illud  commune  revera  non 
est  genuS;,  etiamsi  contiugat  esse  univocum  : 
sed  erit  quasi  transcendens  quoddam^  quod 
differentias  extra  sui  rationem;,  et  proprie  con- 
tralientes  non  habet  :  sicut  conceptus  commu- 
nis^  qui  interdum  abstrahi  potest  a  diflferentiis 
simplicibus^  non  est  genericus^  sed  quasi  trans- 
cendentalis.  Hujusmodi  enim  est  conceptus 
cognoscitivi^  ut  abstraliit  a  rationali  et  sensi- 
tivo,  cujus  signum  est^  quia  eadem  anima  ho- 
miniSj  ut  ratione  distinguitur  in  sensitivam 
et  rationalem,  secum  convenit  in  communi 
conceptu  animee  cognoscitivee.  Et  ita  patet 
responsio  ad  rationem  dubitandi  in  principio 
positam. 


CAPUT  IX. 

UTRUM  PRINCIPIUM  INTELLIGENDI  SIT  ALIQUA  SPI- 
RITUALIS  SUBSTANTIA  SECUNDUM  FIDEI  ET  RA- 
TIONIS  NATURALIS  PRINCIPIA. 

i .  Quid  nomine  substautise  in  titulo  impor- 
tetur.  —  Hactenus  de  generica  ratione  animse 
diximus^  et  illud  genus  in  suas  species  divi- 
dendo^  et  quse  ad  inferiorum  graduum  animas 
pertinent;,  breviter^,  ac  pro  instituto  nostro  suf- 
ficienter  attigimus^  et  quod  amplius  desiderari 
potest  in  singulis  jjrogressu  dicetur.  Jam  ergo 
ad  graviorem  et  tlieologis  magis  necessariam^ 
ac  quodammodo  propriam  de  substantia,  et 
essentia  animse  humaute  disputationem  pri- 
mum  accedimus,  quam  per  diversa  praidicata 
illius  propria,  et  in  quibus  aliorum  viventium 
materiahum  animas  superat  exphcabimus  et 
incipiemus  ab  hac  diflferentia  spiritualis  sub- 
stantia' :  quia.  ut  videbimus,  est  fundamentum 
omnium  aliorum  attributorum,  quse  hominis 
animam  a  cseteris  distinguunt.  Quid  autem 
nomine  substantiae  spirituahs  in  hoc  titulo  si- 
gnificetur^  breviter  explicandum  est.  Et  im- 
primis  nomine  substantise  generatim  sumptce 
utimur,  ut  abstrahit  a  completa  et  incompleta: 
seu  prout  in  materiam,  formam  et  composi- 
tum  ab  Aristotele  ahbi  dividitur.  Neque  vero 
tam  inquirimus^utrum  priucipium  principale, 
ac  primarium,  quo  nos  intelligimus,  sit  hoc 
modo  substantia,  quam  id,  ut  notuin  supponi- 
mus.  Quia  vel  hoc  principium  est  vera  forma 
corporis  nostri,  vel  tantum  ilhassistens.  Si  hoc 
posterius  dicatur;,  Hcet  erroneum  sit^  ut  infra 
ostendemus,  inde  evidentius  concluditur  esse 
substantiam^  quia  est  quid  per  se  existens; 
cum  supponatur  non  esse  actuminformantem. 
Sivero  primum  dicatur,  inde  etiam  concludi- 
tur  esse  substautiam^  tam  propter  ea,  quae  ge- 
neratim  de  anima  diximus^,  et  alia,  quse  de 
substantiali  forma  in  genere  dixi_,  in  disp.  15 
Metaphysicse,  sect.  5^,  ubi  ex  eo^  quod  anima 
rationahs  est  substantiahs  forma^  dari  in  ahis 
rebus  corporeis  substantiales  formas  ostendi. 
Tum  prseterea,  quia  vitales  operationes,  et 
prsecipue  inteUectuales  non  possunt  non  radi- 
cari  in  aliquo  substantiah  principio^  ut  est  per 
se  iiotum_,  et  ex  discursu  materiee  constabit. 
Tum  denique,  quia  homo^  ut  homo^  est  una 
species  substantise  per  se,  quam  ex  materia,  et 
forma  componi  necesse  est :  componitur  au- 
tem  ex  principio  iutelligendi  ut  tale  est :  ergo 
tale  priucipium  in  homine  substaiitia  est. 


CAP.  IX.  UTRUM  PRINCIPIUM  INTELLIGENDI  SIT  ALIQUA,  ETC. 


517 


2.  Quid  nomine  spiritus. — Corporeum  spiri- 
tuali  oppositum  duobus  modis  ddcittor. — Anima 
nec  corporea  est  prir,io  modo.  —  Alter  terminus 
in  titulo  positus  est,  spiritualis,  per  quem  in- 
quiritur  qucedam  essentialis  differentia  illius 
substantise,  quae  in  homine  est  principium  in- 
telligendi :  supponitur  autem  per  vocem  illam 
esse  in  mundo  aliquas  substantias  spirituales, 
quod  de  increata  substantia,  quie  est  ipse 
Deus,  non  solum  de  fide  certum  est,  sed  etiam 
ratione  evidens.  Idem  vero  de  multis  substan- 
tiis  creatis  ostendimus  in  tractatu  de  Angelis, 
1.  1,  cap.  1,  ubi  declaravimus  substantiam 
spiritualem  corporali  opponi,  quasi  privative, 
ita  ut  spiritualisdicatur-,qusecorporeanonest. 
Substantia  autem  corporea  duobus  modis  dici- 
tur,  uno  modo,  quee  intrinsece  constat  ex  ma- 
teria  physica  capaci  quantitatis  :  alio  modo^ 
quia  in  materia  extenditur  per  quantitatem. 
Priori  modo  clarum  est,  animam  non  posse 
esse  substantiam  corpoream,  quia  illo  modo 
substantia  corporea  non  est  nisi  composita  ex 
materia  physica,  et  actu,  seu  forma  substan- 
tiali ,  quod  repugnat  principio  intelligendi 
quod  est  in  nobis.  Quia  non  est  substantia 
composita  ex  partibus  essentialibus,  utl.  1,  de 
Angelis,  c.  7,  obiter  ostensum  est .  Et  prseterea 
ostendemus  infra,  illam  non  esse  substantiam 
completam :  substantia  autem  composita  ex 
materia  et  forma,  est  substantia,  vel  natura 
completa. 

3.  Nec  item  modo  posteriori.  —  Concluditur 
explicatio  nominis  spiritualis  in  titulo. — Poste- 
riori  modo  dicitur  substantia  corporea,  sub- 
stantia  simplex,  capax  extensionis  partis  extra 
partem  secundum  tres  dimension(!s  quantita- 
tis  :  qualis  est,  vel  materia  ipsa,  vel  forma  li- 
gni,  aut  ignis,  vel  (ut  ahqui  vokmt)  ipsa  sub- 
stantia  coeH.  Et  hoc  modo  juxta  mentem  Au- 
gustini,  ep.  28,  substantia  corporea  dicitur, 
quse  secundum  partes  materise  quantee  illi 
coextenditur,  et  partem  extra  partem  habet. 
Unde  e  contrario  illa  dicetur  substantia  incor- 
porea,  seu  (quod  idem  est)  spiritualis,  quse  in 
sua  entitate  partium  extensionem  non  habet, 
nec  illius  capax  est.  Verumtamen  juxta  mul- 
torum  philosophorum^  atque  etiam  theologo- 
rum  opinionem  hoc  non  satis  est,  ut  forma 
aUqua  substantiaHs  spirituahs  sit.  Nam  ani- 
mam  equi,  verbi  gratia,  putant  non  habere 
extensionem,  et  nihilominus  non  esse  spiritua- 
lem,  quia  in  suo  fieri,  et  esse  pendet  a  mate- 
ria.  Igitur  in  titulo  propositffi  qusestionis,  per 
substantiam  spiritualem  inteUigere  oportebit 
talem   substantiam,   quse  neque  ex  materia 


constet,  neque  illi  coextendatur,  nec  ab  illa  in 
suo  esse  pendeat.  Juxta  quam  vocis  interpre- 
tationem  sub  illo  titulo  duee  qusestiones  inclu- 
duntur;  una  est,  utrum  anima  rationalis  sit 
substantia  indivisibilis,  seu  carens  partibus 
integrantibus?  Aha  est,  utrum  sit  animainde- 
pendens?  Quse  queestio  cum  illa  coincidit,  u- 
trum  anima  immortalis  sit?  Ut  vero  distinctius 
procedamus,  nunc  cum  D.  Augustino  suppo- 
namus,  omnem  illam  substantiam  vere  incor- 
poream  esse,  quae  nullo  modo  est  capax  effec- 
tus  formalis  quantitatis,  nec  extensionis,  vel 
compositionis  partium  integrantium.  Et  in  hoc 
sensu  inquirimus,  utrum  anima  substantia  spi- 
ritualis  sit  ? 

A.  Qui  in  hac  qucestione  partem  negativam, 
temierint. — In  hoc  ergo  puncto  multorum  sen- 
tentia  fuit^  animam  horainis  esse  substantiam 
corpoream,  ac  proinde  spiritualem  non  esse. 
Ita  senserunt  omnes  qui  eam  mortalem  fece- 
runt,  quos  capite  sequenti  referemus.  Specia- 
liter  vero  hunc  errorem  tribuit  TertuUiano 
Augustinus,  epist.  157,  et  lib.  de  Hseresi,  in 
86,  ubi  declarat  Tertullianum  de  propria  cor- 
poreitate  esse  locutum:  et  illum  late  impu- 
gnat,  lib.  10,  Gen.  ad  lit.,  c.  24.  Eumdem  er- 
rorem  tribuit  TertuUiano  Isidorus,  I.  8,  Ori- 
genes,  cap.  5,  dicens  TertuUianum  docuisse 
animam  hominis  esse  immortalem,  et  nihil- 
ominus  corpoream  illam  esse  credidisse,  do- 
cuitque  hunc  errorem  TertuUianus,  lib.  de 
Anima,  c.  6,  et  sequentibus,  et  multis  aliis  in 
locis ,  quos  notat  Pamelius ,  inter  paradoxa 
TertuIIiani,  in  7.  Atque  eumdem  errorem  se- 
cutus  fuit  Vincentius  ille,  contra  quem  dispu- 
tat  Augustinus,  I.  4,  de  Anim.  et  ejus  origin., 
a  cap.  12.  Et  in  eumdem  incidit  Faustus  Rhe- 
ginus,  in  epistola  ad  Paulinum. 

5.  Recenserunt  aliqiii  ex  pMlosopliis  pro  ea- 
dem.  parte  tiegativa.  —  Eumdem  ex  antiquis 
philosophis  docuerunt  Anaxagoras,  teste  PIu- 
tarcho,  lib.  4,  de  Placitis,  c.  3,  et  Stoici  apud 
Eusebium,  I.  15,  de  Prajparat.^  cap.  19,  et 
Lucretius,  lib.  1,  de  Rerum  natura,  quemre- 
fert  TertuUianus,  1. 1,  de  Anima,  c.  5,  in  fine, 
et  Augustinus,  I.  de  Utilitate  credendi,  illi  at- 
tribuit  quod  animam  ex  atomis  constare  dixe- 
rit,  sicut  Epicurus.  Et  contra  eum  disputat 
Lactantius,  I.  1,  divinarum  Institution  ,  c.  12. 
Refertur  etiam  pro  Iioc  errore  Soranus  quidam 
antiquus  medicus,  quem  quatuorlibrosde  ani- 
ma  commentatum  e.^^se  refert  TertuIIianus,  lib. 
de  Anima,  c.  6,  ut  omittam  Galenum,  et  alios, 
qui  dixerunt  animam  esse  sanguinem ,  aut 
temperamentum,  seu  harmoniam  humorum. 


518 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIMvE  RATIONALIS. 


contra  qiios  supra  disputatum  est.  Nec  alieni 
ab  eodem  errore  sunt,  qui  easdem  dicunt  esse 
hominum  et  brutorum  animas ,  de  quibus 
postea  dicturi  suraus.  Pluresque  istorum  in 
hunc  errorem  inductos  fuisse  ait  Augustinus^ 
60  quod  nimium  imaginationi  addicti,  uon 
possent  aliquid  ut  verum  ens  concipere,  nisi 
corporeum.  Unde  eo  processerunt,  ut  Deiim 
ipsum  corporeum  esse  dicerent,  ut  de  Tertul- 
liano  idem  Augustinus  afifirmat^  et  videri  po- 
testin  Pamelosupra  paradox.  15. 

6.  Arguitur  etiam  ex  Scriptura  pro  codem 
errore.  —  Deinde  aliqua  fundamenta  de  anima 
specialiter  afferuntur.  Primo  ex  Scriptura, 
quod  Luc£e  16,  dicitur  anima  Lazari  deducta 
in  sinum  Abrah»,  et  anima  divitis  sensisse 
cruciatum  ignis,  et  aquam  ad  hnguam  refri- 
gerendam  petiisse.  Quo  testimonio  Tertullia- 
nus,  lib.  de  Anima,  cap.  7  et  8,  et  lib.  de  Re- 
sur.  carnis,  cap.  M,  et  Faustus  supra  utuntur. 
Addit  Tertullianus,  in  lib.  de  Anima,  cap.  11, 
illud  Gen.  2  :  Et  inspiravit  in  eo  spiramdum 
mtce,  ubi  ipse  flatum  legi  vult,  non  spiritum. 
Nam  anima,  inquit,  in  suhstantia  flatus  est, 
ah  effectu  autem  dicitur  spiritus,  quia  spirat. 
Et  addueit  iUud  Isai.  42  :  Dans  flatum  populo, 
q%d  est  super  terram,  et  spiritum  calcantibus 
eam.,  et  ilhid  cap.  57 :  Spiritus  a  facie  mea 
egreditur,  et  flatum  ego  faciam  seu  spiritus  ex 
me  prodivit,  et  flatus  ego  feci,  ut  Tertulhanus 
ahegat.  Denique  adducit  Faustus  illud  Ps.  l^l : 
Bduc  de  custodia  animam  meam,  quod  ipse  le- 
git  de  carcere,  inde  argumentum  sumens,  quia 
non  nisi  res  corporea  posset  in  carcere  deti- 
neri,  seu  custodiri :  cui  simile  est  ilhid  Ps.  29 : 
Domine  eduxisti  al)  inferno  animam  meam,  sal- 
vasti  tne  a  descendentihis  in  lacum. 

7.  Accedunt  leves  rationes  nonnullce. — Addit 
denique  Tertulhanus,  d.  cap.  6,  de  Anima, 
varias  rationes  philosophorum  parvi  momenti, 
quahs  est  iha :  quod  extrinsecus  ab  aho  mo- 
veri  potest,  est  corpus,  anima  autem  ab  aho 
movetur  extrinsecus,  ut  cum  vaticinatur,  in- 
quit  et  furit.  Item  quod  anima  movetm"  ad 
motum  corporis.  Item  quod  corpus  ipsum  cor- 
porahter  movet.  Item  quod  recedit  aherato  et 
mutato  corpore.  Imo  quod  cibis  corporahbus 
egeat,  ut  in  illo  sustentetur,  et  vires  suas  exer- 
cere  valeat,  et  ob  defectum  cibi  deficiat ;  sed 
hsec,  et  simiha  levia  sunt.  Ilhid  difficihus  quod 
anima  in  suis  operationibus  a  corpore  pendet, 
quod  quidem  de  cseteris  inferioribus  actibus 
est  manifestum.  De  intellectuah  vero  patet, 
quia  usus  ipse  rationisex  di  positione  corporis 
pendet,  ut  iu  pueris  notum  est,  et  per  aUera- 


tionem  corporis  amittitur,  ut  in  insanis,  vel 
impeditur,  utin  dormientibus.  Acdenique  sine 
usu  phantasise  nihil  cogitamus.  Tam  magna 
ergo  dependentia  in  operando  a  corpore  satis 
indicare  videtur,  ipsam  esse  corpoream.  Deni- 
que  sumitur  argumentum  ab  origine  animse, 
quia  per  actionem  corporahs  seminis  incipit : 
signum  ergo  est  esse  corpoream. 

8.  Vera  assertio  afflrmativa  bipartita.  — 
Drolatur  prior  pars  primo  ex  Scriptura.  — 
Veritas  nihilominus  est,  animam  rationalem 
esse  substantiam  spiritualem  et  incorpoream, 
tam  juxta  principia  fidei,  quam  secundum  ra- 
tionem  naturalem.  Priorem  partem  probamus 
primo  ex  variis  locis,ac  modis  loquendi  Scrip- 
turse.  Primumque  omnium  ponderatur  a  Pa- 
tribus  quod  de  hominis  creatione  dicitur  Ge- 
nes.,  primo  et  secundo.Namprioriloco  eodem 
modo  viventium  omnium  ex  elementis  produc- 
tio,  seu  creatio  refertur  per  simplex  verbum, 
seu  imperium  DEI,  dicentis  :  fiat,  cum  autem 
pervenitur  ad  creationem  hominis,  inducitur 
Deus  utens  pecuhari  consiho  :  Faciamus  ho- 
minem  ad  imaginem  et  similitudinem  nostram, 
quasi  producturus  rem  ahioris  ordinis,  et  di- 
gnitatis  a  caeteris  terrenis  animantibus :  quam 
dignitatem  non  habet,  nisi  ratione  animse,  nec 
in  aho  fuiidari  potest,  nisi  in  eo,  quod  sub- 
stantia  anima  est  aUioris  gradus,  quam  sint 
ceeterse  corporum  formse :  non  potest  autem 
esse  ahioris  gradus,  nisi  sit  spirituahs,  et  iu 
corpore.  Et  hoc  declaratur  amphus  in  capite 
secundo  ubi  creatio  animaj  rationahs,  et  infiisio 
ihius  in  corpus  describitur  ihis  verbis  :  For- 
mavit  Deus  hominem  de  limo  terrce,  et  inspira- 
vit  in  faciem  ejus  spiraciilum  vitce,  et  factus 
est  homo  in  animam  viventem.  Quod  de  nuho 
aho  animah  dicitur :  etiamsi  Deus,  quaudo 
csetera  creavit,  iha  etiam  formaverit,  quoad 
corpora,  in  quibus  animam  vivificantem  in- 
duxit,  non  tamen  pecuhari  actione,  sed  iha, 
qua  unumquodque  animal  produxit.  At  de 
homine  Scriptura  significat,  peculiari  actione 
spirasse,  id  est,  effecisse  spiraculum,  id  est, 
spiritum  rivificantem  hominem,  qui  e?t  ihius 
anima.  Non  est  ergo  corporea,  sicut  ceetersej 
sed  est  substantia  spirituahs  extrinsecus  cor- 
pori  adveniens,  ut  verbis  Aristotehs  utamur. 
Hunc  sensum  Athanasius  attigit  iu  tractatu  de 
definitionibus  sub  titulo  de  Anima  et  mente  : 
eumque  copiose  declarant  Leo  papa,  serm.  -4, 
de  Nativit.,  et  Chrysostomus,  homil.  11  et  12, 
in  Gen.  Et  clarius  Theodoretus  ibi,  q.  23,  et 
eleganter  Augustinus,  hb.  13,  de  Givit.,  c.  2-4. 
Et  in  praicedeuti  tractatu,  hb.  3,  cap.  7,  ahos 


CAP.  IX.  UTRUM  PRINCIPIUM  INTELLIGENDI  SIT  ALIQUA,  ETC. 


519 


Patres  adduximus  :  et  ideo  plura  hic  referre 
necesse  nou  est. 

9.  Deinde  addi  possunt  loca  in  quibus  ani- 
ma  liominis  spiritus  vocatur.  Quamvis  enim 
vox  spiritus,  in  Scriptura  sequivoca  sit^  et  in- 
terdum  rebus  corporeis  et  materialibus  ,  ut 
sunt  ventus,  et  animse  brutorum,  et  similia, 
tribuatur  :  nihilominus  magis  proprie,  et  fre- 
quentius  de  substantiis  incorporeis  dicitur  : 
et  hoc  modo  hominum  animas  vocari  spiritus 
ex  adjunctis  circumstantiis,  et  contextu,  ac  fre- 
quentia  sermonis  clarissime  coUigitur.  Proba- 
turque  imprimis  ex  verbis  Marise  Virginis 
Luc.  1  :  Magnificat  anima  m.ea  Dominum.  Et 
exultavit  spiritus  meus  in  Deo  sahitari  meo. 
Quse  verbaexponensAugustinus  in  tract.  super 
Magnificat,  qui  sub  ejus  nomine  habetur  in 
tom.  9,  sic  inquit :  Unus  et  iclem  spiritus,  et 
ad  seipsum  spiritus  dicitur,  et  ad  corpus,  ani- 
ma  :  spiritus  spiritalem  habuit  admirationem,, 
anima  corporalem :  q^iare  anima  dicitur  spiri- 
tus,  et  e  converso.  Ideo  anima  humana,  quia 
esse  in  corpore  halet,  et  extra  corpus,  anima 
vocatur,  et  spiritus.  Anima  dicitur,  in  quan- 
tum  est  vita  corporis  :  spiritus  autem,  in  quan- 
tum  est  sitbstantia  spiritualis.  Deinde  sunt 
optima  verba  Ghristi  Domini  Matth.  25  :  Spi- 
ritus  quidem  promptus  est,  caro  autem  infirma. 
Et  quod  c.  27,  de  illo  dicitur  :  Emisit  spiritum- 
Et  Joan.  10  :  Inclinato  capitetradidit  spiritum. 
Luc.  23  :  Pater  in  manus  tuas  commendo 
spirittimmeum.  EtDavid  Psalm.  30  :  Inmanus 
tuas  commendo  spiritum  meum.  Et  simihter 
orabat  Tob.,  c.  3  :  Domdne,  prcecipe  inpace  re- 
cipi  spiritum  meum. 

10.  Sunt  etiam  optima  verba  Pauli  primse 
Corinthiorum  secundo.  Quis  enim  hominum 
scit,  quce  sunt  homiuis,  nisi  spiritus  hominis, 
qui  in  ipso  est  ?  ita  et  quce  DEI  sunt,  nemo 
cognovit,  nisi  spiritus  Dei.  Et  capite  quinto  de 
illo  fornicario  ait  :  Judicavi  tradere  hujusmodi 
Satance  in  interitum  carnis,  ut  spiritus  salvus 
fiat  in  die  Domini.  In  quibus  locis  manifestum 
est,  animam  hominis  vocari  spiritum  :  et  ita 
distingui  a  carne,  ut  sit  capax  spiritualis  exul- 
tationis  in  Deo,  et  divini  spiritus,  et  spiritua- 
hum  donorum  ejus,  et  ut  separetur  a  corpore, 
in  manus  Dei  tradatur,  et  capax  sit  seternse 
salutis.  Vocatur  ergo  spiritus,  tanquam  sub- 
stantia  vere  spiritualis,  et  incorporea.  Nec 
refert,  quod  etiam  anima  bruti  spiritus  appel- 
letur  Eccles.  3.  Nam  statim  ibi  discrimen  in- 
dicetur,  cum  dicitur  :  Qma  novit,  si  spiritus 
filiorum  Adam  ascendat  sursitm,  et  spiritus 
jumentorum  descendat  deorsum?  ubi  EiQronj- 


mus  juxta  litteralem  intelHgentiam  inter  spi- 
ritum  liominis  ,  et  jumenti  difFerentiam  assi- 
gnari  putat,  quod  spiritus  hominis  ascendit  in 
coelum,  et  spiritus  jumenti  descendit  in  terram, 
et  cim  carne  dissolvitur .  Quia  vero  hoc  difii- 
cile  cognoscitur,  ideo  sapientem  interrogare  : 
QjUis  novit?  Non  quia  dubitet,  quod  ita  sit. 
Idque  declarant  optime  verba  ejusdem  Sapien- 
tis  in  eodem  hb.  c.  12.  Revertatur  pulvis  in 
terram  suam,  unde  erat :  et  spiritus  redeat  ad 
Deum,  qui  dedit  illum.  Ac  denique  ad  idem 
confirmandum  juvant  aha,  quse  in  libro  pri- 
mo  de  AngeHs,  cap.  6,  adduximus. 

1 1 .  Prolatur  deinde  eadem  secunda  pars  ex 
Conciliis. — Secundo  veritas  hsec  ostenditur  ex 
doctrina  Ecclesiee  et  Patrum.  Nam  imprimis 
ConciUum  Lateranense  sub  Innocentio  III,  in. 
cap.  Firmiter,  de  sum.  Trin.,  de  Deo  inquit  : 
Sua  omnipotenti  virtute  ab  initio  temporis 
utramque  de  nihilo  condidit  creaturam,  spiri- 
tualem  et  corporalem,  angelicam  videlicet,  et 
mundanam  :  et  deinde  humanam  quasi  commu- 
nem  ex  spiritu  et  corpore  constantem.  Ubi  ani- 
mam  hominis  spiritum  vocat ,  distinguens 
illam  a  tota  natura  corporali,  et  sub  ordine 
substantiarum  spiritualium  illam  constituens. 
An  vero  illa  verba  quoad  hanc  partem  defini- 
tionem  fidei  contineant,  in  prsedicto  loco  de 
Angelis  disputavi.  Et  licet  demus  non  conti- 
nere  propriam  defmitionem,  quia  non  ex  di- 
recta  intentionc  ad  illam  veritatem  definiendam 
dicta  sunt  :  niliilominus  ostendunt,  doctrinam 
esse  certissimam,  et  tanquam  communi  con- 
sensu  Ecclesise  receptam  a  Concilio  proponi. 
Quod  postea  aliud  Concilium  Lateranense  sub 
Leone  X,  sess.  8,  confirmavit,  docens,  non 
minus  certum  esse  animam  rationalem  esse 
incorpoream,  quam  esse  immortalem  et  a  cor- 
pore  independentem ;  quod  esse  de  fide  certum 
in  capite  sequenti  videbimus. 

12.  Item  ex  Patribus.  —  Claudianus  habe- 
tur,  tom.  4  BiUiothecce. — Et  ita  etiam  Augus- 
tinus,  Ep.  157,  in  principio,  inter  dogmata 
certa  de  origine  animge  ponit :  Eam  non  esse 
corpus,  sed  spiritum  :  non  creatorem  utique, 
sed  creatum.  Idemque  tradit  in  Ep.  28,  prope 
initium,  accurate  declarans  vocem  corporis 
omnemque  illius  sequivocationem  tollens. 
Unde  in  Psal.  1 45,  parum  ab  initio  :  Natura, 
inquit,  animce,  prcestantior  est,  quam  natura 
corporis  :  excellit  multum,  res  spiritualis  est, 
res  incorporea  est,  vicina  est  substantice  Dei. 
Imo  Ub.  10,  Gen.  ad  lit.,  c.  24,  certius  existi- 
mat,  animam  non  esse  corpoream,  quam  non 
esse  ex  traduce,  de  qua  comparatione  postea 


520 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  kmMM  BATIONALIS. 


dicemus  :  nam  revera  utrumqxie  certum  est. 
Idem  late  defendit  in  d.  lil).  A,  de  Anima^  et 
ejus  origine  a  c.  12.  Denique  in  lib.  de  Quan- 
titate  animse^  c.  3  et  seq.^  veritatem  hanc  va- 
riis  modis^  et  rationibus  declarare  contendit. 
Quod  ex  professo  egit  Glaudianus  in  tribus 
libris  de  statu  animas,  contra  Faustum  scriptis^ 
in  quorum  secuudo  alios  Patres  allegat :  prse- 
sertim  Gregorius,  Nazianzenus,  Ambrosius, 
Augustinus  etHieronymus.  Quibus  addi  potest 
Athanasius  supra^  et  oratione  contra  Idola. 
Basihus^  Homil.  iuWlud,  Attende  tiM.  Contem- 
platione,  inquit  :  tuce  tibi  inexistentis  animcR 
incorporece,  mihi  cogita  Deum  esseincorporeum. 
Nissenus^  seu  Nemesius  de  Opificio  hom.,  c.  \, 
Joannes  Maxentius,  1.  2  Dialog.  cont.  Nestor. 
Anima,  inquit,  quce  non  est  corfus,  sed  spiri- 
lus,  carni  secundum  compositionem  unita,  nut- 
lam  contractionem  in  minori,  nullam,  extensio- 
nem  in  onajori  patitur  memlro.  Damascenus, 
1.  2^  c.  J2,  Simplicem,  et  corpore  racantem 
sulstantiam  appellat.  Et  idem  docent  omnes, 
quos  pro  animse  immortalitate  in  capite  se- 
quenti  referemus.  Hsec  igitur  ad  coufirman- 
dam  priorem  partem  uostrse  assertionis  sufE- 
ciant. 

13.  Proiatur  jamposterior  pars  assertionis 
ex  variis  pMlosopJiis. — Venio  ad  alteram  par- 
tem^  in  qua  ostendendum  est,  eamdem  veri- 
tatem  ratione  naturali  posse  cognosci.  Quod 
imprimis  a  signo,  seu  effectu  ostendere  possu- 
mus  :  quia  multi  philosoplii  fide  carentes  sola 
ratione  naturah  ducti,  veritatem  lianc  assecuti 
sunt.  Quos  refert  Claudianus^  supra  hb.  2,  a 
cap.  1,  nominansPhilolaum,  Architam  etEro- 
menem  Tarentinos  :  et  prsecipue  Platonem  in 
variis  locis.  AHos  refert  Lactantius^,  1.  1,  Instjt., 
c.  8^  ubi  etiam  Pythagoram,  et  preeceptorem 
ejus  Pherecydem^  ejusdem  veritatis  auctores 
facit.  Nemesius,  de  Natur.  homin.,  c.  2,  Am- 
monium  et  Numenium  adjungit.  Et  Clemens 
Alexandrinus,  lib.  oStromat.^  refert  Platonem 
in  Phsedro  asserentem  animam  nec  effigiem, 
uec  colorem  liabere.  Eusebius  etiam  1.  15,  de 
Prseparat.  evang.,  c.  20  et  21,  Plotinum  et 
Longinum  pro  hac  veritate  adjungit.  De  Aris- 
totele,  Commentatore  et  aliis  antiquis  ejus 
interpretibus,  idem  verius  esse  credimus,  et 
capite  sec|uenti  ostendemus,  ne  fiat  repetitio. 
Nam  eadem  sunt  de  prsesenti  puncto,  et  de 
immortahtate  animse  testimonia. 

\A.  Ad  idern  ratio  prin  a  ex  Claudiano  dua- 
hus  nixa  propositionihis.  —  Prima  vero  ratio 
sit,  quam  indicat  Claudianus,  supra  1.  \,  c.  i. 
Quia  non  fuit  Deo  impossibile  facere  substan- 


tiam  creatam  ex  corpore  et  spiritu  composi- 
tam  :  et  illam  creare  ad  completam  universi 
perfectionem  pertinuit :  ergo  ita  factum  est. 
At  vero  illa  creatura  non  est ,  nisi  homo  • 
ergo  est  homo  compositus  ex  corpore  et  spi- 
ritu  :  corpus  autem  est  materia  :  spiritus  ergo 
est  ipsa  anima :  est  ergo  spiritualis  substantia. 
Simili  discursu,  in  L  \,  de  Angelis,  c.  6,  ad 
probandum  eos  esse  substantias  spirituales  usi 
sumus  :  et  quse  ibi  diximus ,  hic  fere  applicari 
possunt. 

15.  Ostendlt  prima  propositio. — Primaenim 
propositio  de  possibili  videtur  per  semanifesta, 
quia  imprimis  id  non  potest  esse  impossibile 
ex  defectu  potentise  divinse,  si  ex  parte  objecti, 
seu  effectus  non  ostenditur  repugnantia  :  alio- 
qui  Deus  non  esset  omnipotens,  nec  infinitse 
virtutis.  Ex  parte  autem  tahs  creaturse  com- 
positee  ex  corpore  et  spiritu  ,  nulla  potest 
repugnantia  cogitari,  ut  facile  constabit,  di- 
luendo  TertuUiani  fundamenta.  Imo  ex  natuj 
rali  ordine  formarum  et  substantiarum,  potest 
satis  verosimiliter  ostendi  genus  hoc  substantise 
compositse  ex  corpore  et  spiritu,  esse  possibile. 
Quia  materia  cum  sit  simplex  entitas  substan- 
tialis  et  potentialis,  de  se  capax  est  quorum- 
cumque  actuum  substantialium  habentium 
naturalem  aptitudinem  ad  informandam  ma- 
teriam.  Ex  parte  vero  actuum  substantialium 
duo  extrema  inveniuntur  :  nam  quidam  ita 
sunt  actus  carentes  omnino  potentialitate  ma- 
terise,  ut  sint  in  se  omniuo  completi  et  natu- 
raliter  inepti  ad  informandam  materiam;  alii 
vero  sunt  actus,  qui  ita  sunt  ad  actuandum 
materiam  ordinati,  ut  coextendantur  illi,  et  in 
se  non  possunt  existere,  nisi  sustententur  ab 
illa.  Ergo  non  repugnat  dari  actum  substan- 
tialem  medium,  qui  et  actuare  materiam  possit, 
et  illi  non  coextendi :  nec  ab  illa  pendere,  sed 
subsistentem,  et  indivisibilem  entitatem  in  se 
habere  :  et  hoc  est  esse  spiritualem  substan- 
tiam.  DecIaraturprEeterea  :  quia  nonrepugnat 
iutellectualem  substantiam  corpori  substan- 
tialiter  copulari,  ut  illo  utatur,  ut  instrumento 
ad  iutellectualem  etiam  perfectionem  acqui- 
rendam  :  ergo  poterit  dari  substantia  compo- 
sita  ex  corporali  materia,  et  intellectuali  sub- 
stantia.  Intellectualis  autem  substantia  spiri- 
tualis  est,  ut  tractando  de  Deo  et  AngeUs  est 
ostensum,  et  statim  etiam  probabitur  :  ergo 
possibilis  est  substantia  composita  ex  corpore 
et  spiritu. 

16.  Ostenditur  secunda  propositio  primo. — 
Altera  propositio,  nimirum,  si  possibilis  est 
talis  creatura ,  illam  necessariam  fuisse  ad 


CAP.  IX.  UTRTJM  PRINCIPIUM  INTELLIGENDI  SIT  ALIQUA,  ETC. 


521 


complemeiitum  universi,  multis  modis  suaderi 
potest.  Et  imprimis^  quia  universum  perfec- 
tum,  debetomnes  gradus  rerum  complecti,  et 
prsesertim  illos^  in  quibus  notabilis  varietas 
repetitur,  qwdd  maxime  in  illa  mirabili  com- 
positione^,  et  quasi  mixtione  invenitur.  Deinde, 
quia  hic  sensibilis  mundus  debuit  habere  Prin- 
cipem  aliquem  creatum,  cujus  usui  inserviret, 
quique  illi  dominaretur  :  hic  autem  esse  non 
potuit  substantia  omni  ex  parte  materiaUs, 
quia  non  esset  rationis  capax,  et  consecjuenter 
nec  dominii ,  nec  etiam  debuit  esse  creatura 
mere  spiritualis^  quse  per  se,  et  propter  se  non 
indiget  usu  corporahum  rerum  :  ergo  esse  de- 
buit  ex  spiritu  et  corpore  composita,  ut  ra- 
tione  corporis  usu  corporahum  rerum  indige- 
ret^  et  per  spiritum  posset  inferioribus  domi- 
nari.  Denique,  quia  naturalis  ordo  postulat^ 
ut  superiora  inferioribus  connectantur  per 
media,  ne  fiat  transitus  ab  extremo  ad  extre- 
mum,  nisi  per  medium  quod  et  sit  supremum 
infimi,  et  attingat  infimum  supremi.  Genus 
autem  rerum  pure  spirituahum,  et  genus  re- 
rum  pure  corporalium,  sunt  quasi  duo  extremi 
ordines  universi  :  optime  ergo  connectuntur, 
media  creatura  composita  ex  corpore  et  spi- 
ritu,  quse  utriusque  extremi  naturam  partici- 
pet  :  et  ratione  corporis  sit  infra  spirituaha, 
quamvis  illa  attingat  secundum  partem  spiri- 
tualem,  quam  iuQludit,  et  ratione  ihius  supra 
omnia  corporaha  existat.  Si  ergo  tahs  creatura 
possibihs  est,  sine  dubio  a  Deo  facta  est^  qui 
semper  facit^  quod  magis  expedit,  quodque 
pensatis  omnibus,  convenientissimum  est. 
Quod  autem  tahs  creatura,  si  facta  est^  non  sit, 
nisi  homo,  notius  est,  qxiam  ut  probatione 
indigeat.  Nec  minus  notum  est,  si  quam  spiri- 
tualem  partem  habet  homo,  iham  non  esse, 
nisi  animam,  quia  sohim  ex  anima  et  corpore 
constat,  ut  iu  sequentibus  ostendetur. 

17.  Secunda  ratio  prmcipalis  sumpta  ex 
capacitate  nostra  ohedientiali  ad  spiritualia. 
—  Secunda  principahs  ratio  ex  capacitate  prin- 
cipii  nostri  intehigendi  accipitur.  Potestque 
vel  ex  capacitate  supernaturah,  seu  obedien- 
tiah  :  vel  etiam  ex  sola  naturah  sufiicienter 
formari.  Et  priori  modo  erit  ratio  theologica 
tantum^  certa  in  principiis,  et  in  ihatione  evi- 
dens  :  posteriori  autem  modo  erit  naturahs,  et 
per  se  satis  efficax,  ex  principiis,  et  ihatione 
satis  evidentibus.  Priori  modo  sic  cohigimus  : 
Anima  est  capax  divini  esse  supernaturahs,  id 
est,  magni,  et  pretiosi  doni,  quo  divinse  na- 
turae  consors  efficitur  1 ,  Petri  2.  Itemestcapax 
contrahendi  cum  Deo  veram  amicitiam^  et 


famiharitatem  :  ac  denique  est  capax  visionis 
claras  divinse  essentiae.  Sed  hsec,  etsimiha  dona 
non  possunt  esse,  nisi  spirituaha  :  quia  Deus_, 
quem  proxime  respiciunt,  et  cujus  naturam 
singulari  modo  redolent ,  summe  incorporeus 
et  spirituahs  est  :  ergo  etiam  animam,  quse 
ihis  donis  subjicitur,  spiritualem  esse  necesse 
est,  ut  potentia  actui  proportionata  sit.  Et 
hanc  rationem  confirmant  ihee  locutiones 
Pauh  :  Qui  adliceret  Domino,  unus  spiritus  est, 
\ ,  Corint.  6.Etihud,  Spiritus  vivit  propter  jus- 
tiflcationem,  Rom.  8.  Et,  similes  ei  erimus,  et 
videMmus  ewn,  sicuti  est,  1,  Joan.  3. 

18.  Conflrmatur  proxima  ratio. — Huc  etiam 
spectat,  quod  animus  noster  spirituahbus  re- 
bus  maxime  delectatur,  et  quasi  pascitur,  et 
nutritur  :  ergo  signum  est,  animum  ipsum 
spiritualem  esse  :  nam  unumquodque  vivens 
cibis  simihbus,  et  proportionatis  maxime  gau- 
det.  Unde  estiUud  Nazianzenus  in  Apologetico, 
quod  Glaudianus  etiam  d.  hb.  2^  refert  :  Ma~ 
gnum  inter  corpus  et  animum  esse  discrimen. 
Nam  sicut  corpus  corporaWbus  pascitur,  sic 
anima  incorporeis  saginatur.  Hanc  etiam  ra- 
tionem  fuisse  unam  ex  potissimis  argumenta- 
tionibus  philosophorum  ,  prsesertim  Platoni- 
corum  ad  probandum  animam  esse  incorpo- 
ream,  refert  TertuUianus,  hb.  de  Anima,  c.  6. 
Quia  omne  corpus,  ait,  corporalibus  ali  judi- 
cant,  animam  vero,  ut  incorporalem,  incorpo- 
ralibus  sapientice  scilicet  studiis.  Et  eadem 
utitur  Gregorius  Nyssenus  supra,  eamque  ex 
Ammonio  refert  :  sic  etiam  dicit  Marsihus 
Fiscinius,  1.  8,  de  Theol.  Platon.,  c,  2  :  Ani- 
mam  pasci  incorporea,  et  ceterna  veritate,  ac 
proinde  incorpoream  esse. 

19.  Tertulliani  evasio  refellitur. — Respon- 
dere  autem  couatur  Tertuhianus  ex  Sorano, 
humanam  animam  corporahbus  quoque  cibis 
ah,  et  deficientem  ahquando  corporahbus  ful- 
ciri  alimentis  :  quod  si  ihi  in  totum  achman- 
tur,  a  corpore  dilabi.  At  htec  responsio  nuhius 
momenti  est.  Nam  hcec  ahmenti  corporahs 
necessitas  non  est  propter  animam  secundum 
se  spectatam,  sed  propter  corpus,  cujus  est 
forma  :  et  ita  ex  hac  indigentia  non  probatur 
ipsam  esse  corpoream,  sed  probatur ,  ipsam 
esse  formam  corporis,  in  quo  peculiarem  dis- 
positionem  postulat,  ut  ei  uniatur,  et  maxirae, 
ut  membris  et  facuhatibus  corporis,  ut  instru- 
mentis  uti  valeat :  ideoque  ad  conservandam, 
vel  restaurandam  illam  corporisdispositionem, 
ahmentis  corporeis  indiget  :  at  vero  auima 
secundum  se,  et  ut  est  intelhgendi  principium, 
non  utitur  cibis  corporeis^  sed  spiritualibus, 


522 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIM.^  RATIONALIS. 


et  prgecipue  DEO  ipso,  qiiem  natiiraliter  maxi- 
me  appetit,  et  extra  illum  non  quiescit,  juxta 
illud  Augustini  in  Gonfessionibus,  1.  1 ,  c.  1  : 
Fecisti  nos  Domine  ad  te,  et  inqidetum  est  cor 
nostrum,  donec  perveniamus  ad  te,  etinlib.  10, 
de  Civit,,  c.  4  :  Bonum  nostrum  nullum  est 
aliud  quam  Deo  cohcerere ,  cujus  unius  anima 
intellectualis  incorporeo  (si  dici  potest)  amplexu, 
veris  impletur ,  foecundaturque  virtutiius.  Quod 
suo  etiam  modo  assecutus  est  Plato,  dicens  in 
Convivio,  hominem  pulchriiudinis  divince  in- 
spectatione  leatum,  fieri,  et  veris,  ac  expressis 
virtutilus  ali.  Ergo  ex  hac  etiam  naturali  ca- 
pacitate,  et  propensione  ad  Deum  cognoscen- 
dum,  et  amandum,  et  ad  sapientiam,  et  vir- 
tutes,  veritatem  et  honestatem,  optime  colli- 
gitur  animam  esse  incorpoream,  cum  illa  omnia 
incorporea  sint,  et  omnibus  corporalibus  rebus 
excellentiora.  Et  hsec  ratio  ex  sequenti  maxi- 
me  confirmabitur  :  nam  in  illa  hanc  animse 
capacitatem  magis  ponderabimus. 

20.  Tertia  ratio  principalis  sumpta  ex  ca- 
pacitate  nostra  naturali  ad  spirituales  actus. 
— Tertia  igitur  ratio,  et  maxime  philosophica 
est,  qua;  ex  ipsa  operatione  intelligendi  et 
amandi  secundum  rectam  rationem  sumitur, 
estque  hujusmodi.  Operatio  propria  animae, 
ut  est  intelligendi  principium,  est  in  se  spiri- 
tualis  :  ergo  et  principium  ejus  proximum, 
seu  potentia,  a  quo  proxima  eheitur,  est  spi- 
rituahs  :  ergo  etiam  principium  principale 
talis  operationis,  quod  animam  rationalem 
vocamus,  est  substantia  spiritualis.  Prima 
consequentia  per  se  nota,  et  evidens  videtur  : 
tum,  quia  non  potest  operatio  esse  altioris  or- 
dinis,  quam  sit  potentia,  cum  et  potentia  per 
actus  specificetur;  et  e  converso  actus  a  po- 
teatiahabeat  suam  dignitatem  et  excellentiam : 
tum  etiam,  quia  illa  operatio  est  actus  imma- 
nens,  qui  in  eadem  potentia  recipitur,  a  qua 
elicitur  :  ideoque  si  spiritualis  est,  non  nisi  in 
spirituah  potentia  recipi  potest.  Secunda  con- 
sequentia  eisdem  modis  probatur  :  quia  illa 
potentia  vel  est  ipsamet  anima,  ut  quidam 
vohuit,  vel  si  est  res  distincta  ab  animae  sub- 
tantia,  manat  ab  illa  tanquam  propria  ejus 
passio,  seu  proprietas  :  non  potest  autem  im- 
materiahs  proprietas  connaturaUter  oriri,  ni  i 
ab  immateriah  principio  :  recipitur  etiam  iUa 
facuUas  in  ipsa  animee  substantia,  tanquam  in 
subjecto,  cui  iiiheeret  :  ergo  si  spirituaUs  est, 
spiritiiale  subjectum  requirit,  quia  non  potest 
quaUtas  spintuaUs,  et  indivisibiUs  recipi  (sal- 
tem  naturaUter)  in  subjecto  divisibiU,  et  cor- 
poreo.  Atque  hoc  genere  argumeutationis  usus 


est  Aristoteles,  1.  \,  de  Anima,  cap.  1,  text.  12 
et  13,  et  Ub.  3,  cap.  4,  utpostea  videbimus,  et 
est  consentaneus  Dionysio,  Ub.  1,  de  coelest. 
Hierar.,  c.  H,  dicenti,  operationem  poten- 
tiam  sequi,  et  potentiam  ex  natura,  ideoqTie 
ex  operatione  potentiam  et  naturam  investi- 
gari  etinnotescere.  Unde  etiam  Augustinus, 
Ub.  de  ImmortaUtate  animae,  c.  6,  dixit,  ad 
investigandam  animae  naturam,  omnibus  vi- 
ribus  incumhendum  esse,  ut  quid  sit  ratio  scia- 
tur,  ubi  per  rationem,  actum  ratiocinandi 
inteUigit  :  nam  statim  addit  :  Ratio  est  aspec- 
tus  animi,  quo  per  seipsum,  non  per  corpus 
verum  intuetur  :  aut  ipsa  teri  contemplatio, 
non  per  corpus.  Et  hoc  modo  ratiocinatur  in 
materia  D.  Thomas  2,  cont.  Gent.,  c.  49. 

21.  Ostenditur  jam  rationis  antecedens,  de 
actilms  circa  objecta  spiritualia. — Oijectio. — 
Satisfit  ohjectioni. — Probatur  ergo  antecedens 
principaUs  rationis.  Primo  ex  objectis  spiritua- 
Ubus,  quse  inteUigendo  contemplamur,  Deum 
nimirum,  et  inteUigeutias :  nam  actus  debet 
esse  objecto  proportionatus,  cum  inde  speciem 
sumat:  ergo  actus,  quo  inteUigimus  Deum,  vel 
AngeUim,  spirituaUs  esse  debet.  Objicies,  iUam 
rationem  non  esse  bonam,  quia  nos  non  co- 
gnoscimus  Deum,  vel  AngeUim,  prout  in  se 
est,  sed  per  analogiam  ad  materiaUa:  ergo 
inde  coUigi  non  potest,  actum  iUum  esse  spiri- 
tualem.  Unde  etiam  imaginatio  potest  appre- 
hendere  Angehim,  ut  motorem  coeU,  vel  ut 
pulchrum  juvenem  etalatum:  et  Deum  ipsum 
possumus  aUquo  modo  per  phantasiam  appre- 
hendere,  cum  possimus  etiam  per  sensum  in 
iUo  delectari,  juxta  iUud:  Cor  meum  et  caro 
mea  exultaverunt  in  Deum  vivum.  Nec  satis  est' 
respondere,  quod  Ucet  anima  in  corpore  non 
cognoscat  AngeUim,  vel  Deum,  prout  in  se  est, 
separata  id  poterit,  Uoc  enim  Ucet  in  re  ita  sit, 
non  tamen  iUa  ratione  probatur  intentum. 
Quia  nunc  non  experimur  iUum  modum  res 
spirituales  cognoscendi  per  proprios  conceptus, 
seu  imagines :  at  nunc  soUim  possumus  argu- 
mentari  ex  actibus,  quos  experimur,  de  quibus 
procedit  objectio  facta,  quod  quoad  iUum  im- 
perfectum  modum  cognoscendi  nou  sit  neces- 
sarius  spirituaUs  actus,  ut  actus  phantasise  os- 
tendimt.  Nihilominus  tamen  ratio  est  satis 
efficax,  quia  Ucet  inteUectus  animae  conjunctse 
corpori  non  coincipiat  propriam  entitatem  Dei, 
aut  AngeU,  nec  iUam  reprfesentet,  vel  appre- 
Uendat  ejus  spiritualem,  et  modum  essendi, 
prout  est  in  se :  niUilomiuus,  quantum  ad  ac- 
tum  judicii,  vere  cognoscit  iUas  substantias 
esse  immateriales  et  iacorporeas,  et  alterius 


CAP.  IX.  UTRUM  PRINCIPIUM  INTELLIGENDI  SIT  ALIQUA,  ETC. 


523 


ordinis  a  substantiis  quantitati  subjectis:  qui 
actus  non  potest  cadere  in  sensum.  Quin  potius 
ad  ferendum  hoc  judicium  elevatur  mens  nos- 
tra  supra  sensus^  et  vincit  illos,  a  sensibilibus 
abstrahendo,  ut  de  spiritualibus^  quatenus  ta- 
lia  sunt,  judicare  possit:  ergo  talis  actus  spiri- 
tualis  est. 

22.  Satisfit  amplms. — Accedit,  quod  intel- 
lectus  noster  ita  de  illis  objectis  spiritualibus 
cogitat,  ut  circa  illa  discurrat,  et  proprias  eo- 
rum  naturas  intelligere  conetur,  ac  proprie- 
tates  corporibus  repugnantes  ilUs  convenire 
assequatur :  non  potest  ergo  illa  esse  actio  cor- 
porea.  Et  quamvis  ex  hoc  discursu  immediate 
solum  inferatur^  ahquos  actus  intelhgendi  ani- 
mse  nostrse  esse  spirituales.  Inde  tamen  optime 
conchiditur,  omnes  actus  intelHgendi  ejusdem 
animse  esse  spirituales^  quia  ex  uno  actu  spiri- 
tuah  statim  coUigitur  potentia  spirituahs,  ut 
ostensum  est.  Ethincpossetimmediate  inferri 
substantia  spirituahs,  quia  nuha  spirituahs  po- 
tentia  esse  potest,  nisi  in  spirituah  subjecto, 
prsesertim  connaturahter,  et  tanquam  intrin- 
seca  proprietas"ejus.  Verumtamen  etiam  ex  uno 
actu  immateriah  uherius  conchiditur,  omnem 
actum  a  tah  potentia  ehcitum,  esse  spiritualem, 
quia  potentia  spirituahs  non  est  capax  actus  eh- 
citi  materiahs,  et  immanentis  in  ipsa,  ut  est  om- 
nis  actus  intehigendi.  Cum  ergo  omnes  actus 
intehigendi  sint  ab  eadem  potentia  proxima,  ut 
supponimus ,  si  unus  est  spirituahs ,  omnes 
erunt  spirituales,  etiamsi  circa  corpora  ver- 
sentur,  quia  per  spiritualem  actum  potest  cor- 
pus  ahiori  modo  reprsesentari  et  cognosci,  ut 
in  Deo  et  Angehs  constat:  et  hanc  majorem 
perfectionem  participat  actus,  eo  ipso,  quod 
est  a  potentia  spirituah^  quahs  est  intehectiva 
potentia,  ut  prior  ratio  probat. 
*  23.  Ostenditur  cleinde  a  quihusdam  frwdic- 
tum  antecedens  de  actiius  circa  oljecta  corpo- 
rea:  ex  Aristotete  effatis. — Addit  vero  Aristo- 
teles,  hb.  3,  de  Anima,  c.  5,  text.  4,  specialem 
rationem,  per  quam  ex  corporum  etiam  cogni- 
tione  colhgit  potentiam  cognoscentem  illam 
esse  spiritualem,  seu  immaterialem.  Quoniam 
anima  intellectiva  omnia  corpora  intelligere 
valet:  cognoscit  enim  ccelestia  et  terrestria, 
simplicia  et  mixta,  et  sic  de  reliquis :  ergo  in- 
telligit  per  potentiam  spiritualem  et  non  per 
corpoream.  Probat  consequentiam,  quia  intel- 
lectio  fit,  recipiendo  ipsum  intelligibile :  et  ideo 
potentia,  ut  omnia  coguoscere  valeat  a  natura 
recepti  denudata  esse  debet:  quoniam  intus 
existcns  'prolilhet  extraneum,  ut  in  visu  et  aliis 
sensibus  videre  iicet.  [ta  expouunt  rationem 


illam  multi  expositores,  qui  eam,  ut  demons- 
trationem  reputant.  Et  illa  utitur  D.  Thomas, 
1  part.,  qusest.  75,  art.  2.  Et  potest  amplius  in 
hunc  modum  ex  mente  ejusdem  philosophi 
declarari,  quia  potentia  corporea  in  corpore 
inhseret,  et  consequenter  certum  organum,  seu 
partem  corporis,  et  determinatam  ejus  dispo- 
sitionem  requirit :  ergo  non  potest  esse  poten- 
tia  universalis  ad  omnia  corpora  cognoscenda. 
Frobatur  consequentia;  quia  di.spositio  unius 
organi  corporei,  non  potest  esse  apta  ad  omnia 
corpora  cognoscenda:  sicut  in  sensibus  vide- 
mns,  non  esse  aptam  eamdem  organi  disposi- 
tionem  ad  omnia  sensibilia  percipienda. 

24.  Instatur  ab  auctore  contra  illa  effata. — 
Quam  nonnulli  responsionem  afferant  ad  in- 
stantiam.  —  Nihilominus  hic  discursus  Aristo- 
telis  ditficilis  est.  Primo,  quia  si  esset  efficax, 
in  simili  forma  probaret,  intellectum  non  esse 
spiritualem  potentiaro,  nec  rem  intelligibilem, 
quod  est  absurdum,  ut  per  se  patet.  Sequela 
probatur,  quia  omne  recipiens  debet  esse  de- 
nudatum  a  natura  recepti,  sed  intellectus  re- 
cipit  in  se  quidquid  intelligit:  ergo  debet  esse 
denudatum  ab  omni  natura,  quam  intelligere 
potest :  sed  potest  intelligere  omnem  rem  spi- 
ritualem :  ergo  debet  ipse  denudatus  esse  ab 
ipsa  etiam  spiritualitate  (ut  sic  dicam)  ac  pro- 
inde  nec  ipse  intellectus  potentia  spiritualis^ 
nec  principium  intelligendi  substantia  spiri- 
tualis  esse  poterit.  Et  eodem  modo  inferri  po- 
terit  non  esse  intelligibilem,  quia  potest  intel- 
ligere  omne  intelligibile,  et  consequenter  esse 
debet  denudatus  a  natura  entis  intelligibilis. 
Ad  hoc  vero  communis  responsio  est,  illa  prin- 
cipia,  seu  axiomata  Aristotelis :  Intus  existens 
prohihet  extraneum,  etc,  Recipiens  dehet  esse 
denudatum  a  natura  recepti :  intelligenda  esse 
de  solis  potentiis  materialibus  et  corporeis : 
non  vero  de  spiritualibus ;  quia  materia  de  se 
impedit  cognitionem.  Unde  videmus  omnem 
cognitionem  per  aliquam  elevalionem  a  ma- 
teria,  et  per  species  aliquo  modo  immateriales 
fieri.  Et  ideo  potentia  corporea  tanquam  ma- 
terialis  magis  est  determinata  et  limitata,  ut 
intus  existens  prohibeat  extraneum,  etc. 

25.  Hcsc  responsio  enervatur  primo .  —  Sed 
responsio  non  videtur  difficultatem  evacuare. 
Primo,  quia,  vel  petit  principium,  et  assumit, 
quod  probandum  est,  scilicet,  potentiam  cor- 
poream  non  posse  esse  universalem  et  indiflfe- 
rentem  ad  omnia  corpora  cognoscenda,  vel  (ne 
incidat  in  lioc  incommodum)  utitur  alio  prin- 
cipio  ad  probaudum  fundamentum  illius  ra- 
tionis,  quod  cogmscms  debet  esse  demdatum  a 


524 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIM/E  RATIONALIS. 


natura  coffniti,  utique  ex  ineptitnrline  materise 
ad  juvandam  cognitionem,  et  consequenter 
determinando  illud  principium  ad  materiaies 
potentias,  Et  sic  revera  mutatur  discursus 
Aristotelis,  et  aliud  medium  assumitur.  In  quo 
licet  antecedens  de  imperfectione  materiee  ve- 
rum  sit,  illatio  non  est  formalis,  nec  per  se 
nota^  nec  suflicienter  probatur.  Quia  ex  illo 
principio  ad  summum  videtur  posse  inferri, 
potentiam  materialem  non  posse,  nisi  mate- 
rialia  intelligere,  quod  verissime  dicitur,  et 
confirmat  prsecedentem  rationem  sumptam  a 
nobis  ex  cognitione  immaterialium  rerum. 
Difficile  autem  est  inde  inferre,  et  ostendcre 
non  posse  materialem  potentiam  ad  omnia 
materialia  cognoscenda  extendi,  praesertim 
utendo  solis  illis  principiis:  Qtcod  intus  est , 
prohibet  extraneum.  Et,  Quod  recipiens  debet 
esse  denudatum  a  natura  rece-pti. 

26.  Enervatur  secundo  per  exemplum  cogi- 
tatince.  —  Adeo  verisimiliter  posse  suaderi,  de 
facto  dari  potentiam  materialem,  qua3  omnia 
corpora  possit  cognoscere :  nimirum,  cogitati- 
vam  hominis,  quse  intellectus  passivus  ab  A- 
ristotele  interdum  appellatur.  Nullum  enim 
est  corpus,  quod  per  illam  apprehendi  et  co- 
gnosci  non  possit,  ut  patet  inductione.  Nam 
coehim  et  terram,  et  ctetera  elementa,  et  omnia 
mixta  ( quantum  est  ex  se )  cognoscere  potest, 
si  appUcentur  et  proponantur  ipsi.  Nam  quod 
de  facto  multa  non  cognoscat,  quia  sensibus 
non  ofi^eruntur,  accidentarium  est :  et  in  intel- 
lectu  etiam  potest  contingere.  Et  hoc  ratio 
fortius  urgebit,  si  vera  est  opinio,  dicens  in 
reipsa  eamdem  esse  potentiam  in  homiue  co- 
gitativam  cum  phantasia,  seu  imaginatione  et 
hanc  cum  sensu  communi:  nam  ille  sensus 
interior  universahs  esse  videtur  ad  cognoscen- 
dum  quodhbet  corpus  sensibihbus  quaUtatibus 
affectum :  nam  si  ihis  careat,  etiam  intehectus 
hominis  conjunctus  ifiud  appreheudere  non 
valebit.  Et  a  priori  probatur ,  quia  nuhum 
ahud  objectum  adajquatum  potest  assignari 
cogitative,  vel  sensui  interiori,  si  est  unus 
tantum  reahter,  nisi  corpus,  seu  materiale 
objectum  cognoscibile :  ergo  hsec  universahtas 
non  transcendit  capacitatem  et  perfectionem 
possibilem  corporah  potentise  cognoscitivee. 
Nec,  ut  videtur,  satis  probari  poterit,  esse  im- 
possibile  dari  potentiam  materialem  omnia 
corpora  cognoscentem. 

27.  Prcedicto  exemplo  non  olstant  illa  Aris- 
totelis  effata  de  quo  mde  rursum  infra  lil).  3, 
cap.  2,  a  n.  30.  —  Nec  obstabit  principium  il- 
hid,  quod  intus  existens  proliilet  extraneiim : 


quia  dici  cum  probabihtate  potest,  ihud  pro- 
cedere  in  sensibus  externis,  qui  per  medium 
externum,  a  sensibus  objectis  naturahter  im- 
mutantur:  et  ideo  si  organum,  vel  medium 
magis  remotum  fit  ahquo  sensibih  affectum, 
iha  impedire  solent,  ne  csetera  pure,  vel  in 
ahquo  simih  gradu  sentiantur.  At  cogitativa 
non  immutatur  hoc  modo,  sed  vel  media  sen- 
satione  exteriori,  intentionalem  speciem,  seu 
phantasma  rerum  sensatarum  recipit,  vel  ac- 
ceptis  ahquibus  speciebus,  ipsa  per  se  ahas 
fabricat :  et  ita  quamvis  ex  prava  organi  sui 
dispositione  interdum  impediatur  :  ne  ordi- 
nate  et  convenienter  cognoscat,  aut  apprehen- 
dat,  tamen  ex  hoc  sohim  quod  sit  in  organo 
corporeo,  certam  materialem  dispositionem 
postulante,  impediri  non  potest,  c[uominus 
omnia  corpora  cognoscere  valeat.  MuUoque 
minus  impediet  ahud  principium,  quod  reci- 
piens  delet  esse  denudatum  a  natura  recepti: 
tum,  quia  potentia  cognoscitiva  non  recipit 
objecta  in  suo  esse  naturah,  sed  in  esse  inten- 
tionah  et  repraesentativo :  et  ideo  non  repu- 
gnat,  potentiam  corpoream  esse  talem  in  suo 
esse  naturah,  et  recipere  ahas  res  sibi  similes 
in  natura  in  esse  intentionah :  sicut  ego  video 
ocuhim  aherius,  hcet  meus  sit  ejusdem  natu- 
rae,  quia  hoc  non  obstat,  quominus  possit  ahum 
in  se  recipere  in  esse  intentionaU.  Tum  etiam, 
quia  in  potentia  spirituah  ita  contingit,  et  quo 
ad  hoc  non  videtur  esse  majus  impedimentum 
in  potentia  corporea. 

28.  Replicant  adlmc  adversarii  contra  proxi- 
me  dicta  quadrupliciter .  —  Dicet  vero  ahquis, 
potentia  corporea  sensitiva  intentior  non  po- 
test  cognoscere,  nisi  quod  sensus  exteriores 
renuntiant :  sensus  autem  externi  non  cogno- 
scunt  omnia  corpora,  sed  tantum  quasdam  eo- 
rum  quahtates:  ergo  non  potest  dari  sensus 
internus,  qui  omnia  corpora  cognoscat.  Item 
interior  sensus  non  potest  cognoscere  mate- 
riam,  quia  nuUam  habet  speciem  ejus,  nec 
viam  cognoscendi  iUam.  Deiude  cogitativa 
saUem  seipsam  non  potest  cognoscere:  ergo 
vel  hac  ratione,  non  potest  cognoscere  omnia 
corpora.  Denique  hcet  potentia  corporea  pos- 
set  cognoscere  omnia  corpora  in  iudividuo, 
non  tamen  rationes  universales  corporeas  : 
ergo  etiam  hoc  titulo  non  potest  omnia  cor- 
pora  cognoscere.  Sed  hsec  hcet  aUis  modis  et 
in  aUo  sensu  probent  fortasse,  non  posse  po- 
tentiam  corpoream  cognoscere  omnia  corpora 
eo  modo,  quo  iUa  inteUectus  potentia  spiri- 
tuaUs  cognoscit,  nou  tamen  defendunt  ratio- 
nem  Ai-istoteUs,  et  fundameuta  ejus. 


CAP.  IX.  UTRUM  PRINCIPIUM  INTELLIGENDI  SIT  ALIQUA,  ETC. 


525 


29.  Ad  primum.  —  Unde  ad  primum  res- 
pondeo,  eamdem  objectionem  fieri  posse  de 
intellectu  animse  conjunctse^  de  cujus  opera- 
tione  nunc  agimus^  ut  ex  illa  qualitatem  talis 
substantise  et  potentise  investigamus.  Nam 
etiam  intellectus  conjunctus  alligatus  est  sen- 
sibus,  Unde  ortum  est  axioma  illud:  Nihil  est 
in  intellectu,  quod  non  prius  fuerit  in  sensu. 
Nihilominus  tamen  dicitur  cognoscere  omnia 
corpora,  quia  aliquo  saltem  imperfecto  modo 
per  eorum  qualitates^  quas  mediis  sensibus 
percipit^  in  aliquam  eorum  cognitionem  venit. 
Idem  autem  dici  potest  de  cogitativa,  vel  sensu 
externo.  Quia  cum  nullum  sit  corpus,  cjuod 
nou  sit  affectum  aliqua  sensibili  ciualitate^, 
saltem  lumine^  cum  aliquo  sensibili  communi, 
ut  magnitudine,  figura^  motu^  etc.  Nullum 
etiam  est  corpus,  quod  omuino  cognitionem 
sensus  interioris  subterfugiat,  Imo  compo- 
nendo  species  rerum  sensibilium,  potest  plura 
corpora  cogitare,  quam  expertus  fuerit :  ergo 
quoad  hanc  universalitatem  non  est  differentia 
inter  corpoream  facultatem  et  spiritualem, 
Verumtamen  cum  hoc  esse  poterit^  quod  intel- 
lectus  intimius  penetret  investigando^,  et  co- 
gnoscendo  naturam  uniuscujusque  corporis^ 
quod  potentia  corporalis  facere  non  potest : 
propter  quod  c|uidditas  rei  materialis  solet  poni 
objectum  quasi  proprium  intellectus  conjuncti. 
Hsec  autem  differentia  non  provenit  ex  eo , 
quod  intus  existens  prohihet  extraneum,  vel 
quia  recipiens  dehet  esse  denudatum  a  natura 
recepti :  sed  ex  eo,  quod  corporalis  natura  est 
obtusa  (ut  sic  dicam)  ratione  materise^,  quam 
involvit,  vel  cui  adliaeret,  ejusque  naturam 
sapit.  Et  ita  ratio  discriminis  uon  fundatur  in 
universitate  objecti^  sed  in  modo  cognoscendi 
et  penetrandi;,  seu  discurrendi  circa  rem  co- 
gnitam. 

20.  Ad  secundum.  —  Ad  tertium.  —  Eadem 
responsio  est  ad  secundam  objectioncm:  nam 
sensus  interior  etiam  cognoscit  materiam^  sed 
valde  confuse,  quatenus  rem  quantam  et  ex- 
tensam  cognoscit :  intellectus  vero  distinctius 
circa  illam  operatur^  ratione  discursus  et  sub- 
tilioris  cognitionis.  Similiter  ad  tertium^  ad- 
mittendo  differentiam  in  eo  assignatam^  quod 
cogitativa  de  seipsa  non  cogitet  per  peculiarem 
actum,  quo  seipsam  cognoscat^  et  consequeuter 
ex  ea  parte  sensum  internum  non  coguoscere 
omnia  corporalia,  dicendum  est^  id  non  pro- 
venire  ex  eo,  quod  intus  existens  proliibeat 
extraneum :  nam  potius  intus  existens  prohibet 
suimet  cognitionem^  et  non  prohibet  aha  cor- 
pora  extranea^  seu  distincta  coguoscere.  Pro- 


venit  ergo  etiam  ex  materialitate ,  quia  non 
potest  cogitativa  de  seipsa  cogitare,  nisi  re- 
flectendo  in  seipsam:  huic  autem  reflexioni 
supra  seipsam  obstat  imperfectio  rei  materia- 
lis.  Intellectus  autem  cognoscere  potest  non 
sohim  cogitativam^  quia  ipsam  directe  cogno- 
scit,  sed  etiam  seipsum,  quia  supra  seipsum 
reflecti  potest,  propter  acumen  et  subtihtatem 
facultatis  spirituahs. 

31.  Proxlma  responsio  emicleatur  magis  ex 
D.  Tlioma.  —  Unde  D.  Tliomas  1,  cont.  Gent., 
cap.  -49,  ratione  3_,  ex  liac  efficacitate  intellec- 
tus  ad  reflectendum  supra  seipsum,  inteUi- 
gendo  se,  specialem  rationem  sumit  ad  pro- 
banchim  ipsum  esse  spiritualem,  Quia  sicut 
corpus  non  potest  movere  seipsum  per  se  pri- 
mo,  seu  secundum  eamdem  partemi  ita  po- 
tentia  corporea  non  potest  supra  seipsam  re- 
flecti^  uticjue  cognoscendo  seipsam,  Ideoque, 
quo  major,  ac  subtihor  fuerit  ista  reflexio^  eo 
magis  propria  est  spirituahs  facuffatis.  Nam 
intehectus  non  solum  supra  seipsum^  sed  etiam 
supra  suum  actum  reflectitur :  cognoscit  enim 
se  cognoscere  et  quanta  certitudine^  vel  clari- 
tate  cognoverit :  et  quid  sit  ipsa  cognitio  in- 
quirit:  et  simihter  reflectitur  circa  principia 
tahs  actus,  ut  sunt  species,  himen^  et  si  quid 
est  simile :  quse  omuia  uon  possunt  cogitativse 
circa  suos  actus,  vel  species  attribui,  Unde  ex 
hac  parte  verum  est^  eam  non  cognoscere  om- 
nia  corpora^  id  est,  omnia  entia  materiaha: 
ihud  tamen  non  provenit;,  ut  dixi,  ex  eo^  c|uod 
intus  existens  prohibeat  extraneum,  sed  po- 
tius^  quia  materiahtas  impedit  tantam  poten- 
tise  subtihtatem^  qua  in  seipsam  reflecti  possit. 

Ad  quartum.  — Idem  denique  dicendum  est 
ad  ultimum  de  cognitione  rerum  corporearum 
in  universali :  concedo  enim  illud  genus  cogi- 
tationis  non  cadere  in  potentiam  corpoream 
cognoscentem.  Imo  illum  concipiendi  modum 
esse  magnum  signum  potentise  spiritualis  in- 
dependentis  in  operatione  sua  ab  organo  cor- 
poreo^  et  consequenter  etiam  in  suo  esse.  Ni- 
hilominus  tamen  verum  est^  iUam  incapacita- 
tem  corporeffi  potentiee,  non  provenire  ex  eo, 
quod  intus  existens  proliibeat  extraneum  (hoc 
enim  principium  nuUo  convenienti  modo  po- 
test  hic  apphcari),  sed  provenire  ex  imperfec- 
tione  et  limitatione  materise^  sicut  de  aliis 
dictum  est. 

32.  Concluditur  tertiam  rationem  ut  ex 
Aristotele  sumitur  non  demonstrare  assertio- 
nem.  —  QMo  modo  conficitur  efficaciter. — Quo- 
circa  heec  ratio  Aristotelis  ex  sola  generali  co- 
gnitione  omnium  corporum  desumpta,  et  in 


526 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIM^  RATIONALIS. 


illo  principio  fundata,  non  est  demonstratio, 
nec  caret  difficultatibus,  quas  pliilosophi  de 
sensibus  tractant :  nunc  autem  illas  expendere 
importunum  esset,  et  a  praesenti  instituto  alie- 
num.  At  vero  vim  illius  rationis  non  in  sola 
generalitate  objecti,  seu  corporum  cognitorum^ 
sed  in  modo  cognoscendi  ipsa  corpora  consti- 
tuendo,  est  satis  efficax  ratio,  ut  in  objectio- 
nibus  factis  et  responsionibus  datis  est  expli- 
cata.  Et  in  duobus  punctis  preecipue  consistit^ 
videlicet,  in  modo  cognoscendi  corpora,  non 
in  superficie  tantum  (ut  sic  dicam)  sed  intime 
penetrando  illorum  naturas,  vel  saltem  illas 
simul  cum  causis^  proprietatibus  et  effectibus 
inquirendo.  Itemque  in  modo  cognoscendi  non 
tantum  singula  individua,  sed  etiam  univer- 
sales  eorum  rationes  ab  individuantibus  con- 
ditionibus,  seu  differentiis  particularibus  ab- 
strahendo  :  quod  est  proprium  spiritualis  po- 
tentiae,  quia  in  illo  cognoscendi  modo^  quasi 
se  elevat  supra  omne  corpus,  ipsumque  quo- 
dammodo  spiritualisat^  ut  sic  dicam,  ab  omni- 
bus  sensibilibus  accidentibus  et  circumstantiis 
iUud  prsescindendo,  ut  ita  spirituali  modo  illud 
cognoscat.  Ut  probat  divus  Thomas,  Ubro  se- 
cundo,  contr.  Gent.,  capite  sexagesimo  sexto. 
Maxime  vero  hoc  inde  convincitur,  quod  ani- 
raa  humana  non  tantum  generales  rationes 
corporum  directe  attingit,  sed  etiam  univer- 
saliores  et  corporalibus,  ac  incorporalibus  re- 
bus  communes,  imo  etiam  transcendentales, 
quse  suo  modo  Deo  cum  creaturis  communes 
sunt :  quod  est  manifestum  signum,  potentiam 
intellectivam  hominis  esse  omnino  abstractam 
in  suo  esse  ab  organo  corporeo  et  consequen- 
ter  etiam  a  materia. 

33.  Quarta  ratio  principalis  simpta  ex  6b- 
jecto  adcequato  intellectus.  —  Ex  quibus  potest 
quarta  principalis  ratio  formari  ex  objecto 
adsequato  intellectus  humani  desumpta.  Quia 
objectum  adsequatum  intellectus  est  ens,  in 
quantum  ens,  aut  in  quantum  verum  :  ergo 
signum  est,  intellectum  esse  potentiam  altioris 
ordinis  ab  omni  sensu,  ac  proinde  esse  poten- 
tiam  spiritualem  et  ab  omni  corporeo  organo 
abstractam.  Antecedens  notum  est  ex  Meta- 
physica,  et  ex  discursu  liic  facto^  quia  intel- 
lectus  attingit  omnia  entia  corporalia,  et  spiri- 
tuaUa ,  creata ,  et  ipsum  Deum  increatum , 
substantiam  et  accidentia,  cseteraque  omnia, 
quse  ut  cadant  sub  unam  potentiam,  sub  aU- 
qua  communi  ratione  accipi  debent.  Haec  au- 
tem  esse  non  potest,  nisi  ratio  entis,  vel  intel- 
UgibiUs,  seu  veri.  Ergo  hajc  est  ratio  adeequati 
objecti  inteUectus.  Prima  vero  consequentia. 


nimirum,  potentiam,  quse  tam  universale  ob- 
jectum  complectitur,  essesupra  sensum,  vide- 
tur  perfecto  per  se  nota.  Nam  sensus,  seu  po- 
tentia  cognoscitiva ,  organica  et  materiaUs 
(idem  enim  sunt)  est  valde  Umitata  potentia 
ratione  materiae,  ut  jam  declaratum  est.  Et 
ulterius  declaratur  in  hunc  modum,  quia  con- 
stat,  in  rerum  natura  esse  potentiam  cogno- 
scitivam  altioris  ordinis,  et  aUioris  ab  omni 
sensu,  ut  est  in  AngeUs,  sicut  supra  Ubro  se- 
cundo,  cap.  2,  a  num.  6,  probatum  est :  sed 
ipsemet  inteUectus  angeUcus  non  habet  uni- 
versaUus  objectum,  quam  sit  ens,  in  quantum 
ens  :  ergo  signum  est,  hoc  objectum  esse  uUra 
latitudinem  omnium  sensuum :  seu,  quod  idem 
est,  postulare  potentiam  superioris  ordinis  ab 
omni  sensu.  Ergo  etiam  inteUectus  hominis, 
qui  cum  angeUco  in  iUa  universaUtate  conve- 
nit,  est  aUioris  ordinis  ab  omni  sensu :  ac  sub 
inde  non  est  potentia  corporea,  sed  spirituaUs, 
sicut  est  angeUcus  inteUectus. 

34.  Rohoratur  proximoe  quarta  ratio  ex  dis- 
cursu  D.  Thoma;. — Et  declaratur  ampUus  heec 
ratio  discursusumpto  ex  D.  Thoma,  prima  par- 
te,  quaestione  decima  quarta,  articulo  primo, 
etde  Yerit.,  quaest.  secunda,  articulo  secundo, 
et  libro  secundo  contr.  Gent.,  cap.  62,  ratione 
4,  in  quibus  locis  hoc  principium  statuit.  Res 
cognoscentes  distinguuntur  a  non  cognoscen- 
tibus  per  aUquam  abstractiouem  a  materia, 
quia  res  non  cognoscentes  non  sunt  capaces  for- 
marum  aUarum  rerum  :  cognoscentes  autem 
aUquo  modo  recipiunt  formas  aliarum  rerum, 
quia  omnis  cognitio  per  aUquam  assimilatio- 
nem  fit.  Haec  autem  differeutia  ex  eo  provenit, 
quod  res  non  cognoscentes  habent  proprias 
formas  valde  immersas  materiae,  a  qua  Umita- 
tio  et  coarctatio  provenit :  ergo  Ula  major  am- 
pUtudo  rei  cognoscentis  ex  aUqua  abstractione 
a  materia  provenit,  juxta  uniuscujusque  mo- 
dum  et  gradum.  Atque  ita  videmus,  etiam  sen- 
sus  ipsos  recipere  formas  aUquo  modo  abstrac- 
tas  a  materia,  et  quo  sensus  est  perfectior,  eo 
subtiliores  species  recipere.  Omnis  ergo  poten- 
tia  cognoscitiva  aUquam  immateriaUtatem 
participat :  vel  e  contrario  immateriaUtas  po- 
tentiae  est  ratio,  quod  sit  cognoscitiva.  Ergo 
quo  fuerit  plurium  rerum  cognoscitiva,  seu 
universaUorem  rationem  objecti  cognoscibiUs 
attigerit,  eo  majorem  immaterialitatem  parti- 
cipabit.  Nam  si  capacitas  iUa  ex  aUqua  imma- 
teriaUtate  provenit  major  capacitas  ex  majori 
immateriaUtateprovenit.  ErgoUla  poteutia  co- 
gnoscitiva,  quae  est  capax  rerum  omnium.  et 
quae  adaequate  respicit  universaUssimam  ratio- 


CAP.  IX.  UTRUM  PRINCIPIUM  INTELLIGENDI  SIT  ALIQUA,  ETC. 


m 


nem  objecti  cognoscibilis,  erit  potentia  simplici- 
ter  spiritualis  et  immaterialis,  id  est,  ab  organo 
corporeo  in  suo  usu,  ac  subinde  in  suo  esse  in- 
dependens,  Talis  ergo  est  intellectus  bumanus: 
et  sicut  cum  intellectu  angelico  in  illa  univer- 
salitate  convenit :  ita  et  in  absoluta  immate- 
rialitate.  Habet  autem  intellectus  angelicus 
melius  cognoscere,  quia  in  illomet  ordine  al- 
tior  est  et  similiter  universaliorem  babet  co- 
gnitionem,  non  ex  parte  objecti  adsequati,  sed 
ex  parte  actus,  et  modi  cognoscendi,  ut  supra 
de  Angelis  dictum  est.  Et  ex  dicendis  de  nos- 
tro  intellectu  comparatio  perfecte  intelligitur. 
35.  Quinta  ratio  simfta  ex  lihertate  volun- 
tatis  ex  eodem  D.  Thoma. — Ultimam  rationem 
sumimus  ex  operibus  vohintatis,  et  maxime 
ex  arbitrii  libertate,  quam  etiam  tetigit  divus 
Tbomas,  dict.  libro  secundo,  contr.  Gent.,  ca- 
pite  65,  ratione  prima.  Nam  habere  domiuium 
propriarum  actionum,  et  posse  pro  suo  arbi- 
trio  diversa  et  opposita  operari,  signum  est 
spiritualis  et  immaterialis  virtutis.  Sed  boc 
dominium  habet  anima  humana  per  volunta- 
tem  suam.  Ergo  signum  est  illam  esse  poten- 
tiam  spiritualem,  non  organicam,  multoque 
magis  ipsam  animam,  quse  est  principahs  do- 
mina  suorum  actuum,  spiritualem  et  imma- 
terialem  esse.  Consequentia  cum  minori  notee 
sunt.  Major  autem  ostenditur,  primo  quiaom- 
nia  agentia  materiaha,  quse  experimur,  na- 
turah  necessitate  operantur,  etbrutainstinctu 
naturse  dicuntur,  cujus  signum  est,  quia  om- 
nia  quse  sunt  ejusdem  speciei  ,  determinatam 
operationem  et  uniformem  habent  operandi 
modum :  ergo  illadeterminatioexmateriahtate 
provenit.  Ergo  e  contrario,  ahter  ille  modus 
operandi  rationalis  animse  provenit  ex  imma- 
teriahtate.  Secundo  ad  idem  argumentor,  quia 
nullum  creatum  agens,  sive  ccehim,  sive  An- 
gelus,  potest  necessitatem  inferre  vohmtati 
humanse,  si  ratio  vigilet  et  attendat ;  et  sensus 
interni  non  perturbentur  :  ergo  signum  est, 
iUam  non  esse  materialem  virtutem.  Nam  om- 
nis  materiahs  virtus  hujus  iuferioris  mundi 
subjectaestexteriori  mutationi,  etiam  violentse 
externorum  agentium  :  et  prsesertim  coelorum 
et  Angelorum,  applicando  saUem  activa  pas- 
sivis :  vohmtas  ergo,  quee  in  se  ab  hujusmodi 
efficacitate  immunis  est,  non  est  materiahs, 
neque  a  materia  per  se  pendens.  Tertio,  quia 
omnes  creaturse  superiores  homiue  habentes 
hbertatem  arbitrii  sunt  spirituales  et  omnes 
inferiores  homine,  quia  omnino  materiales 
sunt ,  non  suut  dominse  suarum  actionum : 
ergo  homo,  qui  secundum  animam  cum  An- 


gelis  in  hac  proprietate  convenit,  spiritualem 
gradum  in  anima  ipsa  participat,  uon  quidem 
aha  ratione,  nisi,  quia  anima  ipsa  spirituahs 
est  :  nuUa  enim  aha  ratio  cogitari  potest. 
Unde  cum  in  Genesi  dicitur,  Jiomo  factus  ad 
imaginem  Dei,  ratione  hujus  hbertatis,  et  do- 
minii  dictum  esse,  sancti  exponunt :  nimirum, 
quia  bomo  per  spiritualem  animam,  gradum 
intellectualem  et  hbertatem  arbitrii  illius  gra- 
dus  propriam  participavit.  Sunt  ergo  in  pro- 
priis  animse  humanee  operibus  evidentia  signa 
spirituahs  naturaj,  quam  non  nisi  ratione  ani- 
mse  homo  participat :  est  ergo  anima  vere  spi- 
rituahs  et  immateriahs.  Quod  in  capitibus 
sequentibus  amplius  confirmabitur. 

•^6.  Ad  fundamentum  contrarii  erroris  in 
nimi.  5.  —  Ad  fundamentum  contrarii  erroris 
sumptum  ex  debilitate  phantasise  non  valentis 
rem  incorpoream  apprehendere,  non  est  ne- 
cessaria  responsio,  sed  admonitio  (ut  sic  dicam) 
homines  non  solum  fide,  sed  etiam  ratione, 
posse,  ac  debere  sensum  corrigere  et  saltem 
per  negationem  spirituaha  intellectu  conci- 
pere.  Sic  enim  evidenter  cognoscimus  Deum 
esse  incorporeum  et  niliil  repugnare  fieri  crea- 
tam  substantiam  in  hac  proprietate  illi  simi- 
lem.  Item  supra  hb.  1,  de  Angehs,  cap.  5,  a 
num.  6,  ostensum  est,  Angelos  esse  incorporse 
naturse.  Inde  ergo  coUigi  potest,  non  esse  im- 
possibile  nostrum  principium  intelhgendi  ha- 
bere  hanc  proprietatem  cum  Angelis  commu- 
nem.  Imo  cum  in  propriis  operationibus  ejus- 
dem  gradus,  et  ordinis  cum  Deo  et  Angelis 
eonveniat,  satis  evidenter  cohigitur,  etiam  in 
conditione  immateriahtatis  cum  iUis  conve- 
ni?e, 

37.  Ad  frimum  testimonium  SHpturce^  itt 
num.  6.  — Ad  argumentum  autem  in  contra- 
rium  sumptum  ex  coUoquio  inter  Lazarum  et 
divitem  defunctos,  respondent  Patres  impri- 
mis,  animam,  hcet  spiritualis  sit,  posse  carere 
detineri  corporeo,  et  ibi  ab  igne  corporah,  ac 
vero,  ut  Dei  instrumento  torqueri.  Et  ita  po- 
tuisse  animam  divitis  cruciatum  ignis  sentire, 
id  est,  pati,  et  cognoscere  spirituali  cognitione. 
Et  similiter  ahquam  consolationem  et  diminu- 
tionem  illius  poense  desiderare  :  et  hunc  effec- 
tum  explicasse  metapliorice  Evangehstam  ilhs 
verbis  :  Mitte  Lazarum,  ut  intingat  extremum, 
digiti  sui  in  aquam ,  ut  refrigeret  linguam 
meam,  etc.,Luc  16,  unde  Augustinus,  lib.  21, 
de  Civitate,  cap.  10,  oculos,  hnguam,  digitum 
et  aquam,  spirituaha  fuisse  dicit,  hcet  per  vo- 
ces  corporeas  partes  signihcantes  per  meta- 
phoram  significentur.  Quod  optime  declarat 


528 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIMvE  RATIONALIS. 


et  confirmat,  dicto  lib.  A,  de  Anima,  et  ejus 
origine,  a  cap.  15,  idem  habet  Glaudianus,  in 
lib.  3,  de  statu  Animae,  circa  fniem;  ubi  op- 
time  id  confirmat  ex  locutione  inter  Abraham 
et  divitem,  quia  corporalis  esse  non  potuit : 
cum  enim  magnum  chaos  inter  illos  interjec- 
tum  esset ,  non  poterat  unus  alterius  sensibi- 
lem  vocem  corporaliter  audire.  Idem  ergo  est 
de  aliis.  Idem  optime  dicit  Nissenus,  lib.  de 
Anim,  et  Resur.,  circa  finem.  Quomodo  autem 
hoc  non  obstet,  cpominus  ignis  illC;,  et  flamma 
cum  proprietate  intelligenda  sint ,  diximus 
late  in  Ubro  8^  de  Angelis,  capite  12,  a 
num.  10. 

38.  Adccietera  testimonia  in  eodem  mm.  6. 
—  Ad  alia  testimonia  respondeo,  locum  Ge- 
nes.  2:  Inspiravit  in  faciem  ejus  spiracuhim 
mtce,  de  creatione  animse  intelhgendum  esse, 
ut  in  prsecedenti  tractatu,  lib.  3,  cap.  1,  ex- 
posui  cum  communi  sententia  Patrum.  Pa- 
rum  autem  refert.  quod  nomine  spiraculi,  aut 
spiritus,  aut  ftatus  anima  significetur,  quia 
per  quamcumque  illarum  vocum  incorporea 
forma  significatur,  etiamsi  uomen  flatus  magis 
metaphoricus  sit  ad  illam  significationem 
translatus,  ut  notavit  Augustinus,  lib.  7,  Ge- 
nes.  ad  litt.,  cap.  3,  et  sequentibus.  Ubi  con- 
jungit  locum  citatum  Isaiae  57,  dicens,  statum 
ibi  non  significare,  quemlibet  flatum  corpo- 
reum,  sed  incorpoream  animam.  Idem  habet, 
lib.  3,  de  Civitat.,  cap.  24,  et  Irenaeus,  lib.  5, 
contr.  Haeres.,  cap.  7:  Flatus,  inquit,  vitce  in- 
corporeus  est.  Idem  ergo  dicendum  est  ad  loca 
Isaiae.  Solum  circa  illa  notari  potest  distincte 
nominari  flatum  et  spiritum,  unde  accipi  pos- 
sunt,  vel  ut  eequivalentia,  sicut  interdum  si- 
gnificat  Augustinus  :  vel  ut  distincta,  ita  ut 
flatus  significet  animam,  et  spiritus  ipsum  di- 
vinum  spiritum.  Ut  Irenaus,  d.  lib.  5,  c.  12, 
et  Hieronymus,  Isaise  42  et  57,  indicant.  In 
utroque  autem  sensu  flatus  non  significat  ven- 
tum,  aut  corporei  aeris  emissionem,  sed  per 
metaplioram  significat  animam,  quse  etiam 
spiritus  est  et  per  Spiritum  sanctum  sanctifi- 
catur.  Argumentum  autem  ex  verbis  Psalmi 
sumptum  :  Educ  de  custodia,  vel  de  carcere, 
ani?nam,  etc,  nullius  est  momenti.  Sive  enim 
nomine  custodiae,  velcarcerissignificet  corpus, 
sive  inferni  locus,  optime  intelligitur  de  spi- 
rituali  anima,  quee  et  intra  mortale  corpus 
custoditur,  et  in  loco  inferni,  tanquam  in 
carcere  contineri  potest,  ut  supra  dictum  est. 
Habet  etiam  alios  sensus  ille  locus  :  nam  et  de 
ipso  Davide  et  de  Christo  Domino  exponitur, 
sed  nunc  illos  expeudere  non   est  necesse. 


Idemque  dicendum  est  de  aliis  verbis  Psalm.  29, 
ut  per  se  satis  patet. 

39.  Adpriores  rationes  Tertulliani,  inn.  7. 
—  Alia  vero  motiva  TertulUani  ,  ut  dixit  vel 
sunt  parvi  momenti,  vel  ad  alias  quaestiones 
de  immortalitate  et  vera  informatione  ratio- 
nalis  animae  pertinent.  Itaque,  quod  primo 
loco  ponitur  de  motione  animae  ab  alio,  potest 
intelligi,  vel  de  motione  intentionali,  quse  per 
sensus  fit  ad  quam  pertinet  ratiocinatio,  seu 
divinatio  et  phrsenesis,  seu  furia;  vel  de  mo- 
tione  locali.  Et  priori  modo  recte  potest  anima 
incorporea  corpori  unita  ab  intrinseco  moveri, 
ut  constat.  Imo  etiam  spiritus  angeliciet  anima 
etiam  separata  poterit  hoc  modo  moveri  per 
locutionem,  illuminationem,  etc,  ut  de  An- 
gelis  dictum  est,  Posteriori  autem  modo  etiam 
potest  anima  moveri  ab  extrinseco  motore, 
vel  per  accidens  simul  cum  corpore,  dum  illud 
informat  :  nec  quoad  hoc  magis  animce  repu- 
gnat  incorporeee  moveri  ab  extrinseco,  quam 
uniri  corpori,  ut  veram  formam  :  nam  unum 
ex  aUo  sequitur.  Idemque  est  de  eo,  quod  in 
corpore  corpus  moveatur  ab  anima.  Preeter- 
quam  quod  etiam  spiritualis  substantia  sepa- 
rata  potest  corpus  locaUter  movere,  ut  in  1.  4, 
de  Angehs  fuse  tractatum  est.  Ad  eamdem 
etiam  informationera  animae  spectat,  quod  a 
dispositionibus  materiae  quoad  corporis  iufor- 
mationem  pendeat.  Inde  enim  provenit,  utper 
alterationem  corporis  ab  eo  expellatur,  quia 
per  alterationem,  temperamentum  corporis 
necessarium  dissolvitur  :  et  consequenter  unio 
animae  cum  corpore  dissolvitur. 

40.  Ad  postremam  in  eodem  n.  7.  —  Eadem 
ratio  est  de  dependentia,  quam  anima  corpori 
unita  ab  illo,  ejusque  phantasiae  dispositione 
habet  in  operando,  etiam  secundum  mteUi- 
gentiam  et  ratlonem  ,  quia  haec  dependentia 
non  est  a  corpore,  tanquam  ab  orgauo  et  in- 
strumento  intelligendi,  vel  ratiociuandi  :  sed 
est  tanquam  ab  inferiori  potentia  ministrante, 
et  quasi  proponente  objectum,  vel  etiam  est 
potius  secundum  quamdam  concomitautiam, 
quae  ex  radicatione  in  eadem  anima  corpori 
unita  oritur,  quam  ex  causalitate  orgaui  cor- 
porei  in  ipsum  ratiocinandi  actum  :  et  ideo 
non  indicat,  animam  ipsam  esse  corpoream, 
sed  tantum  esse  vere,  ac  per  se  unitam  corpori, 
ut  propriam  ejus  formam,  ut  paulo  post  vide- 
bimus.  Denique,  quod  de  origine,  ac  creatioue 
animae  attingitur,  propriam  disputationem 
postulat,  quam  mox  trademus. 


CAP.  X.  UTRUM  PRINCIPIUM 
CAPUT  X. 

UTRUM  PMNGIPIUM  INTELLIGENDI  HOMINIS^  SEU  ANI- 
MA  HUMANA  IMMORTALIS,  SEU  INCORRUPTIBILIS 
AB  EXTRINSEGO  SIT. 

1.  Prima  assertio  seio  suppositio  de  fide  , 
animam  nostram  per  mortem  fion  extingui. — 
Probatw  evidenter  ex  Scriptura.  — Supponi- 
mus  secundura  catholicam  fidem^  ratioiialem 
animam  de  facto  non  desmere  esse  cum  a  cor- 
pore  separatur.  Heec  hypotliesis  evidenter  pro- 
batur  ex  innumeris  ScripturBe  locis^  tam  vete- 
ris^  qiiam  novi  Testamenti.  Ex  veteri  apertum 
est  testimonium  Sapient.  2,  ubi  de  impiis  di- 
citui^  apud  se  dixisse  :  Cinis  erit  corpus  nos- 
trmn,  et  spiritus  diffimdetnr,  tanquam  mollis 
aer :  et  in  cap.  3^  de  Justis  dicitur  :  Juslorum 
animw  in  manii  Dei  sunt,  et  non  tanget  illos 
tormenttm  mortis,  utiquesecundumanimas:  et 
cap.  ht,  additur  :  Justus  si  morte  prcBoccwpatus 
fuerit,  in  refrigerio  erit.  Idem  probant  omnia 
vetera  testimonia^  in  quibus  dicitur^  vel  sup- 
ponitur,  animas  liominum  post  mortem  vivere 
et  operari;  ut  de  anima  SamueUs  dicitur  \, 
Reg.  28,  apparuisse  Sauli,  et  dixisse  :  Quare 
inquietasti  me?  Et  hoc  testimonio  utitur  Justi- 
nus,  Dialog.  in  Tryplion.,  et  lib.  2;,Mach.  ult. 
Jeremias  et  Onias  vivere  supponuntur,  cum 
Judae  apparuisse  referantur :  et  de  Jeremia  di- 
citur  :  Hic  est  fralrum  amator,  et  populi  Is- 
rael,  Jiic  est,  qui  muttum  orat  pro  populo,  etpro 
universa  sancta  civitate,  etc.  Denique  Exod.  3_, 
ait  Dominus  Moysi,  Ego  sum  Deus  Ahraham, 
Deus  Isaac,  etDeusJacob.  Addit  vero  Ghristus, 
Matth.  22  :  Non  est  Deus  mortuorum,  sed  viven- 
tium.  Iiide  probans,  vixisse  tunc  secundum 
animam,  etiamsi  mortui  essent  secundum 
corpus. 

2.  Discutit%ir  et  stabilitttr  citatus  locus  Mat- 
tlicei.  —  De  qua  collectione,  seu  argumenta- 
tione  solet  dubitari,  quam  firma  sit :  quia  po- 
tuit  Deus  denominari  Deus  Abraliam,  Isaac  et 
Jacob,  licet  jamnec  in  anima  viverent :  solum, 
quia  fuit  eorum  Deus,  dum  in  hoc  mundo  vixe- 
runt.  Sed  lioc  alterius  est  loci :  nunc  breviter 
dicimus,  Deum  non  dixisse :  Ego  fui^  vel,  Ego 
sum,  qui  fui  Deus  Abraham,  et  caetera,  sed, 
ego  sum  Deus  Abraham.  Non  dicitur  autem 
Deus  pro  ahquo  tempore  esse  Deus  alicujus, 
nisi  pro  eodem  tempore  alter  existat  et  Deum, 
tauquam  suum  numen  veueretur  et  colat.  Si- 
cut  e  contrario  non  potest  dici  Deus  nunc  esse 
Dominus  rerum,  quas  fuerunt^  et  non  suut 

m. 


INTELLIGENDI  HOMINIS,  ETC.  529 

jam,  sed  rerum  tantum  existentium.  Sicut  e- 
tiam  e  converso  antequam  res  fierent,  non  erat 
Deus  illarum  Dominus.  Nam  hee  voces  sunt 
respectivae,  et  utriusque  extremi  existentiam 
requirunt.  Et  quamvis  nomen  Deus  sit  magis 
absolutum,  quam  Dominus  :  nihilominus  cum 
additur  et  dicitur  Deus  hujus,  vel  ilhus,  jam 
involvitur  respectus,  qui  fundaridebet  iuexis- 
tentia,  vel  operatione  alterius  extremi  creati, 
cujus  dicitur  esse  Deus.  Declararique  potestex 
verbis  Jacob,  Genes.  28 :  Si  fuerit  Deus  me- 
cum,  etc,  erit  mihi  Dominus  in  Deum,  id  est , 
illum  pro  vero  Deo  habebo  et  colam.  Sic  ergo 
interpretatur  Ghristus  verba  illa  :  Bgo  sum 
Deus  Alraham,  Deus  Isaac,  Deus  Jacob,  id 
est,  sum  Deus  illorum,  quos  ego  amo,  et  quem 
ipsi  cohint  et  adorant :  unde  optime  conclu- 
dit,  eos  vivere.  Sicque  exponunt  Ghrysosto- 
mus,  homil.  il,  et  Tlieodoretus,  ac  Euthymius 
in  eum  locum,  et  significat  Hieronymus  ibi- 
dem,  etHilarius,  Psalm.  51,  et  ineodem  sensu 
dixit  Paulus,  Rom.  4  :  Sive  vivimus,  sive  mo- 
rimur,  Domini  suvius.  Loquitur  autem  de  vita 
praesentis  temporis  in  corpore  et  anima,  et  de 
morte  illi  contraria  :  et  ait,  etiam  post  mor- 
tem  esse  nos  sub  dominio  Dei,  nimirum,  quia 
etiam  tunc  secundum  animam  vivimus :  aliter 
enim,  si  omnino  non  essemus,  Domini  esse 
non  possemus.  Et  in  eodem  seusu  subdit  :  In 
hoc  enim  Christus  mortuus  est,  et  resurrexit, 
ut  et  vivorum,  et  mortuorum  dominetur :  quia 
quos  mortuos  vocat,  vivebant  secuudum  ani- 
mas  :  et  ideo  statim  illorum  dominium  obtine- 
re  potuit.  Eamdem  veritatem  ostendunt  verba 
illa  Ghristi,  Matth.  1 0  :  Nolite  timere  eos,  qui 
occidunt  corpus ,  animam  autem  non  possunt 
occidere.  Idem  convincitur  de  verbis  Christi  ad 
latronem:  Hodie  mecumeris  in  Paradiso,  Luc. 
23,  et  ex  descensu  Cliristi  ad  inferos,  ubi  spi- 
ritihus  prcedicavit,  \,  Petr.  3,  id  est,  animabus 
ibi  existentibus,  quas  plene  jam  purgatas  inde 
eduxit.  Nec  minus  efficax  argumentum  sumi- 
tur  ex  historia,  vel  parabola,  Luc.  16.  Auima 
Lazari  dicitur  post  mortem  portata  ab  Angeiis 
in  sinum  Abrahee,  d^vitem  autem  mortuum  se- 
piiltum  esse  in  inferno,  utique  secundum  ani- 
mam,  in  qua  vivebat,  videbat  et  loquebatur, 
ut  recte  declarat  Irenaeus,  lib.  2,  cap.  64  et 
sequentibus,  et  Epiplianius,  heeres.  04.  Opti- 
ma  ratio  est,  quia  post  mortem  datur  prae- 
mium,  vel  poena  operum  hujus  vitse :  ergo  ma- 
net  auima,  in  qua  recipiatur.  Et  haec  assertio 
a  fortiori  ex  sequenti  coufirmabitur. 

3.  Reprobatur  ex   dictis  contraria  hceresii 
(juorumdam.  —  Unde  pecuUariter  convincatur. 


530  LIB.  I 

— Et  liinc  reprobatur 
quam  Arabicorum  nominat  Augustinus,  libro 
de  Haeres.,  in  83,  qui  dixerunt  animam  cum 
corpore  extingui,  licet  in  fme  saiculi  siraul 
cum  corpore  reproducenda  sit.  Isidorus  etiam, 
libro  de  Dogmat.,  capite  decimo  quinto.  Ara- 
bem  quemdam  fuisse  illius  erroris  auctorem, 
eumdemque  in  Arabia  ortum  esse ,  refert 
Eusebius,  libro  sexto  Histor.,  cap  27,  et  ait 
auctores  ejiis  ab  Origene  fuisse  convictos  in 
quodam  magno  Concilio  contra  illam  congre- 
gato.  Et  nihilominus  Anabaptistas  refert  Coc- 
cius  in  Thesauro,  tomo  secundo,  libro  primo, 
articulo  secundo,  ex  Calvino  in  Psycho  Pannis- 
chia,  et  ex  quibusdam  thesibus,  quas  ipsimet 
Anabaptistse  in  Cracovia  evulgarunt.  Contra 
hunc  vero  errorem  sufiiciunt  ahata  testimonia, 
et  speciale  argumentum  sumi  potest  ex  alle- 
gatis  verbis  Christi,  Matth.  22,  ubi,  ut  contra 
Sadducffios  probaret,  futuram  esse  resurrectio- 
nem,  probat  animaj  immortahtatem,  quia  et 
resurrectio  animam  existentem  supponit,  et 
anima  post  mortem  existens  suum  corpus  quo- 
dammodo  postulat,  seu  appetit  :  et  secundum 
convenientem  DEI  providentiam,  et  legem  ilh 
non  denegatur,  ut  cum  illa  prsemium,  vel  poe- 
nam  sentiat.  Unde  etiam  Paulus ,  prima,  Co- 
rinth.,  decimo  quinto,  contra  eos,  qui  nega- 
bant  resorrectionem,  ihud  absurdum  optime 
infert :  Ergo,  et  qui  dormierunt  in  Christo, 
periermit  :  id  est,  omnino  extincti  sunt  secun- 
dum  auimam,  et  sic  vana  est  fides,  et  spes 
nostra  :  quia  nec  resurrectio  fit ,  nisi  ex 
prseexistente  forma  :  nec  praexistenti  animce 
resLirrectio,  seureunio  ad  corpus  iuperpetuum 
denegatur,  utique  juxta  statutam  a  Deo  legem 
et  providentiam.  Itaque  vanum  esset,  repa- 
rationem ,  seu  reproductiouem  animae  spe- 
rare,  si  cum  corpore  ipsa  extiugueretur :  ergo 
sicut  certum  est  resurrectionem  esse  futuram, 
itaest  certum,  animam  hominis  non  desinere 
esse,  cum  a  corpore  separatur;  et  hoc  modo 
eadem  veritas  optime  probatur  ex  celebri  loco 
secundoMach.,  decimo  secundo,  ubi  de  Juda, 
qui  pro  mortuis  sacrificium  oflferri  jussit,  di- 
citur  bene,  et  rehgiose  de  resurrectione  cogi- 
tasse,  et  consequenter  de  animarum  post  mor- 
tem  corporis  permanentia.  Quia  consideraiat, 
dicitur  ibi,  qici  ctim  pietate  dormitionem  acce- 
perant,  optimam  lialere  repositam  gratiam, 
quam  utique  expectabant  in  suis  animabus 
existentibus. 

4.  Secmida  assertio  vel  suppositio  defide  ani- 
mam  nostram  non  solum  non  extingui  cum 
morimur,  sed  nec  unquam  postea.  —  Secundo 


DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIM.^  RATIONALIS. 

sufficieuter    hseresis ,     supponendum  est,  rationalem    animam   non 


sohim  non  extingui  simul  cum  corpore,  verum 
etiam  perpetuo  futuram  esse,  seu  in  suo  esse 
permansuram,  ac  proinde  aliquo  modo  im- 
mortalem ,  ac  perpetuam  esse.  Hsec  etiam 
hypothesis  de  fide  est,  et  aUquid  addit  praece- 
denti.  Non  enim  defuerunt  Pliilosophi,  qui 
concederent  animam  non  extingui  simul  cum 
corpore,  et  nihilominus  negarent,  illam  per- 
petuo  mansuram,  sed  pro  aUquo  tempore  sal- 
tem  brevi.  Ut  de  Stoicis  refert  Eusebius,  1.  15, 
de  Praeparat.,  cap.  19,  in  fine.  Cicero  vero  in 
Tusculana  1,  etiam  diu,  sed  non  semper  ani- 
mam  post  separationem  a  corpore  permansu- 
ram,  eosdocuisserefert.  Eumdemque  errorem 
tribuit  Zenoni  Isidorus,  Ubro  primo  de  Doc- 
trin.  et  dogmat.  fidei,  cap.  15.  In  qua  senten- 
tia  duo  errores  continentur.  Unus  est  de  facto, 
quod  anima  semel  creata  aliquando  desinat 
esse  :  aUus  est  de  potestate,  seu  corruptibilitate 
animee,  de  quo  paulo  post  dicemus. 

5.  Prolatur  ex  Scriptura  quoad  animas 
heatas. —  Nunc  contra  priorem  errorem  asser- 
tionem  propositam  supponimus,  quam  esse 
dogma  fidei  evidenter  convincitur  ex  Scriptura. 
Primo  ex  testimonio  citato  Exod.,  tertio,  ubi 
post  iUa  verba  :  Ilcec  dices  filiis  Israel,  Deus 
Ahraham,  Deus  Isaac,  Deus  Jacol,  misit  rne 
ad  vos,  subdit  Deus  :  IIoc  nomen  mihi  est  in 
ceternum.  Ergo  juxta  Christi  interpretationem 
et  iUationem,  etiam  Abraham,  Isaac  et  Jacob 
vivuut  in  ceternum.  Unde  idem  argumentum 
sumitur  ex  omnibus  promissionibus  prsemii 
seterni,  perpetuaeque  feUcitatis,  ac  vitae  aeter- 
nse,  qu83  passim  in  sacra  pagiua  reperiuutur. 
Juxta  iUud  Sapient.  5  :  Jiisti  autem  in  perpe- 
tuum  vivent  :  et  similia,  quse  de  duratione 
vere  seterna,  id  est,  nunquam  finem  habitura 
iuteUiguntur  :  juxta  iUud,  quod  de  Christo 
anuuntiatum  est :  Et  regnabit  i»  domo  Jacob 
in  ceternum,  etregni  ejus  non  erit  finis,Luc.  i, 
et  Dan.  7  :  Potestas  ejus  potestas  ceterna,  quce 
non  auferetur,  et  regnum  ejus,  quod  non  cor- 
rumpetur,  In  eodem  ergo  sensu  dixit  Christus, 
Joann.  12  :  Qlui  odit  animam  suam  in  hoc  mun- 
do,  in  vitam  ceternam  custodit  eam :  et  infra : 
Ubi  ego  sum,  illic  et  minister  meiis  erit.  Et 
^auhis  dixit  :  Quod  momentaneum  est,  etc, 
ceternum  glorice  pondus  operatur  in  noMs  :  et 
infinita  aUa,  quae  in  materia  de  beatitudine 
latius  asseruntur.  Cum  ergo  non  possit  prte- 
mium  esse  aiteruum,  nisi  persona,  vel  anima 
vivat  in  ajternum,  non  potest  de  perpetuitate 
animarum  sanctai'um  dubitari. 

6.  Item  quoad  damnatas.  —  Eadem  autem 


CAP.  X.  UTRUM  PRINCIPIUM 

ratio  est  de  animabus  damnatis,  quia  etiam 
illis  eeterna  poeoa  tribuitur,  Matth.  'io,  et  sine 
existentia  et  naturali  vita,  propriaque  cogni- 
tione  popna  esse  non  potest.  Ideoque  de  utris- 
que  animabus  dicitur  Ecclesiastes  1 1  :  UH 
ceciderit  lignum,  ihi  erit,  etc.  Nec  contrarius 
error  potest  habere  aliquod  fundamentum  , 
saltem  quoad  hanc  partem  de  facto.  Quia  si 
anima  potest  aUquo  tempore  in  suo  esse  per- 
severare  separata  a  corpore,  poterit  etiam 
semper  :  ergo  frustra,  et  sine  fundamento  di- 
citur  manere  pro  aliquo  tempore,  non  tamen 
semper.  Consequentia  est  clara  :  tum  quia  non 
potest  determinari,  quantum  futurum  sit 
aliud  tempus  :  tum^,  quia  non  est  major  ratio 
unius  temporis,  quam  alterius  ,  vel  partis, 
quam  totius  temporis  vel  imaginarii.  Et  de- 
claratur,  quia  vel  permanere  in  se  post  sepa- 
rationem  a  corpore  nascitur  ex  naturali  inde- 
pendentia  a  materia,  et  sic  cum  semper  duret 
hsec  independentia ,  semper  durabit  animae 
existentia,  vel  provenit  ex  particulari  conser- 
vatione  Dei ;  et  sic  etiam  Deus  seque  potens 
est  ad  animam  in  perpetuum  conservandum. 
Unde  cum  id  promiserit,  seu  ita  futurum  esse 
revelaverit,  nulla  superest  in  hoc  negotio  diffi- 
cultas.  Stoici  vero  non  credebant  animam 
esse  spiritualem  et  incorpoream,  sed  per  mo- 
dum  cujusdam  vaporis,  seu  flatus  corporei 
illam  cogitabant.  Unde  sicut  flatus  emissus, 
aut  vapor  ab  aliquo  corpore  resokitus  non 
defluit,  extinguitur  statim,  ac  separatur  a  cor- 
pore,  a  quo  egreditur,  nec  permanet  semper, 
sed  paulatim  extinguitur  :  ita  de  anima  hu- 
mana  cogitabant,  et  ita  poterant  consequenter 
rationem  suse  sententise  reddere  dicto  exemplo 
proportionatam.  Nam  illa  dissipatio  flatus, 
vel  vaporis  non  lit,  sine  agente  extrinseco, 
quod  non  potest  subito,  et  absque  motu  va- 
porem  prorsus  dissipare,  ac  extinguere,  intra 
breve  autem  tempus  id  eflicere  valet.  Verum- 
tamen  hic  discursus  totus  in  errore  jam  dam- 
nato  fundatur  :  et  ideo  supposito  fundamento, 
quod  anima  incorporea  sit,  nuUa  potest  reddi 
ratio,  cur  non  semper  existat,  si  semel  extra 
corpus  vivere  potest.  Existit  ergo  semper,  et 
consequenter  est  aliquo  modo  immortahs ;  qua- 
tenus  immortalitas  dicit  aut  perpetuam  mortis 
carentiam,  vel  durationem  nuuquam  fiuien- 
dam.  His  ergo  suppositis,  qusestio  superest,  an 
hsec  animse  duratio  perpetua,  sit  illi  connatu- 
rafis,  vel  ex  dono  Dei :  et  consequenter,  an  sola 
fide  habealur,  vel  etiam  ratione  naturafi  de- 
monstretur. 
7.  Referuntur    Ethiici   parUm   negantem 


INTELLIGENDI  HOMINIS,  ETG.  531 

astritentes. — In  hoc  ergopuncto  multiexphilo- 
sophis  errarunt,  dicentes  animam  rationalem 
natura  sua  mortalem  esse,  et  de  facto  ita  ex- 
tingui,  vel  cum  homo  moritur,  ut  nunquam 
ampfius,  vel  corpori  restituatur,  vel  existat. 
Tribuit  hunc  errorem  Epicuro  Plutarchus,  1. 4-, 
dePlacitis,  cap.  1,  et  Tertullianus,  fib.  de  Tes- 
tim.  animse,  cap.  1  et  4,  et  lib.  de  Anim., 
cap.  3,  et  lib.  de  Resurr.  carn.,  cap.  1,  Epi- 
cureis  adjungit  Senecam  :  quod  etiam  habet, 
lib .  de  Anima,  cap .  42,  ubi  Pamelius,  num .465, 
citat  locum  Senecse.,  in  libro  de  Remed.  fortu. 
Eumdem  errorem  adscribit  Heracleonti  Ori- 
genes,  1. 18,  in  Joan.,  et  Democrito  Lactantius, 
lib.  3,  Divin.  Institut. ,  cap.  18.  Hosque 
secutus  est  Plinius,  Histor.,  lib.  7,  cap.  53  et 
55.  Tribuitur  etiam  Galeno :  quia  iu  fibro  Qwod 
animi  mores  corporis  sequantur,  contra  Plato- 
nem  in  hoc  disputat :  licet  in  lib.  de  Tremore 
et  frigore,  dubium  se  ostendat.  sicut  etiam  de 
animae  substantia  supra  diximus.  Ex  Aristote- 
lis  autem  Commentatoribus  eamdem  tenuit 
opinionem  Alexander  Aphrodinus,  in  1,  de 
Anima.  Quid  vero  Aristoteles  senserit,  in  se- 
quenti  capite  discutiemus. .  Hos  Philosophos 
aiiqui  heereticiimitati  sunt.  Damascenus  enim, 
lib.  de  Heeres.,  quosdam  vocat  Thnetopsychi- 
tas,  qui  hominum  animos  pecudum  animis 
similes  esse,  simulque  cum  corporibus  interire 
dicebant.  Idemque  dixit  Hermanus,  ut  Pra- 
teolus  refert,  ex  Bernardo  de  Luzemburgensi, 
Luther  etiam,  in  art.  27  ,  ex  damnatis  a 
Leone  X,  inter  portenta  (  ut  impudenter  lo- 
quitur )  quse  dicit  esse  in  fide  Romanse  Eccle- 
sia3,  unum  esse  dicit,  animam  esse  immor- 
talem. 

V  8.  Arguitur  primo  pro  lioc  errore  ex  jScrip- 
tura. — Secundo  ex  Conciliis.—Tertio  exratione. 
—  Prima.  —  Secunda.  —  In  hujus  erroris 
favorem,  imprimis  allegari  solent  verba  Sa- 
pientis  Ecclesiastes  3:  Unus  interitus  est  homi- 
num  et  jumentoTum,  wque  utriusque  conditio  : 
sicut  morittir  homo,  sic  et  illa  moriuntur:  simi- 
liter  spirant  omnia,  et  nihil  hahet  homo  jumen- 
to  amplius,  cmicta  suhjacent  vanitati,  et  omnia 
pergunt  ad  unum  locum :  de  terra  facta  sunt,  et 
in  terram  pariter  revertuntur.  Haec  enim  aequi- 
paratio  nou  potest  esse  vera,  si  anima  est  im- 
mortalis.  Hoc  enim  posito,  quomodo  verum  est 
illud  et  cequa  utriusque  conditio  :  aut  illud, 
Nihil  habeat  homo  jumento  amplius.  Ergo  cum 
concludit :  In  terram  pariter  revertuntur,  in- 
dicare  videtur,  pari  modo  desinere  animam 
hominiSj  ac  animam  jumentorum,  cum  in  ter- 
ram  revertuntur.  Et  hoc  indicare  videtur  in 


532 


LIB.  1.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIM.4;  BATIONALIS. 


toto  capite  prsecedenti;,  clicens  :  Quid  proderit 
Jiomini  de  ^cniverso  labore  suo,  et  afflictlone 
spiritus,  qwa  sul  sole  cruciatus  est  ?  Et  infra  : 
Nonne  melius  est  comcdere,  et  bihere,  et  osten- 
dcre  animce  suce  lona  -de  Jaboriius  suis.  In  liis 
enim  verbis^  et  in  toto  discnrsu  illius  capitiS;, 
nullam  videtur  habere  rationem  vitee  futurte, 
vel  actuS;,  qui  post  mortem  in  anima  futurus 
sit.  Secundo  argumentor  ex  Concilio  Gonstan- 
tinopolitano  VI;,  Act.  H,  ubi  docet  animam 
non  esse  immortalem  per  naturam^  sed  per 
gratiam.  Et  quamvis  illa  sententia  sit  Sophro- 
nii  in  sua  Epistola^,  ab  universo  tamen  Conci- 
lio  recepta  est.  Potuitque  fundari  in  Paul.  i, 
Timot.  6;,  de  Deo  dicente  :  Qv/i  solus  hahet  ini- 
mOrtalitatem :  ergo  esto  anima  semper  vivat 
ex  Dei  beneficiO;,  non  est  vere  ex  se  immorta- 
lis.  Tertio  argumentor  ratione.  quia  nuUum 
signum  intrinsecje  immortalitatis  in  anima 
nostra  invenitur.  Primo  quidem,  quia  ex  na- 
tura  sua  est  forma  corporis  corruptibilis,  seu 
independens  a  corpore.  Aliocjui  vel  violenter 
tali  corpori  unitur,  cum  illo  non  indigeat  et 
meUus  sit  esse  liberam,  quam  tali  corpori  im- 
mersam  :  vel  e  contrariO;,  si  tali  corpori  natu- 
rahter  unitur,  perpetuo  erit  in  statu  violento, 
c[uod  est  contra  naturalem  rerum  ordinem. 
Secundo,  quia  videmus  animam  nostram  in 
omnibus  operibus  suis  a  corpore  pendere  : 
ergo  sine  corpore  non  potest  operari :  ergo  nec 
esse,  cum  esse  sit  propter  operationem. 
■  9.  Tertia  assertio  catholica  principaliter  hic 
intentaettripartita. — Prohaturjamprimapars 
primtm  ex  Scriptura.  —  Nihilominus  veritas 
cathoHca  et  rationi  naturali  conformis,  ac  per 
illam  demonstrabihs,  est,  animam  humanam, 
seu  principium  ilhid  internum  ac  principale 
quo  homo  intelhgit,  de  se,  ac  natura  sua  im- 
mortale,  seu  incorruptibile  esse.  Assertio  est 
certa,  cjuoad  omnes  ejus  partes.  Ad  cujus  pro- 
bationem  oportet  supponere  declarationem  il- 
lorum  terminorum,  immoo-talis  et  incorrupti- 
hilis,  cpam  tradidi  hbro  primo  de  Angehs, 
capite  octavo.  Non  enim  ita  accipiuntur,  ut 
excludant  omnem  possibihtatem,  vel  capacita- 
tem  amittendi  esse  :  sed  ita  ut  exchidaut  pro- 
prife  corruptionis,  seumortiscapacitatem.  Nam 
priori  modo  niliil  esse  potest  immortale,  quia 
omnia  indigent  conservatione  divina_,  et  ideo 
ab  ejus  voluntate  pendet  et  per  vohmtariam 
suspensionem  sui  influxus  omnia  in  nihihim 
redigi  possunt,  per  potestatem  utique  extrin- 
secam  Dei,  potius  quam  per  inirinsecam  capa- 
citatem.  Posteriori  autem  modo  dicimus,  ani- 
mam  esse  natura  sua  immortalem,  ad  eum 


modum  quo  sunt  Angeh.  Et  pro?jatur  primo 
exsacraScriptura,  qua;  hcetnondicatexpresse, 
et  in  actu  signato  (ut  sic  dicam)  animam  e.sse 
natura  sua  immortalem  :  nihilominus  tam  ge- 
neraliter,  et  indifFerenter  tribuitur  omni  ani- 
mae  humanae  per  separationem  a  corpore,  non 
perire,  sedmanere,acvivere.separatam,  ut  non 
per  miracuhim,  nec  per  specialem  gratiam  id 
accipere,  sed  ex  intrinseca  eonditione  sueena- 
tnree  id  liabere,  satis  aperte  pi^ee  se  fert.  Etde- 
claratur  optime  Ecclesiastes,uhimo:  Retertaiur 
pulvis  in  terram  suani  unde  erat,  et  spiritus  re- 
deat  adDeum,  qui  deditillum.  Ubi  optime  in- 
dicatur  utriusque  partis  naturahs  conditio, 
quam  unaquseque  habet  ab  origine  sua.  Pon- 
derari  etiam  potest  locus  Sapieutise  2,  ubi  in 
principio  refert  Sapiens  errorem  credentium 
animam  interire,  et  extingui  in  morte  homi- 
nis,  et  postea  in  fine  subjungit:  Ihec  cogitare- 
runt  et  erraverunt,  exccecavit  enim  illosmalitice 
eorum.  Significairs  etiam  in  ipso  naturahhimi- 
ne  tam  excsecatosfuisse.  Aha  etiam  testimonia 
in  prima  suppositione  adducta  non  parum  hoc 
confirmant.  Item  iha,  quibus  animas  esse  in 
corpore  probavimus,  ut  statim  deducemus. 

dO.  Beinde  ex  Conciliis. — Secundo  probatur 
eadem  veritas  ex  doctrina  EcclesiiE  et  sanc- 
torum  verum  sensum  Scriptura?  explican- 
tium.  Et  impnmis  Concihum  Lateranense  sub 
Leone  X,  sess.  8,  gravissimis  verbis  hoc  de- 
claravit,  dicens  :  Cimi  diebus  nostris  nonnulli 
ausi  sint  dicere  de  natura  animce  rationalis, 
quod  mortalis  sit,  et  aliqui  temere  philosophan- 
tes,  secundum  saltem  philosophiam  verum  esse 
asseverent  :  sacro  approbante  Concilio^  damna- 
mus  ac  reprobamus  omnes  asserentes  animam 
iniellectivam  mortalem  esse.  Ubi  non  sohim  vi- 
detur  damnare  eos,  qui  docent  animam  in 
morte  interire  :  sed  etiam  eos,  qui  dicunt  esse 
mortalem,  utique  natura  sua,  seu  secun- 
dum  philosophiani,  sicut  antea  retulerat.  Quod 
amphus  declarant  verba  sequentia  :  Cum  illa 
non  solmn,  id  est,  anima,  vere  per  se,  et  essen- 
tialiter  humani  corporis  forma  existat,  verum 
immortalis.  Sicut  ergo  primum  est  animse  con- 
naturale,  ita  et  secundum. 

Jl.  Deuique  ex  Patrihus. — Accedit  Patrum 
consensus  :  passim  enim  auimam  immortalem 
vocant.  Ideoque  illorum  testimonia  congerere 
supervacaneum  est  :  prsesertim  cum  dihgen- 
ter  id  fecerit  Coccius  in  Thesauro,  2  part,, 
hb.  1,  art.  2.  Sohim  ergo  ahqua  testimonia 
ponderabimus,  in  cp.iibus  hanc  immortahta- 
tem  clarius  indicant  animse  connaturalem  esse. 
Quod  imprimis  colhgo  ex  ihis  locis_,  in  quibus 


CAP.  X.  UTRUM  PRINCIPIUM 
ex  eo^  quod  anima  incorporea  est^  et  simplex, 
colligimiis  esse  immortalem ;  nam  sicut  prior 
cst  connaturalis,  ita  etiam  de  posteriori  sen- 
tiunt.  Sic  loquitur  ClemenS;,  lib.  1  Gonstitut., 
cap.  22,  et  optime  Ireneeus,  lib.  5,  cap.  1, 
alias  l,  dicens  :  Caro  esf,  quce  morltur,  sed 
non  anima,  nec  spiritus.  Mori  enim  est  vitalem 
amittere  habilitatem,  et  sine  spiramine  in  poste- 
rum,  et  inanimalem  et  immobilem  fieri  .■  lioG 
enim  nec  animce  evenit,  flatiis  enim.  est  vitce, 
necspiritui,  incompositus  est  enim  et  simplex 
spiritus.  Sicut  ergo  connaturale  est  animse 
esse  simplicem  spiritum  :  ita  et  esse  immorta- 
lem.  At(pie  eodem  modo  argumentatur  Gre- 
gorius  Neocsesariensis,  libro  de  Anima:  Cuni 
anima  corpore  careat,  simplex  est,  conseq^iens 
auiem  mihi  videtur,  ut  quod  est  simplex  sit  im- 
mortale.  Sic  etiam  Gregorius  Nissenus,  Orat. 
Catecheti.,  cap.  8:  Mors,  ait,  non  attingit  ani- 
mam.  Quomudo  enim  dissolvi  potest,  quod  non 
est  compositum.  Similia  habet,  lib.  de  Anima 
et  Resurr.j  et  in  Orat.  3,cle  Resurrect.  Et  simi- 
Uter  alii  ex  eo,  quod  anima  est  ad  imaginem 
Dei,  inferunt  esse  immortalem  :  consequenter- 
que  sentiunt,  sicut  prius  est  anima^  connatu- 
rale,  ita  etiam  posterius.  SicEusebius,  Ub.  H, 
de  Reparat.,  cap.  14,  dixit  Moysen  fuisse  pri- 
mum,  cjuia  animam  immortalem  esse  docuit, 
cum  ad  imaginem  Dei  esse  asseruit.  Et  Cassio- 
dorus,  lib.  de  Anim.,  cap.  8 :  Ciom  animam 
oA  similitudinem  Dei  legamus  faclam,  quis  au- 
deat  contra  sanctam  auctoritatem,  eam  morta- 
lem  dicere.  Idem  sentit  Cyrilkis  Hierosolymita- 
nus,  Cateches.  4.  Et  indicant  Chrysostomus, 
Homil.  13,  in  Genes.,  Damascenusjib.  2,  c,  12, 
et  in  speciaH  libro,  de  Animee  immortahtate. 
12.  Concluditur  pri?7ia  pars  asserfmiis  seu 
gradus  certitudinis  ejus.  —  Prseterea  Tertulha- 
niis,  quod  mirabile  est,  licet  animam  fecerit 
corpoream,  eam  immortalem  esse  defendit, 
toto  lib.  de  Anima,  prsesertim  cap.  22  et  24, 
et  specialiter  lib.  de  Resurrect.  carnis,  c»  34, 
tractans  verba  Christi,  Luc.  19:  Venit  filiusho- 
minis  qucerere,  et  salvum  facere,  quodperierat, 
sic  ait  :  Porro  recipimus  animce  immortalita  - 
tem,  ut  perdita  non  in  interitum  credatur,  sed 
in  supplicium.  Inde  infert,  Christum  non  ve- 
nisse,  ut  salvam  faceret  animam  ab  interitu  in 
suo  esse,  ut  sic  dicam,  quia  quoad  hanc  par- 
tem  saha  erit  anima  nalura  sitaper  immorta- 
litatem :  sed  venisse  ad  salvandas  animas  a 
propria  poena,  et  corpora  per  resurrectionem 
a  corruptione,  seu  perpetua  morte  Hberanda. 
Qui  etiam  videri  potest,  lib.  de  Anim.,  cap.  22, 
et  sequentibus.  Idem  satis  expressit  Cyprianus, 


INTELLIGENDI  HOMINIS;  ETC.  533 

de  Cardinal.  Ghristi  operibus,  Serm.  de  Resur- 
rect.  Domini,  dicens,  per  mortem  corpus  terras 
reddi,  ex  qua  sumptum  est  :  Spiritum  autem 
ad  immaterialem  originem  reverti,cujus  natura 
dissolutionis  non  admittit  injuriam.  Eamdem- 
que  sententiam  aliis  verbis  scripsit  Lactantitis, 
lib.  7,  divin.  Instit.,  cap.  12.  Sic  etiam  dixit 
Gregorius,  lib.  4  Dialog.,  cap.  43,  animam 
debere  esse  mortalem  et  immortalem  :  morta- 
lem,  quia  potest  beatitudinem  amittere  :  im- 
mortalem  vero,  quia  essentialiter  vivere  nun- 
quam  desinit,  et  naturse  suee  vitam  perdere 
non  valet,  et  fere  simiha  habet  hb.  4  Moral., 
cap.  7.  Denique  Augustinus,  lib.  de  Immorta- 
litate  animse,  in  hoc  sensu  illam  probat  ratio- 
nibus  in  ipsa  natura  animse  frndatis  :  legatur 
etiam  Ambrosius,  hb.  2,  de  Fide,  cap.  3,  ubi 
sic  ait  :  An  onori  divinitas  potest  cum  anima 
nonpossit.  Isidorus,  lib.  1,  de  Summo  bono, 
cap.  14,  in  boc  animas  sequales  facit  Angehs, 
de  quibus  supra  probavimus  ab  intrinseca  na- 
tura  incorruptibiles  esse.  Et  Bernardus,  ser- 
mon.  81,  in  Cantica  :  I mmortalis ,  inquit,  est 
anima,  quoniam  cum  ipsa  sibi  vita  sit  sicut 
non  est,  quod  cadat  a  se,  ita  non  est,  quo  cadat 
a  vita.  Et  videtur  sumpsisse  ab  Ambrosio,  Ub. 
de  Bono  mort.,  capit.  nono  et  decimo.  Merito 
ergo  veritatem  hanc  catholicam  esse  diximus, 
quod  communi  Ecclesise  consensu  fundata  sit. 
Propter  quse  dictam  assertionem  de  fide  veram 
existimo  :  nimirum,  animam  natura  sua  esse 
immortalem  :  id  est,  non  habere  in  se  princi- 
pium  corruptionis,  Hcet  actuah  Dei  conservan- 
tis  influxu  egeat,  sicut  de  AngeUs  diximus  : 
est  enim  eadem  ratio. 

13.  Probatur  uUerius  assertio  quoad  secun- 
dam  partem  argumento  ducto  ex  Ethnicis. 
—  Ulterius  vero  eamdem  veritatem  esse  con- 
formem  rationi  naturali,  auctoritale  imprimis 
philosophorum  fide  carentium,  confirmare  pos- 
sumus.  Nam  prsecipue  philosophi  sola  ratione 
ducti  lianc  veritatem  assecnti  sunt  :  ergo  sig- 
num  est,  esse  maxime  conformem  rationi  na- 
turah.  Consequentia  clara  esse  videtur.  Nam 
hcet  quis  dicere  possit,  philosophos  multas 
fidei  veritates  ex  lectione  Moysis,  et  librorum 
veteris  Testamenti  dicUcisse  :  ita  enim  Euse- 
bius  et  muUi  ex  Patribus  aUegatis  affirmaut. 
Hoc  nihilominus  non  obstabit :  tum  quia  Ucet 
id  de  aUquibus  sit  verisimile,  ut  de  Platone, 
Trismegisto,  etc,  non  tamen  de  omnibus,  qui 
variis  in  locis  et  temporibus  scripserunt  :  tum 
etiam,  quia  Ucet  forte  iUam  veritatem  in  Ubris 
Moysis  legerint  :  non  tamen  sola  auctoritate 
iUorum  librorum  iUam  crediderunt  :  sed  quia 


534 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMaTIONE  ANIM^  RATIONALIS. 


visa  est  rationi  consentanea.  Et  ideo  rationes 
invenerunt  quibus  et  sibi  et  aliis  illam  persua- 
derent. 

iA.  Ad  probationem  autem  antecedentis^ 
imprimis  notari  possunt  verba  Origenis^,  libro 
septimo  contra  Celsum  :  Persuasmn  Tiabenl  non 
solum  Christiani  et  Judcei,  sed  etiam  multi, 
tam  Grwci,  quam  Barlari,  quod  supersit  et 
quod  titat  post  discessum  a  corpore  humana 
anima.  Deinde  Tertullianus^  libro  de  Anim., 
capite  primo,  Soeratem  morti  vicinum  pro  hac 
veritate  disputasse  refert  ex  Platonein  Dialogo 
de  Anima,  seu  in  Phsedone.  Et  in  cap.  54^  ait^ 
omnes  pMlosophos  qui  immortalitatem  animce, 
qualiter  volunt,  tantumm7idicant,utPythagoras 
et  Empedocles,  ut  Plato,  ut  Stoici,  suas  solas, 
idest,  sapientum  animas,  in  supernis  mansio- 
oiihus  collocant.  Et  Clemens  Alexandrinus^  in 
libro  quarto  Stromat.^  capit.  septimo  et  oc- 
tavo^  refert  antiquos  philosophos  docuisse^ 
post  mortem  ahquam  rehnqui  spem,  bonis 
quidem  bonam^  mahs  autem  malam  :  refert- 
que  praecipue  Pythagoreos,  Socratem  et  Pla- 
nem  in  Phaedone,  et  Empedoclem  dicentem, 
sapientum  animas  post  mortem  deos  fieri.  Et 
in  hb.  5,  ait,  hcec  dogmata  de  prsemio,  et 
poena  post  mortem,  Grsecam  philosophiam  a 
Barbara  et  a  Mosaica  surripuisse.  De  qua  re, 
et  de  his,  et  aUis  philosophis  refert  Eugubinus, 
plura,  in  hb.  9,  de  perenn.  Pliilosophia,  ubi 
cap.  3^  multa  ex  Trimegisto  Dialog.  10,  addu- 
cit :  et  ex  Socrate,  cap.  42  et  cap.  45,  ex  poetis 
antiquioribus  ahqua  in  hanc  sententiam  con- 
gerit.  Multi  etiam  videri  possunt  in  Nicolao 
Faventi,  hb.  4,  de  Immort.  anim.,  cap.  11. 

15.  Ex  philosophis  autem  consensit  etiam 
Seneca,  hb.  l,de  Consolat.,  cap.  '^,  et  de  vita 
Beata,  cap.  32,  et  Epistol.  87,  et  ahos  refert 
Augustinus,  hbro  de  Immortaht.  Anim.,  et 
Lactantius,  hb.  7,  lustit.,  cap.  8  et  seq.,  et 
Eusebius,  hb.  15,  de  Prseparat.  Evang.,  c.  8, 
ubi  inter  aha  ait,  %on  solum  philosophice  stu- 
diosis,  sed  etiam  idiotis,  manifestum  esse,  quod, 
Plato  immortalitatem  animce  trihuat :  nec  non 
multos  super  ea  re  sermones  reliquerit,  quihus 
prohat,  quod  immortalis  sit  anima.  Et  addit 
sectatores  ejua  pro  hac  doctrina  maxime  pu- 
gnasse  :  Qida  in  hoc  dogmMe  fere  tota  hujus 
mri  stcta  fundata  fuit.  Et  hb.  11,  cap.  14,  ait 
Platonem  a  Moyse  immortahtatem  animse  di- 
dicisse,  et  optima  ratione  confirmasse,  quam 
latius  exposuit  Porphyrius,  hb.  2,  ad  Boetium, 
et  infra  iham  attingemus.  Addit  vero  Cicero, 
hb.  1,  Tusculan.,  Piierecidem  Syrum  primum 
dixisse  animas  sempiternas.  Et  hb.  4,  Academ. 


qusestion.,  Xenocratem  in  suis  de  anima  hbris 
cum  Platone  praeceptore  suo  dogma  lioc  defen- 
disse.  Quod  ipse  etiam  sequitur  tum  eisdem 
locis,  tum  etiam,  hbro  secundo  de  Legibus,  et 
hbro  de  Senectute,  ubi  cap.  1,  refert  verba 
Cyri  regis,  quibus  fihos  in  morte  sua  consola- 
batur,  eo  quod  anima  non  moreretur.  De  qua 
re  videri  etiam  potest  Epistola  Didymi  regis 
Brachmanorum  ad  Alexandrum  apud  Anto- 
nium,  1  part.  Historise,  titulo  quarto,  §  decimo- 
tertio,  qui  aha  refert,  1  part.  theologiae,  titulo 
primo,  capite  quinto,  §secundo.  Denique  vul- 
gare  illud  est,  quod  Augustinus,  hbro  primo, 
de  Civitate,  capite  vigesimo  secundo,  et  Cicero 
Tusculan.  1,  de  Cleombroto  referunt  lecto 
Platonis  Phsedone,  in  quo  immortahtatem  ani- 
mffi  persuadet  se  prsecipitem  dedisse  de  muro, 
atque  ita  ex  hac  vita  migrasse  ad  eam,  quam 
credidit  esse  mehorem.  Supererat  dicendum  de 
Aristotehs  sententia,  et  consequenter  de  tota 
schola  Peripatetica.  Sed  quia  hoc  pecuharem 
cousiderationem  requirit,  in  sequens  caput 
ihud  reservamus. 

16.  Tertia  tandem  pars  assertionis  prohaiur 
rationihus  speculativis. — Prima  ratio  apriori- 
— Jam  igitur  rationibus  agendum  est,  quibus 
ultimam  partem  assertionis  probemus :  in  qua 
diximus  veritatem  hanc  de  animee  immorta- 
litate  rationenaturah  demonstrari  posse.  Prima 
autem  ratio  et  a  priori  sumitur  ex  dictis  in 
capite  prsecedenti,  nam  priucipium  intelligen- 
di  in  nobis  incorporeum  est,  et  spirituale,  ac 
proinde  m  sua  substantia  simplex  :  ergo  est 
natura  sua  incorruptibile  et  immortale.  Ante- 
cedens  demonstratTim  supponitur.  Consequen- 
tiam  probat  optime  Gregorius  Neocsesariensis, 
hbro  de  Anima,  quia  quod  est  simplex,  non 
potest  esse  mortale  natura  sua  :  sed  anima 
est  natura  sua  simplex,  cum  sit  incorporea,  ac 
subiude  indivisibihs,  tam  in  partes  essentiales, 
quam  in  integrales  :  ergo  est  immortahs  na- 
tura  sua.  Majorem  probat  idem  auctor,  qiiia 
corruptio,  seu  mors  fit  per  dissohitionem  et 
separationem  unius  ab  aho  :  ergo  supponit 
compositionem  :  nam  idem  a  seipso  non  sepa- 
ratur.  Potestque  amphus  ita  exphcari,  quia 
res  simplex  et  indivisibihs  non  potest  desinere 
esse  ahquid  ex  iha  manente,  quia  cum  impar- 
tibilis  sit,  vel  tota  est,  vel  tota  in  nihilum  tran- 
sit :  ergo  non  potest  desinere  per  corruptio- 
nem,  vel  mortem,  quia  quod  moritur,  vel  cor- 
rumpitur,  non  annihilatur,  sed  ahquid  iUius 
manet :  ergo  anima  corrumpi  non  potest,  ac 
subinde  ineorruptibihs  est.  Quam  rationem 
indicavit  etiam  Gregorius  Nissenus^  in  dicta 


CAP.  X.  UTRUM  PRINCIPIUM 
oratione  catechetica^  capite  o<^tavo,  dicens  : 
Q.uoinodo  dissolvi  posset,  quod  non  est  composi- 
tum.  Supponit  autem  lisec  ratio  non  posse  ani- 
mam  naturaliter  desinere  per  anniliilationem, 
quod  etiam  verissimum  est  :  qnia  hic  modus 
desitionis  non  est  rebus  connaturahs,  quia  non 
est  per  potentiam  intrinsecam  :  sed  per  solam 
liberam  vohintatem  creatoris,  etideo  tahs  pos- 
sibihtas  non  opponitur  intrinsece  immortah- 
tati,  ut  supra  de  Angehs  probatum  est,  libro 
primo,  capite  decimo,  a  numero  scxto. 

17.  Effugvum.  —  Dices,  quamvis  haec  ratio 
probet  animam  non  posse  mori  tanquam  pro- 
prium  ac  primarium,  sen  adajquatum  termi- 
num  corruptionis,  non  tamen  probare  simph- 
citer  esse  immortalem  :  nam  etiam  anima  equi 
non  potest  iho  modo  corrumpi,  quia  ipsa  etiam 
in  se  simplex  est  saUem  quoad  compositionem 
ex  partibus  essentiahbus,  quse  ad  propriam 
corruptionem  necessaria  est  :  et  nihilorainus 
tahs  anima  simphciter  mortahs  est,  quia  po- 
test  condesinere  ad  mortem  totius  compositi 
et  non  anniliilatur,  seu  corrumpitur  :  quia  non 
primario  et  quasi  per  se  desinit,  sed  ad  compo- 
siti  corrnptionem.  Idem  ergo  de  anima  homi- 
nis  philosophi  dicerent,  nec  ex  vi  argumenti 
facti  convinci  possent. 

18.  Occupatur.  —  Respondemus  autem  non 
esse  sermonem  in  argumentatione  facta  de 
quacumque  re  simphci,  sed  de  substantia  in- 
corporea  et  spirituali,  quam  esse  simphcem 
quoad  compositionem  ex  partibus  essentiah- 
bu3  et  indivisibilem  quoad  compositionem  ex 
partibus  integrahbus,  supra  de  Angehs,  hbro 
primo,  capite  quinto,  ostensnm  est :  tahs  ergo 
substantia  spirituahs,  et  indivisibhis  est  anima, 
et  ideo  nec  corrumpi  potest,  ut  probant  ratio- 
nes  factse,  nec  etiam  concorrumpi.  Nam  ex  eo, 
quod  substantia  est,  habet  non  pendere  a  sub- 
jecto,  cui  proprie  inlioereat,  utperclarum  est  : 
et  quia  spirituahs  est  etiam  anima,  cui  imitur, 
in  suo  esse  non  pendet,  ac  proinde  nec  ad  cor- 
ruptionem  compositi  concorrumpi,  seu  cum 
homine  commori,  vel  per  separationem  a  ma- 
teria  desinere  potest  :  heec  enim  omnia  idcm 
significant.  In  quo  discursu  sola  iha  propositio 
probanda  superest  :  Anima,  quia  spiritualis 
est,  a  materia,  cui  unitur,  in  suo  esse  non  pen- 
det :  iha  vero  tamen  est  quasi  immediate,  et 
per  se  nota,  ut  sola  terminorum  explicatione 
indigeat  animam  enim  spiritualem  esse,  idem 
est,  quod  esse  immaterialem :  non  dicitur  enim 
anima  immateriahs,  eo  quod  ex  materia  et 
forma  non  componatur  :  nam  etiam  anima 
equi  hoc  modo  non  est  materiahs,  ut  per  se 


INTELLIGENDI  HOMINIS,  ETC.  535 

patet:  ergo  est  immateriahs,  qnia  hcet  mate- 
riam  informet,  non  pendet  ab  iha.  Ac  denique 
non  ahter  animam  esse  immaterialem ,  seu 
spiritualem  probavimns ,  quam  ostenclendo 
animam  non  pendere  a  materia  :  et  hoc  inde 
ostendimus,  quod  propriissima  operatio  ani- 
mee  a  corpore  tanquam  a  su])jecto  et  organo 
non  pendet. 

19.  Quomodo  dictum  sit  allatam  rationem 
esse  a  priori.  —  Quocirca  hcet  dixerimus  prse- 
dicta  ratione  ostendi  a  priori  animee  immorta- 
htatem,  id  quidem  vernm  est  considerato  me- 
dio  proximo  rationis  factse  :  nam  revera  proxi- 
ma  ratio  intrinseca  immortahtatis  est  tahs 
forma3  incorporahtas,  seu  immateriahtas  ejus, 
ut  satis  declaratum  est  :  resolvendo  antem 
iham  rationem  ad  sua  ultima  principia,  neces- 
sario  recinTendum  est  ad  demonstrationem  a 
posteriori :  quahs  est  iha  ex  operatione  sumpta. 
Atque  hoc  modo  Plato  in  Phsedro  ex  operatione 
immediate  conchidit  immortahtatem,  ut  ex 
Porphirio  late  refert  Eusebins,  dicto  hbro  un- 
decimo,  de  Prseparatione  Evangehca,  ubi  si- 
niul  cum  operatione  propria  animse  simihtu- 
dinem  adjungit,  sicque  argumentatur  :  Si 
Deo  immortali  similis  anima  est  ( utique  in 
propriissima  operatione  sua)  quodammodo  etiam 
ipsa  sicuf  exemptar  suum  immortaUs  non  erit  ? 
Et  infra  :  A  similitudine  putavit  Plato  verita- 
tem  esse  qucerendam ,  et  quoniam  non  visilili, 
et  mortali  corpori,  sed  vivo  et  immortali  Deo 
seciindum  operationem  similis  est  anima,  Ticec 
similitudinem^  etiam  quamdam  in  sulstantia 
liabere  :  ac  inde  immmtalem  esse  ratiocinatur  .• 
nam  ut  quce  irrationalia  sunt,  statim  a  divina 
substantia,  cum  sint  caduca  et  instahilia  longe 
ahesse  videntur.  Sic  certe  consequens  est,  quce 
operatione  intelligendi  conveniunt,  ea  immorta- 
litate  quoque  suhstantice  convenire.  Quoniam 
enim  sulstantia  conveniunt,  ideo  etiam  opera- 
tione  conveniunt,  et  csetera,  quse  proseqnitur. 
In  quo  discursu  hoc  in  virtute  argumentum  fit. 
Anima  est  intelhgens  :  ergo  est  immortahs. 
Antecedens  experientia  snpponit.  Consequen- 
tiam  probat,  quia  per  intehectionem  ostenrh- 
tur  anima  maxime  Deo  simihs  in  operatione : 
ergo,  et  in  substantia  :  Nam  ex  substantia 
fluunt  operationes,  ac  qucedam  ejus  sunt  ema- 
nationes.  Sed  substantia  Dei  per  seipsam  maxi- 
me  immortahs  est  :  ergo  anima  in  substantia 
sua  in  immortahtate  simihtudinem  cum  Deo 
habet. 

!20.  Secunda  ratio  ex  D.  Thoma.  —  Proha- 
tio  D.  ThomcB  dlfficilis.  —  Aha  ratione  ad 
eamdem  veritatem  probandam  utitur  D.  Tho- 


836 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIM/E  RATIONALIS. 


mas,  i  part,,  qutest.  lo ,  art.  6,  et  similem 
habet  de  Angelis,  cjTieest.  50,  articulo  qunito, 
quffi  est  hujusmodi,  Anima  rationalis  est  suh- 
sistens  :  ergo  est  incorruptibiUs.  Probat  con- 
sequentiam,  quia  forma  subsistens  non  potest 
corrumpi  per  accidens,  id  est,  concorrumpi 
ad  corruptionem  allerius,  nec  potest  per  se 
corrumpi.  Priorem  probat  ratione  a  nobis 
facta,  quia  res  su}>sistens  non  potest  corrumpi 
per  accidens,  quia  res  suhsistens  per  accidens 
generari  non  potest,  quia  qaod  res  subsistens 
habet  per  se  esse,  et  ideo  non  potest  gigni,  seu 
produci  nisi  per  se  :  ita  enim  imumquodque 
capax  est  fieri,  sicut  et  esse,  et  ideo,  quod  per 
se  est,  per  se  etiam  fit :  ergo  simiUter  etiamsi 
corruptibile  est,  per  se  corrumpitur  :  et  non 
per  accidens  :  anima  ergo  rationalis,  cum  sit 
subsistens  non  corrumpitur  per  accidens.  Quod 
autem  nec  per  se  corrumpatur,  prohat :  quia 
nuUa  res  suhsistens,  quod  est  forma  simplex, 
est  per  se  corruptibiUs.  Quod  probat  ratione 
valde  Metaphysica,  et  satis  ohscnra,  nimirum 
quia  res  non  potest  corrumpi  per  se,  nisi  pos- 
sit  suo  esse  privari  :  forma  autem  subsistens 
non  potest  suo  esse  privari  :  ergo  nec  cor- 
rumpi.  Minor  probatur,  quia  formae  suhsistenti 
per  se  convenit  esse,  quod  autem  per  se  con- 
venit  aUcui,  non  est  separahile  ah  ipso  :  ergo 
a  forma  suhsistente  non  potest  separari  ipsum 
esse,  ac  subinde  non  potest  corrumpi. 

21  •  Judichm  auctoris  de  dicta  ratio%e  divi 
Thomo!  quomodo  impriniis  illius  antecedens 
debeat  intelligi.  —  Hanc  vero  rationem  im- 
pugnat  Scotus,  in  4,  cUstinct.  43,  cjusest.  2. 
Eam  vero  defendit  Cajetanus :  satisque  obscure 
loquitur.  Etideo  Ferrariensls  2,  contra  Gent., 
cap.  55,  ah  illo  dissentit,  et  aliter  illam  de- 
clarat.  Existimo  tamen,  ut  efficaciam  liaheat, 
ad  iUam,  quam  adduximus,  esse  revocandam, 
Et  imprimis,  quod  in  antecedenti  sumitur 
animam  ratioualem  esse  suhsistentem,  intel- 
Ugi  debet  de  anima  conjuncta  corpori,  tum 
quia  de  illa  est  qusestio,  tum  etiam,  quia  si 
supponitur  separata,  jam  supponitur  immor- 
talis,  ut  supra  tactum  est,  et  statim  ampUus 
expUcahitur,  et  ita  supponeretur  in  antece- 
denti,  quod  probari  intenditur,  Oportet  ergo, 
ut  sermo  sit  de  anima  conjuncta  corpori  :  in 
hoc  autem  statu  dupUciter  dici  potest  subsis- 
tens,  scilicet  actu,  vel  aptitudiue.  Et  in  priori 
sensu  res  est  controversa,  etiam  inter  cathoU- 
cos,  ut  infra  videbimus  :  unde  non  potest  in 
eo  sensu  sumi  ad  rem  certam  demonstrandam : 
in  alio  vero  sensu  idem  est  animam  esse  ap- 
tam  ad  subsistendum,  quod  esse  aptam  ad 


existendum  sine  unione  ad  corpus,  seu  ah  iUo 
separatam.  Et  consequenter  idem  est  animam 
esse  subsistentem,  quod  esse  immaterialem, 
seu  independentem  a  materia.  Et  ita  verissi- 
mum  quidem  est  antecedeus  :  coincidit  autem 
cum  nostro ,  in  quo  assumpsimus  animam 
esse incorpoream. Quia,  utsupra declaravimus, 
nihil  est  aliud  animam  esse  incorpoream , 
quam  esse  immaterialem,  non  sohim  quoad 
compositionem  ex  materia,  vel  quoad  capaci- 
tatem,  seu  extensionem  quantitatis,  sed  etiam 
quoad  depeiidentiam  ex  matcria,  quod  est 
esse  suhsi.stentem,  saUem  aptitudine. 

22.  Deinde  quomodo  possit  prohari.  —  Hoc 
autem  antecedens  non  potest  a  uohis  a  priori 
prohari,  sed  a  posteriori  tantum  ex  operatione 
intelligendi ,  ut  in  prsecedenti  capite  visum 
est.  Et  D.  Thomas,  in  dict,  qua^st,  75,  art,  2, 
et  in  cjusest,  50,  art,  5,  idem  sentit.  Illo  au- 
tem  antecedenti  posito,  optime,  et  a  priori 
coUigitur  animam  non  commori,  seu  corrumpi 
per  accidens  per  hominis  mortem,  seu  cor- 
ruptionem  :  quia  ex  vi  taUs  corruptionis  so- 
lunrseparatur  a  materia  :  ha?c  autem  non  est 
sufficiens  causa  desitionis  ipsius  animse  in 
proprio  esse,  quia  in  illo  non  pendet  a  mate- 
ria.  Unde  optime  concUiditur  animam  posse 
naturaUter  existere  separatam  a  materia  abs- 
que  miraculo,  vel  speciaU  dono  Dei  cum  solo 
inffiixu  ordinario,  ac  dehito  ex  vi  communis 
providentise  causae  primse.  Quia  sine  concursu 
materiae  habet  anima  quidquid  ex  parte  sua 
necessarium  est  ad  existendum,  et  ab  aUis 
causis  secundis  non  pendet,  et  ideo  per  ordi- 
narium  influxum  prima  causoe  conservabitur 
in  suo  esse,  Ucet  a  materia  separetm*. 

23.  Exactaprohatio  ad  quam  reducitur  dicta 
ratio  D.  Tliomce.  —  Per  hoc  autem  non  vide- 
bitur  sufficienter  probatum  aiiimam  esse  per- 
petuam  et  incorruptibilem,  quia,  ut  vidimus, 
non  defuerunt,  qui  dicereut  animam  quidem 
non  interire  staUm  per  mortem  hominis,  pos- 
tea  vero  tandem  suum  esse  amittere,  Et  ideo 
D,  Tliomas  adjungitdirectam  probatiouem, qua 
ostendat  animam  jam  separatam  et  actu  sub- 
sistentem  non  posse  corrumpi.  Quia  tunc  opor- 
teret  corrumpi  per  se,  cum  jam  non  sit  in  sub- 
jecto,  nec  possit  per  separationem  ah  iUo  de- 
sinere  per  accidens.  Per  se  autem  corrumpi 
uon  potest.  Hanc  autem  minorem  probat  divus 
Thomas,  ex  eo  quod  esse  per  se  convenit  for- 
mse,  et  est  inseparabile  ab  illa.  Quae  propositio 
est  valde  ohscura  :  et  de  illa  est  tota  contentio, 
quia  formse  createe  non  ita  per  se  convenit 
esse,  ut  habeat  illud  essentialiter,  vel  a  se,  ut 


CAP.  X.  UTRUM  PRINCIPIUM 

est  de  fide  certum,lioc  aiit.em  satis  est,  utpos- 
sit  ab  esse  separari,  tum  quia  potest  desinere 
a  esse  per  voluntatem  Dei :  tum  etiam,  quia  se- 
cundum  Tliomistas  ab  anima  Christi  Domini 
separatum  fuit  proprium  esse  creatum,  ipsa 
per  aliud  esse  permanente.  Facilius  ergo,  et 
magis  physice  id  probatur  ratione  a  nobis 
facta,  sumpta  ex  simphcitate  formee  subsisten- 
tis,  ad  quam  profecto  reducenda  est  ratio  divi 
Thomoe  advertendo  ipsum  loqui  de  desitione 
rei  per  actionem  alicujus  agentis  corrumpentis, 
non  de  desitione  per  solam  abstractionem  in- 
fluxus  conservantis.  Nam  hic  modus  desitionis 
est  annihilatio,  de  qua  non  tractamus :  tum 
quia  illa  desitio  nulU  creaturfe  contingit  natu- 
raUter,  sed  potius  prseternaturaUter  per  Ube- 
ram  vohmtatem  DEI  evenirepotest :  tum  etiam, 
quia  nunc  non  probamus,  nec  asserimus  ani- 
mam  esse  inannihilabilem  (ut  sic  dicam),  sed 
esse  incorruptibilem. 

24.  Progreditur  proxima  probatio  impriniis 
ponendo  (xistentiam,  anima^ab  eanon  distingui. 
—  Deinde  ponendo  etiavi  distingui.  —  Per  ac- 
tionem  autem  contrarii  agentis  non  potest 
separari  esse  a  forma  simpUci  subsistente,  quia 
vel  existentia  non  est  in  re  distincta  a  forma 
essantiaU,  vel  est  distincta.  Posito  primo,  im- 
possibile  est  separari  a  forma,  non  destructa 
forma,  quia  idem  non  polest  separari  a  seipso : 
nec  ea,  quoe  in  re  non  distinguuntur,  possunt 
ita  separari:ut  unum  destruatur,  et  aUud  ma- 
neat :  ergo  non  potest  esse  separari  a  taU  for- 
ma,  nisi  annihilando  iUam :  ergo  non  potest 
sic  amittere  esse  per  actionem  contrarii  agen- 
tis,  quia  annihilatio  non  potest  fieri  per  actio- 
nem  positivam,  sed  per  carentiam  actionis 
conservativee,  ut  diximus  in  Metaphysica,  dis- 
put.  18,  sect.  i\,  num.  7,  et  in  materia  Eu- 
charistiffi,  disput.  50,  sect.  7.  Ergo  uecesse  est 
talem  rem  esse  incorruptibilem ,  cum  non 
possit  desinere  esse  nisi  per  annihilationem. 
Si  vero  existentia  est  res  distincta  ab  essentia  : 
procedunt  magis  objectiones  factai  :  tamen 
etiam  iUa  hypothesi  permissa,  dicendum  est 
existentiam  non  posse  per  operationem  con- 
trarii  agentis  separari  imraediate  a  forma  sim- 
pUci,  cui  per  se,  id  est,  sine  aUo  medio,  et 
absque  dependentia  a  subjecto,  convenit.  Pro- 
batur,  quia  actio  contrarii  agentis  non  aufert 
unum  esse,  nisi  inducendo  aUud,  quia  omnis 
actio  ad  terminum  positivum  tendit,  nec  etiam 
agens  dat  aUquod  esse,  nisi  efficiendo  formam 
a  qua  sit  formaUter  iUud  esse,  ut  est  per  se 
notum.  Ergo  ut  contrarium  agens  posset  ani- 
mam  coirumpere,  deberetiudacere  in  iUa  for- 


INTELLIGENDI  HOMINIS,  ETC.  537 

mam  dautem  esse  contrarium  ipsi  animse,  seu 
existentias  illiiis  :  hoc  autem  impossibile  est, 
quia  actio  illa  recipi  deberet  in  ipsamet  ani- 
ma :  nam  si  reciperetur  in  alio  subjecto,  vel 
esset  creatio  aUerius  rei,  non  posset  liabere 
formalem  repugnantiam  cum  existentia  ipsius 
animse  :  et  sic  non  posset  iUam  privare  suo 
esse.  Si  autem  in  ipsamet  anima  recipitur,  sup- 
ponit  in  illa  existentiam  :  ergo  non  expellit 
existentiam  ejus,  cum  ab  iUa  taUs  actio  pen- 
deat  ratione  sui  subjecti. 

23.  Confirmatur  amplius  qiiod  proxime  pro- 
batum  est.  —  Item  iUa  actio  non  erit  ad  for- 
mani  substantialem,  cum  sit  circa  formam 
subsistentem,  quge  non  est  capax  talis  formee  : 
ergo  erit  ad  formam  accidentalem,  quee  non 
potest  esse  corruptiva  formse  substantiaUs,  nisi 
quatenus  disponit  ad  introductionem  aUerius 
substantiaUs  formoe  repugnantis  :  nuUum  au- 
tem  accidens  potest  disponere  formam  subsis- 
tentem  ad  aUam  formam  substantialem,  cum 
in  ea  recipi  non  possit :  ergo  taUs  forma  ha- 
bens  per  se  esse,  nuUo  modo  potest  illo  privari 
per  corruptionem,  seu  per  actionem  contrarii 
agentis,  per  quam  talis  forma  subsistens  a  sua 
existentia  separetur,  vel  iUa  privetur.  Ha3c  au- 
tem  omnia  si  attente  considerentur  ad  iUud 
principium  revolvuntur,  quod  pmpria  corrup- 
tio  soluvi  habet  locum  in  re  cmiposita  ex  mate- 
0'ia  et  forma.  Et  ita  non  procedunt  objectio- 
nes:  quia  Ucetformee  subsistentes  non  habeant 
existere  a  ae,  nec  essentiaUter  :  inde  soUim 
sequitur  posse  per  annihilationem  desinere  : 
non  vero  posse  corrumpi,  quia  hoc  simpUcitati 
earum  repugnat.  Nec  etiam  possunt  separari  a 
sua  existentia  ipsa  essentia  permaTiente  in  re- 
rum  natnra,  quia  vel  id  simpliciter  repugnat 
propter  identitatem,  vel  Ucet  admittatur  fieri 
posse  por  potentiam  Dei.  non  tamen  fieri  po- 
test  nisi  per  communicationem  aUerius  exis- 
tentia',  ut  muUi  putant  factum  esse  in  anima 
Ghristi  per  existentiam  divini  Verbi :  lioc  au- 
tem  dato,  nihil  obstat  immortaUtati :  tum  quia 
ipsa  anima  semper  manet  incorrupta  et  per- 
petua,  nec  aUter  potest  fieri  iUa  permutatio 
existentise  (ut  sic  dicam)  nisi  anima  ipsa  in 
rerum  natura  permanente  :  tum  etiam,  quia 
supernaturaUs  actio  Dei  non  obstat,  quorainus 
etiam  ipsa  existentia  creata  aniraas  sit  de  se 
perpetua,  et  naturaUter  inseparabiUs  ab  ani- 
ma,  quod  satis  est,  ut  naturaUter  incorruptibi- 
Us  sit. 

26.  Tertia  ratio  ex  eodem  diro  TJioma.  — 
JEffiigium.  —  Denique  ad  mnjorem  abundan- 
tiara  addit  D.  Tliomas  supra,  quod  Ucet  anima 


538 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  mFORMATIONE  ANIMJ:  RATIONALIS. 


separata  a  corpore  esset  ex  aliqna  materia 
composila,  esset  nihilominus  incorruptibilis, 
saltera  eo  modo,  quo  coeli  incorruptibiles  sunt, 
majori  etiam  ralione :  nam  coeli  sunt  incorrup- 
tibiles,  quia  non  possunt  pati  ab  agente  con- 
trario :  nam  sine  contrarietate  non  est  genera- 
tio  et  corruptio  ,  in  anima  autem  intellectiva, 
etiamsi  fmgatnr  composita,  non  esset  contra- 
rietas  :  ergo  etiam  tunc  esset  incorrnptibilis. 
Minorem  probat,  quia  anima  recipit  formas 
contrarias  sine  contrarietate,  quia  non  recipit 
illas  secundum  suum  esse  naturale,  sed  in  esse 
intentionali,  in  quo  rationes  contrariorum  non 
sunt  contrariae,  sed  est  una  scientia  contrario- 
rum.  Quse  ratio.supposita  vera  natura  animae, 
optima  est,  tamen  priori  absurdo  dato,  quod 
anima  esset  essentialiter  composita,  utique  ex 
aliqua  materia  et  forma  possetquis  consequen- 
ter  fingere,  animam  non  solum  intrinsecas 
qualitates  intentionales  in  potentia  intellectiva 
recipere,  sed  etiam  posse  immediate  in  sua  sub- 
stantia  composita  reciperequalitatesoontrarias 
suis  conuaturalibus  dispositionibus,  et  neccs- 
sariis  ad  unionem  cura  sua  raateria,  et  sic  posse 
recipi.  Nec  mirum  est,  quod  uno  absurdo  dato, 
alia  fmgantur  absurdiora :  est  autem  absurdis- 
siraum  fmgere  rationalem  animam  separatam 
ab  hac  materia  corporea  compositam  ex  alia 
materiaet  propriaforma,  ut  ostendi,  libro  pri- 
mo,  de  Angelis,  capite  sexto. 

27.  Exfugnatur  per  dilemmata.  —  Tamen 
fingendo  illam  compositionem,  inquiro,  an 
forma  illa,  ex  qua  dicitur  constare  anima  se- 
parata  ab  hac  materia  corporea,  sit  insepara- 
bilis  ab  illa  materia,  cui  nunc  unita  esse  fm- 
gitur,  vel  ab  illa  separari  potest.  Si  primum 
dicatur,  erit  forma  illa  incorruptibilis,  et  con- 
sequenter  anima,  ut  composita  ex  illa  materia 
et  forma  erit  incorruptibilis.  Et  sic  data  illa 
hypothesi  conckKlitur,  quod  nunc  iutendimus 
animam  esse  immortalem :  et  consequenter  di- 
cendum  esset  formam  illam  uniri  tali  materice 
per  se  et  imrnediate  sine  dispositionibus  ne- 
cessariis,  sed  simplici  vinculo  substautiah  et 
indissokibili,  sicut  nunc  fortasse  materia  et 
forma  coeli  uniuntur;  vel  si  dispositiones  pe- 
tere  fmgatur,  dicendum  esset  dispositiones 
illas  esse  immateriales,  non  habentes  contra- 
rium, 

28.  Si  vero  fingitur  illa  forma  separabiks  a 
materia,  ut  kac  ratione  etiam  anima  corrupti- 
bilis  cogitetur,  tunc  ulterius  interrogo,  an 
forma  separata  a  materia  illa  maneat,  vel  in- 
tereat;  nam  si  manet,  illa  est  immortaks,  etika 
est  vera  anima  rationaks^  quse  frustra  fmgitur 


esse  in  dupkci  materia,  vel  simul,  vel  succes- 
sive,  ut  iu  dicto  loco  probavi.  Si  autem  perit 
omnino,  qusero  rursus,  an  aUera  pars,  quee  vo- 
catur  materia,  simul  esse  desinat,  vel  perma- 
neat.  Nam  si  desinit,  ika  non  erit  corruptio, 
sed  annihilatio,  quam  repugnat  fieri  per  actio- 
nem  naturalem  (ut  dixi)  quia  nuka  actio  per 
se  tendit  ad  non  esse  :  et  consequenter  nec 
agens  disponit  materiam  per  se  ad  expulsionem 
formse,  sed  ad  introductionem  akerius.  Et  ideo 
si  materia  ika  non  est  capax  aUerius  formse, 
consequenter  non  est  capax  dispositionis  re- 
pugnantis  formae,  quam  kabet,  seu  uuioni  cum 
ika.  Si  autem  permanet  ika  materia  post  for- 
mam  amissam,  vel  dabitur  in  substantiis  spi- 
ritualibus,  quod  generatio  unius  sit  corruptio 
akerius,  vel  quod  pars  potentiaks  spiritualis 
sine  actu  maneat,  et  consequenter  sine  opera- 
tione  inutiks  et  otiosa  :  utrumque  autem  ab- 
surdissimum  est,  et  ideo  recte  dixit  D.  Thomas, 
quocumque  modo  fingatur  anima  spirituaks, 
et  subsistens  seu  separabilis  a  materia,  ne- 
cessario  dicendum  esse,  ikam  esse  incorrup- 
tibilem  et  immaterialem.  Nos  vero  ad  !ere 
possumus  eo  ipso,  quod  creditur  separabiks  a 
materia,  credeudam  esse  simpkcem  in  entitate 
substantiak  et  sibi  essentiak,  ut  ex  dictis  hic, 
et  in  loco  akegato  manifestum  est.  Atque  hac- 
tenus  de  rationibus  speculativis,  quibus  akae 
morales  addi  solent. 

29.  Probatur  uUerius  eaclem  tertia  pars 
assertionis  trihis  rationilus  moralibus.  — Pri- 
ma  ratio.  —  Prima  et  prfecipua  est  ,  quia 
Deus  habet  providentiam  hujus  mundi ,  et 
prajcipue  rerum  humanarum  :  ergo  ad  justi- 
tiam  ejus  pertinet  homines  pravos  propter 
peccata  sua  condigne  punire,  et  justis  praemia 
reddere  :  sed  hoc  uon  fit  in  hac  vita,  in  qua 
videmus  justos  et  sanctos  affligi  et  malos 
prosperari  :  ergo  ista  utrorumqtie  retributio 
in  futuram  vitam  principakter  reservatur  : 
koc  autem  esse  non  posset  nisi  anima  esset 
immortaks  :  ergo.  Hanc  rationem  indicarunt 
Job  21,  David,  Psalm.  72,  et  Habacuc,  cap.  4, 
ubi  qusestionem  proponunt,  cur  in  hac  vita 
boni  affligantur,  et  prosperentur  mak  :  et  res- 
pondet  David  :  Labor  est  ante  m.c,  donec  intrem 
ifi  sanctuarium  Dei,  et  intelligam  in  novissimis 
eorum.  Et  latius  in  Psalm.  36  :  Noli  (smulari 
in  malignantibus,  neque  zelaveris  facientes  ini- 
quitatem,  quoniam  tanquam  fcBmim  velociter 
arescent.  Et  e  contrario  ad  bonos  ait  :  Spera 
in  Domino,  et  fac  bonitatem.  Unde  recte  dixit 
Clemens,  kb.  3  Recognit.  :  8i  Deus  justus  est, 
anima  immortalis  est.  Et  simikter  dixit  Ori- 


CAP.  X.  UTRUM  PRINCIPIUM 

genes  super  Cantica,  Ubi  esset  justitia  Dei, 
uM  bonoriim  merces,  si  anhna  esset  mortalis  ? 
Et  similia  habet  LactantiuS;,  lib,  3^  de  divina 
Institutione ,  cap.  d8.  et  Chrysostoraus,  in 
Psalm.  111,  circa  verba  illa  :  Misericors,  et 
miserator,  etjustus  Dominus :  hoc  dicit  esse 
maximum  non  solum  immortahtatis  animse, 
sed  etiam  resurrectionis  argumentum.  Et  ho- 
mil.  6,  in  Epistol.  ad  PliiUppens.,  in  fine. 
Hanc,  inquit,  rationem.  semper  canite,  et  non 
sinet  vos  de  resurrectione  dubitare.  Et  in  ho- 
mil.  4,  de  Provid.,  latissime  illam  expendit. 
Nec  soli  sancti  Patres,  sed  etiam  philosophi 
ad  probandam  animee  immortalitatem  hac  ra- 
tione  usi  sunt,  ut  constat  ex  Platone  et  Phse- 
done,  circa  fmem,  Socrate  apud  Ciceronem, 
Tusc.  1,  Epicamo  Poeta,  cujus  verba  cum 
aliis  refert  Eugubinus,  lib.  9,  cap.  11.  Ac  tan- 
dem  Chrysostomus,  orat.  2,  ad  Colos.,  ait  non 
solum  Judaeos,  sed  etiam  GrjBcos  admisisse 
judicium  saltem  in  anima.  Idemque  genera- 
tim  de  Grsecis  Philosophis  refert  Nemesius, 
Hb.  de  Nat.  hom.,  cap.  M,  ad  finem. 

30.  Oppositiones  contra  adductam  rationem. 
—  Solutiones.  —  Ad  prim.um.  —  Nihilominus 
Scotus  in  4,  distinct.  43,  qusest.  1,  non  putat 
hanc  rationem  esse  efficacem  :  tum  quia  ipsa 
virtus  suum  affert  prsemium  :  nam  et  pacem 
animi,  et  voluptatem  maximam  et  purissi- 
mam  comitem  habet.  Sicut  e  contrario,  inor- 
dinatus  animce  ipse  sibi  est  pcena,  ut  dixit  D. 
Augustinus,  lib.  1  Confess.,  cap.  12.  Unde 
Paulus  ad  Roman.  1,  ait :  Gentiles,  mercedem, 
quam  oportuit  operis  sui  in  seipsis  recepisse, 
dum  Deo  permittente  in  reprobum.  sensum,  et 
in  passiones  ignominice  dati  sunt.  Tum  etiam, 
quia  fundamentum  illius  rationis  de  divina 
providentia  quoad  judicium,  ac  prsemium  et 
poenam  futurse  vitse,  non  est  evidens,  ideoque 
ex  illo  nihil  certum  inferri  potest.  Has  autera 
objectiones  merito  reputat  et  quasi  contemnit 
Cano,  hb.  12  de  locis,  cap.  ult.,  versus  finem. 
Ad  primum  ergo  dicimus  delectationem  vir- 
tutis  non  esse  propriam  remunerationem  ejus, 
sed  proprietatem  connaturalem.  Adde  licet 
secundum  rationem  delectet,  nihilominus  esse 
difficilem  et  laboriosam  e  contrario  vitium 
magis  delectare,  quam  affligat,  et  ideo  tribu- 
lationi  virtutis  seternum  pondus  glorioe  repro- 
mittitur,  2,  Corinth.  4,  et  deliciis  peccatorura 
condigna  tormenta  servantur,  Apoc.  18.  Quod 
genus  providentiae  generatim  loquendo  de 
preemio  et  poena  in  omni  bene  instituta  repu- 
blica  necessarium  est.  Ut  boni  spe  prcemii  ad 
virtutem  alUciantur,   arceantur  mali  timore 


mTELLTGENDI  HOMINIS,  ETC.  539 

poenge.  Multoque  magis  necessarium  est  secun- 
dum  divinee  justitise  rationem  in  hac  univer- 
sali  republica  generis  humani,  quse  sub  uno 
Principe  Deo  gubernatur. 

31.  Ad  secundiim.  — Instantia  diluitur.  — 
Unde  ad  alteram  partem  respondetur,  quam- 
vis  in  particulari  sciri  non  possit  naturali  ra- 
tione,  qualia  fatura  sint  prsemium,  vel  poena 
vitse  futurse  :  nihilominus  quod  futura  sint 
adeo  mentibus  hominura  persuasum  fuisse,  ut 
nulla  fuerit  tam  barbara  natio,  quoe  id  ignora- 
verit.  Et  licet  fortasse  per  aliquam  traditionem 
inceperit ,  adeo  fuit  naturah  rationi  consenta- 
nea  ,  ut  statim  fere  omnium  animis  insederit 
tanquam  per  se  credibile  et  moraUter  evi- 
dens.  Quia  sine  hoc  providentise  genere,  nec 
timeretur  Deus  ab  hominibus  ,  nec  araaretur, 
aut  coleretur,  atque  ita  institutio  et  guberna- 
tio  universi  divinse  sapientise  ,  ac  bonitati  es- 
set  contraria.  Fateor  igitur  illa  ratione  non 
majori  certitudine  demonstrari  auimam  esse 
immortalem,  quam  Deum  liabere  justam  et 
sapientem  rerum  humanarura  provideutiara, 
hanc  autem  ad  moralera  demonstrationem 
sufficere  judico.  Sed  instabit  aliquis  :  quia  sal- 
tem  non  demonstrat  illa  ratio  animam  fore 
seternam,  quia  non  potest  ratione  sola  ostendi, 
poenara  aut  prseraium  futurum  esse  seternum. 
Respondeo  negando  sequelara  et  ad  probatio- 
nera  quidquid  sit  de  antecedente,  de  qao  alias, 
negatur  item  consequentia  ;  quia  sive  retribu- 
tio  vitse  futurse  seterna  sit,  sive  temporalis,  ex 
illa  convincitur  anhnam  non  amittere  suum 
esse  statim  ac  separatur  a  corpore,  ac  proinde 
per  se,  et  sine  corpore  subsistere.  Hinc  autera 
evidenter  concluditur  illara  esse  postea  incor- 
ruptibilera  natura  sua,  ac  subinde  perpetuam. 
Tum  propter  priores  rationes  specuiativas  , 
quibus  probatum  est,  rem  iraraaterialem  sim- 
plicem,  ac  subsistentem  corrurapi  non  posse : 
tura  etiam,  quia  si  anima  separata  conserva- 
tur  in  esse,  id  non  est  per  miraculum,  ut  su- 
pra  dictum  est :  est  ergo  naturale,  ac  proinde 
perpetuum. 

32.  Confirmatur  primo.  —  Potestque  hsec 
ratio  confirmari ,  quia  rationalis  anima  per 
liberam  voluntatem  est  capax  honestatis  et 
malitise  moralis ,  et  seeundura  rectara  distinc- 
tionem  ratioais,  ejusque  incliuationem  ad  ho- 
nestatem  fertur  et  obligatur  :  ratione  autem 
corporis  ad  sensibiles  delectationes  etiam  ho- 
nestati  contrarias  vehemeuter  ducitur  :  ergo 
valde  cousentaneum  est  tali  naturse  ,  ut  in 
seipsa  habeat  motivum  et  fandamentum  ,  quo 
ad  superandam  corporis  delectationem  excita- 


540  LIB.  I 

ri,  ac  confortari  possit 
nara  constitutionem  talis  naturse  necessarium^ 
et  natura  in  necessariis  non  deficit  :  at 
vero  fundamentum  maxime  necessarium 
ad  sequendam  virtutem  est  immortalitas  ani- 
mse,  ejusque  persuasio.  Nam  sicut  Paulus  l, 
Corintli.  15,  dixit :  Si  in  hac  vita  tantum  ope- 
rantes  siumis ,  miserahiliores  siimis  omnilms 
Jiominihtcs  :  ita  diceret  unusquisque,  si  anima 
tantum  vivit,  dum  existit  in  corpore,  non  est, 
quod  pro  virtute^  sed  pro  corporalis  vitse  com- 
moditate  laboremus.  Sicut  de  horainibus  sic 
errantibus  diciturSap.  2  :  Dixerimt  cogitantes 
apud  se  iion  recte ,  exiguum ,  et  cum  tcedio  est 
tempus  vitcB  nostfcB,  et  non  est  refrigerium  in 
fine  hominis,  et  non  est,  qui  agnitus  sit  rever- 
sus  ah  inferis,  qnia  ex  nihito  facti  sumus,  et 
post  hoc  erlmzos  tanquam  non  fuerimus ,  etc. 
Unde  inferius  postea,  Venite  ergo,  et  fruamiir 
honis ,  quw  sunt ,  et  utamur  creaturaianquani 
in  juventiUe  celeriter,  etc.  Unde  non  sine  cau- 
sa  dixit  Augustinus,  lib.  6  Gonfess.,  cap.  ult.  : 
Disputaham  cum  Alipio  et  Nehridio  de  finihus 
honorum  et  malorum  ,  Epicunmi  accepturum 
fuisse  palmam  in  animo  meo,  nisi  ego  credidis- 
sem  post  mortem  restare  animce  vitam,  et  trac- 
tus  meritomm ,  quod  Fpicurus  credere  noluit. 
Quae  ratio  non  solum  suadet  animam  esse  na- 
tura  sua  immortalem ,  sed  etiam  hoc  posse 
naturaliter  cognosci,  quia  ad  bene  instituen- 
dara  moralem  vitara  honestam  necessarium 
est. 

33.  Altera  confirmalio. — Augetur  preeterea 
hujus  rationis  vis,  quia  secundum  rectam  ra- 
tionem  naturalem  animus  debet  corpori  do- 
minari,  eique  imperare,  quod  honestura  est 
etiam  contra  propriam  voluptatem,  vel  etiarasi 
cum  labore  et  dolore  corporis  exequendum 
sit  :  ergo  magnum  signum  est,  esse  altioris 
ordinis,  et  aliquid  independens  a  corpore. 
Quara  rationera  indicavit  Aristoteles,  Ub.  1 
PoUticor.,  cap.  3,  et  Alcinous  ex  Platone.  Ur- 
gebit  autem  magis,  si  addamus  nou  solum 
animam  corpori  resistere,  ejusque  commoda 
propter  virtutem  negUgere,  sed  etiam  corpus 
ipsura  ejusque  vitam  fortiter  conteranere , 
quando  secundum  rectam  rationera  necessa- 
rium,  vel  convenieus  judicatur,  ut  raulti  etiam 
Gcntiles  laudabiUter  egerunt.  At  vero  difUcil- 
Umumest,  vel  etiam  irapossibile  videripotest, 
earadera  animam  judicare  sustinendam  esse 
mortem  pro  virtute,  si  per  mortera  ipsamet 
anima  se  interituram,  et  in  nihihim  transitu- 
ram  esse,  sibi  persuadeat  :  ergo  qui  judieat 
moriendum  esse  potius,  quam  turpe  aliquid 


DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIM^  RATIONALIS. 

Quia  hoc  fuit  ad  bo-    faciendum,  profecto  virtute  judicat  per  mor- 


tem  corporis  non  interire  animam,  sed  per- 
manere.  Et  huc  accedit,  quod  Plato  etiam 
animadvertit ,  cum  anima  rebus  corporeis 
occupatur,  perturbari,  distrahi  et  obscurari  : 
ciun  vero  a  rebus  corporeis  abstrahitur,  quies- 
cere,  illustrari  et  altiori  modo  gaudere.  Ergo 
signum  est  illam  esse  supra  corpus,  et  per  se  ■ 
parationem  ab  illo  non  destrui,  sed  quodam- 
modo  meUorari,  ut  Uberius  suas  potissimas 
operationes  exercere  possit. 

34.  Secunda  principaVis  ratio  moralis  ex 
fine  hominis.  —  Preeterea  ex  fme,  ac  beatitu- 
dine  hominis  gravissima  ratio  sumitur.  Est 
enim  horao  natura  sua  capax  aUcujus  ultimi 
fmis,  quem  non  nisi  per  animam,  ejusque 
operationes  assequitur,  sed  non  consequitur 
iUum  perfecte  in  hac  vita  :  ergo  necesse  est, 
ut  post  mortem  anima  vivat,  et  ad  iUum  finem 
pervenire  valeat.  Major,  ut  certa  et  evidens 
supponitur  ex  his  qu6e  in  prima  secundse  in 
principio  de  beatitudine  tractantur  :  fuitque 
fere  omnium  Philosophorum  communis  con- 
sensus,  et  quasi  priucipium  per  se  notum. 
Minor  etiam  vel  ipsa  experientia  nota  est  : 
tum  quia  heec  vita  plena  est  miseriis  et  dolo- 
ribus  :  tum  quia  consecuto  uUimo  fine  sa- 
tiatur  animus,  ac  quiescit  :  in  hac  autera  vita 
nuUa  est  animorura  satietas,  sed  perpetua 
soUicitudo  et  instabiUtas  :  ergo  etiara  secun- 
dum  rationem  naturalem  expectandus  est 
alius  status  anirase  ab  his  miseriis  separatae, 
in  quo  aliquod  genus  naturaUs  feUcitatis  ob- 
tinere  possit.  Et  confirmari  potest  ha?c  ratio, 
quia  homo  secundum  aniraam  inteUectualera, 
seu  quatenus  taUs  est  AngeUs  assimilatur , 
Ucet  secundum  corpus,  et  sensus  cum  brutis 
et  inferioribus  rebus  convenientiam  habeat. 
Est  enim  quasi  medium  quoddam  ex  superiori 
et  inferiori  natura  compositum  :  ergo  horao 
ratione  inteUectualis  animse  habet  eumdem 
operandi  raodura,  in  quo  inferiora  superat, 
nimirum  quatenus  summum  bonum  contem- 
plari,  et  amare  potest  :  ergo  convenit  etiam 
cum  AngeUs  in  fine  ultimo,  et  modo  conse- 
quendi  illum,  saltem  in  anima,  et  per  intel- 
lectualem  operationem  a  corpore  separatam^ 
quandoquidem  iUi  conjuncta  iUum  assequi 
non  potest,  quia  corpus,  quod  corrumpitur, 
aggravat  animam,  et  deprimit  terrena  inhabi- 
tatio  sensum  multa  cogitantem,  Sapient.  9. 

35.  Tertia  ratio  D.  Thomce  sumpta  ex  ap- 
petitu  inunortalitatis .  —  Ultimo  argumenta- 
tur  D.  Thomas,  d.  1  p.,  q.  75,  art  6,  et  iu  2, 
distinct.  19,  qusest.  l_,ab  appetitu  immortalita- 


CAP.  X.  UTRUM  PRINCIPIUM 

tis^  non  solnm  innato,  sed  etiam  elicito,  quem 
solus  homo  inter  animantia  liabet  valde  natu- 
ralem,  et  (ut  sic  dicam)  quasi  formalem  :  quia 
per  intellectum  apprehendit  ipsum  esse,  non 
tantum  hic  et  nuuc  ,  quomodo  res  quoelibet 
naturahter  esse  desiderat,  sed  etiam  appre- 
hendendo  ipsum  esse  simpliciter,  et  perpetui- 
tatem  essendi,  ut  speciale  bonum  proprium  ; 
adde  etiam,  ut  ad  suam  beatitudinem  neces- 
sarium  :  ergo  tale  desiderium  iadicat  im- 
mortalitatem  esse  proprietatem  connaturalem 
animee ,  circa  quam  homo  tale  desiderium 
ehcit  :  quia  naturale  clesiderium  non  potest 
esse  inane.  Hanc  vero  rationem  despicit  Sco- 
tus,  supra,  dict.  qusestion.  2,  cui  respondet 
Capreokis,  eadem  distiuct.  .43,  queest.  2,  con- 
ckis.  \,  et  ad  argumen.  cont.  ikam.  Sed  non 
oportet  in  koc  immorari  :  tum  quia  Scoti  ar- 
gumenta  ex  modo,  quo  rationem  proposuimus, 
et  naturalem  iUum  appetitum  declaravimus, 
facile  solvi  possunt  :  tum  etiam  quia  ratio 
hsec  per  se  sumpta,  non  tamen  est  rigorosa 
demonstratio.  Imo  nec  singulee  rationes  pro- 
positse,  ut  per  se  sufficientes  ad  demonstran- 
dum  afferuntur,  preeter  ikam  speculativam, 
quse  a  propria  operatione  animee  sumitur , 
eamque  immaterialem,  et  consequenter  etiam 
immortalem  esse  demonstrant  :  et  akeram 
moralem  ex  retributione  bonorum  et  malo- 
rum  desumptam.  Akae  vero  kcet  non  singulee 
cogant,  simul  cokectse  mukum  persuadent,  et 
priores  demonstrationes  juvant  :  quia  illes 
etiamsi  non  ita  metaphysice,  vel  mathematice 
convincunt  intekectimi,  quin  protervus  tergi- 
versari  possit  :  sunt  tamen  pkysicas  demons- 
trationes,  quse  mentem  bene  institutam  effi- 
caciter  persuadere  possunt,  ac  debent.  Et  koc 
modo  dicimus  veritatem  kanc  esse  demons- 
trabilem. 

36.  Adprimiiminnuni.  8. — Argumenta  vero 
contra  ikam  objecta  in  principio  facila  dissol- 
vuntur.  Nam  in  loco  Eccles.  3,  sokim  fit  compa- 
ratio  inter  hominem  et  bruta  animaka  quoad 
conditiones,  quse  corporis  mortaktatem  con- 
sequuntur.  Nam ,  ut  ibi  notat  Hieronymus , 
dixerat  Ecclesiastes,  cap.  2,  sapientis  et  stuki 
uuum  esse  interitum  :  et  kcet  statim  addiderit, 
non  similiter  ilks  in  futurum  evenire,  quia 
longe  diversa  est  utriusque  memoria,  et  unus 
pergit  ad  refrigerium,  aker  ad  pcenam :  niliil- 
omiuus  addit  in  cap.  3,  non  sokim  hominis 
stuki  et  sapientis  sed  etiam  kominis  et  ju- 
mentorimi  aiiiuam  esse  conditionem,  utique 
(ut  exponit  Hieronymus)  secundum  corpoi^is 
quaktatem.  Unde  addit  Sapiens,,  SiciU  mori- 


INTELLIGENDI  HOMINIS,  ETC.  5-41 

hcr  homo.  ita  et  illa  moriuntttr.  In  koc  ergo 
tantum  ponit  simiktudinem,  Qida  sicut  onors 
Jmjus,  ita  onors  illius.  Unde  subjungit :  Sicut 
moritur  liomo,  ita  et  illa  moriuntiir,  similiter 
spirant  omnia.  Quod  Septuaginta  verterunt, 
spio^itus  unus  omnihus  ,  ubi  spiritus  non  de 
anima  ,  sed  de  respiratione  et  aere,  c[uo  ali- 
mur,  exponendus.  Unde  quod  ad(kt:  De  terra 
facta  sunt,  et  in  terrani  pariter  reveo-tuntur, 
de  corporibus  necessario  intekigitur  :  quia 
komo  non  nisi  quoad  corpus  de  terra  factus 
est,  et  ideo  ratione  ikius  ckctum  cst  ei  post 
peccatum  :  IJe  terra  es ,  et  in  terram  ihis , 
Gen.  3.  Ut  autem  difFerentiam  inter  animas 
ostendat,  adjungit  Sapiens  Eccles.,  c.  3:  Qpus 
novit  si  sphntus  filicrum  Adam  ascendant  sur- 
sum,  et  si  spiritus  jumentorum  descendant  seor- 
sum?  \n  qua  interrogatione  nou  dubitationem, 
sed  rei  magnitudinem  et  difficultatem  ostendit. 
Nam  eamdem  veritatem  idem  inferius,  iu  ca- 
pit.  12,  .satis  constanter  affirmat  :  ut  etiam 
exponit  Hieronymus,  cpiem  imitatus  est  Hugo 
Etherianus.  kb.  de  Reg.  Animar.,  capit.  4,  et 
Salonius  Viennensis,  in  eumdem  locum  :  et 
ibidern  Olympiodorus ,  qui  akam  interpreta- 
tionem  adkibet,  nomine  jumentorum  homines 
secundum  sensum  viveutes  intekigens,  sed 
ika  mistica  est. 

37.  Ad  secundum  ex  Concilio  ih.  —  Ad 
verba  Sopkronii  relata  in  sexta  Synodosupra, 
in  kbro  i  de  Angelis,  cap.  8  et  9,  responsum 
est  animam  esse  immortalem  benekcio  Dei 
creantis,  et  conservantis  ikam,  quod  benefi- 
cium  lato  modo  gratia  interdum  vocatur,  ut 
in  Prolegomenis  de.Gralia  latius  exilicamus. 
Huic  etiam  gratiee  juxta  prsesentis  materite 
capacitatem  opponitur  immortaktas,  seu  per- 
petuitas,  quse  nukam  dependentiam  ab  alte- 
rius  vokmtate  kbera,  ejusque  influxu  kabeat. 
Et  sic  dicitur  solus  Deus  immortaks  d,  Tim. 
6.  Nikilominus  tamen  anima  licet  a  DEO  con- 
servante  pendeat  natura  sua,  merito  etiam 
natura  sua  immortaks  dicitur,  tum  quia  per 
mortem,  vel  propriam  corruptionem  desinei  e 
non  potest :  tum  etiam,  quia  ex  nuka  potentia 
intrinseca  ad  ukum  desinendi  modum  per 
extrinsecam  Dei  potentiam  annihilari  possit, 
ut  iu  citato  loeo  fusius  expkcavi. 

38.  Ad  teo^tium  ex  ratiooie  ioi  eod.  nuon.  8.  — 
Ad  rationem  negatur  assumptum,  nimirum 
nukum  nos  kabere  certum  signum  imznortak- 
tatis  nostrai  :  quin  potias  affirmamus  muka, 
et  certa  indicia  ejusmocli  immortaktatis  nobis 
suppetere ,  tum  in  operatiouibus  intekectus 
speculativi^  quse  immaterialitatem  animte  evi- 


542 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIMyE  RATIONALIS. 


denter  indicant,  et  consecfueuter  etiam  im- 
mortalitatem  :  tnm  in  actibus  intellectus 
practici,  prae.sertira  in  remorsu  conscieutise , 
et  in  dictamine  operandi  honeste  contra  re- 
bellionem  corporis,  et  castigando  illud  et  morti 
exponendo,  si  opus  sit  :  tum  etiam  in  affecti- 
bus  voluntatis,  quse  non  quiescit  nisi  in  Deo, 
et  poeuam  alterius  vitse  uaturaliter  timet,  et 
felicitatem  appetit,  quam  in  hac  vita  uon  in- 
veuit  :  sicut  iu  aUis  rebus  simiUbus,,  quas  satis 
expendimus.  E  coutrario  nuUum  est  in  nobis 
signum  mortaUtatis  ipsius  animse.  Nam  quod 
habeat  comitautem  phautasiam  dum  intelUgit 
sohim  indicat  iUam  esse  veram  formam  cor- 
poris,  et  iu  ea  sic  radicatam  utramque  poten- 
tiam.  Nec  ex  eo  quod  sit  forma  corporis^  iuferri 
potest  eam  esse  corpoream,  aut  mortalem, 
quia  non  repugnat  spiritualem  substantiam 
corpori^  ut  veram  formam  uniri,  ut  in  se- 
quentibus  capitibus  exponemus. 

CAPUT  XI. 

QUID   ARISTOTELES    DE    ANIM^    HUMANjE  IMMATE- 
RIALITATE   ET   IMMORTALITATE    SENSERIT. 

1 .  Qui  putaverint  errasse  Aristotelem  in  hac 
gucestione.  —  Quamvis  ad  pra^dictarum  veri- 
tatum  certitudinem  non  multum  referat,  quid 
de  ilUs  Aristoteles  senserit^  indagare,  ut  aUas 
Durandus  dixit  :  uihilomiuus  propter  ejus 
auctoritatem ,  et  quia  prsecipuae  rationes  ad- 
ductee  in  ejus  doctrina  fundantur^  hacque  oc- 
casione  magis  expUcabuutur  :  ideo  qusestio- 
nem  hauc  non  duxi  prsetermittendam.  In  ea 
igitur  multi  ex  antiquis  Philosopliis  et  Patri- 
bus ,  ac  Theologis  Aristotelem  circa  animse 
immortaUtatem  errasse  crediderunt.  Ita  de 
iUo  sensit  Plutarchus,  Ub.  5,  de  Placit.,  cap.  \, 
et  Alexander  Aphrodinus,  Ub.  3  ,  de  Anima, 
iUi  in  eodem  errore  consentiens.  Refert  etiam 
Eusebius,  lib,  15,  de  Praeparat.  Evang. , 
cap.  8,  9,  10  et  11,  Atticum  Plotinum  et  Por- 
phyrium  diceutes,  Aristotelis  errorem  huuc 
in  Platouis  invidiam  docuisse ,  vel  saUem 
veritatem  coutrariam  obscurasse ,  et  iu  du- 
bium  revocasse.  Justinus  etiam  in  orat.  ad 
Geutes,  prope  initium,  AristoteU  absolute  tri- 
buit,  quod  animam,  mortalem  esse  docuerit. 
Idem  Theodoretus  ,  Ub.  5,  curat.  Grsecan.  et 
Gregorius  Nyssenus,  Ub.  2,  de  Philo.,  c.  4  et  Q, 
prout  illum  refert  D.  Thomas  infra  citandus, 
vel  potius  Nemesias,  Ub.  de  Natur.  hominis, 
cap.  2,  Nazianzenus.  disp.  contra  Eunomium, 
Origenes,  Ub.  6^  inscripto  PhilosophomenOj 


Nyssenus,  Ub.  de  Anim.  Idem  ^Eneas  Gazeeus 
in  dialog.  de  animae  immortaUt.,  prope  ini- 
tium,  habentarque  in  tom.  8  Bibliothecae.  Ex 
Scliolasticis  idem  credit  Cajetanus,  lib.  3,  de 
Anima,  et  Pomponatus,  Ub.  de  Immortalit. 
animae.  Scotus  vero  in  4,  dist.  43,  q.  2,  sal- 
tem  putat  Aristotelem  fuisse  ancipitem,  et  ex 
instituto  seuteutiam  suam  occultasse.  Idem 
Hervaeus,  quodl.  1,  q.  11,  et  in  2,  dist.  1,  q.  1, 
Niplius  de  immortaUt.  animse. 

2.  Primum  fundamentum  ex  variis  locis  ip- 
sius  Aristotelis.  —  Fundamenta  hujus  senteu- 
tiae  ex  variis  locis,  et  dictis  AristoteUs,  illa  in- 
ter  se  conferendo,  seu  conjungeudo  desumun- 
tur.  Primum  sumitur  ex  1  et  3,  de  anima,  et 
isto  modo  conficitur.  Si  intelUgere  est  opus 
phantasiae,  vel  non  est  sine  phantasia,  anima 
nou  est  separabiUs  a  corpore ,  sed  iutelUgere, 
vel  est  opus  phantasiae,  vel  non  est  sine  phau- 
tasite  operatione  :  ergo  anima  uon  est  separa- 
biUs  a  corpore  ,  et  consequenter  est  mortaUs. 
Suppouimus  enim  apud  Aristotelem  idem 
esse  animam  esse  immortalem,  quod  esse  se- 
parabilem  a  corpore,  id  est,  esse  natura  sua 
aptam  ad  existendum  post  separationem  a 
corpore,  quod  est  verissimum,  ut  supra  osten- 
di,  quia  si  separata  manet,  ampUus  corrumpi 
uou  potest  :  ut  demoustravimus.  Unde  e  con- 
trario  idem  etiam  sunt  esse  inseparabilem  a 
corpore,  et  esse  mortalem  animam,  quia  .si  est 
inseparabiUs  a  corpore,  peudet  a  materia  in 
suo  esse ,  et  consequenter  per  separationem 
desinit  esse  :  ergo  est  mortalis  :  quia  per  illam 
separationem  fit  mors  hominis,  per  quam  ani- 
ma  commoritur  (ut  sic  dicam)  si  esse  desinit : 
iUa  ergo  duo  idem  sunt,  et  iUa  est  phrasis, 
seu  modus  loquendi  Aristotelis,  ut  ex  omnibus 
locis  allegaudis  constabit.  Consequentia  ergo 
priucipalis  argumenti  per  se  uota  est ,  et  for- 
maUs  :  utraque  autem  prasmissa  ex  ejusdem 
Aristotelis  doctrina  sumpta  est. 

3.  Progreditur  idem  fundamentum. — Prima 
conditionalis  propositio  ex  Aristotele.  —  Se- 
cunda  conditionalis .  —  Tertia  co?iditionaIis.  — ■ 
Nam  in  primo  de  Auima,  text.  1 2,  necessarium 
esse  dicit,  inquirere,  au  operatioues,  vel  afi^ec- 
tus  auimae  omnes  sint  commuues,  vel  sit  aUqua 
operatio  auimae  propria  :  vocat  autem  com- 
muuem,  quse  fit  cum  corpore  :  propriam  vero, 
quae  est  soUus  animae  :  tractat  euim  de  ope- 
rationibus  vitaUbus,  quarum  priucipium  om- 
niuo  necessarium,  et  priucipale  est  auima, 
ideoque  nuUa  talis  operatio  esse  potest  pro- 
pria  soUus  corporis,  quia  sine  iufiuxu  aniiuce 
fieri  uon  potest  :  ac  propterea  :  JSi  corpus 


CAP.  XI.  QUID  ARISTOTELES  DE 

etiam  ilU  cooperaUcr,  dicitur  oi^ieratio  commu- 
nis  :  si  autem  non  pendet  a  corfore,  dicitur  ope- 
ratio  animw  fropria.  Merito  ergo  ait  Aristo- 
teles  necessarium  esse  inquirere;,  an  sit  aliqua 
operatio  propria  animae^  iitique  ad  investi- 
gandum,  an  sit  aliqua  anima  incorporea,  se- 
parabilis  et  immortalis,  qiiia  ex  operatione 
coUigi  debet,  qualis  sit  anima,  quia  non  sup- 
petit  nobis  aliud  medium  magis  proprium  ad 
naturam  formse  investigandam,  ut  in  duobus 
capitibus  pra3cedentibus  ostendimus.  Et  itahoc 
etiam  priucipium  suppouit  Aristoteles,  in  loco 
citato,  et  bb.  2,  de  Geuerat.  animal.,  cap.  3, 
et  aliis  locis  infra  referendis.  Addit  autem  in 
loco  allegato  inter  animse  opera  ipsum  intelli- 
gere  videri  posse  opus  maxime  propriwn  ejus. 
Et  tunc  adjungit  alteram  conditionalem  pro- 
positionem  quam  in  majori  propositione,  n.  2, 
posuimus.  Si  intelligere  phantasia  qucedam 
est  aut  sine  phantasia  non  est,  non  continget 
sine  corpore  esse  :  ac  proinde  nec  anima  esse 
poterit  sine  corpore  :  quia  ex  dependentia  ope- 
rationis  (ut  dixi)  dependentiam  formse  colligi- 
mus  :  tum  quia  inter  se  proportionem  servant, 
tum  etiam  quia  forma  non  est  sine  opera- 
tione.  Unde  statim  in  textu  13,  addit  pliiloso- 
phus  tertiam  conditionalem,  quod  si  nulla  sit 
operatio  animce  propria,  nec  ipsa  anima  sepa- 
rabilis  sit.  Major  ergo  propositio  Aristotelica 
est.  Minor  autem  ab  eodem  sumitur  hb.  3,  de 
Anima,  text.  30,  ubi  expresse  dicit  animam 
nuuquam  sine  pliantasmate  intelhgere  :  cum 
ergo  ad  veritatem  disjunctivse  una  pars  suffi- 
ciat,  vera  erit  illa  propositio  disjunctiva,  in- 
telligere,  vel  est  phantasia,  vel  non  est  sine 
phantasia  :  ergo  juxta  priorem  conditiona- 
lem,  intehigere  non  est  operatio  propria  ani- 
mee  :  ergo  anima  nullam  habet  operationem 
propriam,  et  si  qua  est  propria,  maxime  est 
inteUigere  :  ergo  anima  est  mortalis,  juxta 
Aristotehs  principia. 

4.  Becundum  fundamentum  ex  locis  aliis. — 
Secundo  argumentor  ex  eodem  philosopho, 
hbro  3,  de  Anima,  cap.  5,  ubi  distinguens  in- 
tehectum  in  agentem  et  passivum,  ait  intehec- 
tum  passivum  esse  corruptibilem  :  est  au- 
tem  intehectus  passivus,  seu  passibihs  po- 
tentia  intehectiva,  per  quam  anima  rationahs 
intehigit :  si  autem  hic  intehectus  corruptibi- 
hs  est,  profecto  etiam  anima,  quia  vel  in  re  sunt 
idem,  vel  sunt  ejusdem  ordinis,  et  quia  sine 
intehectu  anima  esse  non  potest.  Unde  hcet 
de  intehectu  agente  dicat  Aristoteles  ibidem 
esse  impatibilem  et  eeternum,  videtur  profecto 
ibi  seutire  non  esse  animee  potentiam,  sed  ah- 


ANIM^  IMMATERIALITATE,  ETC.  543 

quam  substantiam  separatam,  seu  intehigen- 
tiam  ahquam.  Adde  quod  lib.  1,  de  Anima, 
text.  65,  numerans  actiones  animee,  per  quas 
movetur  ipsa,  et  movet  cor,  vel  aham  partem 
corporis,  ut  smxiirasci,  timere,  etc,  intereas 
ponit,  ratiocinari,  licet  addat,  ratiocinari  au,- 
tem,  aut  hujusmodi  est,  aut  aliud  quidpiam. 
Statim  vero  subjungit,  sicut  non  dicitur  pro- 
prie  animam  texere,  vel  asdificare,  ita  nec 
irasci,  discere,  vel  ratiocinari,  sed  hominem 
per  animam  :  ergo  sentit  ihas  actiones  seque 
communes  esse  corpori.  Tertio  est  locus  obs- 
curus  ibi  lib.  2,  de  Generat.,  cap.  3,  ubi  ait, 
non  sohim  vegetativam,  et  sensitivam  animam 
in  potentia  materise  contineri,  sed  etiam  ra- 
tionalem.  Unde  sentit  de  potentia  materiae 
educi,  et  consequenter  ab  ea  pendere  et  mate- 
rialem,  ac  mortalem  esse'.  Quarto  in  hb.  1, 
Ethicorum,  c.  46,  Solonis  sententiam  reprobat, 
dicentis  hominem  non  posse  in  hac  vita  esse 
fehcem,  sed  post  mortem.  Improbat  autem 
hacratione.  Felicitas  in  operatione  posita  est: 
at  post  mortem  nuha  est  operatio  :  ergo  nec 
fehcitas.  Videtur  ergo  Aristoteles  in  iha  pro- 
positione  subsumpta  sentire  post  hanc  vitam 
nuham  fehcitatem  superesse  :  ergo  negat  ma- 
nere  animam  post  mortem,  quia  si  maneret, 
et  operationis  et  felicitatis  capax  esset.  Et 
hb.  3,  Ethic,  c.  6,  dici  post  mortem  nihil 
boni,  vel  mah  superesse.  Et  12,  Metaphysicee, 
c.  7,  text.  39,  inthcat  felicitatem  hominis  tan- 
tum  esse  in  hac  vita,  et  brevi  tempore  durare. 
Denique  eod.  12,  Metaphysicse,  c  3,  qusestio- 
nem  hanc  attingens  indecisam  eam  relinquit, 
et  hb.  1,  de  Anima,  text.  63,  et  sequentibus 
anceps  est,  et  sub  dubio  loquitur. 

3.  Tertiurn  fundamentum  ex  variis  conjec- 
turis. —  Ultimo  addi  possunt  conjecturse:  una 
est,  quia  si  Aristoteles  cognovisset  animam 
esse  immortalem  et  immaterialem,  credidisset 
utique  non  educi  de  potentia  materiai,  et  con- 
sequenter  fieri  ex  nihilo  per  creationem  :  at 
ipse  utique  negat  ex  nihilo  ahquid  fieri,  seu 
creari:  ergo.  Secundo,  quia  si  animse  post 
mortem  permanerent,  nunc  essent  animse  in- 
finitee,  quod  est  impossibile,  juxta  doctrinam 
ejusdem  Aristotehs,  tertio  Physicorum.  Sequela 
patet  ex  aho  ejus  principio,  quod  mundus,  et 
homines  ab  eaterno  fuerunt :  quia  hoc  posito 
necesse  est,  ut  homines  infiniti  pra^cesserint, 
ac  subinde,  ut  tot  animai  simul  nunc  sint : 
cum  Aristoteles  ipse  transauimationem  seu 
transmigrationem  animarum  in  diversa  corpo- 
ra  non  admittat.  Responderi  ad  utrumque  po- 
test_,  Aristotelem  coguovisse  creationem  seter- 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANlM.fl  RATIONALIS. 


nam  per  simplicem  emanationem  a  prima 
cansa.  Et  ita  credere  etiam  potuisse  omnes 
animas  aliquanclo  futiiras  ab  aiterno  fuisse 
creatas^  et  postea  suis  temporibus  corporibus 
infundi.  Sed  hoc  imprimis  non  solvit  nodum^ 
imo  illum  magis  implicat :  nam  multo  magis 
necessarium  fuisset  animas  illas  in  numeroin- 
fmito  simul  esse  creatas,  ut  ad  hominum  ge- 
nerationes  finitas,  non  sohim  a  parte  ante,  seu 
quse  jam  prsecesserunt,  sed  etiam  a  parte  post, 
ad  illas,  quoe  juxta  ejusdem  philosophimentem 
in  seternum  succedent,  sufficerepossent,quan- 
doquidem,  quse  semel  a  corporibus  separantur, 
generationibus  aUorum  hominum  non  inser- 
viunt,  exejusdem  Aristotelis  sententia.  Deinde 
assertum  ilhid  de  animarum  existentia  ante 
corpora  repugnat  eidem  AristoteU,  hbr.  12, 
Metaphysi(;8e.,  cap.  3,  text.  16,  dicenti  causam 
efficientem  praecedere  suum  effectum,  formam 
autem  ex  illo  incipere,  quod  ibidem  de  anima 
intehectiva  in  specie  affirmat ,  ut  D.  Thomas 
ibi  notat.  Ex  quo  ultima  conjectura  confici 
potest :  quia,  teste  eodem  Aristotele,  quidquid 
habet  existendi  initium,  habet  etiam  finem, 
ut  ipse  probare  conatur  hbro  primo  de  Coelo, 
c.  12.  Sed  anima  rationalis habet  initium  exis- 
tendi  (ut  ipse  aflirmatloco  citato),  ergo  habet 
etiamfinem. 

6.  Communis  senkntia  tejiens  non  errasse  in 
Tioc  Aristotelem. — Nihilominus  communis  seu- 
tentia  est,  Aristotelem  animse  iramortahtatem 
cognovisse,  et  in  suis  hbris  satis  aperte  hoc  do- 
cuisse.  Hsec  fuit  sententia  omnium  autiquo- 
rum  Aristotchs  interpretum,  ac  Peripatetico- 
rum  (uno  Alexandro  excepto)  nimirum  Theo- 
phrasti ,  Themistii ,  Philopoui  et  Simphcii , 
Commentatoris,  etaUorumsuperhb.  deAnima 
Aristotelis,  prsesertim  in  prooemio,  circa  text. 
42  et  13,  et  Ubro  3,  textu  30,  aUis  locis  spar- 
sim,  et  plures  refert  Eugubinus,  1.  9,  cap.  19  et 
seq.  Idem  docuerunt  nostri  scholastici,  prseser- 
tim  D.  Thomas  in  eisdem  locisde  Anima,  prse- 
sertim  Ub.  1,  lect.  2,  et  1.  3,  lect.  17,  et  1.  12, 
Metaphysicai,  lect.  3,  circatext.  16  et  8  Phy- 
sicorum,  lect.  12,  et  quodUb.  10,  a.  6,  etl.  2, 
contr.  Gent.,  cap.  78  et  79,  ubi  Ferrariensis, 
Durandus,  iu  2,  d.  18,  quaest.  3,  ^gidius,  dict. 
1.  3,  de  Anima,  cap.  4,  Albertus,  tract.  2,  de 
Anima,  c.  20,  et  tract.  3,  c.  13. 

7.  Primum  fundamentum  solidius  pro  liac 
parte  ex  aliis  locis  Aristotelis. —  Fundatur  pri- 
mo  hfec  sententia  in  contrario  discursu,  facto 
in  fundamento  primo  prsecedentis  sententias. 
Nam  Aristoteies  in  1,  de  Anima,  text.  13,  in 
hoc  fuudamentum  jacit :  Si  anima  halei  ope- 


ralionem,  nel  affectum  proprium,  id  est,  quem 
per  seipsam  sine  corpore  habeat,  fieri  poterit, 
ut  ipsa  separetur.  Quod  principium  communi- 
ter  receptum  est,  ejusque  rationem  supra  atti- 
gimus,  et  paulo  postiUud  magis  expUcabimus, 
et  probabimus  a  n.    10,  sub  illo  autem  ex  e- 
jusdem  AristoteUs  doctnna  sumimus  animam 
hominis  in  corpore  aliquam  opetationem  pro- 
priam  habere.  Ergo  recte  concluditur  animam 
ex  AristoteUs  sententia  esse  separabilem  a  cor- 
pore,   et  immortalem,  quia  utraque  prajmissa 
est  AristoteUs,  et  in  virtute  assertionem  con- 
tinet,  Unde  non  potuit  tautus  philosophus  con- 
secutionem  ignorare.  Superest  probanda  mi- 
nor,  de  qua  Aristoteles,  1.   1,  de  Anima,  in 
eodem  textu  12:  Maximevero  proprium  tide- 
tur  intelligere.  Quia  vero  ibi  non  tam  asseren- 
do,  quam  dubitando  loqui  videtur,  ideo  Ub.  3, 
text.  A  et  sequentibus,  probat  ex  professo  in- 
tellectum  esse  potentiam  impermixtam  utique 
materiaj,  id  est,  esse  incorpoream.  Et  textu  6, 
inde  iufert  inteUectum  non  esse  potentiam  or- 
ganicam,  et  species  inteUigibiles  non  recipi  in 
conjuucto,  sedin  ipsa  anima,  quse  propter  hanc 
causam  locus  specierum  dicitur.  Utiturque  iUa 
ratione,  quod  potentia  inteUigens  omnia  cor- 
pora  debet  esse  denudata  a  natura  corporea,  ac 
subinde  immateriaUs  et  incorporea.  Undeclare 
sequitur  esse  immortalem,  quam  rationem  su- 
pra  expen(iimus,  et  text.  7,  addit  aUam,  qua 
directe  probat  inteUectum  non  esse  potentiam 
organicam,  et  inteUigere  non  fieri  per  orga- 
num  corporis.  Nam  potentia  organica  ratione 
organi  leeditur,  et  impeditm^  a  vehementi  ob- 
jecto,  ut  in  sensibus  patet :    inteUectio  autem 
uon  impeditur,  nec  inteUectus  laeditur  ab  es- 
ceUenti  intelUgibili,  sed  in  eo  magis  perficitur. 
Nam  quia  exceUentiora  inteUigibiUa  contem- 
plari  uovit :  inde  ad  inferiora  inteUigenda  ha- 
biUor  redditur.   Unde  concludit   intellectum 
esse  separabilem,  nou  autem  sensum  :  et  ideo 
in  Ub.  4,  text.  92,  dixit  non  posse  partem  cor- 
poris  assignari,  in  qua  sit  inteUectus  tauquam 
in  organo,  vel  per  quam  ipsum  intelUgere  eU- 
ciatur. 

8.  Accedmit  loca  alia.  —  Prseter  hgec  inve- 
niuntur  iu  eisdem  Ubris  de  anima  plura  loca, 
in  quibus  Aristoteles  inteUectum,  quo  anima 
intelligit,  aut  existimat,  vel  opinatur  (ut  ipse- 
met  exposuit  text.  5,  Ub.  3,)  vocat  impermix- 
tum,  separabilem,.vel  separatum,  perpetuum, 
seu  seteruum,  et  advenire,  et  passione  vacare, 
et  quid  diviniim  esse.  Unde  in  Ub.  1,  de  Anima^ 
textu  65  et  66,  de  inteUectu  ait,  videri  esse: 
substantiam,  necinterire.  Et  utitui- alia  ratione 


CAP.  XI.  QUID  ARISTOTELES  DE 
ex  eo  siimpta,  quod  per  seninm  corporis  non 
labefactatur  intellectus ,  ut  late  ibi  exponit 
Themistius  et  Philoponus,  et  novissime  Hiero- 
nymus  Dandinus,  et  in  text.  28,  intellectum 
vocat,  nohilissimtim  et  divinum.  In  lib.  autem 
1,  textu  11,  ait,  nihil  vetare  aUquam  partem 
animse  separabilem  esse,  eo  quod  nullius  cor- 
poris  sit  actus.  Glarius  in  textu  21 :  De  intel- 
lcctu,  dicit,  et  contemplativa  potentia,  nondum 
quidquam  est,  sed  videtur  animce  genus  diver- 
su  :!  esse,  idque  solum  posse  separao-i,  quemad- 
moduyn  ceternum  a  corruptihlli,  cieteras  vero 
partes,  id  est,  species  anima'  non  essc  separabi- 
tes.  Quod  testimonium  esset  irrefragabile,  si 
majori  cum  asseveratioue  philosophus  loque- 
retur,  nihilominus  tamen  satis  mentem  suam 
.indicat,  quamvis  verbo,  videtur,  utatur  :  quia 
rem  non  ex  professo  tractabat,  et  lib.  3,  de 
Auima,  c.  A,  iutellectum  ponit  inter  res  sepa- 
ratas  a  materia,  et  passiouis  expertes,  et  cap.  5, 
de  intellectu  agente  clare  dicit  esse  separabi- 
lem ,  non  mixtum  passioneque  vacautem. 
Sunt  vero,  qui  de  inteUigentia  separata,  vel 
de  Deo  ipso  locum  illum  interpretentur.  At 
satis  clare  ibidem  docet  Aristoteles  intellectum 
iUum  esse  potentiam,  et  quasi  habitum,  vel 
kimen  animse,  de  cj[uo,  in  lib.  -4,  dicturi  sumus. 
Addi  vero  potest,  quod  ait  Ub.  1,  cle  Part., 
cap.  1,  inteUectum,  quo,  anima  inteUigit  esse 
immaterialem,  seu  a  materia  in  suo  esse  ab- 
stractum.  Prseterea  Ub.  12  Metaphysicse,  c.  3, 
text.  17,  cum  dixisset  formam  non  esse  ante 
compositum.  Si  autem  aliquid  posterius  per- 
manet,  considerandum  est,  in  quihusdam.  enim 
nikil  prohibet,  utic[ue  in  homiuibus,  ut  decla- 
rat,  dicens:  Veluti  si  anima  tale  sit,  non  omnes, 
sed  intellectus,  omnem  namque  fortassis  impos- 
sibile  est. 

9.  Item  alia.  —  D.  Tliom.ce  lectio  prima  in 
fine.  —  Unde  in  Ub.  2,  de  Generat.  Animal., 
cap.  3,  cum  dixisset  animas  caeterorum  ani- 
mantium  non  posse  extrinsecus  advenire,  nec 
sine  corpore  existere,  ciuia  omnis  eorum  ope- 
ratio  corporaUs  est,  adjuugit.  Restatigitur,  ut 
sola  mens  extrinsecus  accedat,  eaque  sola  divi- 
na  sit,  niliil  enim  cum  ejus  actione  communicat 
actio  corporalis.  Quem  locum  in  hac  materia 
solemnem  et  clarissimum  aUqui  detorquent, 
per  mentem  non  rationalem  animam  ,  sed 
Deum,  vel  aUam  inteUigentiam  exponentes, 
frigide  tamen,  et  contra  tenorem  contextus,  et 
contra  illam  doctrinam,  qiiam  inter  hominem 
et  aUa  animaUa  Aristoteles  constituit.  Ponde- 
rat  item  Philoponiis  addere  ibi  philosoplium 
iUud  ipsum,  quod  de  mente  dixerat :  JVon  satis 
III. 


AN1M.«  IMMATERIALITATE,  ETC.  545 

adlmc  constare,  quod  de  divina  mente  nun- 
quam  philosophus  dixit.  Quee  quidem  animad- 
versio,  sicut  est  optima  ad  iUam  violentam 
expositionem  refeUendam  :  ita  enervat  vim 
testimonii,  et  aUquam  inconstantiam,  et  dubi- 
tationem  scribentis  ostendit.  In  eodem  tamen 
Ub.,  text.  45,  aperte  dicit  rationalem  animam, 
non  esse  corpoream.  Et  2,  de  Part.  Animal., 
c.  10,  dicit  inter  animantia  soUim  hominem 
divinitatis  esse  participem.  Quod  latius  decla- 
rat  Ub.  10  Ethicor.,  cap.  8.  Nam  cum  dixisset, 
feUcitatem  consistere  in  vacatione  vitse  con- 
templativee,  addit :  Talem  vitam  superare  lio- 
minis  naturam.,  utique  quatenus  corpore  et 
animo  constat,  nam  ut  talis  est  magis  in  ac- 
tione  versatur.  Unde  addit :  ISlon  enim  hoc  ip- 
so,  quo  homo  est,  ita  vivet,  sed  quo  est  quid  in 
ipso  divinum,  sciUcet,  anima  rationaUs,  quce 
Deo,  et  inteUigentiis  in  hoc  simiUs  est,  quod 
per  mentis  contemplationem  supra  corpus  e- 
levatur,  Et  ideo  adjungit :  Quanttom  igitur  hoc, 
id  est,  inteUectivum,  ab  ipso  composito  differt, 
tantum  et  hujus  operatio  distat  ab  ea,  quce  ah 
alia  virtute  proficiscltur :  quod  si  mens  divinum 
ad  ipsum  hominem  est,  et  vita  quce  ab  ea  manat 
divina  est  respectu  ipsius  vitce  humance.  Et  inde 
subinfert,  non  oportere  homines  tantum  morta- 
lia  cogitare,  sed  quod  fieri  potest,  immortales 
nos  ipsos  facere,  etc.  In  quibus  omnibus  non 
loquitur  de  beatitudine  vitee  futurse,  sed  tan- 
tum  prsesentis.Nihiiominus  tamen  fundamen- 
ta  ponit,  quibus  immortaUtas  animse  natura- 
liter  innotescit,  quia  per  iUam  divinitatis  par- 
ticipationem,  quam  per  mentis  elevationem,  et 
contemplationem  in  nobis  experimur,  inteUi- 
gimusiiabere  nosalic|uod  principium  operandi 
simile  Deo  et  inteUigentiis  ,  et  cousequenter  a 
corpore  separabile  et  seternum  ;  et  Ubr.  9 
Etlnc,  cap.  8,  in  fin.,  ponit  aUud  immortaU- 
tatis  signum,  quod  nos  supra  expendimus,  sci- 
Ucet,  quia  vir  probus  corporis  boua,  et  ipsam 
etiam  corporalem  vitam  propter  honestatem 
contemnit.  Non  videtur  ergo  verisimile  iUum, 
qui  de  honestate  et  feUcitate  Immana  tam 
prseclare  sensit,  animee  immortaUtatem  igno- 
rasse. 

10.  Secwidum  fundamentum  sumptum  ex 
responsione  ad  priora  loca.  —  In  secuMa  pro- 
positione  conditionali  posita  in  n.  3,  sermo  est 
de  anima  in  corpore.  —  Dicpliciter  intelligi  po- 
test  operationem  aliquam  esse  animcepropriam. 
—  Est  ergo  hsec  posterior  sententia  valde  cre- 
dibiUs  :  suadebitur  autem  ampUus  respon- 
dendo  prionbus  argumentis,  vel  certe  liaec 
posteriora  cum  iUis  couferendo.   PriucipaUs 

35 


546 


LIB,  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIM.f:  RATIONALIS. 


autem  difiicultas  in  primo  fundamento  utrius- 
que  sententiae  posita  est.  Ad  quam  radicaliter 
expediendam,  exponere  oportet  tres  priores 
conditionales,  quas  Aristoteles,  in  d.  lib.  l,  de 
Anima;,  cap.  \,  textu  42  et  13;,  posuit  tanquam 
fundamenta  ad  animee  rationalis  immortalita- 
tem  indagandam  necessaria.  Et  claritatis  gra- 
tia  incipiemus  a  secunda,  quai  est  lisec  :  Si  ani- 
ma  Jiumana  aliquam  halet  operationeni  iwo- 
priam,  fieri  poterit  ut  ipsa  separetur.  Circa 
quam  imprimis  supponendum  est,  sermonem 
esse  de  anima  corpori  conjuncta,  quod  est  per 
se  evidens  (quidquid  Cajetanus  ibi  tergiverse- 
tur,  ut  mox  dicam)  quia  medium  demonstra- 
tionis,  quo  a  posteriori  probamus  immateria- 
litatem,  separabilitatem  et  immoi'talitatem 
animse,  est  operatio,  quam  habet  dum  est  in 
corpore  :  tum  quia  ilJa  exprimitur,  et  non 
quam  habet  separata  :  tum  quia  ahas  ad  pro- 
bandum  animam  esse  separabilem  suppone- 
remus  ipsam  separatam  operari,  et  a  fortiori 
essC;,  qui  esset  egregius  argumentandi  mo^tus  : 
ergo  sub  illa  conditionaU,  oportet  subsumere 
animam  conjunctam  habere  operationem  pro- 
priam,  id  est,  non  communem  corpori,  ut 
supra  declaravi.  Sed  nondum  satis  declaratum 
est,  quanta  et  quahs  hsec  proprietas  operatio- 
nis  esse  debeat.  Distinguunt  enim  ibi  Philopo- 
nus,  Averroes,  et  prsecipue  divus  Thomas  in 
citatis  locis  ,  duos  modos  ,  quibus  operatio 
animas  conjunctse  corpori  est  ilh  communis, 
scihcet,  vel  tanquam  instrumento,  seu  organo, 
per  quod  fit,  et  in  quo  subjectatur,  vel  tan- 
quam  ab  objecto  quasi  excitanti  ,  vel  danti 
occasionem  operaudi.  Quam  distinctionem  Ca- 
jetanus  etiam,  et  omiies  moderni  admittunt, 
estque  per  se  satis  clara,  sed  in  apphcatione, 
et  usu  ejus  potest  csse  defectus. 

il.  Quo  ex  dictis  r/iodis  putent  aliqui  acce- 
pisse  Aristotelem  operationem  propriam  in  sua 
illa  conditionali. — Dicunt  ergo  Aristotelem, 
in  dicta  propositione,  per  operationem  pro- 
priam  animse  iUam  inteUigere,  quse  neutro  ex 
dictis  modis  corpori  communis  est.  Ita  sensit 
AUiertus,  quem  sequitur  Cajetanus,  et  pro- 
bat  ex  prima  hypothetica  propositione  tradita 
ab  Aristotele,  sciUcet :  Si  intelligere  est  flian- 
tasia,  aut  non  sine  phantasia,  non  est  separa- 
hile.  Nam  ex  hac  coUigitur  inteUigere  non  esse 
propriam  animse  operationem,  ex  qua  possit 
separabilitas  animai  coUigi :  quia  Ucet  non  sit 
phantasia,  non  est  sine  phantasia,  ut  in  tertio 
Ubro  idem  philosophus  dixit.  Ex  cpia  ratioiie 
et  expUcatione  existimat  Cajetanus  primam 
objectionem   convincere,    Aristotelem  in  ea 


fuisse  sententia,  quod  anima  non  subsistat  a 
corpore  separata.  Nam  in  prima  comUtionaU 
expresse  dixit,  quod  si  inteUigere  est  phanta- 
sia,  vel  non  sine  phantasia,  non  est  separabile. 
Unde  nunquam  dixit  inteUigere  esse  opus  pro- 
prium  animse,  sed  maxirae  proprium  videri. 
Unde  virtute  sic  argumentari  videtur,  si  aU- 
quod  est  opus  animee  proprium,  maxime  intel- 
Ugere  :  sed  hoc  non  est  anima}  proprium,  quia 
non  est  sine  phantasia  :  ergo  omnis  affectus, 
vel  operationes  animse  suut  communes  cor- 
pori,  ac  proinde  non  est  anima  separabiUs. 

42.  Rectius  D.  Thomas  et  alii  intellexerunt 
Aristotelem.  —  Nihilominus  divus  Thomas,  et 
ahi  expositores  communiter  inteUiguntAristo- 
telem  vocasse  operationem  propriam  animee, 
iUam,  quse  per  organum  corporeum  non  eUci- 
tur,nec  in  iUo  recipitur,  etiamsi  aUquam  aUam 
operationem  corporis  concomitantem  habeat. 
Quam  sententiam  verissimam  esse  judico,  tum 
in  re  ipsa,  tum  ex  mente  AristoteUs.  Probatur 
prior  pars :  quia  si  inteUigere  est  opus  pro- 
prium  animaa  formaUter  (ut  sic  dicam)  id  est, 
quia  ab  iUa  sola  eUcitur,  et  in  ipsa  sola  sine 
corporeo  organo  recipitur,  etiamsi  non  sit  pro- 
pria  causaUter,  seu  per  redundantiam  in  cor- 
pus  (ut  ita  rem  aptius  expUcem)  est  sufUciens 
medium  ad  conchidendam  animse  separabiU- 
tatem  et  immortaUtatem.  Ergo  iUa  conditio- 
naUs  :  Si  anima  hahet  propriam  operationern, 
separabilis  est,  inteUecta  de  operatioue  propria 
tantum  formaUter  verissima  est.  Consequentia 
est  clara,  et  antecedens  probatur :  quia  opera- 
tio  sic  propria  non  est  materiaUs,  nec  corporea, 
quia  non  fit  eUcitive,  et  per  se  per  orgauum 
corporeum,  nec  recipitur  in  parte  organica, 
seu  corporea.  Ergo  est  in  se  immateriaUs  qua- 
Utas  :  ergo  per  se  fit  a  potentia  immateriali,  in 
qua  etiam  recipitur  :  ergo  et  ipsa  operatio,  et 
poteutia  est  in  immateriaU  siibjecto,  quod  est 
anima  ipsa  :  ergo  muUo  magis  anima  ipsa  est 
spirituaUs,  ac  subiude  immortaUs  juxta  aUos 
discursus  in  prsecedentibus  capitibus  factos. 

43.  Et  confirmatur,  quia  si  operatio  est  ita 
propria  animae,  ut  per  corpus  non  fiat,  nec  iu 
aUqua  ejus  parte  organica  recipiatur,  necesse 
est  ut  in  sola  anima  recipiatur,  vel  immediate, 
vel  mediante  potentia,  quce  in  ipsa  etiam  ani- 
ma  immediate  fit :  ergo  taUs  operatio  supponit 
animam  per  se,  ac  de  se  subsistentem,  nam 
tale  est  esse,  quale  est  operari :  et  substari  ac- 
cidenti,  suppouit  subsistere :  ergo  auima,  quce 
operationem  sic  propnam  habet,  immateriaUs 
est,  utpote  a  materia,  vel  aUo  siibjecto  inde- 
pendens.  Dices,   non  repugnat  operationem 


CAP.  XI.  QUID  ARISTOTELES  DE 
esse  ab  anima^  et  in  anima  sine  medio  instru- 
mento,  seu  organo  corporeo  :  et  nilii'ominus 
animam  ipsam  pcndere  a  materia,  et  conse- 
quenter  etiam  operationem  pendere  a  materia 
etiam  saltem  remote  mediante  anima :  ac  proiu- 
de  non  repugnabit  esse  materialem  operatio- 
nem,  et  esse  a  sola  et  in  sola  anima.  Respondeo 
id  aperte  repugnare  :  quia  si  anima  pendeat  a 
materia  in  suo  esse,  non  operatur,  nisi  ut  unita 
materiffi,  quia  operari  supponit  esse,  et  est  illi 
proportionatum  :  forma  autem  pendens  a  ma- 
teria  non  est  nisi  quatenus  inest,  ut  sic  dicam, 
seu  non  prius  est,  quam  sit  unita,  et  ideo  non 
operatur,  nisi  nt  unita.  Ergo  operatio  talis  for- 
m83  non  est  propria  ipsius,  sed  necessario  fit 
per  aliquam  materialem  partem  determina- 
tam,  et  apte  dispositam  ad  talem  operationem, 
et  consequenter  per  corporale  organum  :  quia 
non  potest  fieri  ab  anima,  ut  unita  tali  corpo- 
ri,  et  singulis  partibus  ejus,  ut  est  per  se  no- 
tum.  Nam  ob  hanc  causam,  et  non  propter 
aliam,  omnes  operationes  sensuum  organicse 
sunt,  et  communes  corpori,  et  uon  proprise 
solius  anim£B.  Unde  e  contrario  si  anima  ha- 
bet  operationem  propriam  illo  modo,  id  est, 
non  factam  per  corporale  organum,  tahs  ope- 
ratio  non  est  ab  anima,  ut  unita  materiaj,  sed 
abstracte,  et  secundum  se,  ac  proinde  talis  ani- 
ma  est  formaiiter,  ut  sic  dicam,  independens 
a  materia  in  operando ;  ergo  etiam  in  essendo. 
Ergo  propositio  illa  hypothetica,  si  anima  ha- 
bet  operationem  propriam ,  separabiHs  est, 
verissima  est,  intehecta  de  operatione  propria 
formahter  :  sive  sit  etiam  propria,  sive  causa- 
liter,  seu  concomitauter,  sive  non, 

1-4.  Deinde  prolatur  esse  de  mente  Aristote- 
lis. —  Hinc  ergo  conchidim.us  alteram  partem 
intentam,  nimirumiuhocsensulocutura  fuisse 
Aristotelem  de  pro[iria  operatione  in  dicta  con- 
ditionaU  enuntiatioae.  Primo  quidem,  quia 
ilU  conditiouali  affirmativBe  adjungit  Aristote- 
les  aham  negativam  :  si  anima  non  habet  ope- 
rationem  propriam,  non  est  separabilis.  Quam 
quidem  non  infert  ex  priori,  ut  quidam  putant : 
tum  quia  nuUam  proponit  illationis  formara  : 
tum  quia  esset  mala  iUatio  a  contra(Uctorio 
antecedentis  ad  contradictorium  consequentis, 
ut  est  notum  in  dialeetica.  Non  ergo  unam  in- 
fert  ex  aUa,  sed  utraque  per  se  proponitur.  Et 
nihilominus  in  utraque  sine  dubio  sumit  ope- 
rationem  propriam  ia  eodera  sensu,  quia  non 
est  verisiraiie  in  tara  brevi  coutextu  corarai- 
sisse  tequivocationem  :  et  quia  utraraque  pro- 
positiouem  praimittit,  ut  fundamentum  ad  in- 
quirendum;,  utrum  auima  mortaUs,  vel  im- 


ANIM^  IMMATERIALITATE,  ETC.  517 

mortaUs  sit.  At  vero  in  secunda  propositione, 
operatio  propria  non  potest  in  aUo  sensu  acci- 
pi,  alias  vera  non  esset,  ut  videbiraus  :  ergo 
in  priori  in  eodera  sensu  etiara  accipitur  :  imo 
propter  eamderarationemdicendura  estin  toto 
illo  capite  prirao,  eodera  raodo  loqui  pliiloso- 
phura  de  operatione  propria ;  quia  nulla  est 
ratio  fmgendi  arabiguitatem  et  varietatera  in 
significatione  iUius  iu  eodera  contextu.  At  vero 
in  textu  tertio  statim  cUstinguit  operationes 
animse,  et  quasdam  dicit  esse  affectus  proprios 
ipsius  animse,  quasdam  vero  per  ipsara  ani- 
raalibus  convenire.  Quod  non  potest  inteUigi, 
nisi  de  operatione  propria  tantum  formaUter, 
aUoquin  nuUa  esset  propria,  quia  nulla  est^ 
qua3  saltera  causaUter,  seu  concoraitanter  cor- 
pori  uon  communicetur,  ut  etiam  de  ipso  in- 
teUigere  animai  conjunctee  manifestura  est. 
Itera  iUam  vocat  operationem  coraraunera, 
quse  per  animam  animaU  convenit  :  ergo  e 
contrario,  quee  ipsi  anirase  inest,  propriara  vo- 
cat,  sive  ab  iUa  redundet  aUa  in  compositum, 
sive  non  redundet.  Prseterea  Ub.  2,  cap.  \, 
textu  1 1 ,  dicit^  niJiU  vetare,  ut  aliqua  partium 
animce  sint  separaMles,  propterea  qmd  nullius 
corporis  sint  actus.  Ubi  per  anirace  partes  fa- 
cultates,  seu  potentias  ejus  iuteUigit,  et  illas 
dicit  esse  separabiles,  ac  subinde  proprias  ani- 
mae,  quas  nuUius  corporis  sunt  actus,  ut-est  in- 
tellectus,  de  quo  Ub.  i,  text.  92,  dixerat  . 
Qmlem  partem  corporis,  aut  quomodo  intellec- 
tus  contineM,  difficile  est  fingere.  Ergo  eadem 
ratione,^ut  operatio  sit  separabiUs,  et  propria 
auimse,  satis  est,  quod  ipsa  non  sit  actus  cor- 
poris,  sed  soUus  animaj. 

15.  Quo  sensu  verificanda  sit  tertia  conditlo- 
oialis  posita  num.  3.  -—  Unde  juxta  hanc  in- 
terpretationem,  tertia  conditionaUs  propositio 
negativa  in  numero  tertio  adducta  ut  vera  sit, 
intelligenda  est  cum  proportione  de  anima, 
qua3  non  habet  operatioueai  propriam  forma- 
Utei%  id  est,  non  organicam,  nec  per  aUquam 
partem  corporis  factam ,  aut  receptam  :  sic 
enim  verissimum  est,  animam,  qu83  nuUam 
habet  operationem  sic  propriam  :  vel  quod  pe- 
riude  est,  animam,  quee  omnem  suam  opera- 
tionem  per  corpus  exercet,  et  nuUam  liabet 
elevationera,  corruptibilem  et  inseparabilem 
esse.  hiter  iUa  vero  duo  principia  est  notanda 
diiferentia,  qua  in  priori  affirmativO;,  non  uni- 
versaliter,  seu  distributive,  sed  indefinite,  seu 
particulariter  dicitur  :  Si  aniina  hahet  aliquam 
operationem  propriam  cst  separabilis.  Quia  ut 
aniraa  sit  spijituaUs,  sufficit  ut  unam,  vel 
aUam  spiritualem  operatipnem  habere  possit ; 


us 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIM^  RATIONALIS. 


qxiia  materialis  forma  nullam  spiritualem  ope- 
rationem  vitee  elicere  potest^  et  quia  una  sola 
operatio  propria  indicat  animam  subsistentem^ 
seu  per  se  habentem  suum  esse.  Neque  est  ne- 
cessarium  ut  talis  forma  nuUam  operationem 
babeat  communem  corpori,  seu.per  corpus, 
quia  eadem  forma  excellentior  potest  eminen- 
tiori  modo  continere  inferiores,  et  non  sobim 
per  seipsam^  sed  etiam  per  corpus  operari.  Item 
quia  eadem  anima  licet  in  se  spirituabs  sit^  po- 
test  esse  vera  forma  corporis,  ideoque  non  tan- 
tum  per  se^  sed  etiam  per  corpus  posset  operari. 
Unde  potius  e  contrario  dicendum  est  de  ra- 
tione  talis  animae  esse,  ut  non  solum  propriam,, 
sed  etiam  communem  operationem  habere  va- 
leat :  ahoquin  non  posset  esse  forma  corporis, 
sed  esset  actus  pure  subsistens^  sicut  sunt  An- 
geh,  qui  propterea  tantum  habent  operatio- 
nes  proprias  spirituales,  non  tamen  vitales 
operationes  communes  corporibus,  neque  ihis 
indigent,  ut  in  hb.  1,  de  Angehs  visum  est. 

16.  Progreditur  expositio.  —  At  vero  in  al- 
tera  propositione  negativa  universahter  su- 
mendum  cst  sub  conditione  animam  nuham 
habere  operationem  propriam,  ut  inde  infera- 
tur  non  esse  separabilem^  quia  si  unam  habeat 
operationem  propriam,  iha  satis  indicat  esse 
separabilem  :  ergo,  ut  sit  inseparabihs,  oportet 
ut  nuham  habeat  opcrationem  propriam.  Quod 
autem  in  hoc  sensu  propositio  iha  vera  sit, 
quamvis  ex  priori  affirmativa  propositione  non 
cohigatur^  ut  dixi,  optima  nihilominus  ratione 
probari  potest,  tantum  servata  proportione  : 
quia  ex  operatione  cohigimus  naturam  formoe  : 
ergo  sicut  ex  operatione  spirituah  cohigitur 
substantia  animse  spirituahs  :  ita  ex  carentia 
omnis  spirituahsoperationis  recte  infertur,  sub- 
stantiam  ipsam  animse  non  esse  spiritualem, 
et  ex  eo,  quod  forma  est  quasi  immersa  mate- 
rise  in  operando  absohite,  id  est,  in  omni 
operatione  sua,  ita  etiam  in  suo  esse  est  mere 
immersa,  et  ab  ea  pendens  :  tum  etiam  quia 
si  forma  non  habet  operationem,  nisi  eommu- 
nem  corpori,  separata  a  corpore  otiosa  esset, 
nuhamque  operationem  exercere  posset  :  hoe 
autem  institutioni  naturffi  repugnat^  quia  in 
natura  niliil  est  otiosum  et  inutile  :  ideoque  si 
anima  non  habet  operationem,  quam  sine  cor- 
pore  exercere  possit,  non  est  tahs  naturee,  ut  a 
corpore  separata  subsistere  possit. 

17.  Objectio  contra  prionam  conditionalem 
positamnum.  3.  —  Responsio  Alberti. —  Im- 
fiignatur.  —  Superest  soivenda  objectio  ex 
prima  conditionah  sumpta,  in  qua  videtur 
Aristoteles  asserere_,  ut  anima  sit  separabihs. 


necessarium  esse,  ut  propriam  operationem 
habere  possit  sine  uha  cooperatione  corporis, 
nec  formah  (ut  sic  dicam)  nec  consequeiite, 
vel  antecedente,  vel  concomitante  :  omnem 
enim  hujusmodi  communicationem  exchidere 
videtur  per  iham  disjunctivam  :  /S'i  intelligere 
sit  i^^hantasia,  tel  non  sine  phantasia.  Quomo- 
documque  enim  necessarium  sit  inteihgentem 
phantasmata  speculari,  jam  intehigere  non  est 
sine  phantasia ,  et  consequenter  non  esse  sepa- 
rabile,  et  ruunt  omnia,  quae  diximus.  Propter 
hoc  Albertus  defendens  iham  primam  condi- 
tionalem  in  iho  sensu  non  tantum  secundum 
mentem  Aristotehs,  sed  secundum  veritatem, 
negat  ahud  dogma,  quod  intehigere  non  sit 
sine  phantasia.  Sed  hoc  imprimis  ahenum  est 
ab  Aristotehs  doctrina,  quam  nunc  inquiri- 
mu3.  Deinde  ihud  etiam  fortasse  falsum  est, 
loquendo  secundum  ordiuarium  cursum  natu- 
ree,  vel  est  tam  rarum  et  incertum,  ut  inde 
non  solum  sumi  non  possit  certum  argumen- 
tum  ad  immortahtatem  anirase  probaudam^ 
verum  potius  objectio  contra  iham  factamag- 
nam  vim  retineat,  ejusque  rei  naturalem  cer- 
titudinem  muhum  diminuat.  Cajetanus  au- 
tem  in  eodem  seusu  admittens  conditionem 
iham  dicit  esse  veram,  quia  in  statu  separa- 
tionis  anima  intehigit  siue  phantasia.  Sed,  ut 
dixi,  hoc  et  est  ahenum  a  mente  Aristotehs, 
qui  clare  loquitur  de  intehigere  animse  con- 
junctse,  et  est  impertinens  ad  probandam  ani- 
mse  immortahtatem,  quia  cum  subsumitur  ani- 
mam  posse  intehigere  sine  phantasmate_,  im- 
mortahs  futura  supponitur. 

18.  Responsio  Philiponi  et  Averrois.  — Non 
placet.  —  Responsio  D.  ThomcB.  —  Dicta  res- 
ponsio  duplici  ex  capite  difficilis.  —  Ahi  ergo 
respondent,  cum  Aristoteles  ait,  non  sinephan- 
tasia,  intehexisse  non  sine  iha,  ut  instrumento 
intelhgendi.  Ita  exponunt  Philoponus  et  Aver- 
roes.  Sed  et  hsec  expositio  patitur  difficuUa- 
tem,  quia  in  hac  signihcatione  disjunctiva  est 
identica,  et  impertinens,  quia  si  iutehigere 
penderet  a  phantasia,  ut  ab  organo,  seu  instru- 
mento,  intelhgere  esset  phantasia.  Quia  ibi 
phantasia  non  signihcat  potentiam  phantasiee, 
sed  operationem  ehcitam  a  phantasia  tauquam 
a  facuhate,  seu  instrumento  animse :  ergo  idem 
sunt  esse  phantasiam,  et  non  esse  sine  phanta- 
sia,  ut  instrumento.  Ahter  divus  Thomas  ibi 
respondet  per  distinctionem  supra  insinuatam 
duobus  modis  posse  intehigi,  intehigere  non 
esse  sine  phantasia,  vel  tanquam  instrumento, 
vel  tanquam  objecto,  et  priorem  modum  esse 
falsum,  posteriorem  autem  verum,  ex  iho 


CAP.  XI.  QUID  ARISTOTELES  DE 
autem  non  seqni  inseparabilitatem  principii 
intelligendi  a  materia,  qnia  licet  phantasma 
comparetur  ad  intellectum  per  modum  objec- 
ti,  niliilominus  ipsum  intelligere  secundum 
se  est  propria  operatio  animse  per  seipsam  ope- 
rantis,  non  per  corporeum  organum.  Ad  Aris- 
totelem  autem  respondere  videtur,  cnm  dixit : 
iSi  hric  est  phantasia,  vel  non  sine  phantasia, 
in  hoc  posteriori  membro  de  dependentia  a 
phantasmate,  ut  objecto  esse  locutum.  Cum 
tamen  iafert :  Nec  illud  esse  sine  cofpore  po- 
test :  non  aflirmando,  sed  quasi  arguendo,  et 
diiEcnltatem  proponendo  dixisse;  nam  pos- 
tea  in  libro  tertio,  ita  ipse  explicavit.  Sed  lia?,c 
etiam  responsio  difiicultate  non  caret  :  tum 
quia  tam  assertive  loquitur  Aristoteles  in  illa 
conditionali  propositione,  sicut  in  reliquis^  et 
ita  vel  omnes  enervantur,  ut  in  nulla  earum 
possit  demonstratio  fundari,  vel  omnes  tan- 
quam  ex  propria  sententia  ab  Aristotele  tra- 
ditai  accipiendse  sunt  :  tum  quia  etiam  intel- 
Hgendo  partem  illius  disjunctivse  de  necessitate 
pliantasmatis  per  modnm  objecti,  tota  disjunc- 
tiva  vera  esse  poterit,  ut  patet  in  simili.  Nam 
appetitus  sensitivus  pendet  a  pliantasia  tan- 
tum,  ut  a  proponente  objectum,  et  nihilomi- 
nus  vere  dicemus,  si  appetitus  est  pliantasia, 
vel  non  sine  pliantasia,  non  est  separabilis. 

19.  Notatio  auctoris  pro  veriori  responsione. 
—  Videtur  ergo  dicendum  prseter  dependen- 
tiam  alicujus  operationis  a  pliantasia,  ut  ab 
organo,  vel  instrumento,  seu  facnltate  eliciente 
operatione  duobus  aliis  modis  posse  aUquam 
operationem  non  esse  sine  phantasia.  Uno  mo- 
do  antecedenter  per  se,  et  causaliter :  alio  modo 
consequenter,  vel  concomitanter,  et  quasi  ex 
accidenti.  Priori  modo  pendent  affectiones  ap- 
petitus  sentientis  a  pliantasia  :  quia  Hcet  non 
sint  actuseUciti  ab  illa,  nihilominus  sine  illius 
preevia  operatione  et  motione  esse  non  pos- 
sunt.  Et  ad  eumdem  modum  dici  potest,  phan- 
tasia  non  esse  siue  sensu  exteriori,  sicut  lo- 
quitur  idem  philosoplius,  lib.  3,  de  Anima, 
capite  3,  text.  160  et  461.  Quia  licet  actus 
imaginationis  non  semper  requirat  actualem 
sensationem  externam,  qute  simul  cum  ipso 
sit,  nihilominus  illam,  vel  impressionem  ali- 
quam  ab  illa  relictam,  tanqnam  a  proprio,  ac 
per  se  motivo  prserequirit.  Posteriori  autem 
modo  dicitur  intelligere  animee  conjunctse  non 
esse  sine  pliantasia,quia  necesse  est  intelligen- 
tem  phantasmata  speculari,  non  quia  ipsum 
intelligere  per  se  spectatum  ab  actuali  imagi- 
natione  per  se  pendeat,  sed  solum  por  quam- 
dam  naturalem  sympathiam,  seu  concomitan- 


ANIM.E  IMMATERIALITATE,  ETC.  549 

tiam,  quae  sequitur  ex  naturali  unione  aninife 
ad  corpus,  ut  in  libro  quarto,  capite  septimo, 
explicabimus. 

20.  Responcletur  jam  acl  oljcctionem  positam 
in  num.  17. — Quando  ergo  operatio,  licet  non 
sit  imaginatio,  sine  illa  esse  non  potest  priori 
modo,  id  est,  ratione  alicujus  dependentiae  per 
se  ab  illa :  tunc  vera  est  illa  propositio  disjunc- 
tiva :  Si  operatio  est  phantasia,  vel  non  est  sitia 
phantasia,  non  est  separaiilis ;  quia  talis  de- 
pendentia  recte  indicat  illam  potentiam  esse 
ejusdem  ordinis  cum  ipsa  phantasia,  et  esse 
organicam,  sicut  est  illa,  et  ita  contingit  in 
dicto  exemplo  de  appetitu  sensitivo,et  fortasse 
idem  est  de  potentia  animse  motiva  corporis 
secundum  locum.  At  vero  si  operatio  non  pos- 
sit  esse  sine  phantasia  tantum  posteriori  modo, 
scilicet-,  quia  illam  excitat,  et  comitantem  ha- 
bet,  tuncnon  sequitur  talem  operationem  esse 
inseparabilem  a  materia,  sicut  est  ipsa  phan- 
tasia,  quia  potest  illa  concomitantia  esse  acci- 
dentalis,  et  non  oriri  ex  intrinseca  natura  ope- 
rationis,  vel  proprii  ejus  principii,  sed  aliunde, 
scilicet  ex  statu,  vel  alia  conditione  simili. 

21.  Procedit  responsio.  — Sic  ergo  intelli- 
genda  est  illa  conditionalis ,  et  disjunctiva 
propositio  :  Si  intelligere  est  phantasia,  id 
est,  actus  elicitus  a  phantasia,  vel  non  est  sine 
phantasia,  id  est,  si  ab  illa,  seu  ejus  motione 
per  se  pendet  tanquam  operatio  ejusdem  or- 
dinis,  sicut  sensatio  interna  non  est  sine  ex- 
terna  vel  prsesente,  vel  saltem  praeterita,  vel 
sicut  timor,  aut  gandium  non  est  sine  phan- 
tasia  :  tunc  bona  esset  illatio,  intelligere  non 
esset  separabile  magis,  quam  ipsa  phantasia : 
neque  esset  propria  animee  solins  operatio 
etiam  formaliter,  quia  revera  e?set  a  potentia 
organica,  sieut  nunc  sunt  affectiones  sentientis 
appetitus,  vel  sensatio  interna,  seuimaginatio. 
Possetque  exemplum  adhiberi  in  cogitativa  et 
phantasia  hominis,  supponendo  esse  potentias 
distinctas.  Nam  tunc  vera  esset  illa  propositio, 
si  cogitatio  estphantasia,  vel  non  est  sine  phan- 
tasia,  non  magis  est  separabilis,  quam  ipsa 
phantasia,  quia  ita  non  potest  esse  sine  illa, 
ut  ab  ipsa  per  se  pendeat  in  sua  operatione, 
saltem,  ut  a  causa  per  se  movente,  ac  subinde 
ejusdem  ordinis :  credendum  est  ergo  ita  sump- 
sisse  Aristotelem  illam  disjunctionem,  et  con- 
ditionalem  enuntiationem,  ne  sibi  contrarius 
esse  videatur.  Sic  autem  non  invenitm^  in  eo 
repugnantia,  quia  nunquam  in  eo  sensu  dixit 
alicubi  intelligere  non  esse  sine  phantasia,  sed 
solum  concomitanter,  ut  suo  loco  ostendetur. 
Unde  si  in  tali  sensu  sumatur  illa  disjunctio. 


550  LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIM^  RATIONALIS. 

falsa  erit  illa  conditionalis  propositio.  Quia  illa    localis,  appeiitum  scilicet,  et 


concomitaiitia  potest  inveniri  mter  actiones, 
et  potentias  diversorum  ordinum,  potestque 
provenire  ex  statu  forma?,  quae  est  utriusque 
operationis  principium,  et  non  ex  intrinseca 
conditione,  vel  natura  operationis,  pront  de 
facto  contingit  in  ipso  intelligere  animse  con- 
junctse,  ut  in  citato  loco  explicabitur.  Nec  ob- 
stat,  quod  etiam  inteUigere,  non  sit  sine  phan- 
tasia  antecedenter,  quatenus  ab  ipsa  phantasia 
recipit  species,  quibus  per  se,  ac  necessario  in- 
diget,  quin  potius  inde  confirmatur  et  expli- 
catur  data  distinctio,  etiam  in  doctrina  Aristo- 
telis ;  nam  in  hoc  etiam  non  pendet  intehectus 
a  phantasia  tanquam  a  proprio,  et  per  se  mo- 
vente,  sed  ab  intellectu  agente,  et  phantasma 
sohim  prserequiritur,  vel  ut  occasio  excitans, 
vel  ut  exemplat,  vel  ad  summum,  ut  instrumen- 
tum  elevatum  per  spirituale  himen  ejusdem 
animae.  Undepotius  colHgitur  ipsum  intelhgere 
esse  proprium  soUus  animfe,  etiamsi  in  corpore 
non  nisi  per  phantasiam  excitetur. 

22.  Ad  primum  fundamentum  in  n.  2  et  3. 
—  Ad  secundum  fundamenhm  in  num.  4. — 
Expeditur  primus  locus.  —  Per  hsec  ergo  ad 
praecipuam  difhcultatem  contra  doctrinam 
Aristotehs  motam  satis  responsum  est.  Quia 
major  propositio  vel  non  proponitur  secun- 
dum  verum  sensum  ab  Aristotele  intentum, 
vel  minor  non  recte  subsumitur ,  nec  vere 
AristoteU  tribuitur,  ut  declaratum  est.  Ad  aUa 
vero  testimonia  secundo  posita  respondendo 
dicimus  ad  primum  ex  3,  de  Anima,  cap.  5. 
Cum  Aristoteles  ait  inteUectum  passivum  esse 
corruptibilem,  per  inteUectum  passivum  non 
inteUexisse  Pliilosophum  propriam  rationaUs 
animse  facuUatem,  qua  per  se  ratiocinatur,  et 
inteUigit,  sed  phantasiam,  vel  cogitativam  ho- 
minis^  quseaUquo  modo  est  rationis  particeps, 
ut  dicitur  in  Ub.  1  Ethicorum,  cap.  uUimo,  et 
sub  ea  consideratione  intellectus  vocari  potest 
non  simpUciter,  sed  secunuum  quid,  seu  pas- 
sivus,  quia  non  per  se,  sed  ut  motus  a  supe- 
riori  inteUectu,  ratione  uti  potest,  ut  in  eodem 
loco  Etliicorum  Aristoteles  dixit,  vel  certe  pas- 
sivus  dicitur :  quia  non  sine  aUqua  mutatione 
corporis  fit.  Potestque  hoc  ex  ahis  locis  ejus- 
dem  Philosophi  confirmari.  Ita  Ub.  3,  cle  Ani- 
ma,  cap.  3,  textu  155,  duplex  inteUigere 
distinguit.  Nam  unum.  (inquit)  est  imagi?iatw  .• 
aliud  existimatio,  id  est,  actus  phantasige,  vel 
rationis.  Si  ergo  actus  phantasise  vocatur  in- 
telligere,  quid  mirum  quoii  ipsa  phantasia  hxte 
modo  inteUectum  appeUet.  Et  eodem  Ub.  3, 
c.  lO^  textu  48,  duo  esse  dicit  principia  motus 


intellectum ,  et 
adjungit  :  Si  quis  imaginationem,  ut  quemdam 
intellectum  esse ponat.  Et  lib.  de  Animal.  motu, 
ante  medium,  alias  c.  3,  phantasiam,  et  cogi- 
tationem  cum  mente  computare,  eo  quod  ju- 
dicandi  habeant  facultatem .  Ula  ergo  vocis  si  gni- 
ficatio  per  se  spectata  non  est  ab  AristoteUco  usu 
aUena,  et  adillum  locum  convenienter  appUca- 
tur.  Supponit  enim  ibi  animam  inteUectivam 
esse  impassibilem  et  perpetuam  :  in  quo  pos- 
teriorem  confirmat  sententiam  :  quserit  autfim 
cum  hoc  ita  sit,  cur  interdum  non  recorde- 
mur  eorum,  quae  aUquando  inteUeximus.  Et 
respondet  hoc  iude  provenire,  quod  inteUectus 
passivus,  id  est,  phantasia  corruptibiUs  est. 
Docet  enim  idem  Aristot(,'les,  Ubr.  de  Memor. 
et  Reminisc,  c.  \,  memoriam  in  nobis  sine 
phantasia  non  esse,  et  obhvionem  ex  muta- 
tione  pliantasiae  provenire,  de  quo  etiam  recte 
intelligi  potest  alter  locus  1.  i,  de  i\nima,  c.  4, 
textu  66,  ubi  cum  dixisset ,  senectutem  non 
esse,  quia  anima  quidquam  esi  passa,  sed  quia 
id,  in  quo  est  (utique  corpus)  aliquid  passum 
est,  addit :  Ipsum  intelligere ,  et  contemplari 
marcescit,  quia  aliud  quoddam  intus  corrum- 
pitur  :  hoc  ergo  quod  intus  corrumpitur,  in 
alio  loco  intellectum  passivum  vocavit  :  non 
est  ergo  aUud  phantasia,  vel  cogitativa.  Et  ita 
expommt  Philoponus,  Averroes,  D.  Thomas  et 
ahi  communiter.  Quam  expositionem  nunc 
simpUciter  acceptamus,  Ucet  non  careat  diffi- 
cuUate,  tum  propter  contextum,  tum  propter 
iUa,  quae  de  memoria,  et  oblivione  ibi  Aristo- 
teles  dicit.  Sed  non  possumus  has  difficuUates 
exacte  tractare,  nisi  prius  de  inteUectu  agente, 
et  possibili,  et  de  cognitione  animse  separatse 
di.=seramus.  Etideo  expositionemhanc,  ejusque 
difficultatem  infra  in  Ub.  -4  et  6,  enodabimus, 
et  consummabimus. 

23.  ExpedituT  secimdus  locus  in  eodem  n.  A 
adductus. — Explicaiur  locus  tertius. —  Expli- 
caiur  quartus  locus  — Ad  quintum  locum  quid. 
—  AUer  locus  ex  hb.  1,  de  Anima,  cap.  4, 
text.  63  et  66,  magis  confirmat  commuuem, 
seu  secundamsententiam.  Nam  ibidem  prsemit- 
tit  inteUectum,  id  est ,  iateUectivam  animam 
substantiam  quamdam  esse  incorruptibilem. 
Unde  cum  addit  ratiocinari,  et  amare,  etc, 
esse  actus  conjunctos,  et  non  animfe  soUus, 
loquitur  de  actu  ratiocinandi^  ut  incUidit  mo- 
tum  phantasiffi:  et  eodem  modo  addit:  Qua- 
propter ,  et  lioc  corrupto,  scilicet,  composito, 
ncc  recordatur,  nec  amat,  utique  anima.  Quia 
ut  jam  dixi,  ex  eodem  Philosopho,  recordatio 
non  fit  sine  phantasia^  nec  passio  amoris^  de 


CAP.  XI.  QUID  ARISTOTELES  DE 
qna  ibi  loquitur,  sine  appetitu  fit.  Et  ideo  ite- 
rum  subjuugit:  Intellectios  autem  divinum  quid 
est  fortasse,  passioneque  vacat.  Tertius  iteni 
locusex  1.  2,  de  Gener.  anim.^  c.  3,  oppositum 
efficaciter  probat,  ut  vidimus:  nam  expresse 
dicit  mentem  non  educi  de  potentia  materia^, 
sed  extrinsecus  accedere.  Cum  ergo  dicit  in 
generatione  animalis  non  solum  sensitivam 
animam,  sed  etiam  intellectivam  prius  esse  in 
potentia  conceptus^  quam  iu  actu,  non  loquitur 
depotentia  materiae^  ex  qua  educatur,  sed  in  qua 
recipiatur.  Sic  enim  embrio  prius  est  in  po- 
tentia  remota,  vel  proxima  ad  recipiendam 
animam  bumanam,  quam  illam  actu  recipiat, 
etiamsi  non  per  eductionem,  sed  alio  superiori 
modo  in  ilhnn  introducatur,  ut  infra  dicemus. 
Prseter^a  quartus  locus  ex  lib.  \  Etliicorum, 
cap.  16,  nihil  obstat,  ibi  enim  non  tractat 
Aristoteles  de  beatitudine  animse  separatte, 
sed  de  beatitudine  hominis  mortalis,  et  quserit, 
an  sit  aliquis  felix  dicendus,  dum  hic  vivit : 
refertque  sententiam  Solonis  dicentis  neminem 
esse  felicem  nisi  post  mortem,  quando  jam  a 
felicitate,  quam  in  vita  habuit,  cadere  non  po- 
test.  Quam  ipse  uon  probat,  quia  homo  ita 
mortuus  non  potest  dici  felix  secundum  prse- 
sentem  illum  statum:  quia  mortuus  operari 
non  potest,  et  beatitudo  in  operatione  consi- 
stit:loquitur  autem  in  hacparte  Aristoteles  de 
homine  mortuo  prout  inter  nos  manet,  et  de 
felicitate  hujus  vitse,  ut  divus  Thomas  ibi 
lect.  '!  5,  notavit,  et  sic  clarum  est  mortuum 
hominem  non  esse  capacem  felicitatis,  nec 
operationis.  Et  in  eodem  sensu  accipiendum 
est,  quod  idem  Aristoteles  3  Ethicorum,  c.  6, 
dixit,  mortem  esse  ultimum  vitse,  Et  honiini 
mortuo  nihil  aut  ionum,  aut  malum,  ait,  esse 
deinceps  videtur,  utique  de  •  his,  quse  ad  prse- 
sentem  vitam  spectant,  ut  ibi  D.  Thomas  ani- 
madvertit.  Ergo  liomo  post  mortem  non  po- 
test  dici  esse  felix  felicitate  hujiis  vitse,  sed  ad 
summum  fuisse  felicem.  Ex  quo  etiam  con- 
cluditur  dum  viveret  fuisse  felicem,  quia  non 
potest  vere  dici,  nisi  quod  prajsens  aliquando 
fuit.  Unde  concludit  hominem  in  hac  vita  esse 
felicem,  si  studiose  vivat  et  cum  morali  stabi- 
litate  honeste  operetur,  etiamsi  omnino  im- 
mutabilis  non  sit.  Quse  doctrina  alibi  exami- 
nanda  est,  nihil  enim  ex  ea  contra  immortali- 
tatem  animai  sumi  potest,  nisi  hoc  fortasse, 
quod  de  beatitudine  vitse  futurse  niliil  philo- 
sophus  indicaverit.  Sed  hoc  silentium,  quan- 
tum  ad  illum  locum  spectat,  inde  oriri  potuit, 
quod  illa  consideratio  ad  illius  operis  scopum 
non  pertinebat :  nam  de  moribus  hujus  vitse 


ANIM.^  IMMATERIALITATE,  ETG.  551 

tractabat,  non  futurte.  Ut  ibidem  D.  Thomas, 
lect.  17,  in  fine,  animadvertit.  Universaliter 
autem  ratio  fortasse  fait,  quod  licet  Aristoteles 
aliud  vitse  genus  noverit  esse  futurum  in  ani- 
ma,  qualis  autem  status  ejus  futurus  sit,  igno- 
ravit,  et  ideo  uiillibi  de  illo  statu  locutus  est, 
De  aliis  vero  locis,  in  quibus  Aristoteles  dubi- 
tationem  aliquam  ostendit,  paulo  post  dicam, 
24.  Adtertium  fmidamentum  in  num.  5.  — 
Ad  frim,am  conjecturam,. — Ad  tertium  princi- 
pale  ex  conjecturis  sumptum  dicendum  est 
infra  tractando  de  origine  animse,  nunc  sup- 
ponimus  fieri  per  creationem.  Et  ad  Aristote- 
lem  dicimus  ipsum  satis  significasse ,  illam 
formam  non  educi  ex  materia,  sed  extrinsecus 
venire.  Quomodo  autera  veniat,  vel  infunda- 
tur,  non  explicuit,  quia  ignoravit.  Dici  vero 
potest  ipsum  non  ignorasse  omuino  creatio- 
nem,  ut  in  Metaphysica,  disp.  20,  sect.  1,  a 
n.  22,  dixi,  et  de  rationali  anima  specialiter 
declaravi.  Ad  secundum  de  infmitate  anima- 
rum  simul  existentium,  quee  sequitur  ex  per- 
manentia  animarum  posita  mundi  seternitate, 
dicimus  eamdem  fere  difficultatem  in  cseteris 
animabus,  vel  formis  corruptibilibus  inveniri. 
Nam  si  mundus  seternus  fiiisset,  infinitEe  ge- 
nerationes,  et  anima^,  verbi  gratia,  equorum 
prseteriissent:  ad  rationem  autem  talis  infmiti 
parum  referre  videtur,  quod  illas  omnes  formas 
simul  perseverent,  aut  transeuntibus  quibus- 
dam  et  advenientibus  aliis  multiplicentur.  Vel 
si  Aristoteles  non  censuit  inconveniens  inveniri 
infinitam  illam  multitudinem  in  successione, 
quia  illud  infinitum  est  imperfectum,  et  se- 
cundum  quid :  nam  illi  semper  addi  potest  ali- 
quid.  Eadem  ratione  forte  non  judicavit  in- 
conveniens  dari  simul  infiaitum  in  animabus 
simul  permanentibus.  Nam  semper  illa  multi- 
tudo  est  secundum  quid  infmita,  semperque 
illi  addi  aliquid  potest.  Denique  Aristoteles 
semper  est  locutus  de  infinito  in  quantitate,  et 
rebus  corporeis :  de  multitudine  vero  rerum 
spiritualium  niliil  unquam  dixit,  et  fortasse 
non  negasset  posse  in  eis  multitudinem  infmi- 
tam  inveniri.  Veritas  tamen  est,  licet  homo  ab 
ffiterno  creatus  esset,  nihilommus  generationes 
prseteritas  nunquam  potuisse  esse  infinitas, 
quia  nulla  generatio  potuit  esse  oeterna.  Ideo- 
que  si  liomo  aliquis  ab  asteruo  creatus  fuisset, 
non  potuisset  nisi  post  infinitam  aliquam  du- 
rationem  ceternitatis  generare  filium,  de  quo 
alias.  Ad  tertium  denique  respondeo  nunquam 
Aristotelem  dixisse,  quidquid  habet  imtium 
existendi,  habere  etiam  finem,  sed  de  his,  quas 
per  propriam  generationem  incipiunt,  locutum 


552  LIB.  I 

f Liisse :  anima  vero  non  incipit  per  generatio- 
nem,  licet  cuni  liominis  generatione  incipiat, 
ut  suo  loco  dicetur^  secl  per  creationem.  Et  ideo 
Gregorius  Nazianzenus^  orat.  1 ,  de  Filio,  alias 
35,  absolute  dixit  falsum  esse  illud  principium, 
Quod  principmni  habuit,  hahitunm  esse  finem. 
Ostenditque  lioc  tam  in  angelis,  quam  in  ani- 
ma^  idemque  dicere  posset  de  coelis^  ut  em- 
pyreo  et  aliis^  quse  in  seternum  manebunt. 

CAPUT  XIL 

UTRUM  PRINCiriUM  INTELLIGENDI  IN  H03IINE  SIT 
VERA  FORMA  SUBSTANTIALIS  EJUS,  AG  SUBINDE 
IN  OMNI  PROPRIETATE  ANIMA   SIT  ET   VOGETUR. 

\ .  Ratio  prwsentis  qucestionis  excitand/e.  — 
Fjus  partem  negativam,  qui  ex  philosophis  te- 
nuerint. — Qui  etiam  ex  hcpreticis  apud  Coccium. 
—  In  pra^cedentibus  capitulis  essentiam  ratio- 
nalis  animai  secuudum  absoluta  quasdam  pras- 
dicata,  quse  omnibus  substantiis  immateriali- 
bus  communia  sunt^  declaravimus:  nunc  vero 
propriam  ejus  differentiam  inquirimus :  per 
quam,  et  iii  genere  animse,  et  in  tali  ejus  spe- 
cie  constituitur :  et  consequenter  tam  ab  intel- 
ligentiis,  quam  ab  aliis  animabus  distinguitur. 
Hsec  autem  differentia  siue  habitudine  ad  cor- 
pus,  et  ad  formalem  effectum^  quem  in  ipso 
habet,  explicari  non  potest,  sicut  supra  de 
anima  in  genere  declaravimus.  Et  ideo  inqui- 
rimus,  anprincipium  intelligendi  hominis  cor- 
pori  ejus  tanquam  vera  forina  uniatur.  IMove- 
tur  autem  hsec  quajstio  intcr  eos,  qui  animam 
rationalem  immortalem  esse  agnoscunt:  nam 
qui  eam  mortalem  faciunt,  non  sohim  conce- 
dunt  illam  esse  veram  formam^  sed  etiam  id 
tanquam  per  se  notum,  et  tauquam  funda- 
mentum  alterius  erroris  supponunt.  Igitur  ex 
antiquis  philosophis,  qui  bene  de  immortalitate 
anima3  senserunt,  nonnulli  ex  illo  dogmate 
iutulerunt,  animam  rationalem  non  esse  veram 
corporis  formam,  nec  per  se,  ac  substantiahter 
illi  uniri  ad  illam  substantialem  naturam  com- 
ponendam,  sed  esse,  et  dici  lato  modo  animam 
assistentem  et  gubernantem,  ac  moventem,  eo 
modo,  quo  intelligentia  movens  coelum  anima 
ejus  a  nonnuUis  appellatur.  Hujus  sententiae 
fuit  Plato  iii  Alcibiade,  quamvis  nou  desiut, 
qui  excusent  ilhim,  et  interpretentur,  sed  non 
oportet  in  hoc  immorari,  prsesertim  cum  Plato 
transmigrationem  animarum  ab  uno  corpore 
in  ahud  cum  Pythagora  posuerit,  qua;  rnuho 
facihus  in  auima  assistente,  quam  informante 
cogitari  potuit.  Hunc  vero  errorem  multi  ex 


DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIMiE  RATIONALIS. 


Peripateticis  Aristotehs  interprctibus  secuti 
sunt,  eumque  Aristoteh  attribuunt,  prsesertim 
Averroes  3,  de  Anima,  textu  5,  Simphcius, 
L  1,  de  Anima,  text.  17^  Philopouus,  text.  -11^ 
et  ibi  Themistius,  et  hb.  2,  cap.  27.  Ex  hsere- 
ticis  referri  possunt  Libertini^  qui  (ut  refert 
Coccius)  dixerunt  Deum  ipsum  in  nobis  esse 
loco  anima;,  et  vegetare  corpora  nostra,  nos 
sustinere,  atque  in  nobis  vitales  actiones  effi- 
cere :  unde  humanas  animas  de  medio  tollunt. 
Et  ibidem  refert  Franciscus  Georginus,  t.  1, 
Problem.,  in  7,  27  et  J59,  dicentem  animum 
esse  totum  hominem,  corpus  autem  esse  veluti 
indumentum  hominis  sub  eo  latentis  sentiens 
solam  accidentalem  unionem  inter  ea  iuve- 
niri.  AHqui  etiam  tribuunt  hanc  sententiam 
Gregorio  Nisseno,  in  lib.  2,  de  Anim.,  cap.  2, 
5.  Sed  hunclibrum  inler  operaejus  non  inve- 
nio.  Nemesius  autem  (cui  opus  illud  sub  aho 
titulo  attribui  solet)  in  hb.  de  Nat.  hom.,  c.  2 
et  3,  aliquid  indicare  videtur :  non  tamen  ita 
clare,  ut  tam  gravis  error  ilh  possit  imputari. 
Denique  tempore  Concihi  Viennensis  sub  Cle- 
mente  V,  et  Lateranensis  sub  Leone  X,  hic 
error  excitatus  fuisse  videtur,  ut  in  sequenti- 
bus  videbimus. 

2.  Arguitur  primo  pro  hoc  errore  ex  zariis 
locisArisiotelis. — Et  quidem  heeretici  nunum 
habent  in  sacra  pagina  hujus  erroris  fimda- 
mentum.  Philosoplii  autem  citati  eum  Aristote- 
h  tribuunt,  auctoritateque  ipsius  iUum  maxime 
suadere  nituntur.  Et  imprimisinducunt  verba 
illa  hb.  2,  cap.  1,  text.  1 1 .  Ubi  post  explicatam 
definitionem  animee,  quod  sit  actus  corporis, 
addit:  ]S'ihil  tamen  vetat,  ut  aliquce  partium 
animce  separahiles  sint,propter  ea  quodnullius 
corporis  sint  actus.  Atqiie  olscurum  est,  et 
nondum  patet,  si  perinde  corporis  anima  sit 
actus,  ut  guhernator  actus  est  navis.  Ubi  licet 
Aristoteles  non  dicat  aperte  rationalem  ani- 
mam  esse  actum  corporis,  ut  nauta,  est  navis, 
dicit  sahem  hoc  non  repugnare  rationi  ani- 
mai,  ut  sic,  etincertum  esse,  an  ita  sit.  In  quo 
maxime  favet  huic  sententiae.  Nam  profecto,  si 
ex  dehnitione  animae  non  probatur  rationa- 
lem  animam  esse  actum  corporis,  vix  invenie- 
tur  principium,  unde  id  probetur.  Prceterea 
iu  lib.  3,  cap.  4  et  5,  seepe  refert  intellectum 
esse  impermixtum  corpori.  Quodquidem  si  de 
substantia  ipsius  aiiima^  intellectivce  accipia- 
tur,  idem  significat,  quod  noii  esse  substau- 
tialiter  unitam,  et  infusam  corpori,  quo  cnim 
alio  modo  illi  misceri  poterat,  ut  immixta  esse 
dicatur.  Si  vero  nomine  intellectus  potentiam 
iiitellectivam  accipiamus  :  ideo  impermixtus 


CAP.  XII.  AN  PRINCIPIUM  INTELLIGENDI  IN  HOMINE  SIT  VERA,  ETC. 


553 


corpori  dicitnr,  qnia  non  est  in  organo  corpo- 
reo,  nec  corpori  inliaeret.  Uncle  etiam  seqiii- 
tur  a  fortiori  sensisse  substantiam  animte  non 
esse  unitani  corpori  :  quia  non  est  potentia 
abstractior  a  raateria^  qiiam  sit  essentia,  seu 
substantia  animfe,  aquaipsa  manat,  Prceterea 
in  lib.  1,  de  part.  Animal.,  c.  1,  sentit  Aristo- 
teles  animam  rationalem  non  esse  naturam, 
ex  quo  plane  sequitur  non  esse  substaotialem 
formam  :  nam  omnis  forma  substantialis  est 
natura,  ut  ex  1. 1  Pliysic,  constat.  Unde  addit 
ibidem  Philosophus  considerationem  animte 
rationalis  non  ad  naturalem  scientiam,  sed  ad 
superiorem  pertinere,  quod  etiam  esset  fal- 
sum,  si  anima  rationalis  vera  esset  forma. 
Afferri  etiam  solent  phn^a  loca,  in  quibus  vim 
intelligendi,  quee  est  in  homine,  divinam  vo- 
cat  :  quia  nihil  cum  ea  communicat  corporis 
actio,  et  liominem  non  contemplari  divina, 
quatenus  homo  est,  sed  quatenus  aliquid  divi- 
num  in  ipso  est.  Ut  videre  licet  1.  10  Etliico- 
rum,  cap.  1,  et  hb,  2^  de  Gener.,  cap.  3,  et 
l.  A,  de  Part,  animge,  cap,  3, 

3,  Arguitur  secundo  ex  variis  incliciis  ex 
reipsa  petitis.  —  Fundamentum  vero  pra^ci- 
puum  hnjus  erroris  est,  quia  repugnat  spiri- 
tualem  substantiam  esse  veram  corporis  for- 
mam,  quod  multis  indiciis,  seu  argumentis 
ostenditur,  Primum  sumi  potest  ex  inductione 
de  caeteris  intelligentiis  omnibus  etiam  mo- 
tricibus  ccelorum,  Secundum  ex  similitudine 
rationis,  quia  nuUa  substantia  spirituahs  po- 
test  uti  corpore  ad  propriam  operationem  illi 
convenientem,  quatenus  spiritualis  est,  quahs 
est  sola  intelhgendi  operatio  et  dilectio,  seu 
volitio,  quse  intenigentiam  comitatur.  Tertio, 
quia  inter  actum  et  potentiam  debet  inveniri 
proportio  :  haic  autem  inter  materiam  et  spi- 
ritum  non  invenitur,  quia  materia  habet  mo- 
lem  et  extensionem  partium,  res  autem  spi- 
ritualis  indivisibiUs  est  et  incapax  molis. 
Quartum,  quia  forma  liabet  naturalem  appeti- 
tum  ad  materiam :  at  vero  spiritualis  substan- 
tia  non  potest  habere  talem  appetitum  ad  ma- 
teriam  :  ergo  Probatur  minor,  quia  spirituahs 
substantia  per  materiam  impeditur  a  propria, 
et  principali  operatione  intelhgendi,  quse  ex 
se  abstraliit  a  materia,  ut  supra  visam  est, 
cum  autem  forma  sit  propter  suam  operatio- 
nem  preecipue,  non  videtur  posse  fieri,  ut 
naturaliter  appetat  statum  unionis  cum  ma- 
teria,  per  quem  in  sua  operatione  non  juvatur, 
sed  potius  impeditur.  Quintum,  quia  si  taUs 
substantia  uniretur  corpori,  ut  forma,  deberet 
ilh  uniri  inseparabihter,  sed  non  ita  uuitur^ 


ut  constat  tum  experientia,  tum  ex  natura, 
et  modo  tahs  corporis  compositi  ex  contrariis, 
et  ex  membris  dissimihum  dispositiouum  : 
ergo  non  unitur  tah  corpori,  ut  forma.  Major 
patet,  quia  si  substantia  spirituaiis  uniretur 
corpori  separabiliter,  esset  duorum  actuum 
capax,  utiqueconjunctionis  et  separationis,  et 
hoc  videtur  contra  naturse  ordinem,  quia  vel 
uterque  status  erit  naturalis,  et  hoc  repugnat, 
cum  sint  oppositi^  vel  alter  erit  violentus  : 
quod  nec  de  statu  conjunctionis  dici  potest,  si 
illa  substantia  est  vera  forma,  cum  forma  na- 
turahter  appetat  materiam,  nec  de  statu  sepa- 
rationis,  quia  ille  futurus  esset  naturaliter 
perpetuus,  et  nalhun  violentum  est  perpetuum. 
Sextum,  quia  forma  non  unitur  materiffi,  nisi 
mediantibus  dispositionibus  materiae,  cujus 
signum  est,  quia  consummatis  perfectis  dispo- 
sitionibus  introduciturforma :  et  quamdiu  illse 
in  certo  gradu  permanent,  unio  conservatur, 
illis  autem  a  tali  gradu  dehcientibus  recedit 
auima  :  ergo  signum  est  illam  animam  non 
esse  spiritualem  substantiam  :  nam  materiale 
accidens  non  potest  in  spiritum  tantam  vim 
habere  :  ergo  talis  anima  non  est  spirituahs,  et 
intellectualis,  sed  materiahs  sensitiva,  et  in 
ahqua  determiuata  specie  materialis  animse 
sensitivaj.  Ergo  principium  intelligendi,  quod 
post  talem  formam  homini  adest,  non  est  vera 
forma,  sed  aliquod  assistens. 

A.  Vera  assertio  trimemhris .  —  Ostenditur 
prinmm  memljrum  ex  Scriptura.  —  Niliilomi- 
nus  chcendum  est ,  principujm  intelligendi , 
quo  homo  principaliter  intelhgit,  et  quod  est 
proprium  principium  ,  et  subjectum  iutehec- 
tivse  potentioe  humanae  esse  veram,  subtantia- 
lem,  et  essentialem  corporis  Immani  formam, 
tam  secundum  catholicam  fidem,  quam  secun- 
dum  rationem  et  demonstrationem  natura- 
lem  Aristoteli,  et  non  paucis  aliis  Pliilosophis 
notam.  Probatur  breviter  assertio  per  singulas 
partes  discurrendo.  Et  prima  quidem  aperte 
probatur  ex  illis  Scripturce  locis ,  in  quibus 
homini  multa  tribuuntur ,  quee  non  nisi  ra- 
tione  intellectivi  principii  ei  conveniunt,  nec 
per  illud  priucipium  possent  ei  communicarij 
nisi  aliqua  substantialis  unio  iuter  illud  prin- 
cipium  et  materiam  interveniret ,  quae  nou 
potest  esse  nisi  unio  formai  et  materiEe.  Hoc 
argumentum  est  simile  illi ,  quo  theologi  de 
fide  probant  ex  sacra  Scriptura  inter  liuma- 
nam  naturam  et  Deum  ,  seu  Dei  filiura  unio- 
nera  substant:alera  factam  fuisse  ,  quia  de 
uno,  et  eodem  Doraino  Jesu  Ghristo,  divina 
et  huraana  attributa,  et  operationes  vere,  ac 


554 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIM^  RATIONALIS. 


proprie  praedicantur.  Prior  ergo  pars  argu- 
meiiti  probatur  ex  iDo  Gen.  1  :  Facianms  ho- 
minem  acl  imaginem  et  siviilitudinem  nostram. 
Et  infra  :  Creavit  Deus  Jiominem  ad  imaginem 
suam,  ad  hnaginem  suam  creavit  illum.  Homo 
ergo  est  imago  seu  ad  imaginem  Dei,  hoc  au- 
tem  illi  convenit  ratione  intellectus  et  volun- 
tatis,  ut  ibi  Sancti  exponunt,  Clirysostomus, 
homilia  undecima,  et  cseteri,  quos  in  tract.  2, 
1.  3,  c.  8,  late  citavimus,  et  supra  c.  9,  non- 
nullos  commemoravimus.  Tribuitur  ergo  ho- 
mini  dignitas  ,  et  proprietas  illi  conveniens 
ratione  principii  intelhgendi,  in  quo  cseteras 
res  omnes  superat,  quse  ad  imaginem  Dei 
non  sunt.  Idem  probari  potest  ex  illis  verbis 
ejusdem  capitis  ,  Et  prcesit  piscihus  maris , 
etc.  Quia  homo  non  prseest,  nec  est  capax  do- 
minii,  nisi  per  rationein  et  hberam  vohmta- 
tem.  Unde  idem  probant  omnia  loca,  in  qui- 
bus  homini  tribuitur  hbertas  arbitrii,  et  culpa, 
vel  bona  operatio,  prsemium,  vel  pcena,  juxta 
iUud  2,  Cormth.  2  :  Ut  referat  ^tnusquisque 
prout  gessit  sive  domcm  ,  sive  malum.  Nam 
hbertas  actionis  est  ab  intellectu,  et  vohintate, 
nec  posset  homini  imputari,  nisi  ipsemet  esset 
suorum  actuum  dominus.  hlem  probant  om- 
nia  loca,  in  quibus  dona  Dei,  gratiee,  charita- 
tis,  et  visionis  Dei,  homini  communicari  di- 
cuntur  ;  quia  non  est  capax  talium  donorum, 
nisi  ratione  animas  et  spirituahum  potentia- 
rum  ejus. 

5.  Ostenditur  deinde  cx  locis  aliis.  —  Altera 
vero  pars,  nimirum  hsec  non  posse  homini  tri- 
bui,  nisi  principium  ipsum  intehigendi  homi- 
nem  substantiahter  componat,  et  consequenter 
corpori  substantiaUter  uniatur  :  prEeterquam 
quod  est  pcr  se  evidens  :  ut  in  secunda  parte 
conclusionis  dicemus,probari  potest  exmyste- 
rio  Incarnationis;  tum  quia  ad  communicatio- 
nem  idiomatum  fuit  necessaria  substantiahs 
unio  Verbi  et  humanse  naturse  :  ergo  muko 
magis  est  in  praesenti  necessaria  :  tum  quia 
sine  unione  substantiah  non  fit  unum  suppo- 
situm,  nec  nna  natura  per  se  una :  homo  au- 
tem  est  unum  suppositum,  et  liumana  ejus 
natura  est  una  per  se  et  essentiaUter  :  ergo  si 
includit  intelhgendi  principium,  inchidit  iUud, 
ut  per  se,  ac  substantiaUter  corpori  unitum. 
Prseter  hac  autem  videtur  hoc  expresse  pro- 
bari  ex  iUo  Gen.  2  :  Formavit  igittir  Deus  Jio- 
minem  de  limo  terrce,  et  inspiravit  in  facicm 
ejus  spirac7dum  vitce.  Qu£e  verba  de  principio 
intelUgendi  incorporeo ,  et  spirituaU  homini 
indito  supra  exposuimus.  Et  tamen  de  iUo  ad- 
ditur :  Et  factus  est  Jiomo  in  animam  viventem, 


id  est,  vivificantem  formaUter.  Fieri  enim  in 
animam  viventem,  nihil  aUud  e.st,  quam  coii- 
stitiu  viventem  per  iUud  spiracuUim  tanquam 
per  animam  dantem  vitam  corpori  de  Hmo 
formato  :  iUam  autem  vitam  non  faisse  tan- 
tum  animalem,  sed  etiam  rationalem,  osten- 
dunt  sequentia.  Nam  statim  dicitur  Deus  pra- 
ceptum  homini  dedisse,  cujus  non  est  capax 
nisi  quatenus  ratione  utitur;  et  adjungitur, 
hominem  imposuisse  nomina  ceeteris  animaU- 
bus,  quod  etiam  est  opus  rationis  et  maximae 
sapientiee.,  ut  ibidem  expendimus.  Denique 
unionem  illam  substantialem  inter  animam  et 
corpus  non  posse  esse  nisi  actus,  seu  form£e, 
substantialis  cum  materia,  seu  corpore,  et  vi- 
detur  per  se  notum,  quia  nullum  aliud  genus 
substantialis  unionis  ibi  cogitari  potest,  et  ex 
eisdem  verbis  Genesis  probatur :  nam  illud  spi- 
raculum  unitum  fuit  corpori  tanquam  vera 
anima,  de  qiia  supra  ostendimus  uniri  corpori 
per  modum  actus  formalis  et  substantialis. 

6.  Ostenditur  secundo  idem  primum  mem- 
Irum  cx  Co7iciliis. — Secundoprincipaliterpro- 
batur  eadem  pars  ex  defmitione  Ecclesiee.  Ex- 
presse  enim  definita  est  hsec  veritas  in  Concilio 
Viennensi  sub  Clemente  V,  in  Clemente  unica, 
§  Porro,  de  sum.ma  Trvnitat.  Doctrinam,  in- 
quit,  seu  propositionem  temere  asserentem,  aut 
vertentem  in  dubiwn,  quod  sulstantia  animce 
rationalis,  seu  intellectivce  vere,  ac  per  se  Jiu- 
mani  corporis  non  sit  forma,  ut  erroneam,  et 
veritati  catJiolicceinimicam  prcedicto  approlanie 
Concilio  reprolamus.  Et  infra  decernit  :  TJt 
quisquis  deinceps  asserere,  defendere,  aut  tenere 
pertinacitcr  prcesumpserit,  quod  aninia  ratio- 
nalis  non  sit  forma  corporis  Jiicmani  per  se,  et 
esscnlialiter,  tanquam  Jicereticus  sit  censendus. 
Quam  definitionem  amplectitur  Concilium  La- 
teranense  sub  Leone  X,  sess.  8,  quee  tacite  de- 
clarat  doctrinam  Concilii  Lateranensis  sub  In- 
nocentio  ITI,  in  ca^^iiQFlrmiter,  de  summa 
Trinitate,  dicentis  creasse  Deum  a  principio 
creaturam  corporalem  et  spiritualem,  et  dein- 
dehominem  ex  utraque,  id  est,  ex  spiritu  et 
corpore  constitutam :  illa  enim  constitutio  non 
est  per  accidens,  sed  per  se,  et  substantialiter : 
tum  quia  ita  sunt  aWse  naturje  constitutas,  sive 
in  una  simpUci  eutitate,  sive  per  unionem 
substantialem  plurium :  tum  denique  quia  alias 
non  tantum  humana  natura,  sed  etiam  Coelestis 
creatura  posset  dici  ex  corpore  et  spiritu  as- 
sistente,  et  movente  constituta.  Denique  in 
Syrabolo  Athanasii  eadem  veritas  insiuuatur, 
cum  dicitur:  Sicut  anima  rationalis,  et  caro 
imus  est  Jiomo,  ita  Deus,   et  liomo  wius  est 


CAP.  XII.  AN  PRINCIPIUM  INTELUGENDI  IN  HOMINE  SIT  VERA,  ETC. 


555 


CliTishis :  ponitnr  enim  similitudo  solnm  in 
hoc,  quod  in  utroque  intercedit  substantialis 
unio,  sine  qua  veritas  unius  subsistentis,  et 
operantis  consistere  non  posset,  quamvis  mo- 
dus  unionis  substantialis  non  sit  i<lem,  sed  in 
unoquoque  juxta  materice  capacitatem. 

7.  OstendituT  tertio  idem  /jr^  iiwm  memhncm 
ex  PatriJms.  — Tortio  hsec  est  communissen- 
tentia  Patrum,  quam  potius,  ut  notam  suppo- 
nunt,  quam  illam  specialiter  disputent ,  aut 
confirment.  Namimprimisexponentes  hominis 
creationem,  et  verba  illa:  Inspiravit  in  faciem 
ejus  spiracidum  vitcv,  el  factus  est  Jiomo  in  ani- 
mam  viventem.,  dicunt  rationalem  animam  vi- 
vificare  corpus  humammi ,  utique  tanquam 
veram  ejus  formam,  qua  ingrediente  vivifica- 
tur,  recedente  moritur,  redeunte  resurgit. 
Unde  Gregorius,  1.  14,  Morahum,  c.  7  :  Homo, 
inquit,  qida  ex  anima  et  carne  consistit,  quasi 
ex  roiore,  et  infirmitate  compositus  est :  rohur 
ergo  est  hominis  anima  rationalis.  Et  infra  : 
Ux  rationali  quippe  anima  liabet  homo,  ut  in 
perpetuum  vivat.  Unde  Ireneeus,  hb.  5,  cap.  7, 
postquam  dixit  de  spiraculo,  seu  statu,  quem 
Deus  inspiravit,  quem  animam  puram  esse 
dicit,  eamdem  conchidit,  ipse  vita  est  eorum, 
qioi  percipiunt  illum..  Sic  etiam  dixit  Athana- 
sius,  orat,  contra  idola  :  Non  est  anima  quce 
moritur,  sed  oh  ejus  discessum-  corpus  moritur. 
Simihter  Gregorius  Nissenus,  orat.  3,  de  Re- 
sur.  anim.,  iuquit :  Cum  sit  immortalis,  mor- 
tale  corpus  socium  halet  actionum,  rursus  socio 
suo  inhabitahit,  etc.  Ubi  hcetnon  loquatur  ex- 
presse  de  informatione,  vel  unione,  tamen  ex 
communicatione  et  societate  in  actionibus,  et 
prsemiis,  ac  poenis  earum  manifeste  colhgitur 
iham  habitatioiiem  esse  per  formalem  unitio- 
nem,  ut  supra  etiam  circa  testimonia  Seriptu- 
rse  ponderamus,  et  infra  amphus  id  constabit 
ex  eo,  quod  per  illam  iteratam  inhabitationem 
et  societatem  dicit  fieri  resurrectionem  ,  per 
quam  corpus  vere,  ac  substantialiter  ad  vitam 
redit.  Unde  Clirysostomus,  hom.  13,  inGen., 
sic  ait :  Prius  de  pulvere  corpus  hominis  for- 
matur,  et  post  vitalis  datar  illi  virtus ,  quce 
animce  est  suhstantia.  Similia  sumi  possunt  ex 
Tertuhiano^  de  Resur.  car.,  c.  34,  Fulgentio, 
1.  \,  ad  Morum,  cap.  6,  Cypriano,  serm.  de 
resur.  Christi,  Ambrosio,  1.  de  bono  Mor.,  ca- 
pit.  9  et  10.  Ac  denique  Prosper,  in  carm. 
de  Provid.  de  corpore  et  anima,  inquit :  Stih- 
stantia  cluplex  jungitur ,  inque  unam  coeunt 
contraria  vitam. 

8.  Probatur  ulterius  secundum  assertiofiis 
membrum  primo  ingenerali. — Hacteniis  aucto- 


ritate  sacra  usi  sumns  ad  priorem  partem  as- 
sextionis  probandam,  nunc  rationes  naturales, 
afferendee  sunt,  quibus,  et  veritas  eadem  sta- 
bihatur,  et  secunda  pars  assertionis  demons- 
tretur.  Et  primo  quidem  in  generali  argumen- 
tari  possumus  :  quia  non  est  impossibile  dari 
in  rebus  creatis  hanc  veluti  mixtionem  ex  ma- 
teria  extensa  et  corporea,  et  forma  spirituah, 
seu  non  repugnat  dari  naturam  substantialem 
vere  ac  per  se  unam  compositam  ex  materia 
corporea  et  forma  spirituah  substantiahter 
inter  se  unitis.  Atvero,  supposita  possibihtate, 
convenientissimum  fuit  talem  naturam  creari : 
ergo  datur  in  hoc  universo  tahs  natura  :  non 
datur  autem  extra  hominem,  \\X  de  Angehs 
suppono  ex  dictis  in  tract.  1,  hb.  1.  De  brutis 
vero  est  per  se  manifestum,  et  in  sequentibus 
ostendetur  :  ergo  sahem  in  homine  talis  na- 
tura  invenitur  :  ergo  in  ipso  anima  rationahs, 
qu£e  spiritus  quidam  est,  corpori  tanquam  vera 
forma  substantiahs  unitur.  Consequentise  om- 
nes  sunt  manifestse..  Major  autem  prsecipue 
probanda  est  respondendo  ad  fundamenta  con- 
trariee  sententise  :  nunc  autem  declarari  potest, 
quia  nec  cx  parte  corporis,  seu  materise  repu- 
gnantia  intercedit,  tum  quia  per  tak^m  for- 
mam  potins  perhcietur  magis  :  tum  etiam  quia 
potest  iUi  deservire  ad  opera  vitse  exercenda, 
ut  exponemus  :  nec  etiam  ex  parte  formee  est 
repugnantia,  quia  non  est  necessariam,  ut 
omnis  actus  informans  materiam  ab  illa  in  suo 
esse  pcndeat,  quia  potest  ahiori  et  nobihori 
modo  ihi  uniri,  nec  etiam  est  necesse,  ut  ma- 
terise  coextendatur  :  nam  poterit  esse  tota 
forma  in  tota  materia,  et  tota  in  singuhs  par- 
tibus  ejus.  Neque  dcnique  ex  parte  originis 
animae,  nec  ex  parte  unionis ,  nec  ex  parte 
operationis  ostendi  potest  repugnantia,  ut  vi- 
debimus  :  non  est  ergo  cur  dicamus  hoc  opus 
fuisse  impossibile  :  fuisse  autem  congruentis- 
simum  ilhid  facere,  si  possibile  fuit,  ostendunt 
satis  rationes,  quibus  supra  usi  sumus  ad  pro- 
bandum  fuisse  conveniens  dari  quoikhim  vi- 
vens  corporeum,  et  intehectuale,  quod  domi- 
nari  possit  cseteris  animantibus  brutis,  et  ilhs 
per  intehectum  preeesse,  et  uti  posset. 

9.  Prohatur  secundo  in  speciali  ex  e/fectibus. 
—  Secundo  magis  in  particulari  hominem  ita 
esse  compositum  ex  ejus  operationibus  et  ef- 
fectibns  ostenditur,  qiua  idem  homo  est,  qui 
opera  vitse  exercet,  et  elicit  in  ihis  tribus  gra- 
dibus  nutriendi ,  sentiendi  et  intehigendi : 
ergo  omnia  illa  opera  sunt  ab  intrinseca  forma 
substantiah  constituente  hominem  essentiah- 
ter  in  omuibus  ihis  gradibus  :  ergo  anima  ra- 


556 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIM.fl  RATIONALIS. 


tionalis  liominis  est  hujusmodi  forma  ejus. 
Major  evidens  est  iraprimisper  experientiam, 
unusquisque  euim  experitur^  ita  se  ratiocinari^ 
et  discurrere,  sicut  experitur  se  sentire,  aut 
nutriri.  Et  qui  hoc  non  experitur  et  confite- 
tur,  necesse  est  ut  se  brutum  quoddam  esse, 
et  tanquam  unum  ex  jumentis  insipientibus 
factum  esse  fateatur.  Qiiod  si  aliquis  hoc  con- 
cedere  non  erubuerit,  profecto  non  esset  cum 
illo  amplius  disputandum.  Verumtamen  etiam 
ex  natura  talium  operum  ,  et  ex  connexione, 
quam  in  homine  inter  se  habent ,  colligi  suf- 
ficienter  potest  ,  omnes  esse  ab  intrinseca  et 
propria  forma  ;  tum  quia  omnes  sunt  opera- 
tiones  vitales  ,  de  quarum  ratione  est ,  ut  ab 
interno  principio  proximo  et  principali  ipsius 
viventis  procedant  :  tum  etiam  ,  quia  si  ope- 
ratio  vitahs  non  est  a  me,  etiam  non  est  in  me, 
quia  est  de  ratione  ejus_,  ut  sit  actio  immanens, 
saltem  in  actibus  cognoscendi  et  amandi. 
Unde  cogitari  non  potest ,  nec  mente  concipi, 
ut  quis  videat,  et  nihilominus  actum  videndi 
non  efiiciat,  nec  in  se  illum  recipiat :  eadem- 
que  ratione  non  possum  ego  ipse  esse,  qui 
iutelhgo ,  nisi  actum  intelhgendi  ego  ipse 
efiiciam  ,  vel  recipiam.  At  vero  actus  in- 
telhgendi  non  potest  esse  in  me  ,  vel  a 
me  ratione  materiee,  ut  jam  est  notum  ex 
dictis  :  ergo  debet  esse  ratione  formee  :  ergo 
principium  intelligendi  in  me  necessario  de- 
bet  esse  forma  mea.  Tum  denique,  quia  istse 
operationes  habent  m  homine  evidentem  con- 
nexionem  :  nam  ex  operationibus  sensuum, 
et  pliantasise  generatur  ahquo  modo  intellec- 
tiva  cognitio,  et  ab  illa  pecuhari  ratione  pen- 
det,  ut  experientia  docet ,  quia  in  pueritia, 
vel  amentia  ex  defectu,  vel  lccsione  pliantasise 
usus  rationis  impeditur  :  ex"go  signum  est 
utramque  operationem  ab  intrinseca  et  vera 
forma  proficisci.  Unde  alii  Philosophi  conside- 
rantes  hanc  dependentiam  in  aUum  extremum 
errorem  inciderunt,  dicentes  animam  rationa- 
lem  esse  formam  corpoream,  ut  supra  visum 
est  :  sed  decepti  sunt,  nam  substantia  tahum 
operationum  ostendit  principium  earum  esse 
substantiam  incorpoream :  modus  autem  exer- 
ceiidi  in  corpore  cum  tah  dependentia  ab  illo, 
demonstrant  veram  unionem  substantialem 
anima3  cum  corpore.  Nara  si  principiura  illud 
esset  substantia  spirituaUs  oranino  separata 
substanliahter  a  ccrpore,  non  esset  cur  a  cor- 
pore  iu  intelligendo  penderet,  irao  inteUigeret 
modo  angeUco  et  perfecto,  quod  est  ab  anima 
conjuncta  alienum.  Denique  hoc  idem  confir- 
mant  opera  Uberi  arbitrii,  quee  sunt  ab  eodem 


principio  inteUigendi  nostro,  et  constat  esse 
opera  ipsius  hominis,  et  ilU  imputari,  ut  supra 
explicando  loca  Scripturee  ponderavimus. 

10.  Probahor  tertio  et  a  priori  quodammodo 
idem  assertionis  membrum.  —  Tertio  principa- 
Uter  ostenditur  eadem  veritas  quodaramodo  a 
priori,  quantum  materia  patitur  jungendo  si- 
raul  ostensionera  ex  eflfectibus,  quia  necesse 
est  liorainera  constitui  in  substantiaU  essentia 
horainis  per  aUquam  substantialem  formara 
ipsi  propriam ,  et  a  forrais  brutorum  distinc- 
tara,  quse  potest  dici  forma  specifica  hominis, 
sive  cura  iUa  sint  aUse  genericse,  sive  non  sint, 
hoc  enira  ad  prsesens  punctum  nihil  refert. 
Supponimus  autera  hominem  esse  substantia- 
Uter  compositum  ex  raateria  et  forma  substan- 
tiaU,  quod  non  est  rainu?  evideus  in  homine, 
quara  in  caeteris  animantibus.  Nam  ex  iUorum 
generatione  et  corruptione  compositionem 
hujusmodi  in  eis  coUigimus  ,  in  hoc  autem, 
Unus  est  interitus  hominis,  et  jumeatorum,  et 
cpqua  iitriusque  conditio  ,  ut  dicitur  Eccl'.  3. 
Constituitur  ergo  homo  essentiaUter  exmateria 
et  forma.  Unde  cum  essentia  horainis  diversee 
speciei  sit,  ab  essentiis,  seu  naturis  brutorura, 
necesse  est  substantiaU  forraa  ab  eis  distingui, 
quia  in  raateria  omnes  conveniunt  ,  et  actus 
est  qui  distinguit.  Non  fit  autem  substantiaUs 
distinctio  per  sola  accidentia,  ut  ex  philoso- 
phia  notum  est  :  fit  ergo  per  substantialem 
foraara,  unde  consequenter  infertur,  forraara 
iUara  substantialera,  quae  distinguit  essentia- 
Uter  horainera  a  brutis,  esse  distinctse  speciei 
a  propriis  forrais  brutorum,  aUoqui  non  con- 
stitueret  in  homine  naturam  et  essentiara  di- 
versae  speciei.  Quocirca  cum  homo  in  muUis 
pra^dicatis  genericis  ,  cum  brutis  conveniat, 
scilicet  in  ratione  substantise  compositos  vi- 
ventis  et  sentientis  ,  et  in  rationaU  diflerat, 
necesse  est,  ut  forma  constituens  hominem  in 
illo  uUirao  gradu,  in  quo  a  brutis  distinguitur, 
sit  distincto3  speciei  ab  omnibus  formis  bru- 
torum. 

11.  Adducitur  jam  prohatio  Mpartita.  — 
Primum  incommodum  ex  liac  secunda parte  in- 
surgens.  —  Secundum  incommodum. — Tertium 
incommodum.  — De  hac  ergo  forma  propria 
hominis  inquiro,  an  sit  ipsuramet  inteUigendi 
principium,  vel  aUaforma.  Si  primura  dicatur, 
haberaus  intentum  :  quia  si  principium  intel- 
hgendi  est  vera  forma  homiuis,  ipsum  est  vera 
anima  rationaUs  :  et  consequenter  hsec  auima 
spirituaUs  est  et  immortaUs,  et  iUa  ipsa  di- 
citur  esse  substautiaUs  forma  hominem  essen- 
tiaUter  constituens^  quod  probare  inteudimus. 


CAP.  XII.  AN  PRINCIPIUM  INTELLTGENDI  IN  HOMINE  SIT  VERA,  ETC. 


557 


Si  autem  illa  forma  non  est  ipsum  intelligendi 
principium,  anima  propria  constituens,  liomi- 
nem  in  specie  distincta  a  cseteris  animantibus, 
noneritrationalis,  sedintrapurumgradiim  sen- 
sitivum  contenta.  Quia  non  est  dare  medium 
inter  gradum  sensitivum  perfectum  in  suo  or- 
dine  et  rationalem;  ideoque  si  illaanima  non  est 
rationalis,  necessario  fatendum  est,  gradum 
sensitivum  non  excedere .  Hinc  autem  sequuntur 
absurda  et  impossibilia  jam  insinuata.  Unum 
est,  quod  homo  essentialiter  erit  brulum  cpiod- 
dam  irrationale,  quia  per  formam  irrationalem, 
id  est,  pure  sensitivam  constituetur  physice, 
et  consequenter  metaphysice  non  poterit  con- 
stitui  per  differentiam ,  rationale,  quia  talis 
differentia  a  forma  pliysica  rationaH  sumitur, 
quae  non  est  nisi  anima  rationalis,  et  non  pure 
sensitiva  :  non  erit  ergo  homo  essentialiter 
animal  rationale,  prout  communi  omnium  sa- 
pientiumconsensu  defmitur:  erit  ergo  brutum, 
Ahud  inconveniens  est ,  quia  non  erit  homo, 
qui  inteUigit,  discurrit,  et  alia  propria  opera 
rationis  facit.  Sequela  est  evidens,  quia  si  non 
est  animal  rationale,  quomodoratiocinabitur? 
Item  quia  si  principium  intelhgendi  non  con- 
stituit  hominem  formahter  in  esse  hominis, 
erit  substantia  qusedam  separata,  et  integrum 
suppositum,  ac  persona  distincta  ab  homine 
essentiahter,  ac  personahter  :  ac  proinde  ex 
homine,  et  iho  principio  non  fiet  una  substan- 
tia,  nec  ahquod  per  se  unum,  sed  solum  erit 
aggregatum  duarum  personarum  accidentah- 
ter  unitarum,  seu  conjunctarum.  Ideoque  illa 
substantia  separata  erit  intelligens,  vel  discur- 
rens  :  non  homo.  Nam  inter  supposita  non  est 
communicatio  actionum,  prsesertim  vitahum, 
quando  et  naturo3  sunt  distinctge,  et  principia 
proxima  operandi  sunt  in  uno  supposito,  et 
non  in  aho.  Tertium  inconveniensest,  quia  ho- 
mo  non  erit  hberi  arbitrii,  quia  non  operatur 
Ubere,  nisi  qui  inteUigit,  et  discurrit,  ac  dis- 
currit  inter  ea,  quse  velle,  aut  noUe,  aut 
inter  ea  eligere  potest.  Unde  consequenter  nec 
bene  agere,  nec  peccare  homini  imputabitur, 
quod  etiam  in  ratione  naturah  absurdissimum 
est. 

42.  Evasio  Averrois. — Ad  ha;c  autem  res- 
ponderet  Averroes,  quamvis  principium  in- 
telhgendi  iion  sit  vera  forma  liominis,  nihil- 
ominus  hominem  per  suam  formam  substan- 
tialem  coustitui  in  quodam  rationahtatis  gradu, 
in  quo  excedit  omnia  bruta,  quique  satis  est, 
iit  rationalis  dicatur  et  dehniatur.  Naai  homo 
per  suam  animam  est  capax  cogitativae  poten- 
tise,  quam  Aristoteles  intellectum  passibilem 


appehavit.  Unde  capax  est  intelhgentise ,  et 
ahcujus  discursus,  et  rationis,  non  c[uidem 
per  se  solam,  aut  ex  vi  sohus  animee  humanse, 
sed  per  influxum  quemdam,  et  participatio- 
nem  a  principio  intelhgendi  substantiahter 
quidem  distincto,  ac  separato  :  accidentaliter 
autem  conjuncto  et  assistente,  ac  movente  et 
dirigente  cogitativam  hominis  facuhatem,  ut 
ratiocinari  suo  modo  valeat.  Unde  in  hoc  chcit 
hominem  superare  bruta,  quod  per  propriam 
animam  est  aliquo  modo  capax  ratiocinationis 
et  conjunctionis  ad  superius  principium  intel- 
hgendi,  saltem  ut  motorem  et  directorem, 
quam  capacitatem  bruta  non  habent.  Sed  hsec 
evasio  frustra  conficta  est,  quia  nec  difficulta- 
tem  expedit,  neque  id,  c[uod  dicit,  mente  satis 
concipi  potest.  Suppono  enim  imprimis  cogi- 
tativam  liominis  secundum  Averroem  esse  po- 
tentiam  materialem  et  organicam,  ut  est  cla- 
rum,  quia  illum  facit  corruptibilem,  et  dicit 
esse  facultatem  ejusdem  animse  corporeai,  et 
corruptibilis. 

13.  Arguitur  contra  Averroem.  —  Argu- 
menti  facti  minor  trifida.  —  Ostenditur  prima 
pars  mi^ioris.  —  Hoc  ergo  posito  interrogo  an 
omnes  actus  intelligendi  res  tam  corporeas, 
quam  spirituales,  et  tam  universales,  quam 
particulares,  et  actus  discurrendi  circa  ihas,  et 
judicanch  de  illis,  sint  actus  vere  eliciti  ab  ipsa 
potentia  cogitativa,  tanquam  a  proxima  fa- 
cultate,  et  ab  anima  informante,  et  compo- 
nente  hominem  substantiahter ,  tanquam  a 
principio  principah,  et  consequenter  ab  ipso 
homine,tanquama  proprio  principio  operante, 
vel  non  sunt  ab  illa  potentia  eiiciti,  sed  a  su- 
periori  principio  intelligendi  aiic|uo  modo  com- 
municati  ipsi  cogitativai:  vel  quidam  ex  his 
actibus  sunt  eliciti  a  cogitativa,  et  quidam  ab 
inteliigentia  separata.  NuUo  autem  ex  liis 
modis  potest  salvari,  quod  homo  sit  ratioualis, 
et  intelligat,  si  principium  intelhgendi  non  est 
forma  ejus :  ergo  necessarium  omnino  est  hoc 
fateri.  Probatur  minor  quoad  primum  mem- 
brum,  quia  si  omnes  idi  actus  a  cogitativa 
potentia  eliciuntur,  profecto  ilia  erit  verus  in- 
tellectus,  quia  liabebit  pro  objecto  ipsum  ens, 
cjuatenus  iutelligibile  est,  et  per  se  efficiet,  ac 
recipiet  omnes  actus,  quos  nos  intelLgendo, 
componendo,  et  ratiocinaudo  elicimus,  ratione 
quorum,  seu  potestate  ad  itlos  eliciendos  nos 
rationales  appellamur  et  sumus.  Denique  ex 
eisdem  actibus,  maximeque  ex  eorum  coliec- 
tione  ostendimus  in  superioribus  intellectum 
esse  potentiam  spuitualem  et  substantiam, 
cj[U8e  est  principale  principium  eorum^  esse  spi- 


558 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIM^  RATIONALIS. 


ritualem :  ergo  si  omnes  illi  actus  attribuun- 
tur  cogitativse,  mutato  tantum  nominB;,  intel- 
lectus  vocatur  cogitativa,  et  falsum  est  id, 
quod  supponebatur  cogitativam  esse  materia- 
lem  potentiam  :  falsum  item  est  principiura 
substantiale  talium  operationum  non  es?e  in- 
telligendi  principium,  cum  illi  actus  vere  sint 
actus  intelligendi  et  ratiocinandi.  Ac  denique 
falsum  est  priucipium  intelligendi  in  homine 
non  esse  formam  substantialem  constituentem 
illum  in  esse  liominis,  quia  cogitativa  illa,  cui 
tales  actus  attribuuntur,  ut  proximo  principio, 
est  facultas  manans  ab  illo  principio,  quod  est 
vera  forma  hominis,  ut  in  responsione  suppo- 
nitur.  Quocirca  doctrina  Commentatoris  nullo 
modo  potest  ilhid  primum  membrum  respon- 
sionis  sustinere :  prsesertim,  quia  si  propria 
forma,  et  anima  hominis  est  principium  om- 
nium  actuum  intehigeudi,quosin  nobis  expe- 
rimur^  niliil  est,  quod  intelligentia  separata 
nobis  praestare  possit  in  mvmcre  intelligendi, 
ratione  cnjus  principium  intelligendi  nostrum 
dici  valeat.  Quoniam  ad  summum  potest,  aut 
objecta  nobis  applicare,  aut  species  intentio- 
nales  in  intellectu  nostro  efficere,  aut  (si  sub 
inteUigentiee  nomine  Dens  ipse  comprehenda- 
tur)  aliquod  intellectuale  himen  infundere,  vel 
nos  ad  intelligendum  apphcare,  aut  nobiscum 
concurrere. 

14;.  Secunda  etiam  pars  osUnditw.  —  Unde 
non  minus  evidenter  probatum  relinquitur 
secundum  membrum  supra  iu  minori  sub- 
sumptum  :  quia  si  nulli  actus  intelhgendi  in 
nobis  sunt  ab  illa  potentia,  quee  cogitativa  ap- 
pehatur,  et  in  nobis  non  est  altior  poteiitia 
intelhgendi  fieri  non  potest,  ut  per  illos  actus 
nos  inteUigamus,  vel  ratiociuemur.  Quia  non 
potest  fieri  etiam  ab  ipso  Deo  in  me  intime 
existente,  ut  eodem  iuteUectu^  vel  actu,  quo 
ipse  intcUigit,  pgo  iuteUigam,  vel  quod  mihi 
vere  tribuatur,  quod  inteUigam  omnia.  quse 
ipse  intelhgit,  sohun,  quia  ipse  est  intime  in 
me,  cum  semper  sit  suppositum  a  me  distiuc- 
tum.  Imo  hcet  Deus  naturam  humanam  sub- 
stantiahter  in  unam  h}  postasim  sibi  uniat,  non 
poterit  per  illam  inteUigere,  nisi  propriam  in- 
teUigendi  facultatem,  propriumque  actum  in 
iUa  suscipiat,  ut  in  proprio  loco  ostensum  est, 
Ergo  actus  ihtelligendi  elicitus  ab  inteliigentia 
separata  intra  me  existente,  nunquam  potest 
ita  communicari  meai  cogitativaj,  ut  per  il- 
lummetactnm  ego  fiam  ijitelligens  actu:  sicut 
nequeper  intellectum  ejuspossum  ego  consti- 
tui  formaliter  intellectivus.  INec  etiam  fiugi 
potest,  quod  ab  illa  iutelhgentia  separata  fiat 


in  hominis  cogitativa  participatio  aliqua  for- 
malis  intellectionis  suse,  per  quam  homo  ipse 
inteUigat,  vel  ratiocinetur  :  tum  quia  cogrta- 
tiva  materialis  non  est  capax  talis  actus,  qui 
sit  vera  intellectio,  et  circa  propria  objecta  in- 
tellectus  versetur:tum  etiam,  quia  non  potest 
extrinsecum  agens  intellectuale  imprimere  in 
potentiam  hominis  cognoscitivam  ipsum  ac- 
tum  cognoscendi,  nec  potentia  ipsa  potest  sal- 
tem  naturaliter  cognoscere  nisi  per  actum  a  se 
factum,  Si  ergo  homo  de  se  non  est  potens  ad 
intelligendum,  non  potest  naturaliter  partici- 
pare  intellectionem  alterius  suppositi  intelli- 
gentis  per  quamlibet  extrinsecam,  seu  acci- 
dentalem  conjunctionem  ad  ipsum. 

15.  Denique  ejusdem  minoris  pars  tertia 
suadetur.  —  Superest  tertium  membrum  dis- 
junctionis  supra  positae,  quod  quidam  actus 
intelligendi  sint  eliciti  ab  ipso  homine  per  po- 
tentiam  cogitativam  propriam  :  alii  vero  per- 
fectiores  sint  illi  commuuicati  ab  intelligendi 
principio,  quod  sit  intelligentia  separata,  id 
est,  suppositaliter  distinctum.  Et  quoad  hanc 
etiam  partem  facile  impugnatur  subsumpta 
minor  propositio.  Tum  quia  experieutia  ipsa 
nos  docet,  ita  nos  esse,  qiii  discurrimus,  et  qui 
de  quibuscumque  rebus  consideratis  judica- 
mus,  sicut  nos  sumus,  qui  phantasiamur,  vel 
imaginamur.  Itemque  nos  minus  esse  a  nobis 
electio  libera,  quam  sensibUis  concupiscentia, 
et  sic  de  ceeteris  actibus  mentis  et  voluntatis  : 
ergo  frustra,  et  siue  fundamento  contra  ipsam 
experientiam  talis  distinctio  fingitur.  Tum 
etiam,  qnia  ratio,  qua  probatum  est  non  posse 
iuteUigentiam  separatam  nobis  commuiiicare 
omnes  actus  suos,  ita  ut  per  illos  faciat  nos 
actu  omnia  intelligeutes,  quae  ipsa  intelligit ; 
eadem  probat  hoc  geuus  communicatidnis  in 
nuUo  actu  intelligendi  posse  habere  locum, 
quia  et  est  contra  rationem  actus  immanentis 
et  vitalis,  et  excedit  capacitatem  humanee  co- 
gitativse,  si  materialis  potentia  illa  esse  sup- 
ponatur.  Tum  denique,  quia  vel  homo  ut  con- 
stitutus  per  suaui  formam,  et  per  faciUtatem 
cogitandi  ab  illa  forma  intriusece  manantemj 
quoe  in  ipso  homine  sit  suprema,  potest  veros 
actus  intelligendi,  et  ratiocinandi  exercere^  vel 
non  potest :  si  non  potest,  in  nullo  actu,  et  in 
nulla  materia  poterit  aliquem  actum  iutelli- 
gendi  habere  per  conjuuctionem  extrinsecam 
snbstantia3  inteUigentis,  ut  probant  rationes 
factaj.  Si  vero  potest  per  propriam  fortnam  et 
lutriusecam  faciUtatem  aliquos  actus  efficere, 
qui  ad  intelligentiam  vere  pertineant ;  mde 
coUigi  potest^  et  debet  iUam  formam  esse  al- 


CAP.  XII.  AN  PRINCIPIUM  INTELLIGENDI  IN  HOMINE  SIT  VERA,  ETC. 


559 


tioris  ordinis,  ct  potentiam  esse  universaliorem 
et  altiorem^  quam  sit  cogitativa  materialis^  ac 
subinde  illam  formam  esse  rationalem^  simul- 
que  esse  veram  animam  informantem. 

iQ.Probaturlaiidemtertiimiassertionismem- 
Irwn  juxta  D.  Thomam.  —  Jtidiciuni  auctoris 
de  locis  Arlstotclis  Mc  et  inmim.  2  allatis. — 
Superest,  ut  ultimam  assertionis  partem  con- 
firmemus,  ostendendo  ab  Aristotele  notam  et 
demonstratam  fuisse.  Hoc  autem  colligere  co- 
natus  est  D.  Tbomas2,  contraGenteSj  cap.  70;, 
ex  eo,  quod  secundum  Aristotelem  coelum  est 
animatum  vera  forma  intellectuali.  Sed  heec 
probatio  imprimis  assumit  principium  incer- 
tum,  nimirum,  quid  Aristoteles  de  coeli  ani- 
matione  senserit,  id  est,  an  proprie,  vel  large 
de  animato  coelo  locutus  fuerit,  cum  coelum 
animatum  vocavit.  Et  ipsemet  D.  Tbomas, 
4  part.,  quaest.  76,  art.  3,  posteriorem  sensum 
preefert.  Deinde  illatio  est  per  medium  valde 
extrinsecum,  ideoque  demonstrari  non  potest, 
sed  ad  summum  quadam  conjectura,  vel  simi- 
litudine  rationis  ostendi.  Mebus  ergo  idem 
divus  Tbomas,  1  part.,  qusest.  76,  art.  \,  dixit 
Aristotelem  in  libro  primo  de  Anima  veritatem 
hanc  docuisse  et  demonstrasse.  Quod  ita  esse 
demonstratur.  Nam  libro  secundo  de  Anima, 
capite  primo  defmit,  animam  esse  actuni  pri- 
mum  essentialem  tanquam  veram  formam 
substantialem,  et  sub  illa  defmitione  animam 
rationalem  comprebendit :  ergo  docuit  illam 
esse  veram  formam  substantialem.  Major  nota 
est  ex  dictis  in  principio  bujus  libri,  et  ex  dis- 
cursu  philosophi.  Nam  ad  probandum  animam 
esse  actum  primum,  prsemittitdivisionem  sub- 
stantise  in  materiani,  formam  et  compositum. 
In  qiia  divisione  forma  proprie  sumitur  pro 
altera  parte  essentiali  substantife  compositse, 
ut  constat  ex  usu  ilhus  divisionis.  Et  iude 
tandem  conchidit,  animam  eese  suLstantiam, 
et  non  esse  compositum  ipsum,  nec  corpus, 
seu  materiam,  sed  esse  formam  substantialem, 
utique  propriam,  et  dantem  esse  rei,  ut  cau- 
sam  formalem  ejus,  Unde  idem  Aristoteles  5, 
Metapbysicai,  cap.  8,  dicit  uno  modo  substan- 
tiam  appellari,  quod  causa  est  ipsius  esse,  ut 
est  in  aniMali  auima.  Minor  autem,  id  est,  sub 
eam  definitionem  animam  rationalem  com- 
prehendisse,  patet :  tum  quia  iu  principio  ca- 
pitis  primi  proponit  dicere,  guid  sit  anima,  et 
qiimiam  sit  ejus  communis  maxime  ratio:  et 
postea  text.  7  et  8,  concludit  definilionem  il- 
lam  esse  maxime  uiiiversalem,  et  omni  animae 
convenire  :  tum  etiam,  quia  capite  secundo 
sub  secunda  definitione  animse,  etiam,  illam 


comprehendit,  quaeestprincipiuminteUigendi: 
ut  ex  verbis  ejusdem  definitionis  manifestum 
est  :  dicit  enim  animam  esse  quo  primo 
vivimtos,  movemur,  et  intelligimus.  At  vero 
ibi  eodem  modo  loquitur  de  anima,  quo  in 
primo  capite,  nam  unam  definitionem  per 
aham  demonstrat.  Et  in  eo  principio  pne- 
cipue  fundatur,  quod  idem  est  principium 
formale,  et  essentiale  essendi  cujuscumque 
compositi,  quod  est  ilh  principium  operandi  : 
ergo  clare  sentit  animam,  quas  est  princi- 
pium  intelligendi  in  homine,  esse  ilh  prin- 
cipium  formale  essendi,  quod  est  esse  sub- 
stantialem  formam.  Et  ideo  in  priori  capite, 
text.  7,  mauifestum  esse  dicit,  ex  anima  et 
corpore  in  universum,  unum  per  se  fieri.  Unde 
in  cap.  3,  inter  potentias  animse,  sicut  nume- 
rat  sensitivum,  ita  ponit  intellectivum,  et  ad- 
jungit,  unam  esse  anirnw  rationem  perinde,  ac 
formrs.  Simiha  habet  cap.  4,  et  saepius  id  re- 
petit.  Et  ex  eodem  principio  dixerat  hb.  1, 
text.  6-4,  proprius  dici,  non  animam,  sed  ho- 
minem:  per  animam  discere,  et  ratiocinari.  Et 
Kb.  1  Ethicorum,  cap.  1,  proprium  opus  ho- 
minis  dicit  esse  secundum  rationem  vivere, 
et  ideo  in  opere  rationis  fehcitatem  hominis 
ponit,  et  iham  dicit  esse  operationem  animoe 
perfectissimam  :  eadem  ergo  est  fehcitas,  et 
operatio  hominis,  et  animee,  quod  esse  non 
posset,  nisiid,  quo  ratiocinatur  homo,  ipsius  es- 
setforma,  eumessentiahter  constituensanima- 
tum,  non  esse  simplex  animatum  utique  per 
veram  formam  informantem  ;  nam  improprie 
coehim,  licet  sit  corpus  simplex,  animatnm 
alibi  appellat :  ergo  signum  est  in  ihis  hbris 
loqui  de  propria  anima  informante,  sub  qua 
rationalem  compreliendit.  Denique  hb.  12 
Metaphysicae,  cap.  3,  text.  16,  de  propriaforma 
loquitur,  cum  dicit  :  Simul  cum  suo  composito 
incipere,  et  nihilominus  iu  text.  18,  dicit  con- 
siderandum  esse,  an  postea  ahquid  permaneat : 
nam  in  aliqua,  inquit,  whilprohihet,  licet  non 
in  omni,  sed  in  mente  ipsa.  Ergo  supponit 
meutem,  seu  principium  iutelUgendi  homiuis 
esse  veram  formam,  et  propterea  non  nisi  cum 
ipso  homiue  inciperc,  hcet  postea  mauere  pos- 
sit,  quia  venit  de  foris,  ut  l.b.  2,  de  Generat. 
animal.,  cap,  3,  dixerat,  ubi  etiam  inter  ani- 
mas,  intellectivam  numerat,  ad  quam  dicit 
potentiam  prius  esse  in  potentia,  et  per  iham 
posteain  actum  reduci.  Fateor  quidf-m  ahqua 
ex  his  locis  per  alia  nonuuna  verba  eju.^^dem 
pbiiosoplii  obscuriora  reddi,  patique  cahnn- 
niam,  aut  evasioneui,  vel  respousionem  ali- 
quam  :  nihilomiuus  tamen  faciuut  valde  pro- 


560 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIM^  RATIONALIS. 


babilem  fidem,  nt  respondendo  ad  fundamenta 
contraria  magis  declarabitur. 

17.  Ad  fmidamentum  inn.  '6,  adductum  ex 
mriis  indiciis. —  Concinit  auctor  in  disp.  34, 
Metaphysiccp,  sect.  5,  a  n.  30. — Ad primum 
indicium.  —  Ad  fundamentum  ergo  contrarii 
erroris,  nego  esse  repugnautiam  inter  haec 
duo,  nimirum  esse  substantiam  spiritualem^ 
et  esse  formam  corporis.  Nam  licet  non  omnis 
substantia  spiritualis  possit  esse  vera  corporis 
forma  :  nihilominus  aliquam  esse  talem  for- 
mam  non  repugnat.  Distinguenda  est  enim 
diiplex  substantia  spiritualis,  ima  est  omnino 
completa,  et  absokita  in  propria  essentia,  et 
ratione  subsistendi^  et  haec  non  potest  esse 
forma  corporis,  nec  cum  alia  substantia  ad 
unam  completam  essentiam  substantialem 
componendam  uniri;  quia  quod  in  genere  sub- 
stantiffi  corapletum  est,  non  potest  ampUus 
compleri.  Alia  vero  esse  potest  substantia  spi- 
ritualis  incompleta  in  genere  substantise,  et 
non  omnino  absokita  trascendentaUter,  sed  in- 
cludens  in  sua  essentia  transcendentalem  ha- 
bitudinem  ad  corpus  :  quia  in  hoc  nulla  cogi- 
tari  potest  repugnantia,  et  tahs  actus  spiritua- 
lis,  potest  esse  vera  corporis  forma.  Et  ita  ad 
primam  probationem,  seu  inductionem  ab 
Angelis  sumptum  negatur  consequentia  :  quia 
intelhgentias  angehcas  sunt  completse  substan- 
tiee^  ut  in  hbro  primo^  primi  tractatus,  capite 
sexto ,  diximus  :  anima  vero  est  incompleta 
cum  suapte  natura  sit  ordinata  ad  totius  ho- 
minis  constitutionem ;  unde,  et  substantiam 
habet  tautummodo  partialem,  ideoque  indiget 
comparte  aha,  videhcet  materia,  ut  in  subsis- 
tente  completo  operationes  suas  exerceat^  quod 
D.  Thomas  attigit,  1  p.,  quffist.  75,  art.  1,  in 
corpore  quidem  obscurius,  clarius  vero  in  res- 
ponsione  ad  3.  Atque  ex  lioc  discrimine  obiter 
exchiditur  opiuio  Aureoh,  in  2,  dist.  8^  quaest. 
unica,  art.  2,  quam  etiam  refelht Capreolus,  in 
dist.  3^  quaest.  l,  ad  argumenta  contratertiam 
conclusionem,  non  esse  impossibile  Angelum 
formam  esse  materise.  SedD.  Tliomas,  1  part ,, 
quffist.  51;,  art.  1,  Scotus  quodlibet  9,  Capreo- 
his  supra,  et  ahi  communiter  contrarium  do- 
cent,  quia  cum  natura  angehca  sit  in  suo  esse 
completa,  contra  rationem  taUs  completionis 
erit,  si  fiat  pars  formalis  alterius  naturee,  sed 
de  hoc  puncto  latius  iu  proprio  loco. 

18.  Ad  secundnm  indicium  in  eod.  n.  3.  — ■ 
Ad  secundum  negatur  assumptum.  Nam  ani- 
ma  rationahs  prceterquam  quod  iodiget  cor- 
pore  ad  operationes  materiales,  non  paucas^, 
quse  ab  iUa  etiam  quatenus  rationaUs  dima- 


nant,  cujusmodi  sunt  risus,  fletuS;,  locutio,  ac 
similes ,  ad  ipsas  quoque  intelligendi  ,  ac 
volendi  actiones  indiget  corpore,  non  quidem 
ut  subjecto,  aut  organo,  sed  ut  medio  quodam 
ad  recipiendas  species.  Et  hinc  solvitur  etiam 
objectio  quorumdam,  quod  anima  nostra  non 
det  esse  rationale  corpori,  cum  nec  corpus  ra- 
tiocinetur,  nec  homo  per  corpus,  ac  proinde 
ut  rationaUs  est,  non  est  forma  corporis.  Res- 
pondendum  enim  est,  formam  non  dare  esse 
materise  ,  sed  composito,  lamirum  homini, 
qui  essentiaUter  rationaUs  est  :  materiae  vero 
eatenus  dicitur  dare  esse,  quatenus  iUam  in 
suo  esse  conservat  :  neque  est  necessarium, 
ut  homo  ratiocinetur  per  corpus,  sed  satis  est, 
ut  corpus  modo  ahquo  deserviatratiociuationi. 

id.  Ad  tertium  indicium  ilidem.  —  Ad  ter- 
tium  dic  proportionem  iUam  non  in  ratione 
entitatis,  sed  in  ratione  actus  et  potentise  re- 
quirendam  esse  :  proprio  ergo  actus  infor- 
mantis,  et  potentiae  receptivae  in  hoc  consistit, 
ut  sint  aptse  ad  constituendum  unum,  possint- 
que  recte  convenire  ad  eumdem  finem,  sic  au- 
tem  se  habet  anima  nostra,  ac  materia  :  quare 
Ucet  anima  spirituaUs  sit,  atque  intellectiva , 
indiget  tamen  sensibus,  quos  habet  in  corpore, 
et  ideo  ex  tali  corpore ,  et  anima  ipsa  optime 
fit  unum  compositum  potens  inteUigere ,  sen- 
tire,  aliaque  vitse  opera  exercere.  Non  tamen 
potest  negari  esse  valde  mirabile,  res  adeo 
distantes,  ut  corpus ,  et  spiritum  tanto  foedere 
conjungi,  ut  unam  naturam  componant;,  in 
eumdemque  finem  operandi  conspirent ,  nec 
ob  id  spiritus  de  perfectione  propria  quidquam 
amittat ,  sed  potius  perficiatur.  Mirabilis,  in- 
quam ,  res  est ,  et  ideo  muUis  Philosophis 
ignota,  Divinse  tamen  sapientifepossibilis.  Est- 
que  naturcB  rerum  maxime  congruum ,  ut  iu- 
ter  res  spirituales  tantum  et  corporales  tantum 
extet  una  media,  quse  utramque  contineat. 
De  quo  argumento  luculenter  Nazianzenus , 
orat.  42 ,  et  aUi  non  raro.  Si  vero  quispiam 
roget,  cur  repugnet  formse  accidentaU  spiri- 
tuali  uniri  materife,  non  autem  substantiaU, 
plana  est  ratio ,  quod  accidens  a  subjecto  de- 
pendeat,  ac  proinde,  si  hoc  materiale  sit,  non 
poterit  accideus  ab  iUo  materialiter  causatum 
nou  esse  materiale  ,  ut  dixi  tomo  1,  in  3  par- 
tem,  disp.  31,  sect.  5,  §  Hcec  tamen,  quod  de 
forma  substantiaU  spirituali ,  qualis  est  ratio- 
nalis,  minime  procedit,  cum  a  corpore  nulla- 
tenus  causetur. 

20.  Ad  quartum  judicium  iUdem.  —  Quarti 
argumenti  minor  propositio  negauda  est.  Ad 
probationem  dicendum  ita  esse  animam  hu- 


CAP.  XII.  AN  PRINCIPIUM  INTELLIGENDI  IN  HOMlNE  SIT  VERA,  ETC. 


561 


manam  propter  suam  operationem  spiritua- 
lein ,  ut  etiam  sit  propter  alias  materiales^ 
quamvis  minus  prsecipue,  ut  ex  responsione 
ad  secundum  intelligi  potest,  ac  declaratur 
amplius  :  nam  sicut  anima  rationalis  essentia- 
liter  continet  gradum  vegetantis,  ac  sentientis 
formaj;,  ut  cap.  3^  visum  est,  ita  quoque  ncces- 
sario,  quamvis  minus  prsecipue,  oportuit  illam 
esse  proptcr  operationes  iis  gradibus  respon- 
dentes,  ac  proinde  naturali  appetitu  inclinari 
ad  materiam  per  cujus  organa  illas  posset 
exercere.  Et  quamvis  ob  banc  necessariam 
conjunctionem  ad  materiam  minus  abstrac- 
tum  intelUgendi  modum  anima  sortiatur  , 
quam  si  separata  esset  a  materia,  aliunde  ta- 
men  juvatur  potius  a  corpore,  cum  mediis 
sensibus  species  ad  intelbgendum  comparet 
per  viam  propriae  inventionis,  ac  magis  de 
suo,  ut  ita  dicam,  separata  vero  quasi  per 
viam  doctrinae  eas  accipiat  pure  passive  se  ha- 
bendo.  Unde  mirum  non  est,  si  ad  corpus  na- 
turaliter  inclinetur,  attenta  etiam  prsecipua 
ipsius  intelligendi  operatione  :  quid  vero  de 
ejusdem  animaj  appetitu  in  separationis  statu 
sentiendum^  lib.  ult.  dicetur. 

21.  Ad  quintum  indicmm  il)id. .  Tract.'^,  de 
voluntario,  disp.^,  sect.  1,  quid  violentum  sit 
exponitur. — Ad  quintum  neganda  est  sequela, 
sive  major  propositio,  cujus  probatio  attingit 
vulgarem  diflQcultatem  de  statu  separationis 
animse,  an  sit  illi  violentus,  ac  naturaliter  ap- 
petat  uniri  corpori^  cjuse  in  lib.  ult.  opportu- 
nius  occurret,  viderique  etiam  poterunt  quse 
disput.  35  Metapliysicse,  sect.  2,  a  n.  6,  dicta 
sunt.  Nunc  respondeo  ad  argumentum,  ani- 
mam  semel  separatam  semper  mansuram 
in  eo  statu  naturaliter  loquendo  cum  non 
possit  redire  ad  corpus,  permansuram;  quia 
tamen  illa  non  solum  est  id,  quo  aliud  est,  sed 
etiam  id,  quod  est,  cum  sit  subsistens,  ideo 
non  tantum  habet  pro  fme  informare,  sed  e- 
tiam  esse  atque  intelhgere  :  quia  ergo  separata 
a  eorpore  inteUigeret,  non  frustraretur  undi- 
que  suo  fine,  sed  ex  parte  tantum,  quia  de 
facto  in  perpetuum  maneret  absque  munere 
informandi,  nisi  divina  sapientia,  et  virtute 
provisum  esset  de  reunione  in  generaU  resur- 
rectione,  quae  hac  via  procedendo  naturaU  e- 
tiam  Uimine  conjici  posset  aUquaUter.Fatemur 
tamen  animam  separatam  latione  aUqua  pati 
violentiam  contra  naturalem  inclinationem  ad 
unionem  cum  corpore.  lUud  vero  effatum, 
Nullum  molentumperpetuum,  juxta  Cajetanum 
procedit,  quando  naturaUs  via  patet  ad  violen- 
tiam  removendam,  quee  interpretatio  petilio- 
ra. 


ne  principii  laborare  videtur.  Ideo  dici  potest 
violentum  dupUciter  dici,  aut  propter  contra- 
rietatem,  aut  propter  solam  privationem,  un- 
de  duplex  status  violentus  consurgit.  Primus 
quaudo  soUim  aufertur  a  re,  quod  ilU  ex  na- 
tura  sua  debetur,  ut  status  cascitatis,  in  quo 
nibil  ponitur  contra  naturam,  sed  aufertur, 
quod  secundum  naturam  debebatur,  nimirum 
visus.  Secundus  status  est  quando  aufertur, 
quod  debitum  est,  et  ponitur,  quod  est  contra 
naturam,  ut  cum  aqua  calefit :  aufertur  enim 
ab  ea  debitum  frigus,  et  ponitur  contrarius 
calor  :  quando  ergo  status  est  secundo  modo 
violentiis,  non  est  perpetuus,  quia  inter  con- 
traria  necessario  sequitur  pugna,  atque  adeo 
status  iUius  deturbatio:  quando  veroestprimo 
modo,  perpetuus  esse  potest,  cum  a  privatione 
ad  habitum  non  detur  naturaUs  regressus : 
atque  ita  se  haberet  status  animse  separatee , 
in  quo  non  haberet  anima  contrarium  repu- 
gnans  ilU,  sed  careret  tantum  perfectione  de- 
bita,  c[U8e  est  informatio. 

22.  ^(^  sextum  indicium  iUd.  -  Concinit 
etiam  Fonseca  2  Metapliysicw ,  cap.  1,  q.  2, 
sect.  6. —  Ad  tertium  Conimbricenses,  de  Ani- 
ma,  q.  6,  art.  2,  conclusione  secunda. — Ad  sex- 
tum  prima  consequentia,  ex  quasecunda  etter- 
tia  pendent,  falsa  est.  Quod  vero  in  ejus  pro- 
bationem  affertur,  materiale  sciUcet  accidens 
vim  non  habere,  ut  spiritum  corpori  uniat,  et 
quodammodo  alliget,  sunt  qui  respondeant, 
non  habere  quidem  vim  ad  uniendam  animam 
secundum  gradum  rationaUtatis,  bene  tamen 
secundum  gradus  aUas  vegetantis  et  sentien- 
tis,  hoc  tamen  sustineri  non  potest,  juxta  su- 
perius  dicta.  Nam  unio  inter  animam  et  cor- 
pus  reaUs  est,  ac  physica,  illa  vero  graduum 
distinctio  solum  metaphysica,  ac  per  conceptus 
nostros  inadsequatos  :  aut  ergo  materiale  ac- 
cidens  nuUo  modo  unit  animam  corpori,  quod 
est  contra  respondentes,  ac  veritatem  ipsam, 
autunit  eam  secundumtotamsuam  reaUtatem, 
quae  indivisibiUs  est,  et  spiritualis,  quod  in- 
tendimus.  Negandum  ergo  accidentia  mate- 
riaUa  praidictam  vim  uniendi  non  habere,  sive 
sermo  sit  de  accidentibus  materise  inha^renti- 
bus,  sive  de  inhserentibus  ipsi  generanti,  hoc 
solo  discrimine,  quod  priora  uniant  in  genere 
causa3  materiaUs,  posteriora  vero  in  genere  ef-^ 
ficientis,  ut  patet  ex  iis,  quse,  disp.  13  Meta- 
physicse,  sect.  9,  a  num.  5,  etcUsp.  18.  sect.  2, 
num.  20,  dictasunt.  Nec  mirum  si  tantam  vim 
habeant,  cum  principales  causse  sint  substan- 
tiae,  nimirum  maieria,  et  generans  :  atque  u- 
nio  ipsa  non  ita  pure  spirituaUs,  quiu  mate- 


562 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTTA  ET  INFORMATIONE  ANIM^  RATIONALIS. 


riam  respiciat  essentialiter  ^  extensionemque 
habeat  ex  parte  illius. 


INTERMISSI  OPERIS 


RATIO;,   EJUSQUE   SUPPLEMENTUM  EX  EODEM 
AUGTORE. 

Hoc  detinehatuT  studio  immortalis  animi  as- 
siduics  indagator  et  assertor  Pater  Franciscus 
Soarius,  dum  fer  sacrw  "paginw  oraciola,  perque 
sacTorum  Patrum  scripta,  ac  naturalis  rationis 
argumenta,  in  id  unum  eiiixe  incumberet.  De- 
erat  certe  ad  indubitandam  veritatem  undique 
stipandam,  ipse  ejus  intuitws,  deerat  experien- 
tia  :  ergo  secreto  a  mortalitate  corporis  animo, 
atque  ad  heatam  illam  {ut  minime  credimus 
formidolose)  visionem  evocatus,  ipsa  sui  disso- 
lutione  expertus,  apertoque  intuitu  contempla- 
tus  est,  certius  certo  fuisse,  quod  dudum  de  im- 
mortalitate,  et  animo  ipso,  et  calamo  versasset. 

Has  ergo  de  anima  posteriores  curas,  et  si 
necdum  primi  lilri  argumentum  expleverint, 
quod  universa  complecteretur  ,  quce  ad  ipsius 
anima'  naturam  attinerent  {disputandum  enim 
supererat  primo  de  animarum  subsistentia  in 
corpore :  secundo  de  earum  inter  se  wquali,  vel 
incBquali  perfectione :  tertio  de  origine,  an  ne 
per  traducem,  ut  aiunt,  vel  per  creationem  po- 
tius  fiant,  idque  ante  corpora,  vel  tunc  primo 
cum  a  generante  perfecte  disponuntur :  quarto 
denique  numpro  Tiominum  ?mmero  multiplicen- 
tuT,  vet  potius  in  alia  atque  alia  corpora  demi- 
grent).  Hoc,  inquam,  inchoatmn  opus,  ex  iis 
commentationihus ,  quas  Soarius  juvenis  qui- 
dem  cetate,  sedjam  doctrina  longcevus  auditori- 
lus  propinaverat,  complendum  censuimus,  tum 
iit  tantam  invidce  mortis  injtiriam  vindicare- 
mus,  lectorque  lialeret,  unde  desiderium  miti- 
garet :  tum  etiam,  quia  prcedicti  comMientarii 
per  se  dignissimi  smit  qui  lucem  aspiciant,  cum 
ipsius  Soarii  ingenium,  methodumque  quam^  in 
aiiis  servat  libris  midtum  spirent,  ac  cum  in- 
cJioato  operevalde  cohcereant:  tum  denique  quod 
ea  erat  Soario  mens,  quam  hausimus  ex  ore, 
ut  in  Metaphysico  opere,  atque  tractatione  de 
anima,  tanquam  in  penu  reponeret,  quce  ludi 
magistri  depromerent,  suisque  auditoribus  mul- 
to  sine  talore  exponerent.  Neque  vero  a  munere 
theotogi  doctoris  alienwn  existimes,  si  ad  phi- 
losophicas  de  anima  qucestiones  demiitatur,  cum 
Hsdem  prorsus  S.  Thomas  primam  suce  sum- 


mce  partem  compleverit,  adeo  ut  nec  vegetantis 
animce,  aut  vero  sentientis,  nedum  inteltigentis 
affectionibus  discutiendis  pepercerit ,  optima 
scilicet  ratione,  cjuam  ab  ipso  Soario  in  Jiujusce 
inchoati  operis  prceludio  discas :  quo  etiam  fiet 
obiter,  ut  tandem  aliquandointeltigas,  vix  credi 
posse  c[uale,  ac  cquantum  tam  inde,  in  natura 
Terum  perscrutanda  acumen  ingenii  auctor  os- 
tenderit,  cquamcque  splendide  instructusinter  ojpi- 
nantium  varietates  discreverit :  nisi  forte  [quod 
rei  ipsius  prudentes  cestimatores  subodorantur) 
delapsa  e  ccelo  tuce,  a  Patre  tuminum  perfusus 
fuerit.  Sed  hc£c  idcque  genuspturima  evutganda 
Temittimus  iis,  qui  de  tanti  viri  dotibus,  ac  vitce 
rationibus  latius  dicent.  Quod  vero  subjectce  an- 
tiquioris  tecturce  inscriptionem  Disputationum 
et  QuEestionum  nominibus  a  Soario  appositam, 
in  tibros  et  capita  verterimus,  boni  consulat 
tector :  inchoatum  nimirum  opus  hac  posteriore 
forma  inscriptum,  cequum  fuit  atque  omnino 
necessarium  styto  unigenio  de  ccetero  ut  prose- 
queremur.  Quaptropter  si  in  libris  de  Angelis, 
aut  alio  fortasse  opere  posthumo  Soarii,  hunc 
de  anima  tractatum  Disputationum  et  Queestio- 
num,  titulo  citatum  legas,  typographorum  fes- 
tinationi  deputandum  erit. 

GAPUT  XIII. 

UTRUM   SOLA  ANIMA  RATIONALIS   SIT  INDIVISIBILIS, 
AN  ETIAM   SENSITIVA  ET   YEGETATIVA. 

1 .  Prima  assertio  pro  anima  rationati  fidei 
proxima.  —  Htec  quaestio  pertinet  maxime  ad 
explicationem  trium  animarum ,  illarumque 
substantiae,  circa  quam  rem  sit  prima  conclu- 
sio.  Anima  hominis  est  indivisibihs.  Hsec  se- 
quitur  evidenter  ex  dictis  cap.  9,  cum  anima 
humana  spirituahs  sit.  Unde  conclusio  si  non 
de  fide  est^  certe  fidei  proxima^  ut  docet  D. 
Augustinus  contra  epistolam  fuudamenti  , 
cap.  16  et  19,  et  epist.  22,  t.  2,  hb.  10,  deTri- 
nitate,  cap.  1,  t.  3,  et  1.  de  Quantitate  animae, 
Chrysostomus,  homil.  5,  de  Incomprehensibih 
Dei  natura,  t.  5,  Gregorius  Nissenus  2,  de  Ani- 
ma,  cap.  2,  Tertuhianus,  L  2,  de  Auima, 
S.  Thomas,  1.  p,  q.  76,  a.  8,  latius  2,  contra 
Gentes,  c.  72,  et  de  spirituahbus  creaturis, 
a.  A,  q.  de  Anima,  a.  11.  Gonsentiunt  theologi 
omnes  in  1,  dist.  8,  et  in  2,  dist.  6.  Itaque  etsi 
non  est  expresse  definita  ,  est  tamen  fidei 
proxima,  quia  fere  evidenter  sequitur  ex  de- 
finitionibus  fidei,  si  enim  est  omniuo  spiritua- 
lis,  debet  esse  indivisibihs,  divisio  enim  pro- 
venit  ab  ahqua  materialitate.  Item  si  esset 


CAP.  XIII.  AN  SOLA  ANIMA  RATIONALIS  SIT  INDIVISIBILIS. 


563 


divisibilis ,  esset  pars  in  parte  ,  etc.  ,  ergo 
abscissa  manu  a]>scinderetiir  pars  anima^ :  vel 
ergo  ea  pars  corrumpitur,  vel  manet.  Prinium 
aperte  est  contra  fidemj  anima  enim  rationalis 
est  omnino  immortalis,  ac  fere  etiam  secun- 
dum.  Nam  ubi  quseso  gentium,  manet  ea  pars. 
Prseterea  Iiabet  ne  illa  intellectum,  an  non  : 
■  habere  enim  non  potest,  alias  intellectus  quo- 
que  esset  divisibilis,  duoque  intellectiis  partia- 
les  in  anima  dareutur,  manere  autem  sine  in- 
tellectu  multo  est  absurdius  :  ergo,  etc.  Imo 
Durandus  in  primo,  dist.  8,  q.  3,  eadem  fide 
credendum  putat ,  animam  rationalem  esse 
indivisibilem,  quam  credimus  esse  spiritualem 
et  immortalem. 

i2.  Semncla  assertio  p-o  anhna  vegetatha 
negans.  —  Secunda  conclusio.  Animaj  tantum 
vegetabiles  extensse  sunt,  ac  divisibiles.  Qui- 
dam  huic  conclusioni  refragantur,  asserentes 
animas  etiam  plantarum  esse  indivisibiles,  ut 
Nemesius,  lib.  de  Natura  hominis,  c.  2.  Mar- 
silius  Ficinus  I.  '1,6  et  8,  de  Theologia  Plato- 
nis ,  et  tribuit  Platoni,  Amonio,  Plotino  et 
Porphyrio.  Idem  tenet  Thienensis  2,  de  Ani- 
ma,  text.  22.  Pompanatius  quoque,  1.  1,  de 
Nutriente  et  nutrito,  c.  10,  dicit  esse  rationa- 
lem  opinionem,  citans  pro  ea  Hugonem  Senen- 
sem,  et  Augustinum,  lib.  de  Immortalitate 
animaj,  c.  ultimo.  Hsec  tamen  sententia  nul- 
lum  habet  pro  se  fundamentum,  nisi  quod 
sumi  potest  ex  modo  augmeuti  viventium ,  et 
ex  termino,  quem  in  quantitate  habent  :  sed 
utrumque  solutum  est  a  nobis.  Primum,  in  \, 
de  Generatione,  ubi  diximus  ad  augmentum 
vitale  non  esse  necessarium  indivisibilitatem 
animae.  Secundum  vero  2,  Physicorum,  ubi 
ostendimus  vegetabilia  Iiabere  terminum,  e- 
tiamsi  habeant  animas  divisibiles  :  atque  hsec 
est  sufficiens  probatio  conclusionis  :  preeser- 
tim,  quia,  ut  diximus,  opposita  sententia  nul- 
lum  preeterea  habet  fundamentum.  Deinde 
conclusio  patet  experientia  certissima  :  divi- 
ditur  enim  vitis,  et  utraque  pars  divisa  vivit 
et  nutritur  postea  :  ergo  pars  animse  remansit 
in  partibus  divisis.  Unde  Aristoteles,  lib.  2, 
de  Anima,  c.  2,  text.  20,  et  lib.  de  Juveutute 
et  Senect. ,  c.  1,  ait  plantarum  animam,  et 
quorumdam  etiam  animalium  actu  quidem 
unam  esse,  potestate  vero  plures,  ut  pote  quia 
secta  vivuut.  Denique  vegetabdes  forinaj  pa- 
rum  excedunt  perfectionem  formarum  non 
viventium  ,  ac  sunt  nimis  materiales  :  indivi- 
sibilitas  autem  multam  arguit  immaterialita- 
tem  :  ergo,  etc. 

3.  Tertia  assertio  pro  anima  imperfectonm 


animalium .  — Primuhi  effugium. — Reducitur 
igitur  queestio  ad  animas  sensitivas  tantummo- 
do,  de  quibus  nonnulli  asserunt  omnes  esse  in- 
divisibiles,  utcitati  auctores,  et  D.  Augustinus, 
lib.  de  quantitate  Anima^,  cap.  31,  ubi  miratur 
maxime,  quod  animantis  cujusdam  imperfecti, 
quselibet  pars  divisa  viveret,  ac  sentiret,  cona- 
turque  explicare  illius  animam  non  fuisse  divi- 
sam,  sedquoniamadductaexperientia  remcon- 
cludit.Sittertia  conclusio.  Animalia  imperfec- 
ta  (annulosa  vocant)  habent  animas  divisibiles 
et  extensas.  Probatur  propugnando  ipsam  ex- 
perientiam,  quia  utraque  talis  animantis  pars 
divisa  vivat  :  quidam  ergo  occurrunt  illam 
tantum  vivere,  in  qua  remanet  caput,  aliam 
vero  partem  videri  vivere  propter  vitales  spi- 
ritus,  qui  in  easaliunt,  et  causant  motum.  Sed 
contra  hanc  fugara  experientia  etiam  militat, 
scribit  enim  D.  Augustinus  supra,  ob  longum, 
ac  multipedemvermiculumdivisum  tamvelo- 
citer,  ac  expedite,  secundum  utramque  partem 
sese  movisse,  ac  si  duo  integra  essent  anima- 
lia,  styloque  puncta  contorsisse  se  ad  doloris 
locum  et  subdit :  Tentavimus,  quatenus  id  va- 
leret,  atqiie  vermicuUmi,  imo  tam  vermiculos  in 
multas  fartes  conciclimus,  itacjue  omnes  move- 
lantur  ttt  nisi  a  noMs  factum  illud  esset,  et 
comparerent  vulnera  recentia,  totidem'  illos  seor- 
sim  natos,  ac  sihi  quemque  vixisse  crederemus  : 
nulla  ergo  ratione  negari  potest,  utramque, 
vel  alteram  partem  vivere,  cum  motum  suum 
efficiat.  Eamdem  experientiam  adhibet  Aristo- 
teles,  qui  conclusionem  positam  tuetur  primo 
de  Anima,  test.  67,  93  et  94,  et  lib.  2,  text.20, 
de  longitudine  et  brevitate  Vitse,  cap.  3,  de 
Juventute  et  Senectute,  cap.  1. 

4.  Secimclum  effaglum  varie  expugnatur. — 
Alii  occurruiit,  utramque  partem  vivere,  non 
propter  divisionem,  sed  corruptionem  potius 
preeexistentis  animee  et  introductionem  dua- 
rum  animarum  in  partibus  divisis.  At  quo 
quffiso  modo  potuerunt  per  solam  divisionem 
duse  animae  tam  cito  produci  :  Item  quse  intro- 
ductse  denuo  dicuntur,  vel  alterius  sunt  spe- 
ciei  cum  preeexistente,  vel  ejusdem,  alterius 
esse  obstat  experientia  :  habent  siquidem  eos- 
dem  motus,  et  organisationem  eamdem,  tan- 
tumque  dififerunt  in  magnitudine,  quse  spe- 
ciem  non  variat.  Deinde  non  facile  est  os- 
tendere  quodnam  agens  materiam  ad  novi 
animalis  generationem  disponat,  Si  vero  di- 
cantur  ejusdem  :  ergo  ex  corruptione  individui 
unius  sequitur  alterius  generatio  speciei  ejus- 
dem,  quod  est  impossibile.  Ad  hajc,  si  animal 
divisum  corrumpitur,  quia  organa  destruuntur 


564 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIM^  RATIONALIS. 


dehita  ad  illins  conservationem ,   certe   non 
poterit  introdnci  nova  illius  speciei  anima, 

5.  E ffugium  tertmm  multiiilicUer  quoque 
oistruitur. — Aliitandem  respondent  utramque 
partem  vivere  eadem  anima,  sed  incredibile 
est  formam  adeo  imperfectam  informare  mate- 
rias  loco  distinctas,  ac  nullo  modo  unitas.  Item 
si  anima  illa  una  esset,  operationes  unius  par- 
tis  impedirent  alterius  operationes,  et  velie- 
mens  dolor  unius  debilitaret  alteram  :  hoc 
autem  constat  non  contingere  :  nulla  ergo 
via  potest  effugi  adducta  experientia,  atque 
adeo  illa  sola  reddit  conclusionem  in  philoso- 
phia  certam.  Accedit  etiam,  quod  imperfec- 
tio,  et  materialitas  prsedictarum  formarum 
ahunde  ostendit  illas  non  superare  adeo  per- 
fectionem  aliarum  materialium,  ut  fere  spiri- 
tuales  et  omnino  immateriales,  utpote  indivi- 
sibiles  existimari  debeant. 

6.  Brutonm  etiam  perfectorum  animas  divi- 
sihiles  esse  multi  censent.  —  Primiim  argu- 
mentum  pro  hac  sententia.  —  Secundum.  — ■ 
Tertium. — Quartum. — Restat  ergoqusestio  de 
animantibus  perfectis,  ut  equo,  leone,  et  si- 
miUbus,  quaj  perfectam  organisationem ,  et 
integritatem  omnium  sensuum  possident,  dis- 
tinctionemque  membrorum  principalium,  pro- 
ut  in  homine  reperiuntur,  nempe  cerebri, 
cordis,  etc.  Ac  de  his  multi  asserunt  habere 
etiam  animas  extensas  et  divisibiles.  Ita  Sco- 
tus,  in  k,  dist.  44,  qugest.  i,  art.  i,  Durandus, 
in  i,  dist.  8,  2  part.  distinctionis,  qucest.  3, 
n.  40,  Capreolus,  in  2,  dist.  45,  quaest.  4,  ad 
ultimum  contra  idtimam  conclusionem,  Mar- 
sihus,  in  2,  qusest.  44,  art.  i,  et  4,  de  Gene- 
rat.,  qusest.  44  et  42,  yEgidius,  in  4,  dist.  8, 
2  part.,  quaest.  5,  Pompanatius  supra,  cap.  4, 
Petrus  de  Mantua,  tract.  de  primo  et  ultimo 
instanti,  Jandunus  2,  de  Anima,  qusest.  6, 
Apolhnaris,  qua^st.  item  6,  Saxonia  4,  de  Ge- 
nerat.,  qusest.  40  et  41.  Probaturque  primo, 
quia  nuUa  est  forma  a  materia  pendens  secun- 
dum  esse,  quss  non  sit  coextensa  materiee, 
nam  quid  est  aliud  formam  aUquam  esse  ma- 
terialem,  quam  extensionem  habere  materia- 
lem  et  corpoream  ?  Si  autem  e  contra  indivi- 
sibiUs  est  omnino,  quid  iUi  deesse  potest,  ut 
sit  immateriaUs?  Secundo  arguitur.  Omnis 
forma  materiaUs  educitur  de  poteutia  materias : 
ergo  tota  educitur  de  tota  mateiia  et  pars  de 
parte  :  ergo  habet  partes :  ergo  et  divisibilis 
erit.  Prima  consequentia  probatur,  quia  aut 
educitur  tota  forma  de  tota  materia,  et  tota  de 
qualibet  parte,  aut  pars  de  parte  non  primum  : 
ergo  secundum.  Probatur  minor  primo,  quia 


impossibile  videtur  eamdem  formam  semel 
eductam  de  potentia  materiee  denuo  fieri  : 
ergo  etiam  erit  impossibile  formam,  quae  tota 
educitur  ex  una  parte,  educi  totam  ex  alia. 
Secundo  assumo  certam  materiee  partem,  ex 
qua  educi  ponitur  tota  anima  et  argumentor 
sic.  Tota  anima  ex  vi  acUonis,  quse  in  illa 
parte  fit,  educitur  :  ergo  impo.ssibile  est  educi 
totam  simul  ex  alia  parte.  Tertio  in  argumen- 
tatione  horum  viventium  additur  pars  for- 
mas  :  ergo  est  divisibiUs,  Antecedens  proba- 
tur,  quoniam  aUas  forma,  qufe  antea  erat,  ad 
novam  materiam  migraret :  hoc  autem  vide- 
tur  esse  proprium  subsistentis  et  independentis 
formae  :  maxime  quod  in  decursu  argumenta- 
tionis  poterit  anima  nuUam  jam  habere  iUius 
materise  partem,  quam  in  generatione  acqui- 
sivit  :  nou  ergo  educta  fuit  de  potentia  illius, 
quandoquidem  ab  iila  non  dependebat  in  suo 
esse,  Quarto  arguitur  experientiis  :  nam  ani- 
malia  haec  saepe  vivunt  partibus  prsecipuis 
abscissis,  refert  enim  Aristoteles  4,  de  Anima, 
textu  92,  et  de  Juventute  et  Senectute,  cap,  4, 
testudines  abscisso  corde  vivere,  Commenta- 
tor  etiam  7,  Physicorum,  textu  4,  refert,  se 
vidisse  progredientem  arietem  abscisso  capite, 
et  ex  Avicenna  taurum  per  duos  ivisse  passus, 
abscisso  corde  :  ac  similia  refert  TertuUianus, 
lib,  de  Anima, 

7,  Qui  doceant  esse  indivisibiles.  — Primum 
fundamentum  ex  D.  Thoma.  —  Fundamentum 
secundum  ex  Cajetano.  —  Contrariam  senten- 
tiam  tradit  S.  Thomas,  in  q,  de  Anima,  art.  40, 
et  in  4,  dist.  8,  qusest.  5,  art.  42,  contraGent,, 
cap,  72,  4.  p,,  qusest,  76,  art.  8,  ubi  Cajeta- 
nus,  Albertvis  item  Magnus  4,  de  Anima,  cap. 
ultimo,  et  lib,  2,  cap.  7,  D.  Bonaventura,  in 
4,  dist.  8,  A-studiUo  4,  de  Generat.,  qusest.  45, 
Javellus,  qusest.  4.  Eamdem  indicat  Aristote- 
les,  de  Juventute  et  Senectute,  cap,  4,,  ubi 
postquam  de  animalibus  imperfectis  dixit  esse 
quasi  animalia  multa  natura  cohcerentia,  sub- 
dit,  at  quce  optima  fabricaiione  constant,  haud 
quaquam  mzere  dissecta  queunt,  quod  eorum 
oiatura  quam  maxime  potest  una  habeatnr. 
Fundamentum  D.  Thomse  sumitur  ab  expe- 
rientia,  nam  sicut  in  homine  una  parte  ablata, 
statim  dissolvitur,  ac  moritur  totum,  ita  quo- 
libet  animaU  perfecto  accidit  :  ex  hoe  ergo 
colUgendum  videtm-,  eorum  animas  esse  indi- 
visibiles,  sicut  est  humana  :  nam  si  essent 
extensffi,  et  pars  coh^rens  parti,  posset  qute- 
libet  separata  et  diversa  cum  parte  materife 
informatae  aliquo  tempore  conservari,  minime 
autem  potest :  ergo  signum  est  talem  quam- 


CAP.  XIII.  AN  SOLA  ANIMA  RATIONALIS  SIT  INDIVISIBILIS. 


563 


libet  animam  esse  indivisibilem,  quse  per  se 
primo  respiciat  totum  corpus,  tanquam  pri- 
mum  suscepLivum,  extra  quod  non  potest 
conservari.  Huic  rationi  addit  secundam  Gaje- 
tanus  quod  animalia  hsec  non  augeantur  per 
additionem  formfe  :  ergo,  etc.  Probat  assump- 
tum.  Quia  quando  aliquid  crescit  per  addi- 
tionem  formaj ,  quanto  magis  crescit,  tanto 
majorem  virtutem  habet,  nam  addita  forma 
additur  virtus  :  sed  animalia  perfecta  in  grandi 
mole  constituta  minores  habent  vires  :  ergo 
non  nisi  quia  anima  indivisibihs  non  potest 
tanto  corpori  dominari. 

8.  Infio^matur  primum  fundamentum.  — In- 
firmatur  secundtmi .  —  Verum  hoec  duo  funda- 
menta  non  videntur  firma.  Ad  primum  enim 
dicetur,  hcet  pars  formffi  sit  in  parte  materia3, 
mori  tamen  ilhco  partem  abscissam,  quia  pars 
formse  pendet  ex  unione  et  influxu  aharum 
partium,  sicut  si  abscindatur  pars  minima  vi- 
ventis  imperfecti ,  abscindetur  quidem  pars 
animee,  quse  tamen  non  conservabitur,  quod 
deficiat  organisatio  requisita.  Ad  secundum 
dicitur  illud  commune  quoque  esse  animabus 
extensis,  arbor  enim,  si  nimium  crescit^  non 
tanta  virtute  fructificat :  ilhid  ergo  provenit, 
non  ex  indivisibihtate  anima^,  sed  ex  magni- 
tudine  organorum,  quse  non  possunt  tam  fa- 
cile  apphcari  ad  opus,  nec  sibi  invicem  deser- 
vire.  Ilem,  quia  ahmentum  in  tot,  ac  tam 
porrectas  partes  distributum  minores  vires  ihis 
prsebet.  Ac  quia  lieec  D.  Thomse  positio  diffi- 
cile  intelhgitur,  fundamentaque  facile  solvun- 
tur,  multi  etiam  ihius  discipuh  in  hac  parte 
ab  ipso  defecerunt.  Ahi  negantes  sententiam 
iham  in  re,  defendunt  iu  verbis,  dicentes  lo- 
quiD.  Tiiomam  de  indivisibilitate  pliysica,  non 
quantitativa,  quod  tamen  ei  adversatur,  ait 
enim  preedictas  animas  non  esse  quantas  per 
accidens,  sed  in  quahbet  parte  totas  seque, 
atque  humanam.  Neque  tamen  est,  cur  in  liac 
parte  D.  Thomam  deseramus,  etsi  pars  ahera 
satis  probabiliter  defendi  valeat. 

9.  Quarta  assertio. — Prcendttitur  imprimis 
non  esse  impossibilem  formam  materialem  in- 
divisibilem.  —  Unde  sit  quarta  conclusio. 
Animee  sensitivce  animalium  perfectorum  in- 
divisibiles  sunt,  et  inextensse,  qu»  est  etiam 
D.  Augustinus,  6,  de  Trinitate,  cap.  6.  Pro- 
batur  primo,  quia  nuha  est  implicatio,  quod 
hsec  proprietas  conveniat  formis  dependenti- 
bus  a  materia  :  non  est  ergo  impossibilis  : 
ergo  de  facto  couvenit  formis  ihis.  Antecedens 
patet  primo,  quia  a  nulio  assignatur  implica- 
tio,  quod  etiam  patebit  ex  solutione  argumeu- 


torum  in  contrarium.  Secundo,  quia  nuhaest 
necessaria  connexio  inter  has  duas  proprieta- 
tesj  indivisibilitatem  scilicet,  atque  indepen- 
dentiam  a  materia  :  nam  licet  indivisibilitas 
sequatur  immaterialitatem,  attamen  quod  uon 
possit  absque  illa  inveniri,  non  ostenditur  : 
ergo  neque  e  contrario  illa  duo,  scilicet  indi- 
visibilitas,  et  dependentia  a  materiarepugnant: 
major  enim  perfectio  requiritur,  ut  forma  sit 
independens,  quam  nt  sit  indivisibilis,  ut  pa- 
tet  in  accidenti  spirituah,  est  enim  indivisibile, 
ac  dependens  :  potest  ergo  indivisibilitas  sal- 
vari  cum  dependentia.  Si  dicas  non  esse  simile, 
quod  illa  dependentia  non  sit  a  materia,  sed 
a  subjecto  spirituah,  instabitur,  exemplum  in 
omnilius  simile  esse  non  debere,  iUam  vero 
differentiam  niliil  obstare.  Etenim  sicut  forma 
spirituahs,  licet  sit  perfectior  natura,  potest 
actuare  extensam  materiam,  tanquam  vera 
forma,  ita  forma  alia  indivisibilis,  qute  non 
attingit  naturam  formse  spiritualis,  poterit 
dependere  a  subjecto,  quod  informat  :  litec 
ergo  argumenta  videntur  proliare  considera- 
tis  illis  duobus  preedicatis  secundum  se,  scilicet 
indivisibihtate,  et  dependentia,  ea  non  esse 
mutuo  repugnantia,  atque  adeo  esse  possibi- 
lem  formam  indivisibilem  pendentem  a  ma- 
teria  in  suo  esse. 

10.  Probatur  jam  assertio  de  facto.  —  Quo 
supposito  probatur  assertio  primo.  Quia  con- 
venit  esse  in  universo  omnes  modos  formaruni 
possibilium  :  si  ergo  ponantur  possibiles  for- 
mse,  de  quibus  loquimur,  indivisibiles  nempe, 
et  materiales  essent  profecto  imperfectiores 
anima  rationali  propter  dependentiam  a  ma- 
teria,  et  ita  non  attingerent  gradum  ratioci- 
nantium  :  essent  deinde  perfectiores  omnibus 
formis  extensis,  quia  maxime  accederent  ad 
immateriahtatem,  ac  adeo  essent  in  supremo 
gradu  formarum  materiahum,  qui  est  gradus 
sentientium,  et  intra  illum  Iiaberent  supre- 
mum  locum  ob  eamdem  rationem,  haec  autem 
omnia  conveniunt  formis  animalium  perfec- 
torum  :  ergo  vere  illse.  tales  existinit,  neque 
enim  credibile  est,  quod  in  creatione  brutorum 
omissa  fuerint  perfectissima  intra  illum  gra- 
dum  :  maxime  cum  modus  essendi  horum 
animantium  perfectorum,  perfectissimus  ap- 
pareat,  cum  habeant  sensus  omnes,  et  virtutes 
possibiles  in  eo  gradu.  Confirmatur  prffiterea, 
quia  non  fit  transitus  ab  extremo  ad  extre- 
mum,  nisi  per  medium  :  sunt  autem  inter 
animas  quaedam  omnino  materiales,  et  exten- 
see,  aliai  immateriales  et  inextensaj,  inter  quas 
est  possibile  quoddam  medium,  scihcet  auimee 


566 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIM^  RATIONALIS. 


materialis  et  iuextensee  :  ergo  datur  tale  me- 
dinm  nou  alibi  certe,  quam  in  liis  viventibus 
perfectis  :  ergo^  etc. 

11.  Secimdaratio  ex  variis  experimentis. — 
Accedunt  experientia^^  primo^  nam  in  bisce 
animalibus  reperitur  tanta  fere  consonantia 
organorum  :  ac  tantus  conscnsus  inter  illa^ 
quantus  in  bomine  :  habent  enim  certa  or- 
gana  ad  virtutes  singulas  deputata  :  cerebrum 
ad  virtutem  cognoscitivam,  ad  vitalem  cor, 
ad  naturalem,  seu  vegetabilem  hepar  :  atque 
inter  has  partes  talem  consensum^  ut  laso 
tactu  cor  moveatur,  et  si  imaginatio  appre- 
hendat  ut  nocivum,  impcret  motum,  quem 
ilHco  pedes  exeqmmtur :  hic  autem  consensus 
tantus  videtur  ob  identitatem  animse,  quas 
omnia  gubernat  ;  identitas  vero  non  est  sine 
indivisibihtate  :  nam  si  esset  divisibihs,  quo 
quffiso  modo  pars  anima?,  qua3  in  pede  residet, 
cognoscit  quod  jubet  pars,  quse  est  in  capite, 
et  ihud  exequitur  :  Ratio  ergo  tanti  consensus 
ea  est,  quod  tota  anima  in  capite  est,  atque 
in  pede.  Aha  experientia,  quod  etiam  in  his 
animalibus  vehemens  operatio  unius  partis 
impedit  operatiouem  aherius,  ut  grandis  dolor 
tactus  impedit  actionem  visus,  quod  non  con- 
tingeret,  si  diversaj  partes  animas  in  diversis 
partibus  viventis  essent,  posset  enim  altera 
sine  aherius  concursu  operari  :  itaque  hcet 
mia  esset  attenta,  vel  defatigata,  ahera  non 
ob  id  defatigaretur,  aut  impediretur  a  suo 
munere,  quse  sane  experientias  ideo  magnam 
probabilitatem  faciunt,  quia  ex  uuha  aha  re 
videatur  mehus  colligi  identitas  principii , 
quam  ex  consensu,  et  consonantia  potentia- 
rum  iUius  :  neque  vero  simihs  consonantia  in 
plantis  visitur,  nam  licet  una  pars  debilitetur, 
alia  perfecte  exequitur  suam  operationem , 
nisi  forte  sit  media,  per  quam  trahit  ahmen- 
tiim,  quod  est  per  accidens.  hi  sectihbus  quo- 
que  animantibus  nihil  tale  reperitur  :  quod  si 
ahquando  puncta  una  parte  movetur  aha,  ut 
puta  cauda,  non  ita  fit,  quod  una  pars  aUeri 
obediat,  sed  potius  id  provenit  ex  continua- 
tione  partium  cum  quadam  diffusione  vitahum 
spirituum,  qui  causant  motum,  atque  etiam 
ex  imperfecta  phantasia  distenta  per  corpus, 
unde  species  sensibiles  deferuntur  ad  partes^, 
quae  moventur;  non  sic  autem  in  animantibus 
perfectis,  iit  de  se  patet.  Tertia  experientia. 
Habent  animaha  perfecta  vim  discernendi  in- 
ter  res  duas  simul  propositaS;,  agnus  etiam  si 
videat  lapum  simul  et  equum,  discernit  ininii- 
cum  a  non  inimico,  et  ab  uno  fugit,  non  ab 
alio  :  accurrens  quoque  ad  matrem  discernit 


superiorem  partem  ihius  ab  inferiori,  et  ad 
hanc  accedit  ad  sugendum,  non  ad  aham. 
Talpa  etiam  sine  visu  per  tactum  cognoscit 
filium,  et  discernit  inter  ihum  et  alienum.  Ex 
quibus  plane  indivisibihtas  prsedictarum  ani- 
marum  cohigitur  in  hunc  modum.  Ad  discer- 
nendum  necesse  est,  ut  qui  discernit  utram- 
que  partem  cognoscat  :  ergo  si  equus,  verbi 
gratia,  discernit  aquam  frigidam  a  cahda,  ne- 
cesse  est  ut  principium  cognoscendi  utramque 
sit  idem ;  non  quidem  principium  proximum, 
nempe  tactus  (putest  enim  manus  dextera  tan- 
gere  frigidam,  et  sinistra  cahdam)  :  ergo  sal- 
tem  principium  principale  cognoscendi  in 
utraque  manu  erit  idem ,  atque  adeo  tota 
anima  in  quahbet  manu.  Si  dicas,  judicium 
ihud  esse  in  imaginatione,  mehus  surget  ar- 
gumentum.  Nam  si  imaginatio  discernit  inter 
apprehensa  per  sensus,  certe  idem  est  princi- 
pium  cognoscens  has  omnes  res,  et  gubernans 
potentias. 

12.  Fundamenttm  D.  Tliomce,  num.  1,  alla- 
tum  susiinetur.  —  Heec  ergo  omnia  probabi- 
lem  reddunt  opinionem  D.  Thomaj ,  neque 
experientia,  quam  ipse  adducit,  est  contem- 
nenda,  quod  si  tales  animse  essent  divisibiles, 
non  tam  cito  pars  abscissa  moreretur  :  si  enim 
quceque  pars  habet  suam  partialem  formam^  et 
in  quantitate  sufficiente  dividatur,  non  est, 
cur  tantam  dependentiam  habere  dicatur,  ut 
nec  per  instans  conservari  queat  :  sic  itaque 
divus  Thomas  intuht  provenire  hoc  ex  indivi- 
sibihtate  animas  probabihter. 

13.  Ad  primtini  argumentmi  in  num.  6.  — 
Ad  secundum. — Ad  primum  vero  argumentum 
in  contrarium  respondetur  rationem  formee 
materiahs  absolute  non  consistere  in  exten- 
sione,  sed  in  dependentia  a  subjecto  materiah, 
hocque  efficere,  ut  animee,  de  quibus  agimus, 
spirituales  non  sint.  Ad  secundum  quidamres- 
pondent  eam  animam  non  educi  de  partibus 
materise,  sed  a  tota  materia  adfequate,  quod 
ab  iha  tantum  pendeat,  et  nou  a  singuhs  par- 
tibus.  Respondetur  tamen  ahter  totam  educi 
de  tota,  et  totam  de  quahbet  parte,  quam  in 
instanti  generationis  informat  :  neque  vero 
hoc  est  mirabihuS;,  quam  totam  esse  in  tota 
materia,  et  totam  in  quahbet  parte,  nam  si- 
cut  est  in  materia,  ita  fit.  Sane  quod  hic  diffi- 
cultatem  habet  ilhid  est,  quomodo  una,  et  ea- 
dem  res  sit  tota  in  tota  materia,  et  tola  in 
quahbet  parte.  Quai  difficuhas  communis  est, 
necessarioque,  in  humana  forma  admittenda  : 
quod  vero  tahs  ahqua  forma  sustentetur  a  ma- 
teria,   parum,   aut  nihil  difficuhatis    adtht. 


CAP.  XIV.  AN  EADEM  ANIMA  INFORMET  SINGULAS  PARTES  VIVENTIS. 


567 


Unde  ad  primam  impngnationem  Imjns  sen 
probationem  minoris  negatnr  similitndo.Nam- 
qne  ednci  de  potentia  materiffi  transitns  qni- 
dam  est  de  non  esse  ad  esse^  qnod  est  impossi- 
bile  formai  jam  existenti.  At  vero  ednci  simnl 
de  non  esse  ad  esse  ex  dnabns  partibns  mate- 
riee  cnm  illins  materiffi  adseqnato  concnrsu 
unllam  implicationem  afFert^  sed  ostendit  tan- 
tnm,  quod  idem  sit  in  dnabus  partibns  simul, 
qnod  nihil  vetat.  Ad  secnndnm  dic^  unam  esse 
ibi  actionem  totalem,  qua  ipsa  anima  sit  in 
omnibns  partibns. 

44.  Ad  tertium  in  eodem  n.  6. — Ad  tertium  : 
sicut  sunt  qneedam  formse^  quse  totse  pendent 
a  tota  materia^  et  pars  a  parte :  alise  vero  quoe 
existentes  in  materia,  a  tota  illa  separari  pos- 
sunt^  ac  per  se  snbsistere^  ita  facile  intelligun- 
tur  formse  mediae^  qnee  necper  se  stare  possunt, 
nec  tamen  necessario  sunt  afiixai  determinatee 
parti  materise^  sed  paulatim  possnnt  ex  nna  in 
aliam  succedere  virtnte  sua,  non  tamen  seipsas 
sustinere,  quse  omnia  eo  magis  rationi  conso- 
nant,  quotales  animse  reperiimtnr  distare  ma- 
gis  ab  imperfectione  materiee,  accedereqne  ad 
perfectionem  nostrse  animse :  natnrale  siqnidem 
est,  ut  medium  ipsum  aliquid  participet  de 
extremis,  et  quo  magis  recedit  ab  uno,  magis 
accedat  ad  aliud. 

45.  Ad  qiiartim-  ut  respondeat  Allertus.  — 
Ad  experientias  respondet  Albertns,  snmma  de 
homine,  qnsest.  2,  art.  3,  motns  illos  non  pro- 
venire  ab  anima,  sed  ab  impetn  impresso  ner- 
vis  ratione  violentiae,  quae  intervenit  in  sepa- 
ratione  animse  a  corpore:  juvant  etiam  spiri- 
tus  vitaleS;  qni  in  nervis  remanent  per  aliqnam 
mornlam,  ac  vim  movendi  conservant,  quee 
tamen  experientia  non  in  omnibus  est  neces- 
sario  acceptanda,  nam  similes  ssepe  observan- 
tur  in  homine,  de  quo  constat  habere  animam 
indivisibilem.  Est  vero  sohitio  clara,  quando 
pars  minor  abscissa  videtur  vivere:  attamen 
qnando  totnm  ipsum  truncatum  movetnr,  ut 
taurus  sine  capite  (quod  appellatur  ab  Aristo- 
tele  colobum,  sen  mutihim,  5  Metaphysicee, 
text.  27),  tunc  dici  posset,  admitti  illud  qni- 
dem  mutilum  aliquo  tempore  vivere,  non  prop- 
ter  divisionem  animee,  sed  qnia  tota  anima 
potuit  aliquantnhim  in  corpore  mntilo  perma- 
nere :  cum  non  adeo,  neque  ita  pendeat  vita  a 
parte  abscissa,  ut  primo  instanti  extingnatnr. 
Atque  his  modis  potest  explicari,  qnod  Aristo  ■ 
teles  ait  3,  de  partib.,  c.  1,  posse  animal,  trun- 
cato  capite,  ahquantulum  moveri,propter  qnem 
locum  Pompanatius,  lib.  40,  de  Nutriente  et 
nutrito,  dixit  omnem  animam,  etiam  huma- 


nam,  secnndnm  pliilosopliiam,  esse  divisibilem, 
sed  turpiter  lapsus  est  et  exdebili  fundamento. 


NOTATIO  PRO  PRiECEDENTI  ASSER- 
TIONE. 

Sententiam  Jianc  de  indimsiUlitate  animce 
perfectorum  viventium,  in  quarta  assertione 
positam,  mutaret  prociil  dubio  ipse  auctor,  si 
inchoatum  Jiunc  tractatum,  uti  cceperat,  ultimis 
curis  Umasset.  Quippejam  olim  inMetapJiysica, 
Jianc  retractans  quam  prius  dictarat,  oppositam 
dixerat prolabiliorem,  disp.  45,  sect.  40,  n.  32. 
Imo  Jioc  ipso  in  lil.  cap.  2,  n.  49,  censuit prc- 
hahiUssimam.  Non  erat  tamen  cur  omnia  plene 
pront  ab  eo  accepimus  non  Jiic  tibi,  Lector  bene- 
vole,  immutata  daremus,  prcesertim  cum  ea 
etiam  seiitentia,  cjtiam  Jiic  defendit,  probabiUs 
certe  sit ,  et  in  gratiam  D.  TJiomce  suscepta 
videatur. 

GAPUT  XIV. 

UTRmr  EADEM   ANIMA  INFORMET   OMNES,   ET   SIN- 
GULAS   PARTES   VIVENTIS. 

4.  Pro  parte  negante  argumenti.  —  Hsec 
qnaestio  etiam  pertinet  ad  exphcandum  animae 
modum  informandi.  Gujus  negativa  pars  vera 
apparet.  Primo,  quia  in  diversis  membris,  di- 
versEe ,  imo  contrarise  reperiuntnr  dispositio- 
nes,  cor  enim  in  excellenti  gradu  calidum  est, 
cerebrum  vero  in  excehenti  frigidum  :  ergo 
non  potest  eadem  forma  eas  partes  informare. 
Secnndo,  qnando  pars  abscinditur,  retinet 
eamdem  formam  substantialem,  qnam  habe- 
bat  in  toto  ,  non  retinet  autem  animam  tota- 
lem  :  ergo  partialem  aham,  quam  etiam  habe- 
bat.  Major  patet  :  tum  quia  non  est  a  quo 
introducatur  nova  :  tum  quia  abscissa  pars 
potest  reuniri :  retinuit  ergo  eamdem  formam. 
Tertio.  In  vivente  quffidam  partes  sentinnt 
ahfB  non  sentiunt,  sed  vegetantur,  ut  ossa, 
alise  nec  vegetantnr,  nec  sentiunt,  ut  sangnis 
et  capihi,  incredibile  autem  apparet,  quod 
una,  et  eadem  forma  tam  diversos  effectus 
causet  :  ergo,  etc. 

2.  Prima  assertio  bipartita  pro  anima  divi- 
sibiU.  —  Prior  pars  ostendittcr.  —  Prsesens 
difficultas  minor  est  in  viventibns,  qnai  formas 
habent  divisibiles  et  extensas,  nam  in  ilhs 
tota  forma  est  in  tota,  et  pars  in  parte,  atqne 
adeo  una  est  forma  informans  totum,  quamvis 


568 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIM.^  RATIONALIS. 


non  simplex  sit,  sed  composita,  sicut  etiam  in 
non  animatis  contingit.  Sit  ergo  prima  con- 
clusio.  In  viventibus,  quee  animas  liabent  ex- 
ten.sas,una  estanima  informans  partes  omnes^ 
coalita  tamen  ex  partibus  diversarum  ratio- 
num  partialium.  Prima  pars  conclusionis  pro- 
batur,  quia  vivens  unum  per  se  est  substan- 
tiale  suppositum ,  cujus  omnes  partes  sunt 
continuse  :  ergo  habent  unam  formam  eas  in- 
formantem.  Item  una  integra  a  qua  unam 
habet  formam,  a  qua  vendicat  esse^  et  unita- 
tem  :  ergo  et  vivens,  quod  non  minus  est 
unum.  Namque  ad  unitatem  formee  non  est 
necessC;,  ut  illamet  entitas,  quse  informat  par- 
tem  unam^  informet  et  alias,  sed  et  satis,  si 
una  sit  ex  compositione  et  unione  plurium 
partium  :  sicut  et  corpus  hoc  solo  modo  dicitiir 
unum. 

3.  Posterior  quoqiie  siiacletur.  —  Secunda 
pars  conclusionis  probatnr  primo,  quia  ejus- 
modi  partiales  forniEe  requirunt  ex  propria 
ratione  diversas  dispositiones  :  ergo  sunt  di- 
versarum  rationum.  Item  habent  ex  se  diver- 
sos  effectus  formales,  nam  pars  forma;  ai'boris, 
qu8e  constituit  folium  nou  posset  constituere 
radicem  arboris,  neque  e  contrario.  Item  ope- 
rationes  diversarum  partium  sunt  diversfe  , 
forma  autem  coaptatur  diversis  partibus 
dispositionum.  Tandem  forma  integra  totius 
arborisj  quse  informat  radices ,  truncum  , 
folia  ,  etc. ,  secundum  se  sumpta  non  po- 
test  esse  tam  homogenea  ,  sicut  formse  i- 
gnis  ,  alias  nulla  esset  ratio  ,  cur  una  illius 
pars  esset  magis  in  una  parte  materice , 
quam  alia  :  ergo  non  est  tam  similaris  , 
nec  ejusdem  rationis  in  omnibus  partibus  : 
ergo  distingiiuntur  partes  illius  secundum 
partiales  rationes,  Nec  inferas  :  ergo  illse  par- 
tes  non  sunt  continuabiles,  quia  simt  specie 
diversee  :  nam  idhabet  verum  in  iis,  quee  dif- 
ferunt  totali  specie,  non  vero  in  iis^  quee  par- 
tialiter  differunt^  et  ordinantur  ad  integrita- 
tem  totius  suppositi,  ut  in  proposito  :  et  sicut 
in  artificialibus  partes  diversarum  rationum 
uniuntur  aliquo  modo  ad  integrandum  perfec- 
tum  artificium,  ita  in  uaturalibus^  etc. 

4.  Q,uid  de  anima  indivisiMli  senserint  non 
pauci  apud  GraJenum.  —  Et  apud  Albertum. — 
Difficultas  ergo  qusestionis  superest  de  his  vi- 
ventibus^  qu8e  habent  animas  indivisibiles,  de 
quibus  fuit  antiqua  Platonis^  et  ahorum  opinio, 
quam  Galenus  refert  5  et  6,  de  Placitis^  ani- 
mam  nostram  in  corporc  non  esse  simplicem^ 
sed  ex  multis  compositam  :  ponebant  eiiim 
animam  concupiscibilem  ad  appetendum  ci- 


bum,  etc,  quam  aiebant  esse  inhepate,  et 
animam  irascibilem  incorde,  cujus  munus  est 
cohibere  concupiscibilem,  si  esset  effrenis ,  et 
tueri  illam  ab  adversariis.  Tertiam  ponebant 
rationalem  in  cerebro,  quasi  in  arce  ad  impe- 
randum  et  gubernandum.  Idem  refert  Albertus, 
1,  2,  de  Anima,  c.  ult.^  Philoponus,  in  lib.  de 
Anim.,  fol.  ^,  colum.  3.  Idem  sentit  Pythago- 
ras,  differebat  tameu  in  modo  loquendi,  vole- 
bat  enim  has  esse  tres  animas  totales^  etconse- 
quenter  plures  animas  congregari  in  homine  : 
Plato  vero  non  tres  animas,  sed  tres  partes 
animse  illas  appellabat.  Refertur  etiam  Aristo- 
teles  3;  de  Anima,  text.  90,  Cicero,  1  Tuscula- 
na,  qui  Platonem  sequitur  cum  Galeno,  Tertul- 
lianus,  in  to.  3,  lib.  de  Anima,  c.  24,  et  lib. 
de  Resurrect.  carnis.  Philo  .ludseus,  lib.  de  eo. 
quod  deterius  potiori  insidiari  soleat,  pagin. 
milii  112,  et  lib.  I,  Allegoriar.,pag.  36,etlib. 
{,  pag.  54.  Simonportius,  lib.  de  Mente  hu- 
mana,  c.  70.  Et  id  tribuit  Aristoteli,  eo  quod 
secundum  eum  anima  tantum  est  in  corde, 
quod  certe  insinuat,  libro  de  communi  animal. 
motu,  in  fine,  ubi  ait :  Quoeirm  non  est  opus 
in  quoquo  membro  animani  inesse,  sed  cum  in~ 
certo  principio  consistat,  reliqua  memhra,  quod 
illi  adjungantur,  uniunt  atque  officia  per  natu- 
ram  oleunt  siia.  Idem  insinuat,  lib.  de  Juven- 
tute,  c.  4.  Itemque  Albertus  Magnus  2.  de 
Anima,  tractat.  1,  cap.  27,  sed  obiter  Aristo- 
teles  vero  exponendus  est,  loqui  scilicet  de  vi 
motiva ,  vel  secundum  principalitatem  ,  ut 
aiunt,  quod  anima  sit  in  corde,  ut  iu  prima 
sede,  non  quod  sit  in  aliis. 

5.  Quid  alii  prcesertim  medici  apud  Ny- 
plium.  —  Est  alia  opinio,  quse  ponit  unam 
animam  informare  totum  corpus,  tamen  prae- 
ter  illam,  inquiunt,  esse  diversas  partiales  for- 
mas  in  diversis  partibus  heterogeneis  :  quam 
tenent  multi  medici ,  quos  refert,  et  sequitur 
Nyphus  1,  de  Generatione,  text.  78,  ac  videtur 
esse  opinio  Gommentatoris  12  Metaphysicse , 
text.  17,  ubi  ait,  quod  totum  animal,  et  partes 
cjus  conveniunt  in  forma  totius,  differuut  ta- 
men  in  formis  specificis  ipsarum  partium. 
Idem  tenet  Antonius  Andrgeas  7,  iNletaphysicae, 
q.  17,  Venetus  2,  de  Anima,  q.  23.  Et  quidam 
eorum  aiunt ,  lias  partiales  formas  esse  adeo 
imperfectas,  ut  uequeant  subsistere  sine  totali. 
Alii ,  ut  nullum  esse  existentire  tribuant ,  sed 
quodammodo  partiale. 

6.  Prima  assertio  pro  anima  indiTisibili. — 
Prolatur prima  per  dilemma. — Contra  has  opi- 
niones  sit  secunda  conclusio.  In  viventibus, 
quee  habent  animas  indivisibiles,  eadem  aui- 


CAP.  XIV.  AN  EADEM  ANIMA  INFORMET  SINGULAS  PARTES  VIVENTIS. 


569 


ma  est;,  et  niilla  alia  forma,  quse  informet  eas 
partes  viventis^  quee  inter  se  continuse  sunt,  et 
in  quibus  est  aliqua  operatio  vitalis.  Heec  est 
D.  Tliomse ,  et  communis  theologorum  in  2^ 
dist.  \1,  ubi  Gregorius,  q.  2,  HervaJus^  tract. 
de  Pluralitate  formarum.  Idem  tenent  philoso- 
phi  fere  omnes  in  libro  de  Anima.  Videndus 
est  AlbertuS;,  tract.  5;,  cap.  penult.,  et  ex  medi- 
cis  Nyphus  supra  in  Recognitionibus,  Turisa- 
nus,  lib.  2,  in  Galenum  Commento  12^  dubio  4. 
Valles,  lib.  4  Controversiar.^  in  fine,  et  hb.  2^ 
cap.  14.  Probatur.  Nam  sipartes  heterogeueee 
haberent  partiales  formas  diversas,  vel  omnes 
informarentur  postea  quadam  anima  totali;, 
vel  non :  utrumque  autem  istorum  est  impos- 
sibile  :  ergo.  Probatur  minor  quoad  primam 
partem.  Nam  si  habent  partiales  formas^  et 
rursus  animam  totalem,  in  eadem  parte  esset 
plurahtas  formarum  substantiahum  ,  quod 
seepe  probatum  est  esse  impossibile.  Item  si 
anima  totalis  informat  omnes  partes ,  manet 
eadem  difficultas,  scilicet  quod  diversas  dispo- 
sitiones  in  illis  habeat  ,  et  quod  non  praibeat 
illis  idem  esse^,  quare  superflue  adduntur  par- 
tiales  formge.  Item  arguitur  tertio.  Nam  si  os, 
verbi  gratia,  habet  partialem  formam,  per  il- 
lam  constituitur  in  tah  esse  ,  id  est,  in  esse 
ossis  :  ad  hoc  enim  ponuntur  prsedictse  formai, 
aUas  superfluee  sunt  :  ergo  anima  totahs  nul- 
him  effectum  formalem  habet  in  tali  parte, 
quia  non  prsebet  ilh  ahud  esse  :  ergo  non  in- 
format  illam.  Item  quia  illse  partiales  formee 
debent  esse  animai ,  ahas  non  haberent  ope- 
rationem  vitalem,  nec  dispositionem  vita3,  et 
consequenter  fuissent  superfluee,  quod  non  est 
admittendum  :  essent  ergo  in  eadem  parte  vi- 
ventis  phires  animse,  quod  improbatum  est, 
cap.  5.  Si  vero  dicatur  secundum,  scihcet  quod 
partes  non  informantur  anima  totah^  sed  tan- 
tum  suis  partiahbus  formis.  Contra  arguitur, 
vel  illaj  partes  habent  inter  se  continuationem, 
vel  non  :  si  habent,  ex  ihis  integrabitur  una 
anima,  quee  erit  divisibilis,  et  extensa  contra 
id,  quod  supponimus  de  indivisibilitate  praj- 
dictarum  auimarimi  ;  si  autem  non  liabent 
continuationem  ;  ergo  quselibet  per  se  consti- 
tuit  suum  suppositum  vivens  :  et  aniraal  ex 
eis  resultans  non  erit  per  se  unum^  sed  per  ac- 
cidens  aggregatum  multorum. 

7.  Prohahir  secunda  principaliter  assertio. 
—  Prohatur  tertia  prlncipaliter.  —  Probatur 
quarta. — Prohatur  quinta.--Prohatur  sexta. — 
SecundOj  si  hsec  anima  indivisibilis  non  est  in 
omnibus  partibus,  erit  saltem  in  una  :  peto 
ergo^  an  illa  sit  organica^  uecne  ?  Si  non  est 


organica  :  ergo  tahs  forma  non  est  actus  cor- 
poris  physici  organici ,  ergo  non  est  anima  : 
si  est  organica  :  ergo  sicut  informat  partes  di- 
versarum  rationum  in  illa  parte,  ita  poterit 
iuformare  partes  diversarum  rationum  in 
toto  :  ergo  superfluunt  partiales  formaj. 
Rursus  interrogo  ,  quaenam  sit  illa  pars. 
Dices  esse  cor.  Contra  :  nam  vis  sentiendi 
non  provenit  potissime  a  parte  illa  ,  sed  a 
cerebro  et  vis  vegetandi  ab  hepate  :  ergo  po- 
tius  esset  anima  in  aliqua  istarum  partium, 
quod  si  concedas^  argumentum  plane  conclu- 
dit  esse  in  omnibus  :  nam  probatum  est  supra 
esse  eamdem  formam ,  a  qua  omnes  illse  vires 
procedunt :  ergo  si  potest  uua  forma,  et  eadem 
has  paiies  adeo  diversas  informare^  poterit  in- 
formare  ahas.  Prseterea,  quia  si  lieec  forma 
tantum  est  in  uua  parte  :  ergo  non  est  forma 
totius.  Dices  formam  totius  appellari,  quia  in 
unica  parte  existens  gubernat^  etinfluit  in  om- 
nes  ahas  :  sed  falso  dices  :  tum  quia  nulla  est 
pars  in  hujusmodi  animahbus  ,  quae  sola  ipsa 
sit  principium  omnium  virtutum  totius  ,  ut 
postea  dicemus  :  tum  quia  hoc  dato,  posset 
illa  dici  gubernator  ,  aut  motor  totius  cor- 
poris,  non  tamen  vera  forma  totius.  Tertio 
arguitur.  Nam  supra  c.  13,  n.  Tl,  muUis  ex- 
perientiis  ostensum  est,  operationes,  quse  fiunt 
in  diversis  partibus  viventis,  procedere  ab  ea- 
dem  anima  :  ergo  iha  eadem  anima  informat 
omnes  partes.  Patet  consequentia,  quia  tales 
operationes  sunt  vitales  :  ergo  procedunt  a 
forma  informante.  Et  confirmatur.  Nam  ope- 
rationes  partium  procedvmt  a  forma  infor- 
mante  illas,  et  procedunt  ab  eadem  anima: 
ergo  eadem  anima  informat  illas.  Quarto.  Ani- 
ma  est  actus  primus  dans  esse  composito  :  ergo 
dat  esse  omnibus  partibus,  nam  esse  totius 
consurgit  ex  esse  partium,  ideoque  impossi- 
bile  est  intelligere,  quod  alia  sit  forma  totius, 
et  alia  partium.  Quinto  si  manus  haberet 
suam  partialem  formam,  etiam  divisa  posset 
conservare  illam,  saltem  aliquo  tempore  :  ma- 
net  enim  cum  eisdem  dispositionibus ,  quas 
antea  habebatj  et  sola  separatio  non  est  suffi- 
ciens  causa  instantaneai  corruptionis.  Conse- 
qnens  vero  est  falsum,  ait  enim  Aristoteles  4, 
Meteor.,  c.  ult.  \,  de  Generat.  animal.,  c.  19_, 
7,  Metaphysicse,  text.  25,  et  1  de  Anim.,  c.  i, 
quod  mauus  abscissa  est  tequivoce  talis  :  ergo. 
Sexto,  Tandem  conclusio  est  plurium  cousona 
fidei  asserenti  aniraam  per  se,  et  essentialiter 
uniri  corpori  humano,  ut  habetur  Concilio 
tertio  Lateranensi ,  sess.  8.  Corpus  autem  hu- 
manum  est  id,  quod  variis  membris  coustat, 


570 


LIB.  I.  DE  SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE  ANIMyE  RATIONALIS. 


et  non  aliqua  pars  illius.  Faciunt  pro  liac  con- 
clusione  supra  adducta,  c.  6  et  42. 

8.  Adpriviim  argumentum  in  mmi.  1 . — Ad 
semndum  ih.  —  Ad  tertium  ib.  —  Ad  primum 
respondetur  esse  differentiam  inter  formam 
divisibilem  et  indivisibilem,  quod  divisibilis 
tota  respicit  totam  materiam^  et  pars  partem^ 
forma  vero  indivisibilis  respicit  ut  adsequatum 
subjectum  totam  materiam^  partem  vero  non 
respicit  per  se,  sed  in  quantum  integrat  totum, 
quare  non  est  inconveniens,  quod  eadem  for- 
ma  in  diversis  partibus  requirat  diversas  et 
contrarias  dispositiones,  quia  ex  illis  partibus 
resultat  unum  integrum  susceptivum  attempe- 
ratum  juxta  exigentiam  formae.  Ad  secundum 
negatur  major.  Ad  primam  ejus  probationem 
respondetur  idem  argumentum  esse  de  qua- 
cumque  forma  cadaveris :  eadem  ergo  est  so- 
lutio  alibi  tradita.  Ad  secundam  respondetur. 
Si  pars  non  totaliter  abscindatur,  non  amitti 
animam,  si  vero  totaliter,  aiunt  quidam  non 
posse  iterum  informari  illa  anima,  videri  ta- 
men  habere  aliquam  operationem  vitalem  prop- 
ter  unionem  intimam,  quam  habet  cum  aiiis 
partibus  absque  nova  informatione.  Ita  res- 
pondent  Nyplius  et  alii :  videtur  tamen  valde 
probabile  posse  iterum  reuniri,  et  informari 
eadem  anima  per  modum  nutritionis.  Nam 
sicut  illa  anima  potest  unire  sibi  materiam  cibi 
et  informare;,  ita  potest  reunire  sibi  materiam 
partis  abscissse  et  informare,  maxime  si  illi 
eonjungatur  statim  antequam  amittat  dispo- 
sitiones  proprias.  Neque  in  hoc  apparet  ratio 
impossibihtatis^  imo  nec  tunc  fiet  proprie  re- 
gressus  a  privatione  ad  habitura,  quia  materia 
iha  non  fiiit  simpHciter  separata  a  forma;,  sed 
ex  parte.  Tertium  argumentum  difficilius  est^ 
nam  petit,  ut  exphcemus,  quo  modo  primo,  et 
per  se  diflferant  partes  heterogeneas :  hoc  vero 
abunde  exposuimus  supra  c.  2,  n.  29. 

9.  Tertia  assertio. — Conduditiir  'probatio 
assertionis. — Instatur  contra  proximam  asser- 
tionem.  — Ex  quibus  sequitur  hsec  tertia  con- 
chisio.  Anima  indivisibihs^  et  nulla  aha  est 
tota  in  toto,  et  tota  in  quahbet  parte.  Ad  cu- 
jus  probationem  supponit  D.  Thomas,  1  p., 
q.  76,  a.  8,  triphcem  totahtatem  formae.  Prima 
esse  essentiahs,  quae  consurgit  ex  compositione 
generis  et  diflferentiee,  secundum  quam  tota- 
htatem  quselibet  forma  etiam  divisibilis  est 
tota  in  toto,  et  tota  in  quahbet  parte,  quoniam 
in  quahbet  parte  formce  est  tota  esseutia  for- 
mse.  Secunda  totalitas  est  potentiahs,  unde 
vocatur  totum  potentiale,  et  secundum  hanc 
nulla  anima  etiam  indivisibihs ,  est  tota  in 


quahbet  parte,  quia  non  in  omnibus  habet 
omnes  potentias.  Tertia  est  totahtas  quantita- 
tiva,  et  secundum  hanc  formee  quidem  divisi- 
biles,  non  possunt  esse  totte  in  quahbet  parte, 
quia  cum  sint  extensse,  adaptantur  quantitati, 
ut  pars  sit  in  parte,  ac  tota  in  toto  :  formfe 
vero  indivisibiles,  cum  non  habeant  partes, 
earum  totahtas  potest  dici  sohim  entitativa,  et 
secundum  eam  totam  dicuntur  esse  in  quahbet 
parte,  quam  informant.  Ita  patet  expositio  et 
probatio  conchisionis  quoad  utramque  partem. 
Atque  hinc  inteUigitur,  quomodo  res  indivi- 
sibihs  valeat  totam  materiam  divisibilem,  et 
extensam  informare,  non  enim  est  indivisibilis 
instar  puncti,  ut  D.  Thomas  adnotat  de  spiri- 
tuahbus  creaturis,  a.  4,  ad  16.  Nam  punctum 
ad  genus  quantitatis  pertinetj  anima  vero  in- 
divisibihs  transcendit  ahquo  modo  genusquan- 
titatis,  et  ideo  non  circumscribitur  sicut  res 
quanta,  neque  uni  sohim  puncto  hmitatur,  sed 
in  diversis  partibus  simul  tota  esse  potest.  In- 
feres  primo  :  ergo  tota  anima  est  in  digito, 
atque  adeo  unus  digitus  homo  est,  cum  nihil 
aliud  homo  sit,  quam  compositum  ex  materia, 
et  forma  rationah.  Secundo  inferes  inteUectum 
esse  in  pede,  si  anima  tota  in  pede  est.  Tertio 
animam  posse  ascendere  simul  et  descendere, 
si,  verbigratia,  simul  alterammanum  attoUam, 
alteram  deprimam.  Quarto  animam  totam  si  in 
manu  est,  retrahi  ad  rehquum  corpus,  si  forte 
manus  prcecidatur,  quee  omnia  videntur  ab- 
surda. 

\0.  Ad  instantiam. — Ad  primum  negatur 
posterior  sequela,  nam  homo  significat  per  se 
subsistens  in  natura  humaua  :  at  digitus  non 
est  hujusmodi.  [taque  homo  sohim  dicitur 
compositum  ex  anima  et  materia  iUi  adsequata, 
in  qua  scihcet  valeat  a  se  conservari,  quodque 
habeat  potentias  omnes,  et  passiones  naturae 
debitas,  ac  per  iUas  operatur,  quod  niUIi  parti 
quadrat.  Unde  intelligitur  ratio,  cur  in  homo- 
geneis  pars  recipiat  denominationem  totius, 
non  vero  in  heterogeneis.  Ad  secundum  nega- 
tur  intellectum  esse  in  parte  corporis,  cum 
sit  in  anima  immediate,  nec  valet  Ula  conse- 
quentia :  Anima  est  in  pede,  intellectus  est  in 
anima  :  ergo  intellectus  est  in  pede  :  fit  enim 
argumentum  in  quatuor  terminis,  cum  varia- 
tur  modus  essendi,  est  siquidem  in  pede  ani- 
ma,  ut  informans,  intellectus  vero  in  anima, 
ut  inheerens,  in  corpore  autem  nullo  modo. 
Unde  solum  sequitur,  intellectum  esse  in  ani- 
ma  informante  pedem,  dici  tamen  improprie 
potest  intellectum  esse  in  capite  ratione  sen- 
suum  illi  ministrantium.  Ad  tertiiuu  Cajeta- 


CAP.  XIV.  AN  EADEM  ANIMA  INFORMET  SINGULAS  PARTES  VIVENTIS. 


571 


nus^  1  p.;,  q.  76^  a.  8,  putat  animam  tantum 
mutari,  cum  totus  liomo  mutatur,  et  quod 
tantum  sit  defmitive  in  toto  homine  :  idem 
significat  S.  Tliomas,  in  1,  dist.  37,  q.  l,a.  3, 
ad  4.  Sed  non  dubito,  quin  ad  motum  bracliii 
anima  mutetur,  nam  mutatis  nobis,  ut  ait 
Aristoteles,  mutantur  ea,  qua3  sunt  in  nobis, 
atque  si  consideretur  anima  prout  est  in  bra- 
chio,  mutat  certe  respectum  prioris  propin- 
quitatis,  aut  distantiae.  Respondetur  ergo  non 
esse  inconveniens  eamdem  animam  simul  as- 
cendere  et  descendere  secundum  diversas  par- 
tes,  in  quibus  est.  Ita  mehus  D.  Thomas, 
qusest.  de  Anima,  art.  10 ,  ad  12.  Sicut  corpus 
Ghristi  Domini  in  diversis  hostiis  existens  si- 


mul  ascendit  et  descendit,  ihi  vero  motus 
simpliciter  contrarii  non  sunt,  quia  nec  per 
eamdem  lineam,  neque  inter  eosdem  terminos 
exercentur.  Ad  quartum  cum  pars  dividitur, 
neque  anima  corrumpitur,  neque  retraliitur, 
sed  eodem  modo  manens  in  cceteris  partibus 
desinit  informare  partem  divisam  :  idemque 
dicendum  de  formis  animalium  perfectorum, 
quia  non  a  singuhs  partibug,  sed  a  toto  cor- 
pore  in  suo  esse  pendent.  Et  heec  sufficiant  de 
substantia  animse,  per  quse  dilucidantur  quses- 
tiones  75,  76  et  90,  primse  partis  D.  Tliomse, 
exceptis  paucis,  quee  ibi  tangit,  pertinentibus 
ad  doctrinam  de  generatione,  quse  suo  etiam 
loco  sunt  exposita. 


FINIS  LIBRI  TRIMI  PE   SUBSTANTIA  ET  INFORMATIONE   ANIM^, 


ELENGIIUS  CAPITUM  LIBRI  SEGUNDI 

DE  POTENTIIS  ANIM^  IN  COMMUNI,  AG  ETIAM  VEGETANTIS. 


Cap.  I.  An  poientice  anim(E  ab  ea  rea- 

liler  distinguantur. 
Cap.  II.  An  potentice  inter  se  per  actus, 

et  objecta  distinguantur. 
Cap.  III.  An   potentice    animce    ab   ea 

fluant,  et  in  ea  subjectentur. 
Cap.  IV.  An  nutrimentum  sit  objectum 

potentice  nutritivce. 
Cap.  V.  An  sanguis  sit  nutrimentum  so- 

lum,  vel  etiam  animata  substantia. 
Cap.  VI.  An  mutatio  sit  omnibus  viven- 

tibus  necessaria. 


Cap.  VII.  An  generatio  sit  propria  actio 

viventium. 
Cap.  VIII.  Quo  modo  et  ordine  perficia- 

tur  generatio. 
Cap.   IX.   Quce  sit  potentia  nutritiva  et 

augmentativa. 
Cap.  X.  Quid  sit  potentia  generativa,  et 

an  distinguatur  a  nutritiva. 
Cap.  XI.  Quodnam  sit  potentice nutritivce 

subjectum. 
Cap.  XII.   Quodnam  sit  subjectum  po- 

tentice  generativce. 


t 


LIBER  SEGUNDUS. 


OTENTIIS  ANIMiE 


IN  COMMUNI,  AG  ETIAM  VEGETANTIS. 


Quoniam  anima  principium  est  operandi, 
oportet,  ut  aliquas  potentias  vendicet,  per 
quas  saas  operationes  exerceat,  et  ideo  post- 
quam  dictum  est  de  animse  substantia^  conse- 
quenter  dicendum  est  de  potentiis  illius  :  sed 
primo  ingressu  more  nostro  dicemus  in  com- 
muni  per  capita  tria,  in  particvilari  vero  toto 
reliquo  libro  :  de  hac  autem  re  pauca  liabe- 
mus  ab  Aristotele  :  tetigit  vero  obiter  lib.  2, 
de  Anima,  in  cap.  3,  etprincipio  capitis  quarti, 
sed  copiosius  disputatur  a  D.  Tlioma,  1  p., 
q.  77,  et  aliis  in  discursu  citandis. 

CAPUT  I. 

UTRUM  POTENTIiE    ANIM^   DISTINGUANTUR  AB  EJUS 

ESSENTIA. 

1.  AfguUur  pro  parte  negante.  —  Argidtur 
fro  affirmante. — Dehac  notatione  xide  disp.  -42 
Mdapliy sic(c ,  sect.  S,  a  n.  9,  et  disput.  -43, 
iniiio.  —  Qusestio  lisec  ex  parte  videri  potest 
Metaphysica,  hic  vero  tractanda  est,  utpote 
necessaria  maxime  ad  mvestigandam  essen- 
tiam  facultatum  animae,  ac  tota  illa  rationibus 
physicis  disseritur.  Est  autem  perdifhcilis , 
quoniam  hactenus  dictum  est,  unam,  et  eam- 
dem  animam  esse  principium  essendi  et  ope- 
randi  :  potentia  autem  nihil  aliud  est,  quam 
ipsum  operandi  principium  :  ipsa  ergo  anima 
est  sua  potentia,  neque  oportet  fingere  multi- 
plicitatem,  ubi  necessitas  non  urget,  hic  autem 
est  nulla.  Nam  quidquid  anima  efficit  media 
entitate  sibi  addita,  potest  se  sola  operari.  In 
contrarium  est,  quia  videtur  repugnare  limi- 
tationi,  atque  imperfectioni  creatura3,  universa 
per  suam  substantiam  immediate  operari.  Pro 
solutione  notandum  est,  nomen  potentiee  ex- 
tendi  solere  ad  quamcumque  aptitudinem,  seu 
capacitalera  rei ,  quomodo  dicitur  materialis 
substantia  habere  potentiam^  ut  extendatur 


per  quantitatem,  et  rem  quantam  esse  in  po- 
tentia  ad  divisionem  :  at  de  his  potentiis  cer- 
tum  est  non  distingui  a  rebus,  quarum  sunt 
potentiee.  Nam  si  queelibet  rei  aptitudo,  aut 
capacitas  a  re  ipsa  realiter  distingueretur , 
processus  esset  infinitus,  veluti  si  substantia, 
verbi  gratia,  ponatur  capax  quantitatis  per 
potentiam  a  se  distinctam,  ea  potentia  esset 
capax  per  aliam,  et  sic  in  infmitum  :  suut  igi- 
tur  hee  aptitudines  mere  passivse,  a  subjecto 
indistinctae,  et  negationes  seu  non  repugnan- 
tiae,  quse  consequuntur  conditionem  subjecti : 
difficultas  ergo  est  de  potentiis  operativis  aui- 
mse,  de  quibus  varise  sunt  opiniones. 

2.  Quatuor  opiniones.  — Prima  opinio  est, 
nullo  modo  distingui  potentias  ab  anima,  sed 
ipsam  esse  suum  intellectum,  suum  sensum, 
etc.  Ita Gregorius,  in  2,  dist.  16,  Gabriel,  a.  2, 
p.  2,  cum  Ocham  2,  q.  24,  Marsilius,  q.  22,  a.  2, 
notab.  5,  et  idem  proemiserat  in  q.  16,  a.  3, 
suppositione  4,  Saxonia,  lib.  2,  de  Anima,  et 
Buridanus,  q.  6.  Secunda  opinio  est  distingui 
formaliter,  non  vero  realiter.  Ita  Scotus,  in  2, 
dist.  16,  et  in  4,  dist.  12,  q.  3,  et  dist.  16. 
Thomas  de  Garbo,  in  Summa,  tractatu  5,  q.  2, 
a.  3.  Tertia  opinio  ait  potentias  animae  vege- 
tantis  ab  eanon  distingui,  maxime  verosensi- 
tivas,  atque  intellectivas  :  sic  D.  Bonaventura, 
inl,  dist  3,  2  p.  distinctionis.  Durandus,  in  I, 
dist.  2,  q.  2.  Ratio  illius  est,  quia  actus  vege- 
tativse  partis  sunt  producere,  et  adgenerare 
substantiam,  quce,  inquit,  non  possunt  conve  - 
nire  accidentali  potentice  etiam  in  virtute  suh- 
stantice.  Quarta  opinio  universim  potentias 
animfe  distinguit  realiter  ab  illa.  Ita  D.  Tho- 
mas,  1  part.,  q.  77,  a.  1,  et  q.  54,  a.  3,  de 
Angelis  disserendo  ait,  nullam  potentiam  ope- 
rativam  substantire  creata^  esse  idem  realiter 
cum  ejus  essentia,  quod  sequuutur  communi- 
ter  Thomista?,  Cajetauus,  dictis  locis,  Cajtreo- 
lus  in  1,  dist.  3j  q.  4.  Soto  in  c.  de  proprio. 


CAP.  I.  AN  POTENTL^  ANIM.^  AB 
q.  2;,  et  Javellus  liic  q.  40^  accedunt  Thomas 
cle  Argentina  in  2.  dist.  3,  J^gidius  quodlib.  3^, 
q.  lO^  Hervffius  quodlib.  1,q.  9,  et  alii,  Mar- 
silius  Ficinus^  1.  10,  de  Theologia  Platonis, 
qui  asseverat  esse  sententiam  Platonis,  et  Plo- 
tini  m  Tinmo.  Ex  Aristotele  vero  tantum 
habemus,  quod  hasce  potentias  vocet  qualita- 
tes,  numeretque  in  secunda  specie,  quem  imi- 
tatur  Simplicius.  cap.  de  Quahtate,  Damasce- 
nus  etiam  in  sua  logica,  c.  51 .  Et  Commen- 
tator  etiam  alicubi  dixit  animam  dividi  in 
suas  potentias,  sicut  pomum  in  odorem  et  sa- 
porem. 

3.  Notafio  tripUcis  operationis,  acprincipii 
ejus  pro  resolutione.  —  Est  pro  sohitione  no- 
tandum,  esse  in  animatis  operationes  cum 
rebus  inanimatis  communes  omnino  :  ahas  in 
quibus  proportionahtates  sohim  conveniunt : 
ahas,  in  quibus  differunt :  conveniunt  quidem 
in  actiouibus  primarum  quahtatum  et  earum 
etiam,  quse  ex  temperamento  primarum  im- 
mediate  procedunt  :  proportionahter  vero 
assimilantur  in  generatione  vel  adgeneratione 
substantise  :  generatio  enim  et  nvitritio  viven- 
tis  habent  quamdam  proportionalem  simihtu- 
dinem  cum  productione  et  adgeneratione 
ignis  :  differunt  vero  in  propria  ratione  vit*, 
ut  in  cognitione  et  appetitu  in  distributione 
cibi,  et  modo  nutritionis  :  quantum  ergo  atti- 
net  ad  actiones  primas,  eadem  est  de  animatis 
et  inanimatis  ratio.  Nam  per  easdem  quahta- 
tes  fiunt,  de  quibus  constat  aperte  esse  reahter 
a  substantia  distinctas.  De  operationibus  se- 
cundi  generis  est  proportionahs  ratio  :  nam 
in  generatione,  vel  adgeneratione  substantise 
tam  in  rebus  animatis,  quam  in  inanimatis, 
duo  sunt  distinguenda,  scihcet  dispositio  ma- 
terise  et  inductio  substantiahs  forma^  :  pri- 
mum  fit  mediis  accidentibus.  Secundum  im- 
mediate  a  forma  substantiah,  de  quo  late  in 
sequentibus  agendo  de  potentiis  vegetantibus. 

4.  Prima  assertio  af/irmativa.  —  De  terfio 
ergo  genere  operationum,  quse  sunt  acciden- 
tales,  et  proprise  vivsntium,  sit  prima  con- 
chisio.  Potentise,  quas  ad  has  operationes  or- 
dinantur,  distinguuntur  ex  natura  rei  ab  ipsa 
anima.  Estcontra  Nominales,  et  videturcerta. 
Nam  Patres  communiter  in  hoc  distinguunt 
creaturas  a  Deo,  quod  in  Deo  idem  sint  essen- 
tia  ,  potentia  et  operatio,  in  creaturis  vero 
distinguantur.  Ita  D.  Dionysius ,  de  ccelesti 
Hierarcliia,  c.  H,  loquens  de  Angehs.  Idem 
D.  AugustinusG,  de  Trinit.,  c.  6,  ubi  inquit, 
aaimam  liumanam  deficere  a  simplicitate  di- 
vina  propter  multitudinem  operationum  et 


EA  REALITER  DISTINGUANTUR.     '  573 

virtutum,  et  1.  15,  c.  7,  ait,  mentem  distingui 
abanima  :  et  potentiam  hominis  nonhominem 
esse,  sed  ahquid  hominis.  D.  etiam  Anselmus, 
lib.  de  Casu  diaboli,  dicit,  etsi  potentise  non 
sint  substantiee  non  tamen  esse  nihil.  Idem 
lib.  de  Concorrlia  prEescientiee  et  prsedestina- 
tionis ,  cap.  ult.  ,  consentiunt  theologi  fere 
omnes  a  Nominahbus.  Et  ratione  patet.  Nam 
vitales  potentioe  ut  potentise  sunt,  habent  dis- 
tinctam  rationem  :  et  definitionem  ab  ipsa 
anima,  in  quantum  anima  est  :  ergo  distia- 
guuntur  ex  natura  rei.  Patet  antecedens,  quia 
anima,  ut  anima  est,  essentialiter  ordinatur 
ad  corpus,  potentia  vero  ut  potentia,  essentia- 
liter  ad  operationem.  Secundo,  hse  ipsse  po- 
tentise  distinguuntur  ex  natura  rei  inter  se  : 
ergo  et  ab  anima.  Patet  assumptum  de  intel- 
lectu  et  vohmtate  ,  ahter  enim  recte  dicere- 
mus,  intenectus  amat,  vohmtas  intehigit.  Item 
quis  dicat  visum,  et  tactum  non  distingui, 
cum  unus  separabiUs  sit  ab  ahero,  quis  appe- 
titum  sensitivum,  et  inteUectum  non  distin- 
guat,  inter  quos  tanta  est  repugnantia,  quanta 
describitur  ab  Apostolo  ad  Rom.  7  et  ad  Gal.  5. 
Denique  habitus  facuUatum  rationahum  dis- 
tincti  sunt,  fides  nimirum,  et  charitas,  ut  ipsa 
fides  docet  :  ergo  et  illee  saltem  suut  inter  se 
distinctse  :  ergo  et  ab  anima  :  nam  si  identi- 
fiearentur  uni  tertio,  identificarentur  inter  se, 
quod  si  rationales  distinguuntur,  ahas  quo- 
que  distingui  necesse  est,  cum  non  sit  dispar 
ratio. 

5.  Secunda  assertio  de  qua  latiics  disp.  18, 
Metaphysicce,  sect.  3,  et  specialiter  in  opere 
de  Angelis,  l.  2,  c.  1,  l.  3,  c.  1,  /.  4,  c.  24.. — 
Secunda  conclusio.  Probabihus  est  potentias 
animee  distingui  reahter  ab  iUa.  Heec  est  contra 
secundam  opinionem  Scoti,  et  ahorum.  Eam 
tamen  sequiturD.  Thomassuadetprobabihter: 
praecipuum  fundamentum  sumitur  ex  ratione 
creaturse,  cujus  substantia  utpote  hmitata  non 
videtur  esse  posse  principium  tam  multarum 
actionum,  quas  in  viventibus  experimur.  Ar- 
gumentari  etiam  possumus  ad  hominem  Sco- 
tum,  quoniam  juxta  ipsius  doctrinam  inter 
essentiam  et  potentiam  est  distinctio  formalis : 
ergo  in  creaturis  major  esse  debet.  Item  ea- 
dem  est  ratio  de  operatione  et  virtute,  sed 
operatiom^s  sunt  accidentia  ab  ipsa  anima  rea- 
hter  distincta  :  ergo.  Preeterea  habitus  perfi- 
cientis  animam  sunt  distincti  ab  ipsa  anima, 
cum  de  novo  acquirantur,  et  deperdantur,  et 
inter  se  etiam  distincti  sunt,  quia  vel  perficiunt 
diversas  potentias,  vel  camdem  secuudum  di- 
versas  operationes  :  ergo  signum  est  potentias 


574  LIB.  II.  DE  POTENTIIS  ANIM^ 

ipsas  esse  distinctas.  Et  hsec  sententia  consonat 
fideij  quse  docet  actns  intellectus  et  voluntatis_, 
nempe  fidei  et  charitatis^  et  earum  habitus 
esse  diversos  :  ergo  ipsse  potentise  sunt  dis- 
tinctse  inter  se,  unde  concursus,  quemprsebet 
Deus  intellectuij  distinctus  est  ab  illo^  quem 
praebet  voluntati :  ergo.  Facit  etiam  illud 
Lucse  10  :  Diliges  Dominum  Beum  tuum  extota 
anima  tua,  et  ex  omnilus  mrihus,  etc.  Ubi  po- 
tentias  animse  vocat  vires  ilhus^  et  numerat 
illas,  ut  distinctas  ab  anima.  Et  isto  modo  ex- 
ponunt  multi  illud  Psalmi:  Be7iedic,animamea, 
Bomino,  et  omnia,  quoi  intra  me  sunt.  Tandem 
ordo  naturse,  et  artis  attestantur  huic  veritati : 
ars  enim  ad  diversas  actiones  diversa  adinve- 
nit  instrumenta^  et  natura  ad  diversas  opera- 
tiones  naturaleS;,  diversas  prsebet  virtutes,  ut 
experientia  docet.  Ratio  dubitandi  in  principio 
posita  non  urget^  quia  distinctio  quidem  asse- 
renda  non  est  sine  necessitate ,  sed  neque 
etiam  quserenda  est  ad  hoc  mathematica  ratio^, 
et  in  philosophia  rationes  factae  sunt  suffi- 
cientes  ad  conclusionem  dictam  asserendam. 

6.  Bulium  resolvitur  cle  quo  consule  etiam 
auctorem,  disp.  7  Metapliysicce,  sect.  2,  n.  22. 
—  Rogabis^  utrum  saltem  divinitus  potentise 
animse  possint  ab  illa  separari ;  multi  negant, 
ut  Cajetanus^l  p.,  q.  54^, Capreolus^  in  d^dist,  3^ 
qusest.  3,  insinuat  D.  Thomas,  de  spiritualibus 
creaturis^  articulo  ultimo  ad  septimum,  \,  2, 
qusest.  110,  artic.  4,  ubi  ait  non  posse  intel- 
hgi  animam  sine  potentiis.  Et  probatur.  Nam 
quod  reahter  adinvicem  distinguantur,  non 
necessario  arguit  separabihtatem  :  relatio  enim 
et  terminus  sunt  distincta,  neque  tamen  pos- 
sunt  separari,  quia  iiabent  intrinsecam  con- 
nexionem,  inter  potentiam  autem  et  essentiam 
est  summa  unio.  Et  confirmatur.  Nam  de  es- 
seniia  propriae  passionis  esse  videtur  dicta  in- 
separabihtas. 

7.  Pars  affirmativa  proiabilior.  —  Proba- 
biUus  tamen  oppositum^,  quod  defendunt  Fer- 
rariensis  2,  contra,  c.  65.  Soto  supra,  c.  de 
proprio,  imo  in  A,  distinct.  9;,  qusest.  2,  art.  5, 
dicit  esse  certum  secundum  fidom  passionem 
esse  separabilem  a  substantia,  quia  in  sacra- 
mento  Eucliaristiee  manet  propria  passio 
panis,  nutrit  enim,  etc.  Haec  vero  opinio  ex  eo 
probatur,  quia  nuUa  est  implicatio  contradic- 
tionis  in  ea  re  :  sunt  enim  animse,  ejusque 
potentise  entitates  distinctae,  neque  una  essen- 
tialiter  pendet  ab  altera  :  probatio  autem 
desumpta  ab  Eucharistia  ostendit  quidem  lioc 
esse  consonum  ilH  mysterio,  non  tamen  est 
cur  dicatur  de  fide.  Namque  S.  Thomas,  3  p., 


IN  COMMUNI  AC  VEGETANTIS. 
qusestion.  75,  articulo  6  ad  ultimum,  ait  ope- 
rationes  consequentes  substantiam  panis  con- 
venire  accidentibus  miraculose,  ac  simanerent 
ibi  potentiffi  ad  illas. 

8.  Ad  argumentum  partis  negativce  in  n.  6. 
— Ad  argumentum  ergo  alterius  opiniouis  res- 
pondetur  ex  sola  distinctione  reali  non  coUigi 
separabihtatem,  si  adsit  essentialis  dependen- 
tia,  qualis  inter  relationem  et  terminum  in- 
tercedit.  Ad  confirmationem  dicitur  cum  divo 
Tlioma  \,  2,  supra,  separata  potentia,  verbi 
gratia,  intellectu,  adhuc  animam  fore  intel- 
lectivam  non  formaliter,  sed  radicaliter  :  at- 
que  hsec  est  differentia  inter  passiones  et  ac- 
cidentia  communia  naturahter  inseparabiha, 
quod  passiones  radicentur  in  essentia,  non  vero 
accidentia,  et  ideo  quantum  est  ex  vi  essentiaB 
passio  non  potest  naturahter  separari  :  aha 
vero  accidentia  possunt.  An  autem  separato 
semel  intellectu,  verbi  gratia,  ab  anima  sibi 
reUcta  dimanaret  ahus  intellectus,  capite  ter- 
tio  dicetur.  An  rursum  inteUectus  forte  sepa- 
ratus  posset  inteUigere,  sicut  calor  calefacere, 
negandum  omnino,  quia  actio  vitalis  intrin- 
sece  pendet  a  primo  principio  vitse,  sine  quo 
proinde  exerceri  non  potest.  Diximus  de  hoc 
nonnuUa  in  2,  Physicorum,  et  dicemus  etiam 
in  capite  sequenti. 

CAPUT  11. 

UTRUM  POTENTI^    DISTINGUANTmi   PER   ACTUS,   ET 
OBJEGTA. 

1.  Arguitur  pro  negativa  parte.  —  Habet 
anima  quaelibet  diversitatem  magnam  opera- 
tionum,  ut  discurrendo  per  singulas  facile 
constare  potest,  ad  quas  exercendas  diversis 
indiget  potentiis,  et  distinctis  orgauis  quee  in 
viventibus  esse  experimur  :  quare  postquam 
dictum  est  de  entitate  poteutiarum,  dicendum 
sequitur  de  earum  distinctione,  quam  quidem 
ex  objectis  et  actibus  sumere  non  videntur. 
Primo,  quia  actus  et  objecta  posteriora  sunt 
potentiis  et  ilhs  muUum  extrinseca.  Secundo, 
quia  distinctivum  et  constitutivum  rei  debet 
esse  quod  certum  et  indivisibile;  actus  autem 
et  objecta,  quse  ad  unam  potentiam  pertinent, 
sunt  innumeri  et  diversi :  ergo  impossibile  est 
ex  his  sumi  unitatem  potenti»,  aut  distinctio- 
nem.  Tertio  specificativum  est  unum  tantum  : 
erit  ergo  in  prsesenti  specificans  potentiam, 
vel  actus,  vel  objectum,  non  utrumque;  nuUa 
est  autem  ratio,  cur  sit  potius  unum,  quam 
aUud  :  ergo  neutrum  erit.  Quarto  si  potentise 


CAP.  II.  AN  POTENTI^  DISTINGUANTUR  PER  ACTUS,  ET  OBJECTA. 


575 


distinguerentur  per  objecta  non  esset  major 
distinctio  in  potentiis^  quam  in  objectis^  neque 
e  contrario  :  oppositum  autem  constat^  nam 
Yoluntas  et  intellectus  realiter  distinguuntur, 
et  tamen  eorum  objecta  tantum  distinguuntur 
ratione  :  et  e  contra  albedo  et  nigredo  dis- 
tinguuntur  realiter^  tamen  potentia  ad  illas 
tendens  est  eadem.  Quinto,  si  per  objecta  po- 
tentiee  distinguantur  ^,  omnes  potentiee,  quae 
idem  objectum  babent^  ejusdem  erunt  speciei;, 
ut  visus  equi  et  bominis^,  intellectus  hominis  et 
Angeb,  quod  tamen  videtur  falsum.  Sexto^  si 
potentise  specificarentur  ab  objectis^  etiam  ac- 
tus  specificarentur^  quia  sicut  potentiee  versan- 
tur  circa  objecta^,  ita  et  actus.  Consequens 
autem  est  falsum  :  alias  potentite^  et  actus 
circa  idem  objectum  ejusdem  speciei  essent. 
Septimo,  duse  potentise  distinctse  versari  pos- 
sunt  circa  idem  objectum  :  ergo  non  distin- 
guuntur  ex  objecto.  Consequentia  clara  est  : 
antecedens  vero  probatur.  Nam  voluntas  et 
intellectus  versantur  circa  bonum^  illa  amando, 
hic  cognoscendo.  Visus  etiam  percipit  colorem^ 
et  pliautasia  illum  imaginatur.  Octavo  habitus 
distinguuntur  a  potentia  specifice,  distinguun- 
tur  autem  iuter  se  per  actus  et  objecta :  ergo 
non  potentiae.  Probatur  consequentia  ^,  quia 
duse  res  distinctse  speciei  non  possunt  habere 
idem  speciticans,  aut  distinctivum. 

2.  Prima  assertio  principalis  affirmativa 
suadetur.  —  hi  hac  queestione  sermo  est  de 
distinctione  formah^  et  specifica,  non  de  ma- 
teriali  et  numerica  :  illam  ergo  desumendam 
esse  ex  actibus  et  objectis,  Aristoteles  affirma- 
vit,  et  cum  eo  plrilosophi  omnes^  id  quod  negari 
non  potestj  visus  enim  ab  auditu  ideo  distin- 
guitur,  quia  unus  ordinatur  ad  videndum  co- 
lores,  alius  vero  ad  audiendum  sonos.  Item. 
actus  sunt  effectus  potentiarum,  ex  effectu  au- 
tem  adsequate  diverso  colligi  potest  diversitas 
causse.  In  artificialibusquoqueinstrumentadis- 
tinguuntur  ex  diversis  actionibus  ad  quas  des- 
tinantur  :  potentise  autem  sunt  instrumenta 
naturaj :  ex  actibus  ergo  distinguenda  sunt. 

3.  Opiniones  varice  de  modo  explicandi proxi- 
mam  assertionem.  —  Quocirca  de  qutestione^ 
an  est^  minime  certatur :  sed  de  modo  est  diffi- 
cultas.  Nam  quidem  aiunt  potentias  distingui 
per  actus  a  posteriori  tantum,  tanquam  per 
effectus.  Ita  Pliiloponus,  1.  2,  de  Anima,  quem 
sequitur  Venetus  et  Apolhnaris^  Jandunus, 
quaist.  8;,  Cajetanus  Tliienensis,  text.  29  et  33. 
AHi  voluut  distingui  potentias  per  actus  a 
priori,  ut  causam  tamen  extrinsecam,  et  non 
specificantem.  Ita  Hervseus^  quodlib.  d^  q.  12. 


Alii  tenent  distingui  potentias  per  actus  in- 
trinsece,  et  essentialiter,  non  quod  ipsi  actus 
et  objecta  sint  differentiae  intrinsece  consti- 
tuentes  potentias,  sed  quod  in  coaptatione  ad 
actus  et  objectaconsistat  intrinseca  differentia 
specifica,  et  distinguens  potentias.  Hsec  est 
D.  Thomffi  sententia,  1  p.,  qusest.  77,  a.  1,  et 
Alexandri  Aphrodisii,  citat.,  text.  33,  sequun- 
turque  Cajetanus,  Nimphus,  ^gidius  et  ahi. 
Item  Ferrariensis  4,  contraGentes,  c.  24,  §  Pro 
hujus.  Estque  mens  Aristotehs  in  eo,  text.  33, 
et  2  Etliicorum,  text.  '16.  Veraque  sententia, 
in  cujus  exphcatione  prius  dicemus  de  modo, 
quo  specificantur  et  distinguuntur  potentise, 
deinde  quomodo  specificentur  actus. 

4.  Notatio  prima  duplicis  potentice,  de  qua  re 
late  in  MetapJiysica ,  disp.  43.  — Notandum 
ergo  duphcem  esse  potentiam,  activam  et  pas- 
sivam  :  activa  dicitur  quse  ad  agendum  ordi- 
natur.  Hsec  autem  duplex  distinguitur.  Nam 
aha  est  agens  actione  transeunti,  ut  calor,  alia 
immanenti,  ut  intehectus,  et  conveniunt,  quod 
utraque  agit  circa  ahud :  sed  differunt,  quod 
prima  agat  circa  ahud,  ut  subjectum  produ- 
cendo  in  iho  formam  similem ;  secunda  vero 
circa  ihud  nihil  agat,  sed  respiciat  tantum,  ut 
objectum,  quod  coguoscit,  velamat,  etc,  atque 
ha3c  potentia  pure  activa  non  est,  sed  semper 
habet  ahquid  admixtum  passivse, 

5.  Potentia  passiva  dicitur  illa,  quee  potest 
ahquid  recipere :  ahquando  quidem  formam 
physicam  proprie  dictam,  seu  terminum  al- 
terationis  physicse,  et  naturalis,  ahquando  ve- 
ro  formam  solummodo  perfectivam,  nullam- 
que  prffijacentem  admittendo,  utsensus  recipit 
speciem,  atque  liujusmodi  potentia  passiva  ad- 
miscetur  activse  immanenter,  quia  prius  indi- 
get  receptione  alicujus  formse:  ut  deinde  eli- 
ciat  actum,  quem  postea  etiam  recipit,  ut 
dicemus,  hbro  sequenti,  agendo  de  potentiis 
cognoscentibus. 

6.  Utrittsque  discrimeti.  —  Ex  quibus  coUi- 
gitur  differentia  inter  has  potentias,  quod  ac- 
tiva  transeunter,  sit  operativa  sui  objecti,  ac- 
tiva  vero  immanenter,  minime  :  habent  enim 
se  hujusmodi  potentise  instar  scientise  practi- 
cee  et  speculativse ;  practica  enim  operatur 
suum  objectum,  ut  ars  sedificandi  efficit  do- 
mum :  scientia  vero  speculativa  supponit  ob- 
jectum,  et  illud  contemplatur,  sic  calor,  quia 
est  potentia  transeunter  agens,  calorem  facit, 
quem  pro  objecto  habet,  tactus  vero  calorem 
non  facit,  sed  illum  sentit  et  cognoscit :  omnis 
igitur  potentia  activa  operatur  circa  suum  ob- 
jectum,  diverso  licet  modo.  At  vero  potentia 


576  LIB.  II.  DE  POTENTIIS  ANIM.« 

passiva  non  operatur^  sed  recipit  aliquid^  et 
ab  aliquo,  acquod  recipit  habet  proprie  ratio- 
nem  objecti  respectu  illius  :  nam  ad  id  primo, 
et  per  se  ordinatur.  Sic  potentia  materiee  ordi- 
natur  ad  receptionem  formse,  et  illam  habet 
pro  objecto,  quamvis  etiam  id  a  quo  recipit 
aliquando  dicatur  objectum,  ut  in  potentiis  co- 
gnoscitivis  objectum  dicitur  a  quo  potentia 
immutatur. 

7.  Notatio  secunda. — Secundo  est  notandum 
potentiam  a  natura  dari  non  propter  se^  sed 
ut  enti  jam  existenti  deserviat^  vel  ad  agen- 
dum,  vel  ad  recipiendum  ahquid.  Unde  ex 
triphci  iho  genere  rerum,  quod  in  capite  de 
relatione  in  logica  distinguebamus,  potentiae 
omnes  computandse  sunt  in  medio  genere  ea- 
rum^  quse  nec  omnino  absohitiB  sunt,  nec  om- 
nino  rcspectivse,  sed  simphciter  absohitse,  or- 
dinatse  tamen  ad  ahud,  ut  adfmem.  Ex  quibus 
coUigitur  potentiam  habere  essentialem  habi- 
tudinem  ad  objectum  et  operationem,  diverso 
tamen  modo,  nam  objectum  respicit,  ut  finem 
extrinsecum,  operationem  autem,  ut  intrinse- 
cum,  qui  tamen  duo  fines  non  sunt,  sed  inte- 
grantes  unum. 

8.  Secunda  asscrtio  pro  tertia  opinione  ad- 
ducta  num.  3.  —  His  suppositis  est  conclusio  : 
Omnis  potentia  animse  specificatur  intrinsece, 
ex  coaptatione,  quam  habet  ad  operandum 
circa  suum  objectum,  etper  hanc  etiam  dis- 
tinguitur  ab  aliis.  Hsec  conchisio  satis  probata 
manet  ex  dictis  hic,  et  ex  simih  de  specifica- 
tione  animse  :  nam  sicut  anima  ordinatur  ad 
eorpus,  et  ex  coaptatione  ad  ihud  specificatur, 
ita,  etc.  Idem  patet  ex  iis,  quse  in  logica  dixi- 
mus  de  specificatione  habituum,  et  ex  dictis  in 
physicis  de  specificatione  motuum,  haec  enim 
omnia  sequahter  se  habent,  et  ita  idem  est 
modo  dicendum  in  preesenti. 

9.  Explicatur  et  suadetur  amplius.  —  Hoc 
optime  exphcant  instrumenta  artis  :  ars  enim 
imitatur  naturam,  nam  quod  in  arte  sunt  ins- 
trumenta,  sunt  potentise  in  natura.  Unde  sicut 
artifex  primoconsideratoperationem,  adquam 
ordinat  instrumentum  etmateriam,  circa  quam 
debet  cum  illo  o[)erari,  et  postea  ipsum  efficit 
ex  tali  materia  etforma,  qualem  requirit  finis 
ihius  :  ita  hoc  idem  intenigeudum  est  de  po- 
tentiis  naturahbus,  anima  enim  qua3  princi- 
pium  erat  futura  multarum  operationum  circa 
varia  etdiversa  objecta,  exigebat  potentias  di- 
versas  pro  quahtate  et  morlo  operationum  et 
objectorum,  et  ideo  natura  tales  dedit  animae 
potentias,  ut  essent  tahbus  actibus  et  objectis 
proportionatee^  quod  est  specificari  ab  illis. 


IN  COMMUNI  AC  VEGETANTIS. 
Unde  quidquid  in  eis  intrinsece  reperitur,  ab- 
sohitum  est,  sicut  quidquid  est  in  instrumento 
artis,  verbi  gratia,  calamo,  est  absohitum,  at- 
tamen  quia  totum  id  respicit  potentia,  ut  sit 
coaptata  operationi  circa  tale  objectum,  ideo 
ab  objecto  dicitur  specificari,  ejusque  essentia 
consistere  in  ordine  ad  ihud,  quod  idem  signi- 
ficavit  Philosophus,  nono  Metaphysicaj,  textu 
decimo  tertio,  dicens  potentiam  definiri  per 
actum,  ac  denique  in  hoc  fundatur  illud  efia- 
tum  :  Actus  et  potentia  in  eodem  sunt  genere, 
quia  scihcet  inter  se  proportionari  necesse  est. 

10.  Qualisnam  sit  unitas  objecti,  unde  po- 
tenticB  unitas  petenda  est,  variis  exemplis  dis- 
cutitur,  de  quo  consule  etiam  auctorem,  lih.  2, 
de  Angelis,  cap.  4  4,  num.  H. — Sed  difficultas 
restat,  quodnam  sit  objectum  specificans  po- 
tentiam,  id  est,  quam  unitatem  objectum  re- 
quirat,  specificam  ne,  an  genericam?  Simile 
dubium  tractavimus  de  scientiis  in  fine  Poste- 
riorum  atque  ita  declaratur.  Nam  ssepe  duo 
actus  specie  differentes  pertinent  ad  eamdem 
potentiam  ,  ut  scientia  et  opinio,  sspe  vero 
pertineut  ad  diversas,  utinteUectio  et  vohtio. 
Item  idem  objectum  ahquando  pertinet  ad 
diversas  potentias,  ut  inter  arguendum  dice- 
bamus  in  principio  in  quarto  argumento,  ah- 
quando  vero  diversissima  objecta  pertinent  ad 
eamdem  potentiam.  Item  quae  pertinent  ad 
unam  potentiam  ahquando  continentur  sub 
uno  genere,  ut  sapores  et  odores :  ahquando 
vero  ad  diversa,  ut  substantia,  et  quantitas 
comprehenduntur  ab  inteUectu. 

11.  Quatuor  Corollaria.  —  Tertia  assertio 
satisfaciens  difficultati,  in  num.  10.  —  Hsec 
ergo  et  simiha,  quae  difficuhatem  aperiunt, 
vitam  parant  ad  inveniendam  veritatem  :  nam 
ex  ihis  habetur  primo,  non  quamhbet  diversi- 
tatem  actuum  diversificare  potentias,  siqui- 
dem  potentiauna  habere  potest  actus  diversos. 
Habetur  secundo,  convenieutiam  specificam, 
aut  genericam  rerum  non  specificare  ad  con- 
ferendam  unitatem,  vel  diversitatem  poten- 
tia;,  quia,  ut  dictum  est,  res  una,  atque  ea- 
dem  pertinere  potest  ad  diversas  poteutias,  et 
diversa?  ad  eamdem  ahquando  etiam  res  com- 
prehensse  sub  objecto  unius  potentise  sunt 
ejusdem  speciei,  ahquando  ejusdem  generis : 
interdum  deuique  analogice  tantum  conve- 
niunt,  ut  in  ente.  Et  hinc  tertio  coUigitur, 
cum  difi^erentia,  vel  convenientia  in  esse  reali 
non  sufficiat  ad  unitatem,  vel  diversitatem  po- 
tentiis  tribuendam,  in  rebus  us,  quse  suh  u- 
nam  potentiam  cadunt,  quaerendam  esse  ali- 
quam  realem  convenientiam,  ratione  cujus 


CAP.  II.  AN  POTENTI^  INTER  SE  PER  ACTUS  DISTINGUANTUR. 


577 


ad  eamdem  potentiam  pertineant^  et  similiter, 
qiiae  pertinent  ad  diversas  potentias,  id  liabere 
ex  aliqua  diversitate,  quff-,  ex  natura  rei  in 
ipsis  reperiatur^  imo  si  una,  et  eadem  res  forte 
spectet  ad  diversas  potentias,  in  illamet  quee- 
rendas  esse  rationes  reales  diversas.  Quse  om- 
nia  ita  patent.  Nam  unitas   et  diversitas  po- 
tentiee,  est  unitas  et  diversitas  realis,  quia  ex 
objectis  sumitur,  et  non  ex  conceptione  nos- 
tra ;  ergo  una  potentia  respicit  adaequate  ob- 
jectum  realiter  unum  :  ergo  omnia  circa  quse 
versantur  debent  convenire  in  aliqua  ratione 
reali  una  :  et  e  contrario  in  potentiis  diversis 
proportionaliter  philosophandum.  Et  hinc  ul- 
terius  colhgitur  quarto  preeter  convenientias 
et  dilfereiitias,  quas  res  habent  in  esse  rerum, 
habere  alias  in  esse  objectorum,  ethas  in  ilhs 
fundari,  non  in  conceptione  mentis  :  c[uia  vero 
stat,  difFerre  duo  aUqua  in  esse  rerum,  et  con- 
venire  in  ratione  objectorum,  ideo  tales  ratio- 
nes  inter  se  diversas  esse  concludendum  est. 
Unde  habetur  ejusmodi  tertia  conckisio.  Uni- 
tas,  vel  diversitas  potentiee  sumenda  est  ex 
unitate  et  diversitate  formalium  objectorum, 
ut  objecta  sunt.  Cujus  probatio  patet  ex  dictis. 
12.  Qucenam  pittaoida  sit  eadem,  vel  diversa 
ratio  formalis  unde  iinitas ,  vel  diversitas  ohjec- 
torum  sumatiir.  —  Notatio  prima.  —  Sed  ex- 
plicandum  superest,  quse  sint  rationes  hse  for- 
males  objectorum,  ac  suflicientes  ad  dandam 
imitatem  et  diversitatem  potentiis.  Pro  expo- 
sitione  est  notandum  primo  inter  potentias 
esse  alias  universaliores  aUis,  eo  quod  respi- 
ciunt  universaliora  objecta,  eamque  diversita- 
tem  aUquando  provenire  ex  perfectione,  ali- 
quando  ex  imperfectione  earumdem  potentia- 
rum  :  nam  in  potentiis  pure  passivis,  passione 
proprie  dicta,   seu  physica,  quanto  potentia 
imperfectior  est,  tanto  est  universalior,  id  est, 
aptior,  atque  aptior,  ad  patiendum  phira.  Unde 
materia  prima,  quia  est  imperfectissima  inter 
potentias  passivas  physice  est  indifFerens  ad 
omnes  formas,  et  consequenter  ad  omnes  alte- 
rationes  et  passiones  physicas  :  at  in  potentiis 
passivis  passione  perfectiva  universalitas  pro- 
venit   ex  perfectione  :  sic  intellectus   potest 
plura  recipere,  quam  sensus.  In  potentiis  au- 
tem  activis,  universaUtas  simpUciter  semper 
provenit  ex  perfectione :  exempla  sunt  innu- 
mera.  Et  ratio  est  aperta,  quia  pari  passione 
proprie  dicta  imperfectionis  est,  et  ideo  posse 
pku^a   pati   majoris  imperfectionis  :  at   vero 
posse  perfici  per  receptionem  aUcujus  formse 
absque  aUerius  amissione,  ac  posse  operari  et 
efficere,  perfectionis  est  non  modicse,  Et  ideo 
III. 


universaUtas  hac  in  parte  major  est  perfectio 
potentise,  ex  quo  inteUigitur  non  esse  eodem 
modo  assignandum  objectum  formale  omnibus 
potentiis  :    nam  potentise  universaUori  assi- 
gnandum  est  universaUus  objectum,  id  est, 
pkn-a  comprehendens  sub  formaU  ratione  sua. 
13.  Notatio  secunda  in  qua  concinit  auctor, 
1.  2,  de  Grat.,  cap.  11,  mcm.  25. — Ad  hoc  ta- 
men  meUus  inteUigendum,  notandum  est  se- 
cundo  esse  potcntias  universaUssimas  in  suo 
genere,  ut  inteUectum  in  genere  potentiae  co- 
gnoscitiva;,  aUas  Umitatas  nimis,  ut  externos 
sensus  in  eodem  genere :  aUas  vero  esse  quasi 
medias,  quia  nec  adeo  sunt  universales,  neque 
adeo  Umitatse,  ut  interiores  sensus,  et  simile 
quidpiam  reperiri  poterit  in  quovis  genere  po- 
tentiarum  :  juxta  quam  diversimode  est  iUis 
assignandum  objectum  formale  ;  ordinarie  ta- 
men  hoc  iUis  commune  est,  quod  formaUtas 
objecti  attendenda  potissime  sit  penes  modum, 
quo  potentia  ipsum  attingit,  et  quo  ab  eodem 
immutatur,  sed  differentia  est  quod  in  poten- 
tiis  particidaribus  in  suo  genere  modus  attin- 
gendi,  aut  immutandi  sumendus  est  secundum 
particularem,  et  specificam  quamdam  ratio- 
nem  :  in  potentiis  vero  universaUoribus  pro- 
portionaUter.  Exemplum  sit  in  potentiis  acti- 
vis,  nam  divina  potentia,  quffi  universaUssima 
est  inter  activas,  uniens  in  se  quidquid  in  aUis 
est  divisum,  habet  pro  objecto  adsequato  omne 
possibile  :  potentia  vero  activa  particularis  ve- 
luti  ignis,  quia  limitatissima  est,  determinatur 
adproducendum  ignem:  poteutiadeuique  Solis, 
quffi  est  quasi  media  extenditur  ad  plura,  quam 
potentia  ignis,  ad  pauciora  tamen,  quam  DEI 
potentia.  Simile  est  in  potentiis  passivis,  atque 
etiam  in  potentiis  animae,  nam  intellectus  et 
voluntas,  quse  universalissimse  potentise  sunt 
in  suo  genere,  Iiabet  unitatem  ex  universalis- 
simis  rationibus,  scilicet,   quia  una  operatur 
trahendo  objectum  ad  se,  alia  tanquam  pondus 
tendendo  in  bonitatem  objecti,  et  simile  est  in 
aliis. 

14.  Consectarium  ex  proximis  notationibus. 
— Ex  quo  colligimus  id,  quod  se  habet,  ut  ob- 
jectum  formale  respectu  unius  potentise,  com- 
paratum  ad  superiorem  et  universaliorem  po- 
tentiam,  Uabere  se  materidliter  :  quia  nimirum 
respicitur  ab  ipsa  potentia  sub  univBrsaliori 
ratione,  quee  est  quasi  forma  sui  objecti  mate- 
rialisans  quodammodo  rationes  omnes,  quas 
sub  se  continet,  ut  in  appetitu  sensitivo,  juxta 
multorum  sententiam,  de  qua  tamen  infra 
libro  5,  cap.  4.  Bonum  arduum  et  bonum  con- 
cupiscibile  sunt  duse  rationes  formales  objec- 

37 


562 


LIB.  II.  DE  POTENTIIS  ANIM^  IN  COMMUNI,  AC  VEGETANTIS. 


torum  diversificantes  duas  potentias  particu- 
lares  et  materiales ;  tamen  illse  rationes  eom- 
paratse  ad  voluntatem  habent  se  materialiter^ 
nam  comprelienduntur  sub  universali  ratione 
boni,  quam  illa  potentia  in  suo  genere  univer- 
salissima  respicit,  ut  ada^quatum  objectum. 
Verius  exemplum  cernitur  in  externis  sensi- 
bus,  quorum  formalia  objecta  materialiter  se 
habent  ad  formale  objectum  sensus  interni. 
Esset  item  hujus  rei  simile  in  artificiahbus,  si 
imperfectus  artifex  ad  singulas  actiones  indi- 
geret  distinctis  instrumentis,  perfectior  vero 
posset  unico  instrumento  exequi  omnes,  Atque 
hoc  est,  quod  in  communi  dici  potest  de  modo 
assignandi  objecta  formalia  potentiarum,  in 
particulari  vero  dicemus  in  sequentibus,  et 
per  heec  satisfactum  est  priori  parti  hujus  ca- 
pitis  earum  quas  in  fme  numeri  tertii  propo- 
suimus,  jam  de  posteriori, 

Dq  modo  specificandi  actus. 

15.  Quarta  assertio.  —  Actuum  nomine  hic 
intelligimus  qualitates  illas,  quibus  animsepo- 
tentise  attingunt  extrinsece  suaobjecta,  quales 
sunt  cognitiones  et  appetitiones  in  facto  esse : 
nam  productiones,  seu  dependentise  actuales 
taUum  qualitatum  ab  ipsis  potentiis,  et  in  uni- 
versum  actiones  proprium  coustituentes  pree- 
dicamentum,   probabihus   videtur   per   ipsos 
materiales   terminos  specificari,  ut  suo  loco 
disputatur.  Girca  modum  ergo  quo  specifican- 
tur  prffidicti  actus   sit  quarta  assertio  hujus 
capitis.  Actus  immanens,  ut  est  qualitas,  sor- 
titur  speciem  ab  objecto,  ad  quod  terminatur. 
Probatur  quia  eadem  ratio  proportionaliter  est 
de  actibus,  quse  de  potentiis:    ostensum  est 
autem  potentias  ita  sortiri  speciem  suam:  ergo, 
et  CBBtera.  Item  ratio  actus  consistit  in  quadam 
coaptatioiie  ad  objectum,  quoniam  vel  est  co- 
gnitio,  vel  appetitio  objecti,  vel  quid  simile, 
Unde  essentiahter  sunt  tales  actus,  quales  re- 
quiruntur  ab  objecto  circa  quod  versantur; 
ergo,  et  cajtera.  Idem  patet  in  morahbus,  sunt 
enim  actus  tales  honesti,  scilicet,  aut  pravi, 
qualia  sunt  eorum  objecta,  atque  fmes.  Dices^ 
terminare  actum  niliil  in  objecto  ponit:  ergo 
ut  sic  non  potest  veram  specificationem  con- 
ferre.  Respondetur,   si  non  terminare,  certe 
termiuativum  esse,   reale   ahquid  ponere  in 
o])jecto,  ratione  cujus  speciem  conferat  actui. 
Simile  qu:d  diximus  alibi  de  relativis,  An  vero 
actus  specificetur  ab  objecto  formah,  vel  ma- 
teriali,  et  quod  sit  formale   objectum  ilhus 
(non  enim  id  hactemis  exposuimusj  mehus  in 


sohitionibus  argumentorum  quarti  et  sexti  in- 
telligetur. 

16,  Ad  primum  argumentum  in  n.  1 .  —  Ad 
primum  argumentum  ex  initio  positis  com- 
munis  sohitio  est:  hcet  objectum  sit  extrinse- 
cura,  ordinem  tamen  ad  iUud  esse  intrinsecum. 
Simihter  actus  esse  priores  potentiis  in  ratione 
finis,  hcet  in  executione  sint  posteriores,  Sed 
utraque  pars  sohitionis  difficuhatem  habet. 
Prima  quidem :  nam  ex  illa  sequitur  potentias 
esse  propter  objecta,  et  non  e  contrario,  Se- 
cunda  item  pars  difficilis  est,  nam  si  actus 
nondum.  sunt,  quomodo  specificant  ?  Ad  primam 
partem  respondetur  potentias  animse  iutrin- 
sece  ordinari  ad  operandum  circa  objecta,  et 
hunc  esse  finem  earum  proprium,  neque  esse 
inconveniens  visum,  verbi  gratia,  ordinari  ad 
quahtatem  seipso  imperfectiorem,  non  enim 
ordinatur  propter  bouum  ipsius  objecti,  sed 
propter  perfectionem  viventis,  et  propriam, 
visus  siquidem  perci])iendo  lucem  satis  perfici- 
tur :  hoc  ergo  modo  perfectior  res  ordinari  va- 
let  ad  imperfectiorem;  id  est,  ad  operandum 
circa  illam,  in  qua  operatione  ipsa  potentia, 
quse  ordinatur,  perficitur,  Ad  secundam  par- 
tem  respondetur,  actum  iu  existendo  esse  pos- 
teriorem  potentia,  in  essendo  vero  j)riorem,  et 
sic  specificare  per  modum  fmis,  quatenus  pos- 
tulat  talem  potentiam,  quae  ihum  eUciat,  unde 
sicut  finahs  causa  non  requirit  existentiam  ad 
causandum,  ita  neque  actus  ad  specificandum, 
cum  non  specificet,  ut  intrinseca  forma,  sed 
ordo  ad  iUum, 

17,  Ad  secundum  ih.  —  Ad  tertium.  —  Ad 
secundum  negandum  specificans  non  esse  quid 
certum,  est  euim  objectum  formale  adsequa- 
tum  potentiee,  seu  ratio  formahs  actuum,  qui 
versantur  circa  tale  objectum  :  petit  vero  ar- 
gumeutum,  an  eadem  potentia  exercere  queat 
actus  specie  differentes  ?  Sunt  qui  dicant  om- 
nes  actus  prout  procedentes  ab  eadem  potentia 
ejusdem  speciei  esse,  quod  omues  sint  intra 
latitudinem  objecti  formahs  unius  potentise, 
quod  non  videtur  verum.  Nam  actus  scientias 
et  opinionis,  amoris  et  odii,  nuUatenus  ejus- 
dem  sunt  speciei,  et  tamen  ab  eadem  potentia 
eUciuntur,  Item  habitus  dantur  ad  eamdem 
potentiam  spectantes,  ut  vitium  et  virtus,  fi- 
des  et  error :  de  quibus  nuUa  ratione  affirmari 
debet  etiam  prout  in  eadem  potentia  iuve- 
niuntur,  ejusdem  esse  speciei,  alias  calor  et 
frigiditas,  prout  suntin  eodem  subjecto,  ejus- 
dem  speciei  dicerentur.  Si  ergo  habitus  ejus- 
dem   potentise   revera   distinguuntur ,   actus 
etiam  distinguentur.  Item  calefactio  et  iUu- 


CAP.  II.  AN  POTENTI^  INTER  SE  PER  ACTUS  DISTINGUANTUR. 


563 


minatio  procedentes  a  luce  Solis  sunt  distinctee 
speciei  :  ergo  eadem  potentia  potest  liabere 
actiones  distinctas.  Idem  ergo  afiirmari  po- 
terit  in  prsesenti  de  operationibus  animce.  An- 
tecedens  patet  ex  dictis.  Nam  per  illas  actiones 
diversimode  communicat  lux  suum  esse.  Tan- 
dem  potentia  cognoscitiva  non  se  sola,  sed 
informata  specie  elicit  actum  :  ergo  per  di- 
versas  species  poterit  elicere  actus  diversos. 
Neque  haec  diversitas  actuum  ejusdem  poten- 
tiee  obstat  specificationi  potentise  ex  actibus, 
quia  non  speciticatur  potentia  ex  hac  specie 
actuum^  sed  ex  latitudine  actuum^  qui  ver- 
santur  circa  tale  objectum  formale^,  est  enim 
potentia  universaHor^  quam  actus,  vel  liabitus, 
et  ideo  universaliorem  rationem  respicit;,  sub 
qua  possunt  dari  multee  rationes  diversificantes 
actus,  et  habitus.  Ad  tertium  respondetur 
specificativum  potentise  unum  esse^  nam,  ut 
dixi^  actus  et  objectum  integrant  unum  finem 
potentias^  qui  est  consequi  ipsum  objectum  : 
ab  hoc  ergo  uno  fme  specificatur. 

18.  Ad  quartum  in  eod.  n.  1. — Ad  quartum 
respondetD.  Thomas,  1.  p.;,q.  77^,  a.  3,  ad  3, 
ad  distinguendas  potentias  specie  non  requiri 
distinetionem  realem  objectorum;,  sufficereque 
diversitatem  rationis.  Si  opponashauc  diversi- 
tatem  in  reipsa  nullam  esse^  atque  adeo  neque 
ullam  distinctionem  a  parte  rei  tribuere  poten- 
tiis.  Occurrit  Cajetanus  licet  in  renon  distin- 
guantur  objecta  actuaUter^  distingui  certe  vir- 
tualiter^,  quod  ad  distinguendas  vere  potentias 
sufScit.  Nam  quod  est  actu  ununij  si  in  virtute 
phira  sit;,  causare  potest  pluralitatem.  Quae  so- 
lutio  imprimis  non  explicat  illam  virtualem 
distinctionem.  Videtur  deinde  petere  princi- 
pium.  Nam  argumentum  assumit^  non  posse 
habere  virtutem  ad  distuiguendum  plura^  id 
quod  in  se  unum  est. 

19.  Ad  quintiim. — Respondetur  ergo  poten- 
tiasdesumere  exobjectis  distinctionem  specifi- 
cam^  ideoque  requirere  objecta^  formahter  sal- 
temdistincta,  quamdistinctionem  scepeD.  Tlio- 
mas  vocat  secundum  rationem^  neque  plane 
potest  intelligi^quomodo  distinctio  formalis  po- 
tentiarumsumaturex  objectis,  nisiinillisetiam 
sint  diversae  rationes  formales  :  sicut  etiam 
intelligi  non  potest,  quomodo  dua3  species  per 
eamdem  differentiam  constituantur :  objectum 
enim  in  proesenti  habet  se  ad  modum  diffe- 
rentise.  Unde  ad  argumentum  concedo  po- 
tentias  ex  vi  objectorum  habere  tantum  dis- 
tinctionem  formalem^  talemque  in  objectis 
solum  requiri,  de  factoque  inveniri  in  bono  et 
vero  :  porro  identitas  reahs  objecti  minime 


arguit  identitatem  realem  in  potentia  :  sicut 
neque  e  contrario,  quoniam  identitates  haj 
impertinentes  se  habent,  neque  una  aliam 
causat :  ex  quo  ergo  (inquies)  distinctio  realis 
potentiarum  sumeret?  Respondetur  sumi  ex 
diversitate  magna  in  modo  operandi  et  attin- 
gendi  objectum,  addita  limitatione  et  imper- 
fectione  potentiarum  creatarum,  sicut  in  intel- 
lectu  et  voluntate  videre  licet,  differunt  enim 
reahter  ob  longe  diversam  rationem  actuum;, 
nam  intehectio  qusedam  est  assimilatio  et  pe- 
netratio  objecti,  amor  vero  est  quoddam  pon- 
dus  in  rem  ipsam ,  unica  autem  potentia 
creata,  et  limitata  non  potuit  amplecti  utrum- 
que  modum  operandi,  in  Deo  tameu  quamvis 
sit  vera  intellectio  et  verus  amor,  neque  actus, 
neque  potentia?  distinguuntur,  propter  ilhus 
infmitatem.  Ad  quintum  respondetur,  omnes 
potentias  liabentes  idem  objectum  formale 
ejusdem  speciei  esse,  quse  autem  sint  illse,  non 
est  liujus  loci  defmire  :  quce  vero  in  argumento 
petunturde  visu  liominis  et  equi,  de  intellectu 
Angeli  et  hominis,  1,  4,  c.  1,  n.  7,  exponen- 
dum  est. 

20.  Ad  sextum  sunt  qui  concedant  poten- 
tiam^  actum  et  liabitum  esse  ejusdem  speciei^ 
saltem  secundum  ordinem  quem  habent  ad 
objecta  :  sed  hoc  sine  dubio  falsum  est,  nam 
intellectus  et  intehectio  secundum  omnem  ra- 
tionem  specie  distinguuntur,  Item  liabitus  et 
potentia  diversas  species  qualitatis  conflant 
etiam  secundum  ordinem,  quem  habent  ad 
objecta,  nam  liinc  potissime  specificantur  : 
ergo  multo  magis  potentia  et  actus.  Dico  igitur 
potentiam  et  actum  distingui  specie,  conve- 
niunt  namque  in  objecto  solum  materialiter 
et  inadeequate.  Nam  ratio  formalis  in  objecto 
potentise,  est  multo  universalior,  quam  in  ob- 
jecto  actus.  Item  modus,  quo  potentia  attingit 
objectum,  est  longe  diversus,  potentia  enim 
attingit  mediante  actu,  actus  vero  immediate  : 
potentia  etiam  respicit  objectum  absolute  sub 
ratione  possibilis,  ut  visus  visibile,  actus  vero 
respicit  objectum  quasi  existens  in  actu,  quia 
actu  terminat,  quaj  omnia  ostendunt  diversi- 
tatem  in  formali  objecto  potentise  etactus;  os- 
tendunt  etiam  quomodo  objectum  formale  sit 
assignandum  actibus,  nempe  sub  particufari 
ahqua  ratione  contenta  sub  objectouniversali 
potentia3.  Ad  septimum  et  octavum  patet  so- 
lutio  ex  dictis. 


580 


LIB.  II.  DE  POTENTIIS  ANIM.-E  IN  COMMUNI,  AC  VEGETANTIS 
CAPUT  III. 


UTRUM   POTENTI^   ANIM^    FLUANT    AB    ANIMA  ET 
IN   EA   SUBJEGTENTUR. 

1 .  Tractat  quscstionemhancD.  Thomas^  1 .  p., 
quffist.  11,  art.  4.  Nos  vero  circa  illam  primo 
dicemus  de  ordine  et  causaUtate  animae  res- 
pectu  potentiarum.  Secundo  de  ordine  et  cau- 
sahtate;,  quam  ipsse  inter  se  observant. 

Qiiotupliciter  anima  causet  suas  potentias. 

Quid  cle  causalitate  finali  et  formali.  — 
Quantum  ad  primum  certum  est,  animam,  seu 
animatum  esse  causam  finalem  potentiarum, 
ordinantur  enim  poteutise  ad  perfectum  sta- 
tum  viventis^  sicut  et  operationes  ipsse^  unde 
licet  potentise  essentiaUter  ordinentur  ad  ope- 
rationes,  tamen  quia  simul  sunt  instrumenta 
aUcujus  operantis,  non  nudas  operationes  res- 
piciunt,  sed  medio  subjectOj  cujus  sunt  instru- 
menta  et  virtutes,  et  ad  hoc  principaliter 
ordinantur.  De  causaUtate  formaU  secundo  est 
certum  non  competere  anima;  respectu  poten- 
tiarum,  quin  potius  quodammodo  ipsee  poten- 
tiee  sunt  formae  animse,  vel  animati,  in  quo 
subjectantur. 

2.  Quid  de  materiali  secundo.  —  Est  tertio 
certum  quoad  causam  materialem  potentias 
spirituales,  inteUectum  sciUcet  et  vohmtatem, 
et  si  qua  est  potentia  motiva  soUus  animse 
subjectari  immediate  in  anima,  atque  adeo  ab 
ea  causari  materiaUter  :  circa  alias  vero  po- 
tentias  non  sic,  vel  quia  anima  non  est  sub- 
sistens,  ut  in  brutis,  vel  quia  non  est  subjec- 
tum  proportionatum  taUbus  potentiis,  quia 
anima  spirituaUs  est  et  ipsee  potentise  mate- 
riales.  Quapropter  deceptus  est  Gregorius,  in 
2,  dist.  \1,  q.  3,  dicensomnespotentias  sensi- 
tivas,  si  forte  Ulas  ab  anima  distinxit,  subjec- 
tari  immediate  in  ipsa  anima,  atque  adeo  in 
anima  ipsa  perfici  sensatiouem,  sicut  et  intel- 
lectionem,  ex  hoc  enim  sequitur  sensationem, 
et  sensum  esse  spirilualia,  imo  et  species  etiam 
seusibiles,  quod  est  impossibUe,  cum  impri- 
mantur  a  rebus  materiaUbus,  Rursus  sequitur 
vel  bruta  non  sentire,  vel  animas  habere  spi- 
rituales,  nam  habebunt  operationes  proprias, 
non  exercitus  in  corpore.  Preeterea  diversitas 
organorum  ad  diversas  potentias  sensitivas 
ostendit  eas  non  esse  in  anima,  sed  in  organis. 
Unde  inteUectui  nuUum  organum  prsebuit  na- 
tura,  et  Aristoteles  2,  de  Anima,  text.  122,  ait 
sensorium  esse  primum  subjectum,  in  quo  est 
ipse  sensus,  et  Ubr.  l^  cap.   \,  operationes 


omnes,  et  potentias  sensitivas  esse  communes, 
et  totius  conjuncti.  Denique  refert  etiam  divus 
Tliomas,  supra  articul.  8,  ex  libr.  de  Eccle- 
siasticis  dogmatibus,  hominem  duabus  constare 
substantiis,  anima  cum  ratione  sua,  et  carne 
cum  sensiius  suis.  Et  favet  illud  Pauli :  Caro 
concupiscit  adversus  spiritum,  Gal.  5.  lustat 
Gregorius  quia  alias  sensus  non  manerent  in 
anima  separata,  possetque  Deus  conservare 
illos  in  corpore  mortuo,  itaque  posset  seutire. 
Negatur  tamen  ultima  consequentia,  quia  seu- 
tire  operatio  vitalis  est  intrinsece  dependens 
a  primo  principio  vitte,  valde  impossibile  est 
esse  sine  iUo. 

3.  Sententia  D.  Thomce  de  causa  materiali 
potentiarum  materialium  reducitur  ad  bonum 
sensum. — Sed  quseres,  quodnam  sit  subjectum 
Iiarum  facultatum:  S.  Thomas  ait  esse  totum 
compositum,  et  consequeuter  loquitur,  quia 
sentit  nulla  accidentia  esse  in  materia  prima. 
Attamen  dicendum  has  potentias  eatenus  sub- 
jectari  in  composito,  quatenus  supponunt  ip- 
sum  constitutum  :  non  enim  possunt  esse  nisi 
prius  materia  informetur  anima,  ex  qua  de- 
inde  oriantur:  at  esse  in  composito,  ita  ut 
utrique  parti  illius  inhfereant,  est  impossibUe, 
nam  cum  sint  accidentia  corporalia  inhaerent 
media  quantitate,  atque  adeo  in  subjecto  quau- 
titatis,  quod  est  materia. 

4.  Circa  ca^isam  efficientem  negativa  pars 
probatur.  —  De  causalitate  effectus  duo  suut 
dubia.  Primum,  utrum  anima  habeat  efficien- 
tiam  circa  proprias  poteutias,  Secundum,  si 
illam  habeat,  qualisnam  sit.  Circa  primum 
videtur  pars  negativa  vera.  Primo,  quia  agens 
eadem  actione,  qua  producit  vivens,  ipsum 
producit  cum  debitis  potentiis,  nam  qui  dat 
formam,  consequentia  ad  iUam  confert  :  ergo 
superfluum  est  fmgere  efficientiam  inter  po- 
tentias  et  animam.  Confirmatur,  nam  alias 
dua3  essent,  vel  plures  fingeudge  actiones  Ln 
cujusque  rei  productione,  una  sciUcet  produc- 
tivaformse  substantialis,  et  deinde  aliee,  qui- 
bus  ipsa  forma  substautialis ,  producit  poten- 
tias  :  hoc  autem  superfluum  videtur,  et  contra 
iUud  principium  quod  substantia  creata  non 
sit  immediatum  principium  actiouis  maxime 
accidentalis.  Gonfirmatur  secundo,  quia  si  ani- 
ma  haberet  efficientiam  circa  suas  potentias  , 
posset  vuiute  sua  iUas  recuperare,  si  auferreu- 
tur.  Consequens  est  falsum,  et  contra  expe- 
rientiam.  Nam  si  semel  auferatur  visus ,  non 
iterum  fluit  ab  anima,  Confirmatur  tertio, 
Nam  eadem  ratio  est  de  proprietatibus  aliarum 
rerum,  ac  de  potentiis  animaj  :  sed  iu  rebus 


CAP.  III.  AN  POTENTI^  ANIM^  AB  EA 
aliis  proprietates  non  flimnt  eflfective  al3  essen- 
tia  :  ergo,  etc.  Proliatur  minor,  quantitas  e- 
nim  est  proprietas  materiai  primee,  et  tamen 
non  fluit  ab  illa  effective^  cura  materia  nullam 
habeat  eliicientiam.  Calor  etiam  proprietas 
ignis  est^  nec  tamen  fit,  effective  ab  illius  for- 
ma,  quia  prior  est  calor  disponens  materiam, 
quam  forma  introducta. 

5.  Pars  affirmatiTajuxta  D.  Thomam  pro- 
laMlior.  —  Nihilominus  divus  Tliomas  supra^ 
quem  communiter  alii  sequuutur  ,  tribuunt 
animse  efiicientiam  circa  potentias  suas,  quod 
probat  ex  differentia  inter  acci:lentia,  propria 
et  communia,  utraque  enim  requirunt  caxisam 
eflfectivam  ,  sed  diflTerunt ,  quoad  accidentia 
communia  ,  quia  extrinseca  sunt,  proveniant 
ab  extrinseca  causa  :  at  vero  propria,  quia 
intrinseca  ,  ab  intrinseca  essentia  et  causa 
provenire  debent,  tanquam  a  principio  ac- 
tivo ;  forma  enim  substantiahs ,  quse  dat 
primum  esse  simpliciter  composito,  debet  esse 
causa  efficiens  reliquorum,  quee  per  se  ilU  con- 
veniunt,  nam  in  per  se  ordinatis ,  quod  prius 
est,  debet  esse  causa  posterioris,  forma  autem, 
et  poteutiae  per  se  ordinantur  ad  perfectum 
esse  compositi.  Et  confirmatur  heec  sententia, 
quia  pleniorem  causahtatem  liabet  essentia 
rei  circa  proprias  passiones  suas,  quam  circa 
accidentia  communia,  sed  in  ordine  ad  acci- 
dentia  communia  est  causa  materiahs  et  fma- 
hs  (sunt  enim  et  hsec  propter  perfectionem 
substautiae)  :  ergo  genus  ahud  causahtatis  ha- 
bet  circa  proprias  passiones,  non  nisi  effecti- 
vse  :  ergo,  etc.  Item  magis  necessario  dimanat 
intehectus  ab  anima,  quam  calor  a  calore  : 
sed  unus  calor  eflTective  fit  ab  aho  :  ergo  a 
fortiori  intehectus  ab  anima  erit  efficienter. 
Item  necessaria  connexio  inter  duo  non  po- 
test  esse  absque  ahqua  causahtate  inducente 
ipsam  connexionem,  caiisahtas  autem  mate- 
rialis  per  se  sumpta  non  eam  inducit,  ut  patet 
in  accidenti  et  subjecto  communi.  Eademque 
ratio  est  de  causa  fmali :  ergo  duplex  ejus- 
modi  causahtas  non  sufBcit  ad  tam  necessa- 
riam  unionem,  quanta  est  inter  potentias  et 
essentiam  :  ergo  admitteuda  est  aha  causali- 
tas  et  non  formalis  :  ergo  effectiva.  Dices,  re- 
lationem  et  terminum  liabere  mutuam  con- 
nexionem,  nec  intervenire  ibi  causahtatem. 
Sed  occurrendum  inter  terminiim  materiahter 
sumptum  et  relatiouem  non  esse  iham  mu- 
tuam  connexionem  ,  cum  possit  manere  id 
quod  terminat  sine  relatione,  quamvis  non 
prout  actu  terminat ,  quia  ut  sic  ab  ea  intrin- 
sece  pendet  in  genere  causae  formalis.  Relatio 


FLUANT,  ET  IN  EA  SUBJECTENTUR.  581 

quoqne  ipsa  pendet  a  termino  quodammodo  , 
ut  a  forma  extrinseca,  quia  ejus  essentia  con- 
sistit  in  ordine  ad  ihum  :  in  universum  igitur 
necessaria  connexio  pendet  ab  ahquo  genere 
causalitatis.  Confirmatur  tandem  ab  experien- 
tia.  Nam  sublata  frigiditate  ab  aqua  statim 
alia  dimanat  a  forma ,  ac  simile  est  de  ahis  : 
ergo  forma  substantiahs  habet  eflQcientiam 
circa  proprietates  suas:ergo  potiori  ratione  ha- 
bebit  hlam  anima  circa  potentiam. 

6.  Disqidritur  modus  quo  anima  suas  ;;o- 
fentias  dicitur  afficere.  — Primus  dicendi  mo~ 
dus.  —  Sed  antequam  hanc  primam  partem 
dubii  resolvamus,  videamus  quid  dici  possit 
circa  secundam.  Nam  si  anima  habet  eflflcien- 
tiam,  quem  ejus  modum,  qufeso,  habet?  Qui- 
dam  tantam  eflQcientiam  ei  tribuunt,  ut  asse- 
rant  animam  nova  actione  producere  poten- 
tias,  atque  distincta  ab  illa,  per  quam  ipsa 
fuit  producta  :  itaque  pronuntiant  cum  anima 
rationahs  creatur,  creationem  terminari  ad 
substantiam  animse  tantum,  et  deinde  ab  ani- 
ma  prodire  intehectum  et  vohmtatem  nova 
alia  actione  :  eo  modo,  quo  productio  Sohs  a 
Deo  terminata  est  ad  solem  tantum,  et  in  eo- 
dem  instanti  sol  aha  actione  ihuminavit  aerem. 
Probaturque  hsec  sententia.  Nam  forma  ratio- 
nahs  habet  eflQcientiam  circa  suas  potentias 
reahter  a  se  distinctas,  ut  numero  praecedenti 
ostensum  est  :  ergo  sicut  auima  est  eflfectus 
Dei,  ita  potentia?  sunt  novi  effectus  ab  ipsa 
anima  facti,  sed  ubi  est  novus  eflfectus,  est 
nova  actio  (actio  enim  res  ipsa  est,  quoe  fit 
p]'out  egreditur  a  principio  agendi)  :  ergo,  etc. 
Secundo  potentia  vere  producuntur  ab  anima : 
ergo  nova  actione  producuntur  :  nam  produ- 
cere  sine  productione  intehigibile  est.  Tertio 
anima  nou  concurrit  eflfective  ad  sui  produc- 
tionem  :  concurrit  autem  effective  ad  produc- 
tionem  potentiarum,  ut  est  probatum  :  ergo 
distiucta  productio  est  animse  et  potentiarum : 
ergo  et  actio  distincta.  Quarto  efficientia  iu- 
trinsece  inchidit  actionem,  est  siquidem  modus 
causandi  per  actionem  proprius  causae  eflR- 
cientis,  in  eoqu^e  distinguitur  a  causahtate  c£e- 
terarum  causarum  :  ergo  si  potentiae  vere  ef- 
fective  dimanant  ab  anima,  plane  ab  iha  me- 
dia  actione  dimanant.  Quinto  hsec  dimanatio 
nova  actio  forte  non  esset,  quia  posita  semel 
anima,  naturah  sequela  potentia^  resultanl, 
sed  hoc  non  obstat,  cum  posita  etiam  certa 
mixtione  primarum  qualitatum  oriantur  se- 
cundse  per  novam  actionem,  et  posito  sole, 
ut  dicebamus,  sequatur  lumen  in  aere  per 
distinctam    etiam   actionem  :   ergo  naturalis 


566  LIB.  II.  DE  POTENTIIS  ANIM.^ 

sequela    propriam    actionem    non    excludit. 

7.  Non  placet  Thomistis  prceclidus  modus. 
—  Et  confirmatUT .  —  Nihilominus  plerique 
Thomistarum  rejiciunt  hunc  dicendi  modum^ 
quod  pugnare  videatur  diiohus  principiis^  quse 
ipsi  magna  rehgione  observant.  Primum, 
quod  substantia  creata  nequeat  esse  immedia- 
tum  priucipium  alicujus  actionis^  maxime  ac- 
cidentaliS;,  atque  adeo  impossibile  fit  animam 
per  actionem  a  se  immediate  prodeuntem 
causare  potentias.  Secundum  principium  est, 
nihil  posse  agere  in  seipsum  per  se  primo  : 
cum  ergo  anima  recipiat  in  se  potentias,  ut 
intellectum  et  voluntatem,  eas  pro[)rie  in  se 
iion  agit,  ac  proinde  uec  media  actione.  Prop- 
ter  hsec  Cajetanus  supra,  et  latius  \  p.,  q.  54, 
art.  3,  quem  ahi  sequuntur,  ait  potentias  di- 
mauare  a  propria  forma  sine  uha  actione  per 
quamdam  resultantiam,  cui  favetD.  Thomas 
supra,  ad  2  et  3,  ubi  ait  animam  esse  princi- 
pium  activum  potentiarum  non  proprie,  sed 
quodammodo,  quia  non  efficit  propria  trans- 
mutatione,  sed  per  resultantiam  quamdam. 
Et  confirmatur,  quia  alias  ad  potentias  animse 
daretur  per  se  motus,  seu  mutatio,  nam  ad 
rem  iham  est  per  se  motus,  et  mutatio,  ad 
quam  propria  actio  productiva  per  se  tendit : 
consequens  autem  est  contra  Aristotelem : 
quare,  etc. 

8.  Notationes  pro  decisione.  —  Pro  resolu- 
tione  est  uotandum  de  ratione  passionis  esse 
inseparabilem  imionem  cum  snbstantia  rei, 
quantum  de  se  est,  quod  ideo  addo,  quoniam 
ahquahs  separabihtas,  qute  ab  extrinseco  fit, 
non  toUit  rationem  proprietatis,  est  enim  sum- 
mus  calor,  verbi  gi^atia,  proprietas  ignis,  Hcet 
sit  separabihs  ab  iUo,  nam  in  ea  separatione 
ignis  saltem  inchoate  corrumpitur,  atque  ex- 
tra  statum  natm^se  suai  debitum  trahitur.  Se- 
cundo  est  notandum  proprietates  semper  con- 
venire  rei  ratione  formse,  ut  D.  Tliomas  dixit 
(quantitatem  excipio,  qufe  est  individua  pro- 
prietas  materiffi) :  inter  proprietates  ergo  gratia 
formae  requisitas  qusedam  requiruntur  non 
sohim  ut  consequentes  formam,  sed  etiam  ut 
passivaj  ad  illam  inducendam :  hujusmodi  vero 
sunt  dispositiones,  quee  formam  saltem  natura 
preecedunt  in  materia.  Ahse  sunt  proprietates, 
qu8e  supponunt  existentiam  rei,  et  iUi  tribuun- 
tur,  tanqnam  virtutes  ad  operandum,  quales 
sunt  potentise  anima^  maxime  sensitivai  et  in- 
tellectivse,  et  multee  etiam  virtutes  herbarum 
et  minerahum.  Atque  inter  has  et  illas  ro- 
prietates  iUud  interest,  quod  priores  illte  non 
fiant  effective  a  forma  in  primo  instanti  gene- 


IN  COMMUNI,  AC  VEGETANTIS. 
rationis,  sed  immediate  ab  agente  disponente 
materiam,  ut  inducatur  forma,  quod  probat 
tertia  confirraatio  supra  facta  nnmero  qnarto, 
quai  concludit  plane  supposita  alia  sententia, 
quod  accidentia  sint  in  materia  prima,  inde 
namque  sequitur  nuUam  ultimam  dispositio- 
nem  fieri  a  forma,  sed  ab  agente,  quanquam 
formee  ipsi  de  se  non  deesset  virtus  ad  iUam 
dispositionem  causandam,  si  quidem  ea  forte 
ablata  statim  efficit  aham  :  in  primo  ergo  in- 
stanti  non  efficit,  quia  factam  invenit,  tan- 
tumque  deinceps  conservat. 

9.  Primim promintiaticm  circadiibium  posi- 
tumn.k. — De  ahis  vero  proprietatibus,qu8e  con- 
sequuntur  formam,  ac  simphciter  ea,  posterio- 
res  sunt  in  omni  genere  causse,  de  quibus  prse- 
cipua  qusestioprocedit,  videturvaldeprobabilis 
opinioD.Thomee.  Primo,  quiaillaintimaunio, 
qnee  inter  formam  et  virtutes  reperitur,  vide- 
tur  necessario  inducere  inter  iUas  ahquam  cau- 
sahtatem  efifectivam,  ahee  namque  causahtates 
minime  sufficiunt.  Secundo  proprietates  iUae, 
quse  semel  anferuntur,  et  iterum  manaut,  os- 
tendunt  esse  inter  formam  et  proprietatem 
hoc  genus  causahtatis.  Tertio,  cum  anima  sit 
simphciter  prior  snis  proprietatibus,  rationi 
consonum  est,  ut  iUum  ordinem  causahtatis 
habeat  respectu  iUarum :  ergo. 

10,  Secimdum  pronuntiattim.  —  Tertium. — 
Unde  dico  secundo,  consequenter  videri  con- 
cedendum  actiouem  productivam  rei  imme- 
diate  terminari  ad  substantiam  ipsius,  ut  prse- 
cisam  a  proprietatibus.  Tertio  dico  actionem 
iUam  productivam  snbstantise  distinctam  esse 
ab  iUa,  qua  potentia  ipsa  dimanat  ab  anima  : 
utrumque  istorum  patet  factis  argumentis  con- 
tra  opinionem  Thomistarum  in  numero  sexto, 
quod  iterum  exphcatnr  et  suadetnr.  Nam  finge 
Deum  creare  substantiam  animee  impediendo 
emanationem  potentise  ab  illa,  hoc  enim  posse 
fieri  supra  est  ostensum  :  maneret  ergo  tunc 
substantia  animse  absque  inteUectu  et  vohm- 
tate,  auferat  vero  postea  Deus  impedimentum, 
rehnquatque  animam  suce  naturae,  certe  di- 
manarent  ab  iUa  inteUectns,  atque  vohmtas, 
sicut  in  primo  instanti  generationis,  aut  crea- 
tionis.  Jam  sic  argnitur,  iu  eo  casu  actio  creata 
haberet  suum  terminum  integrum,  qui  ahus 
non  esset,  quam  sola  animee  substantia,  iu- 
teUectus  vero,  ac  vohmtatis  dimauatio  postea 
subsequens  esset  distincta  actio,  utpote  sepa- 
rata  etiam  tempore  a  creatione,  et  aliqnid  no- 
vum  producens  :  ergo  et  nunc  esedem  actiones 
sunt  in  instanti  creationis,  nam  quse  in  casu 
posito  separantur  tempore,  debet  mens  in  uno 


CAP.  III.  AN  POTENTI^  ANIM^  AB  EA 
instanti  per  acta  separare,  quod  enim  simnl 
fiant,  distinctionem  non  aufert.  Confirmatur 
primo.  Nam  vel  ex  vi  actionis  productivae  ani- 
moe^  producuntur  etiam  potentise,  vel  non.  Si 
primum :  ergo  cum  tota  illa  actio  sit  ab  agente, 
anima  nihil  omnino  efiicit  in  productione 
suarum  potentiarum,  cjuod  est  absurdum.  Si 
secundum:  ergo  debet  alia  esse  actio,  per  quam 
potentia  producatur.  Confirmatur  secundo. 
Nam  actio  per  se  una  debet  terminari  ad  unum 
per  se  terminum :  at  vero  anima  cum  potentiis 
est  unum  per  aggregationem  :  ergo  totum  illud 
per  unam  actionem  non  producitur.  Id  quod 
facilius  intelligitur  in  productione  formarum 
materialium,  nam  talis  actio  est  eductiva  for- 
mse  substantialis  de  potentia  materiae :  eductio 
vero  ex  propriis  considerata,  formaliter  tan- 
tum  terminatur  ad  substantialem  formam :  er- 
go  consecutio  proprietatum  a  forma  non  potest 
intelligi  sine  nova  actione,  quod  clarius  adliuc 
patet  in  allato  casu  separatse  dimanatiouis  po- 
tentiarum  a  productione  formee ,  ac  patet  etiam 
in  aqua  reducente  se  ad  pristinum  frigus.  Nam 
vere  motus  ille  fit  a  forma  substantiali  aquse, 
nec  minus  vera  actio  frigefaciendi  est,  quam 
si  proveniret  ab  extrinseco,  quid  enim  refert? 
Unde  est  considerandum,  quando  formse  pro- 
pi-ietates  sunt  dispositiones  illa  priores,  fieri 
etiam  distincta  actione  ab  ea,  qua  posterius 
natura  inducitur  forma,  alteratione  videlicet 
dispositiva,  eo  tamen  discrimine,  quod  tales 
dispositiones  non  a  forma  tanquam  a  principio 
activo,  sed  immediate  ab  agente  procedunt :  at 
proprietates  consequentes  formam,  suam  ori- 
ginem  ab  illa  ducunt. 

11.  Quartiim  prommtiatum.  —  Dico  tamen 
quarto :  absolute  dicendum  est,  agens  princi- 
pale  producere  formam  cum  omnibus  virtuti- 
bus,  quae  ex  illa  sequuntur.  Hic  certe  est  com- 
munis  modus  loquendi  et  sentiendi  omniimi, 
sic  DEUS  creando  animam  dicitur  potentias 
concreare.  Ratio  vero  est,  quia  agentis  est 
producere  substantiam  rei  usquequaque  in- 
structam  ad  suum  finem,  et  ideo  dando  for- 
mam  dat  omnia,  quse  ipsam  perficiunt,  non 
tantum  quoad  esse,  sed  etiam  ut  sit  exactum 
principium  operandi,  atque  adeo  ut  sit  prin- 
cipium  potentiarum  ad  finem  operandi  requi- 
sitarum.  Item  generans  intendit  assimilare  sibi 
genitum  quantum  potest :  illa  ergo  actio,  qua 
formam  inducit,  licet  immediate  tantum  sit 
inductiva  formee,  mediate,  et  radicaliter  est 
comproductiva  omnium,  quee  naturaliter,  et 
necessario  ex  ilia  sequuntur  tanquam  ad  per- 
fectionem  geniti   attinentia.   Quo  sensu   dici 


FLUANT,  ET  IN  EA  SUBJECTENTUR.  567 

solet,  ac  vere,  luiicam  esse  actionem  producti- 
vam  rei,  et  comproductivam  proprietatum, 
quia  non  considerantur  cum  pra?cisione,  sed 
conside ratiu^  actio  radicalis  et  primaria.  Et 
per  hffic  patet  solutio  argumentorum. 

42.  Ad  argi(,mentmn  in  n.  ht.  —  Ad  primum 
enim  dicimus  agens  una  actione  producere 
omnia  mediate,  vel  immediate,  sicque  exponi 
illud  axioma  :  (^ui  dat  formam,  dare,  scilicet 
in  radice,  conseqii,entia  ad  formam..  Ad  primam 
confirmationem  respondetur,  rem  prsecise  con- 
siderando  tot  esse  actiones,  quot  entitates  :  dici 
tamen  unicam  actionem,  quod  ex  illa  reliquse 
dimanent.  Secunda  confirmatio  nos  non  urget 
speciatim  :  per  se  enim  propriam  ditficultatem 
postulat,  cur  potentiae  animse  semel  separatse 
non  iterum  fluant,  sicut  experimur  fieri  in 
aqua,  et  in  aliis  naturalibus  virtutibus  inani- 
matorum. Et  responderi  potest  primo,  naturam 
proevidisse  id,  quod  per  se  est  in  rebus,  non 
quod  per  accidens  :  per  se  autem  esse,  quod 
proprietas  habens  contrarium  ab  illo  minuatur 
aliquantulum,  ideoque  naturam  dedisse  formse. 
substantiali  vires  ad  recuperandum  tale  detri- 
mentum,  potentias  vero  animee  de  se  non  ha- 
bere  contrarium,  et  ideo  de  se  tamdiu  posse 
durare,  quamdiu  et  ipsa  anima  possit :  per 
accidens  vero  esse,  quod  aliquando  debiliten- 
tur  aliunde,  ideoque  naturam  id  non  provi- 
disse.  Hsec  tamen  responsio  non  videtur  facere 
satis,  nam  si  anima  est  virtus  ad  efficiendas 
suas  potentias,  quod  semel  illas  efficiat,  ea 
virtus  non  minuitur.  Dicendum  ergo  potentias 
anima?  de  facto  nonleedi,  vel  auferri,nisi  Isesis, 
aut  ablatis  organis,  in  quibus  resident,  quse 
organa  substantise  sunt,  ac  subjecta  illarum  : 
quia  ergo  anima  ablatum  organum  non  potest 
recuperare,  sicut  nec  recuperare  abscissam 
manum,  ideo  neque  potentiam  in  organo  sub- 
jectatam.  Ad  tertium  jam  responsum  est :  ad 
illud  vero  de  materia  prima  diximus  in  libro 
de  Generatione,  disputatione  prima,  qusest.  4-, 
circa  secun(]am  confirmationem  octavi  argu- 
menti  secundse  opiniouis,  et  secunda  solutio 
ibi  data  est  conformior  doctrinee  hic  traditee, 
quamvis  etiam  prima  sustineri  possit,  quia 
est  specialis  ratio  in  materia  propter  ipsius 
potentialitatem. 

13.  Ad  motiva  Thomistarum  in  n.  7.  — Ad 
confirmationem  in  fine  ejusdem.  num.l.  —  Ad 
motivum  Thomistarum  respondetur,  ifia  duo 
principia  non  esse  adeo  irrefragabilia,  atta- 
men  exponi  hic  pocse  ad  mentem  sancti  Tho- 
mse,  quod  forma  substantialis  non  sit  imme- 
diatum  principium  perficiendi  suum  supposi- 


584  LIB.  II.  DE  POTENTIIS  ANIM^ 

tum  saltem  in  actii  primo,  et  liocforte  intendit 
divus  Thomas,  vel  dicito  formam  non  esse  ac- 
tivam  nisi  actione  naturaliter  resultante  ex 
illa,  quse  dicitur  dimanatio  :  htec  autem,  si 
effectiva  est,  sine  actione  difficile  intelligi  po- 
test.  Similiter  dicitur  ad  alterum  principium, 
quod  idem  iu  se  non  agat  preeterquam  hoc 
actionis  genere,  qu6e  est  dimanatio,  vel  certe 
non  agit  nisi  ut  virtus  generantis  :  sed  de  hoc 
secundo  principio  plura  diximus  alio  loco.  Ad 
confirmationem  respondetur  primo  tunc  esse 
per  se  motum  ad  aU(]uid,  quando  datur  actio 
in  natura  per  se  primo  tendens  ad  illud,  non 
vero  si  actio  sit  tanquam  dimanatio  ab  aha  ac- 
tione,  quando  enim  multa  sequuntur  ex  vi 
unius  actionis,  quamvis  inter  aha  sit  ordo,  et 
considerando  unum  respectu  alterius,  sit  nova 
actio  inter  ea,  non  dicitur  tamen  inter  ea  nova 
actio,  nisi  ad  id  ad  quod  primo,  et  radicahter 
ipsa  tendit  :  sic  ergo  res  habet  in  proposito. 
Secundo  dicitur  aliud  esse  actionem  tendere 
per  se  ad  terminum  ahquem,  ahud  vero,  esse 
ad  iUum  per  se  primo  motum  :  potest  ergo 
concedi  ad  has  potentias  esse  ahquo  modo  ac- 
tionem  per  se,  non  vero  proprie  mutationem, 
quia  subjectum  earum  non  mutatur,  cum  si- 
mul  incipiant  esse  cum  illo,  proprie  vero  res 
dicitur  per  mutationem  fieri,  quando  fit  cum 
subjecti  mutatione.  Et  hcec  de  prima  parte 
queestionis. 

De  ordine  et  causalitate,  quam  potentice  inter 
se  servani  resultando  ab  anima. 

14..  Notatio.  —  Circa  secundam  partem 
hujus  capitis,  quam  ipso  initio  proposuimus, 
scihcet  de  ordine  potentiarum  inter  se,  notan- 
dum  primo  est  breviter,  esse  rem  fere  certam 
inter  potentias  animse  aUquem  servari  ordi- 
nem,  nam,  ut  D.  Thomas  optime  advertit, 
quando  pUira  oriuntur,  ab  uno  debent  ordi- 
natim  procedere,  non  confuse,  ac  veUiti  tu- 
multuatim  :  potest  autem  taUs  ordo  inteUigi, 
vel  inter  potentias  ipsas,  vel  per  respectum  ad 
unum  tertium.  Inter  se  quidem,  ut  potentise 
coguoscitivse  et  appetitivce,  ha3  namque  iUis 
plane  subordinatur  :  sicut  in  operando  (nihil 
enim  voUtum,  quin  prsecognitum),  ita  et  in 
essendo.  Per  respectum  vero  ad  unum  ter- 
tium,  ut  tam  muUiphces  potentia?  sensitivse 
nostri  gratia  sunt :  et  ad  hoc  diriguntur  ut 
cognitionem  perfectam  sensibihum  habeamus. 
Secundo  notandum,  prsedictum  ordinem  esse 
posse  multipUcem  :  sciUcet  vel  durationis, 
quasi  ima  potentia  posterius  existat,  quam  aUa, 


IN  COMMUNI,  AC  VEGETANTIS. 
vel  quam  anima  ipsa  :  vel  dignitatis,  quia  po^ 
tentise  qusedam  sunt  digniores  aUis  :  vel  gene- 
rationis,  quia  potentise  aUse  priores  aUis  pro- 
cedunt :  vel  objcctorum,  quia  earum  objecta 
sunt  priora  aUis  secundum  naturam  suam,  ut 
visibile,  quam  audibile :  vel  finis,  quatenus 
una  potentia  ordinatur  ad  aUam,  ut  ad  finem, 
ut  sciUcet  illi  ministret,  ut  exteriores  sensus 
deserviunt  interioribus  :  vel  denique  emana- 
tionis  effectivse,  ita  ut  una  potentia  emanet 
ab  aUa  immediate.  Tertio  est  notandum  com- 
parari  potentias,  quse  consequuutur  animam 
secundum  unum  et  eumdem  gradum,  vel  in- 
ter  se,  vel  ad  potentias  consequentes  secun- 
dum  aUum  gradum,  ut  vegetativas  inter  se, 
aut  in  ordine  ad  sensitivas  et  utrasque  in  or- 
dine  ad  inteUectivas. 

15.  Primumfjronuntiatum  in  hac  secundi  ca- 
pitis  parte. — Secu7idum  pronuntiatum. —  Ter- 
tium  pronuntiatuni . —  Quartum  promintiatum. 
—  Quintum  prommtiatum.  —  Hoc  supposito 
dico  primo.  In  ordine  durationis  nuUus  est 
ordo  inter  potentias  ejusdem  viventis  inter  se, 
vel  cum  anima,  a  qna  fluunt.  Patet,  quia  om- 
nes  incipiunt  in  eodem  instanti,  nam  omnes 
dimanant  ab  uua  anima,  quse  in  unico  eodem 
instanti  incipit  esse:  id,  quod  aperte  videre 
est  in  homine.  Dico  secundo.  Ordine  genera- 
tionis  potentise,  quse  consequuntur  animam 
secundum  gradum  imperfectum  sunt  priores 
secundum  naturam,  quam  aUse.  Probatur, 
quia  anima  secundum  gradum  imperfectio- 
rem  est  natura  prior,  quam  secundum  gra- 
dum  perfectum  :  ergo  et  potentise  proportio- 
naUter.  Item  actus  illarum  potentiarum  sunt 
priores,  ut  nutritio  sensatione,  quia  sensatio 
pendet  a  nutritione  tanquam  a  subministran- 
te,  atque  idem  est  de  inteUectioue  respectu 
sensationis  :  ergo  et  potentise  sunt  priores  , 
hgec  vero  prioritas  ad  genus  causfe  materiahs 
reducitur  :  nam  gradus  imperfectior  compara- 
tur  adperfectiorem,  ut  potentia  adactum,  quo- 
modo  divus  Thomas  supra,  articulo  septlmo, 
scribit,  potentias  imperfectiores  esse  velut  ma- 
tcriales  causas  respectu  aUarum,  quia  quo- 
dammodo  disponuut  ad  iUas,  sicut  superior 
gradus  ad  inferiorem.  Dico  tertio.  Potentise 
gradus  inferioris  sunt  imperfectiores  poten- 
tiis  gradus  superioris  :  patethoc  inductione  et 
ipso  uaturali  lumine.  Dico  quarto,  Inferiores 
potentia3  ordinantur  ad  deserviendum  supe- 
rioribus,  superiores  vero  ad  adjuvandum  infe- 
riores,  sic  potentise  vegetativaj  ministrant  sen- 
sitivis,  nam  organa  illarum  perficiunt,  et  ilUs 
prtebent  vires,  ut  melius  possint  exercere  suas 


CAP.  III.  AN  POTENTL^  ANIM^  AB  EA  FLUANT,  ET  IN  EA  SUBJECTENTUR. 


585 


operationes :  sensitivae  vero  vicissira  ordinan- 
tur  ad  tuendas  vegetativas  potentias^  et  ad 
quffirendum,  et  prffiparandumilliscibum,  quse 
rursum  comparatse  ad  intellectivas  ministras 
illarum  sunt,  et  instrumenta  comparandi  spe- 
cies :  vicissim  vero  intellectivse  dirigunt  sensi- 
tivas,  eisque  dominantur,  ac  tandem  omnes 
ordinantur  adperfectum  viventis  statum,  con- 
servationem  et  regimen,  sicut  in  republica 
bene  ordinata  inferiores  deserviunt  superiori- 
bus  et  superiores  dirigunt,  et  tuentur  inferio- 
res  et  omnes  sua  muuera  exercent,  ut  respu- 
bliea  bene  sit  instituta.  Dices,  potentise  vege- 
tativse  de  se  non  ordinantur  ad  sensitivas,  ut 
in  plantis  constat,  nec  sensitivse  ad  intellecti- 
vas,  ut  patet  in  brutis.  Respondetur,  potentias 
quidem  quascumque  immediate  ordinari  ad 
proprios  actus,  ultimate  vero  ordinari  posse 
ad  deserviendum  perfectioribus  potentiis  ra- 
tione  perfectioris  principii,  a  quo  dimanant, 
a  quo  etiam  vendicant,  ut  actiones  proprias 
perfectiori  modo  exerceant.  Dico  quinto.  Inter 
potentias  pertinentes  ad  eumdem  gradum  ani- 
mse,  etiam  est  ordo  aliquis  ex  supra  numera- 
tis.  Probatur  et  explicatur.  Nam  inter  poten- 
tias  vegetativae  partis,  potentia  attractiva  de- 
servit  retentivae  etutraque  expulsiva  deserviunt 
nutritivse,  quas  est  virtus  disponeus,  et  omnes 
tandem  ministrant  assimilatrici  virtuti.  Riir- 
sumin  animantibus  potentieecognoscitivai  pa- 
riunt  appetitum  et  appetitus  motum  localem. 
Inter  sensus  quoque^  externi  deserviunt  in- 
ternis :  externi  vero  inter  se  non  ordinantur, 
ut  unum  alteri  deserviat,  juvat  tamen  sese 
quatenus  alter  defectum  alterius  supplet,  et 
omnes  integrant  unum  perfectum  sentiens ; 
qua  de  causa  D.  Thomas  inter  sensus  externos 
non  assignavit  ordinem  pra^terquam  ex  parte 
objectorum,  quatenus  unus  tenditin  objectum 
secundum  se  priusquam  alius :  similiter  inter 
intellectnm  et  voluntatem  ordo  est,  quia  intel- 
lectus  dirigit  voluntatem,  eique  imperat,  vo- 
luntas  vero  movet  et  applicat  intellectum  in 
actibus  liberis  Et  ratio  universalis  horum  om- 
nium  est,  quia  cum  omnes  istee  potentise  pro- 
fkiant  ab  eodem  priucipio ,  et  ordinentur  ad 
perfectum  ilhus  statum,  congruum  est,  ut  in- 
ter  se  ordinem  observent. 

16.  Quid  de  modo  eman.atinms  unitcs  poten- 
tire  ah  alia  sentiat  D .  Thomas. — Estvero  diffi- 
cultas  hoc  loco,  an  una  potentia  dimanet  ef- 
fective  abaltera  eo  modo,  quo  omnes  dimanant 
ab  essentia.  D.  Tliomas  supra  uiiiversahter 
asseruit  potentias  imperfectiores  dimanare  ilio 
modo  a  perfectioribus  et  clarius  in  prima,  dis- 


tinctione  tertia,  qusestione  quarta,  art.  3.  Quee 
sententia  difficilis  statim  apparet,  quomodo  e- 
nim  credi  potest  potentias  vegetativas  homi- 
nis  ab  anima  rationali  mediante  intellectu  et 
voluntate  manare?  Prseterea  arguitur  ad  ho- 
minem,  nam  gradus  sensitivus,  ac  potentise  illi 
respondentes  sunt  priores  potentiis  rationaU- 
bus :  et  vegetativte  potentise  priores  utrisque : 
ergo  impossibile  est,  quod  lice  potentiee  eflfecti- 
ve  oriantur  ab  ilHs,  nam  quaj  sunt  principia 
activa,  sunt  simpliciter  priora  in  ordine  exis- 
tendi,  efficere  enim  supponit  existere :  quse 
vero  sunt  priora  in  existendo,  sunt  priora  in 
generatione ,  cum  generatio  tendat  ad  esse  ; 
ergo  impossibile  est,  quod  potentiee  imperfec- 
tiores,  ac  priores  via  generationis,  atque  adeo 
in  essendo,  oriantur  active  a  perfectioribus. 
Et  confirmatur.  Nam  inter  alias  passiones  re- 
rum  non  invenitur  talis  ordo  dimanationis  ac- 
tivse,  ut  in  aere  calopnon  dimanatab  humidi- 
tate,  vel  liumiditas  a  calore.  Adde,  nuUa  ne- 
cessitate  astrui  lianc  efficientiam ,  nam  ad 
salvandam  connexionem  intrmsecam  inter 
passiones  satis  est  radicari  omnes  in  eadem 
anima,  quamvis  inter  se  causalitatem  non  ha- 
beant. 

'17.  Sextum  prommtiatim  dupUcis  sensus. 
—  Quapropter  dico  sexto.  Una  potentia  animae 
non  oritur  active  ab  alia.  Hajc  conclusio  po- 
test  intelligi  aut  comparando  potentias  diver- 
sorum  graduum  ,  aut  ejusdem,  et  utroque 
modo  habet  verum  :  primamque  partem  po- 
tissime  probant  rationes  factse  numero  prsece- 
denti.  Accedit  quod  anima,  quae  principium 
est  potentiarum,  potest  esse  immediatum  prin- 
cipium  earumdem,  quantum  est  de  se,  ut  pa- 
tet  in  plantis  ac  brutis  :  ergo  melius  in  homi- 
ne,  in  quo  lii  gradus  sunt  perfectiori  modo. 
Et  confirmatur.  Nam  eo  ipso,  quod  anima  dat 
homini  esse  vegetativum  ,  potest  et  conferre 
omnes  potentias  illius  gradus,  etiamsi  praes- 
cindatur  ejusmodi  gradus  ab  inferioribus.  Se- 
cunda  pars  inductione  patet,  nam  auditus  non 
oritur  ex  visu,  neque  e  contrario.  Et  ratio 
esse  potest,  quia  potentia  vitalis  pendet  in  sua 
operatione  a  principio,  ande  dimanat,  omnes 
autem  potentiee  pendent  ab  anima  immediate 
iu  operando  :  ergo  omnes  ab  illa  dimanant, 
et  si  una  proflueret  ab  aha,  non  operaretur 
sine  actuali  concursu  ilhus,  sicut  nuUa  opera- 
tur  sine  actuali  concursu  anima;. 

18.  Prima  ohjectio  contra  proxime  dicta. — 
Adprimum. —  Ad  jecimdum. —  Ad  tertlwn. — 
Sed  contra  lioc  sunt  argumenta.  Primum, 
quia  ha3c  est  demonstratio  a  priori  :  homo  est 


570  LIB.  II    DE  POTENTIIS  ANIM.^ 

rationalis  :  ergo  est  sensitivus  :  ergo  rationa- 
litas  est  causa  sensibilitatis^  et  non  nisi  effec-' 
tiva  :  ergo.  Secundo,  potentiae  sensitivee  in 
homine  sunt  perfectissimee  :  ergo  ideo  est^  quia 
dimanant  ab  intellectiva.  Tertio,  sensus  in 
homine  sunt  tancfuam  instrumenta  ministran- 
tia  intellectus :  ergo  dimanant  ab  illo.  Ad  pri- 
mum  respondetur  argumentum  ab  inferiori 
ad  superius  non  esse  proprie  demonstrationem 
per  causam  :  hsec  enim  argumentatio  :  Est 
liomo  ,  ergo  est  animal ,  non  est  a  priori ,  cum 
hsec  causalis  sit  falsa .  qwia  est  liomo  ,  ideo  est 
animal,  nam  homo  non  est  causa  animalis  (sed 
potius  animal  causa  est  materialis  hominis) 
nisi  forte  in  genere  causse  finahs,  quomodo 
totum  est  causa  suarum  partium^  et  perfectius 
causa  imperfectioris,  eoque  modo  concedimus 
rationale  esse  causam  sensitivi^,  non  efiicien- 
tem^  sed  finalem.  Ad  secundum  dicitur  poten- 
tias  sensitivas  perfectiores  esse  in  homine, 
quia  oriuntur  a  perfectiori  anima,  et  non  quia 
ab  intellectu.  Ad  tertium  respondetur  ad  id 
munus  satis  esse  si  intellectus  et  sensus  in  ea- 
dem  anima  radicentur. 

19.  Notatio  una  pro  uleriori  dictorum  intel- 
Ugentia.  —  Advertendum  est  tamen  inter  po- 
tentias  pertinentes  ad  diversos  gradus  animae, 
ahquando  majorem  convenientiam  dari,  quam 
inter  aUas  :  intellectus  enim  et  sensiis ,  verbi 
gratia ,  conveniunt  in  genere  cognoscitivse  po- 
tentise,  in  quo  non  conveniunt  cum  vegetativis, 
et  ideo  illoe  videntur  majorem  habere  inter  se 
causahtatem  et  subordinationem,  nam  poten- 
tice  sensitivse  sunt  vehiti  participationes  quaj- 
dam  virtutis  inteUectivee  ;  ac  de  his  speciahter 
videtur  loqui  sanctusThomas.  Adhuctamenin 
his  propria  efficientia  non  cernitur ,  sed  quai- 
dam  vehiti  causahtas  exemplaris,  cum  cognitio 
sensitiva  sit  queedam  imitatio  inteUectivee,  quo 
etiam  modo  opera  vegetativse  partis  in  quan- 
tum  fiunt,  quasi  arte  et  inteUectu,  dici  possunt 
iUius  imitationes. 

20.  Notatio  altera.  —  UUimo  est  adverten- 
dum  inter  potentias  cognoscitivas  et  appetiti- 
vas  videri  inveniri  quemdam  specialem  ordi- 
nem.  Nara  sicut  radix  amoris  est  cognitio,  ita 
radix ,  et  causa  appetitivee  potentise ,  videtur 
esse  potentia  cognoscitiva.  Unde  hsec  est  pro- 
pria  demonstratio,  quia  vivens  est  cognosciti- 
vum,  est  appetitivum  :  ubi  dictio  quia,  noii 
potest  aUam  causaUtatem  importare ,  quam 
dimanationis  effectivse,  dicendum  tamen  ne- 
que  inter  potentiam  cognoscitivam  et  appetiti- 
vam  intercedere  proprie  causaUtatem  efiecti- 
vam  physicam^  seu  metaphysicam,  juxta  quam 


IN  COMMUNI,  AC  VEGETANTTS. 
uno  posito,  sequitur  aUud ,  eo  quod  sit  neces- 
sarium  ad  dispositionem  iUius,  non  quasi  sit 
propria  ejus  causa  :  sicut  ex  rationaUtate  se- 
quitur  admiratio,  et  ex  admiratione  risus,  non 
quia  hse  potentiae  sese  efficiant^  sed  quia  una 
posita  sequitur  aUa,  quia  actus  unius  deservit 
aUquo  modo  ad  actum  alterius  :  atque  heec 
causahtas  sufficit  ad  demonstrationem  a  priori: 
sicut  immortaUtas  demonstratur  a  priori  per 
immutabilitatem,  non  quia  una  sit  causa  ef- 
fectiva  alterius^  sed  quia  se  consequuntur. 
Adde  quod  cognitio  non  causat  effective  amo- 
rem,  sed  objective  proponendo  bonum,  unde 
etiam  non  oportet,  ut  ipsa  potentia  appetitiva 
effective  fiat  a  cognoscitiva,  sed  satis  est,  quod 
iUam  necessario  suppouat,  et  sequatur.  De 
qua  re  latius  infra  in  Ub.  5. 

CAPUT  IV. 

DE  POTENTIA  YEGETATIVA  QUANTUM  AD  OBJECTUM, 
UTRUM   ILLUD   SIT   NUTRIMENTUM. 

1.  Effata  aliquot  ex  doctrina  Aristotelis .— 
Praemissa  tribus  proximis  capitibus  generaU 
doctrina  potentiarum  animee,  restat  ut  ad  ea- 
rum  species  descendamus,  ac  sicut  or^iine  na- 
turffi,  ita  et  doctrinse  occurrunt  vegetativae,  de 
quibus  tractat  Aristoteles,  Ub.  2,  de  Anima, 
cap.  4.  Ex  cujus  doctrina  hsec  habentur  effata. 
Primum,  officia  animse  vegetativse  sunt  geae- 
rare  et  nutrimento  uti.  Secundum ,  generatio 
est  naturaUssimum  opus  viventium.  Tertium, 
anima  vegetativa  est  etiam  principium  aug- 
menti,  vel  decrementi,  quia  nihil  augetur,  nisi 
quod  nutritur,  nihil  autem  nutritur,  quod  non 
sit  particeps  vitae.  Ouartum  eadem  vis  est  nu- 
triendi,  et  generandi.  Quintum  potentia  nutri- 
tiva  est  qusedam  vis,  qua  vivens  se  conservat, 
in  quantum  ipsam  habet,  et  ideo  alimento  pri- 
vatum  esse  non  potest,  Sexto,  in  nutritione 
tria  concurrunt ,  scihcet,  quod  nutrit ,  et  est 
anima,  quod  nutritur,  et  est  corpus  habens 
animam,  quo  nutritur^  et  est  ahmentum. 
Septimum  ,  id  quod  anima  nutrit  duplex  est , 
sciUcet  nutrimentum ,  et  calor,  et  ideo  omne 
animatum  habet  calorem. 

2.  AJimentum  quotupliciter  dicatur. —  Pri- 
mim  alimenttm  quid.  —  In  hac  ergo  materia 
de  potentiis  vegetativis  ab  objectis  incipimus, 
juxta  methodum  Aristotelis,  ait  enim  nutri- 
mentum  esse  objectum  potentiarum  nutrieudi, 
objectum  vero  constat  prius  esse  potentiis,  at- 
que  actibus.  Notaudum  ergo  est  alimeutum 
aliud  dici  remotum^,  seu  primum  :  aUud  vero 


CAP.  IV.  AN  NUTRIMENTUM  SIT 
ultimum-,  seu  proximum.  Divisio  est  Aristote- 
lis  secundo^  de  Partibus^  capit.  3.  Etprius  Hip- 
pocratis^  lib,  de  Alimento^  a  quo  inquit  Ga- 
lenus  frimo  MetJiodi,  desumpsisse  Aristotelem 
omnia  fere  physica  documenta  :  Hippocrates 
tamen  illo  loco  in  tria  membra  alimentum 
dividit,  nam  aliud  est^  inquit^  quod  nutrit,  a- 
liud  quod  nutriet,  et  aliud  quod  quasi  nutriet^, 
ubi  per  primum  membrum  videtur,  intelligere 
alimentum  proximum,  seu  ultimum  :  per  ter- 
tium  alimentum  remotum  :  in  secundo  autem 
membro  videtur  addere  alimentum  quoddam 
medium.  Alimentum  primum^  et  remotum  est 
cibus,  qui  ore  desumitnr,  qui  talis  esse  debet, 
ut  aliquam  contrarietatem ,  seu  dissimilitudi- 
nem  habeat  cum  nutrito ,  non  tamen  tantam, 
ut  mutari  non  possit,  et  verti  in  iUiusnaturam, 
qua  juxta  Galenum,  tertio  de  Temperamentis^ 
cap.  2.  Omne  vivens  convenientc  sibi  nutritur 
alimento  :  conveniens  autem  est  quidquid  fa- 
cile  assimilari  potest  corpori,  quod  nutritur, 
et  quo  facihus  ahmentum  converti  potest  in 
substantiam  aUti,  et  pauciora  habet  excremen- 
ta,  eo  est  melius. 

3.  JSjtts  divisio  in  cilum  etpottim,  quo  modo 
accipienda.  —  Hujusmodi  autem  ahmentum 
distingui  solet  in  cibum  et  potum,  utroque 
enim  indigent  viventia,  quamvis  potus  non 
habeat  proprie  rationem  ahmenti,  ut  diximus, 
hbro  de  Geueratione  :  porro  cibus  esse  debet 
cahdus  et  siccus^  potus  vero  frigidus  et  hurai- 
dus,  datur  namque  cibus,  ut  vivens  iUum 
convertat  in  substantiam  suam ,  quod  potissi- 
me  facit  medio  calore  naturaU,  unde  oportet, 
ne  cibus  sit  nimium  frigidus,  aUas  phis  justo 
resisteret  digestioni.  Debet  item  esse  siccus, 
tum  quia  in  mixtis  calori  nimio  admiscetur 
siccitas,  tum  etiam,  ut  consistat  in  corpore, 
neque  effluat,  aUas  non  posset  commode  fieri 
digcstio  ,  et  ideo  Uquida  minus  apta  sunt  ad 
nutritionem,  nisi  misceantur.  Jam  potus  de- 
servit  tum  ad  refrigerandum  corpus  nimium 
caUdum,  tum  ad  ducendum  per  venas  oUmen- 
tum,  et  ideo  opus  est,  ut  sit  frigidum,  humi- 
dum  et  Uquidum :  contingit  tamen  aUquando 
rem  eamdem  deservire  in  cibum  et  potum,  ut 
vinum,  nam  de  se  caUdum  est  et  humidum  , 
ab  extrinseco  tamen  est  frigidum  :  ratione  igi- 
tur  frigiditatis  ethumiditatisin  potum  sumitur^ 
quia  tamen  facile  amittit  frigiditatem  ratione 
nativi  caloris  etiam  nutrit,  quoniam  vero  sic- 
citas  ei  deest,  non  est  sufTiciens  aUmentum. 
Rursum^  quia  frigiditatem  facile  perdit,  per 
se  soUim  non  potest  recte  sufficere  in  potum. 

4.  Fames  et  sitis  quid  ?  et  quomodo  in  ani- 


OBJECTUM  POTENTL^  NUTRITIV^.  571 

mali  excitentur.  —  Advertendum  vero  est , 
quando  dicimus  cil)um  esse  debere  calidum  et 
siccum,  non  excludi  aiias  qualitates^  sed  lias 
debere  praedominari,  temperate  tamen.  Idem- 
que  est  de  potu  sentiendum:  unde  intelligi- 
mus  duplicem  appetitum  in  animalibus  inve- 
niri,  famem  scilicet  et  sitim  ;  ac  fames,  teste 
Aristotele,  est  appetitus  calidi  et  sicci,  sitis  ve- 
ro  appetitus  frigidi  et  Iiumidi,  qui  duo  appe- 
titusadhunc  modum  excitanturin  ventriculo, 
sugunt  vense  nimium  a  stomacho,  suctus  au- 
tem  ejusmodi  eflicit,  ut  alimentum  deficiat  in 
ventriculo  :  ad  cujus  absentiam  ex  liene  me- 
lanchohee  copia  injicitur,  quse  os  ventriculi 
todit,  sicque  fames  sentitur :  contingit  autem 
aliquando  ut  ob  nimium  venarum  suctum,  ali- 
mentum  nondum  recte  digestum  ab  stomaclio 
attrahatur,  quod  semper  ex  infirmitate  aliqua 
provenit,  atque  tunc  causatur  fames  canina  : 
naturalis  vero  fames  tunc  est  quando  vense 
solum  attrahunt  cibum  bene  digestum :  sitis 
deinde  causatnr,  quaudo  ventriculus  indiget 
humore  potus  ad  cibos  bene  concoquendos, 
sine  potu  enim  alimentum  coctum  fit  simile 
ustioni,  vense  etiara  cura  alimento  attrahunt 
huraorera  necessarinra,  ex  quo  siccari  contin- 
git  ventriculura,  et  ita  causatur  sitis,  unde  na- 
turaliter  faraesprius  sentitur,  quam  sitis  :nam 
potus  non  est  nisi  propter  alimentura,  et  ideo 
prior  est  indigentia  cibi,  quam  potus  :  dixi, 
naturaliter ,  nam  prseter  naturaraex  vehementi 
calore  saepe  contingit,  ut  prius  sitim,  quam 
faraem  sentiat  aniraal. 

5.  Alimentum  non  effectite,  sed  materialiter 
alit.  —  Ultimo  est  notandura  hujusmodi  ali- 
mentum  non  nutrire  effective  vivens^  sed  raa- 
terialiter  tantura,  et  hoc  est,  quod  Aristoteles^ 
secundo,  de  Anima,  textu  45,  scribit,  aliraen- 
tum  pati  ab  eo,  quod  alitur,  sed  non  e  contra: 
loquitur  scilicet  de  alimento  formaliter,  seu 
in  quantura  alit,  sic  enim  non  agit,  sed  pati- 
tur,  quaravis  ille  locus  alias  habeat  expositio  - 
nes.  Nam  quidam  exponunt  de  aliraento  ulti- 
rao,  quod  non  reagit.  Commentator  vero  ex- 
ponit  ut  nutritum  agat  in  nutriens  usque  ad 
conversionem,  sed  non  e  contrario.  Albertus 
et  S.  Thoraas  aliter  procedunt :  sed  quidquid 
sit  de  Iittera,verita5  est,  aliraentura  prout  alit 
non  agere  :  attaraen  rem  ipsam  quse  est  ali- 
raentura  rtagere,  ut  idem  Aristoteles  docuit, 
primo  de  Generatione,  text.  42,  et  experientiai 
ostendunt  :  porro  quaudo  reactio  illa  est  natu- 
ra  discouveniens,  nocivum  dicitur,  seu  cor- 
ruptivum  aUmentura :  quando  vero  reactio  est 
naturse  consentaneum_,  dicitur  medicamentum. 


588 


LIB.  II.  DE  POTENTIIS  ANIM^  IN  COMMUNI,  AG  VECETANTIS 


6.   Ultimum  alimentum  est  sanguis  in  venis 
decoctus. — Alimentum medium  quid. — Alimen- 
tum  ultimum^  teste  Aristotele,  est  sanguis  in 
venis  decoetus.  Est  enim  advertendum,  exdic- 
tis  primo  de  Generatione^  et  ex  Alberto  2,  de 
Anima,  tractat.   2  et  8,  cibnm  primo  deferri 
ad  ventriculum^  ibique  substantialiter  trans- 
mutari,  ac  generari  chylum,   deinde  deferri 
ad  hepar  ad  recipiendam  formam  sanguinis^ 
qui  postea  in  venis  deputatur  et  ad  singula 
membra  trahitur:  tahs  ergo  sanguis  dicitur 
ultimum^  seu  proximnm  ahmentum  ab  Aris- 
totele,  secundo,  de  Partibus,  cap.  3;,  4  et  5,  et 
primo  de  Generatione    animahum  ,  cap.   18. 
Quod  quomodo  iutehigendum  sit,  in  primo  de 
generatione  est  dictura,  est  enim  ahmentum 
fere  omnium  membrorum  principahum,  non 
tamen  omnium  simphciter,  et  hinc  cohiges 
sanguinem  toto  vitee  tempore  de  novo  fieri, 
quia   toto    tempore   nutritur    animal ,   unde 
dici  solent  in  sanguine  vita  hominis  consis- 
tere,  et  Aristoteles  2,  de  Partibus,  cap.  34, 
seripsit  dentes  crescere  tota  vita,  ut  fungi  pos- 
sint  officio  suo  (ahas  per  continuam  attritio- 
nem  brevi  consumerentur)  ita  et  sanguinem 
creari  semper,  ne  materia  desit  perpetuae  nu- 
tritioni.  Sed  est  advertendum  ulterius  sangni- 
nem  non  tantum  deservire  propriee  nutritioni 
viventis ,  sed  generationi  alterius,  nam  post- 
quam  ex  sanguine  virtus  nutritiva  desumpsit, 
quod  sibi  necessarium  erat,  rehqua  pars  san- 
guinis   in  semen   convertitur,  propter   quod 
Aristoteles,  primo,  de  Generatione  animahum, 
cap.   18,  semen  vocat  excrementum  ahmenti 
utihs,  atque  postremi  :   dicitur    enim  excre- 
mentum  non  quia  non  fiat  ex  pvu'o  sanguine, 
fieri  enim  Aristoteles  ibidem  docet,  et  divus 
Thomas,  1  part.,  q.  419,  art.  uhimo;  sedquia 
fit  ex  sanguine  non  necessario.   Ahmentum 
medium,    quod    ab  Hippocrate  additum  est, 
dici  potest  chyhis,  et  sanguis  impurus  in  he- 
pate  genitus,  quamvis  heec  omnia  comprehen- 
sa  sint  ab  Aristotele  sub  ahmento  remoto. 

7.  Secimda  suppositio. — Tertia  suppositio. 
— Hac  divisione  alimentisupposita,  ut  assigne- 
mus  objecta  potentiarum  anima3  vegetativse, 
est  supponendum  uherius  esse  potentias  acti- 
vas,  ut  de  se  constat,  in  potentiis  autem  activis 
ahud  est  objectum  earum,  aliud  materia  circa 
quam  operatur.  Objectum,  ut  ex  prcecedenti 
clisputatione  patet,  est  id,  quod  per  eas  fit,  ut, 
verbi  gratia,  objectum  potentiai  tedificandi  est 
sechficium  :  materiaautem  estsubjectum,  quod 
supponitur  actioni,  ut  hgna,  vel  lapides,  etc. 
Hsec  igitur  duo  oportet  distinguere    etiam  in 


his  potentiis.  Denique  supponendum  in  actione 
nutritionis  multas  intervenire  decoctiones , 
proindeque  virtutem  nutritivam  non  in  una 
tantum  parte  residere,  sed  in  multis  ac  diverso 
modo,  nam  in  ventriculo  est  ad  generandiim 
chyhim,  in  hepate  ad  sanguinem  elaboraudum, 
in  venis  ad  purificandumihum,nam  ibi  magis 
elaboratur  et  decoquitur.  In  testiculis  virtus 
est  ad  trahendum  sanguinem,  atque  ex  iho 
efficiendi  semen.  Et  in  universum  in  singuhs 
membris  virtus  datur  ad  trahendum  pvirum  et 
perfectum  sanguinem,  sibique  incorporandum 
et  assimilandum  :  quando  vero  incorporatum 
jam  est ,  ghiten  dicitur  a  D.  Thoma,  in  -4, 
dist.  44,  qusest.  i,  art.  2,  quaest.  2,  et  ahis 
passim.  De  quo  ipse  intehigit  Aristotelem 
cum  2  lib.  de  Anima.  et  1,  de  Generatione, 
cap.  5,  scribit,  alimentum  decoctum  esse  si- 
mile  nutrito :  scihcetpostquam  factum  est  pars 
viventis,  ut  expomt  etiam  Philoponus  et  Al- 
bertus  2,  de  Anima,  tract.  2,  capit.  5,quamvis 
Themistius,  cap.  16,  id  exphcet  de  sanguine, 
ut  dicatur  simihs  non  perfecte,  sed  quia  jam 
proxime  accedit  ad  assimilationem. 

8.  Satisfitjaw-  titulo  capitis.  —  Ex  his  igi- 
tur  habetur,  materiam  circa  quam  versatur 
virtus  nutritiva  in  ventriculo  residens  esse 
ahmentum  remotum,  seu  cibum  extrinsecum 
ahquo  modo  in  ore  aheratum  et  dispositum  : 
objectum  vero  illius  esse  cliyhim.  Item  mate- 
riam,  circa  quam  versatur  virtus  hepatis,  esse 
chyhim,  objectum  vero  esse  sanguinem,  qui 
sanguis  materia  est  virtutis  venarum  ipsum 
depurantium  :  hunc  item  sanguinem  ita  pu- 
rum  esse  tahs  virtutis  objectum  ,  et  insuper 
materiam  membrorum  omnium,  quorum  fiuis 
estefficeresubstantiampartialem  sibi  similem. 
Jam  vero  potentife  generativse  est  efficere  se- 
men,  quo  mediante  vivens  sibi  simile  produ- 
cit.  Atque  hsec  omnia  sohim  habent  locum  in 
animantibus  perfectis  habentibus  sanguinem, 
humoresque  ahos,  ac  perfectum  modum  nu- 
tritionis.  At  in  alhs  viventibus  imperfectis, 
quales  sunt  plantse,  tot  transmutationes  non 
intercedunt,  quia  non  indigent  ahmento  adeo 
elaborato  :  est  tamen  credibile,  reperiri  in  eis 
aliquid  proportiouale  sanguini,  id  est,  substan- 
tiam  tenuem  et  fluidam,  in  quam  alimentum 
convertatur,  ut  omnibus  membris  apphcari 
possit,  et  in  eorum  substantiamconverti. 


CAP.  V.  AN  SANGUIS  SIT  NUTRIMENTUM  SOLUM,  VEL  ETIAM,  ETC. 


589 


CAPUT  V. 

TJTRUM  SANGUIS  SIT  TANTUMMODONUTRIMENTUM;,  AN 
YERO  ETIAM  SUBSTANTIA  SIT  ANIMATA. 

1 .  Chijliis  formam  'propriam  sulstantialem 
kalet,  non  tamen  viventem..  —  Distinximus  ca- 
pite  praecedenti  niitrimentum  proximum  a 
medio,  et  remoto.  Ac  de  remoto  quidem  niliil 
dicendum  superest,  quod  ad  lianc  scientiam 
pertineat :  de  njedio  vero  quod  est  materia 
chyli  diximus  satis  inlib.  6,  de  Generatione, 
est  enim  cibus  imperfecte  coctus.  Solum  est 
observandum  in  illa  coctione  fieri  trausmuta- 
tionem  substantialem ,  chylumque  recipere 
novam  formam,  ut  Albertus  docet,  tract.  \, 
cap.  8,  imo  et  Aristoteles  2,  de  Partibus,  c.  3, 
patetque  ex  magiia  alteratione  in  ipso  facta, 
illa  tamen  forma  viventis  non  est,  sed  cujus- 
dam  liquoris,  in  quem  resolvitur  aUmentum, 
ut  faciUus  tandem  converti  possit  in  substan- 
tiam  aUti.  Ratio  vero  est,  quia  cum  sit  tanta 
diversitas  inter  cibum  et  animal,  non  potest 
prima  decoctione  fieri  transitus  ab  uno  ad  al- 
terum. 

2.  Pars   affirmativa    quwstionis   suadetur 

Aristotelis  et  D.   Thomce  auctoritate.  —  Ttem 

guadruplici  ratione. — De  uUimo  igitur  et  proxi- 

mo  alimento,  quod  est  sanguis,  dubium  grave 

restat,  an  tantum  aUmentum  sit,  an  etiam  pars, 

quse  totius  viventis  anima  informetur.   Hoc 

secundum  suadetur  ex  Aristotele  2,  de  Parti- 

bus,  cap.  2,  ubi  ait,  sanguinem  esse  partem 

hominis  seu  animantis,  et  3,  de  Hist.,  cap.  19, 

scribit  dum  animal  vivit  sanguinem  animari 

et  fervere.  Idem  insinuat  D.  Thomas,  3  part., 

queest.  u4   articul.  3,  ait  enim  sanguinem  esse 

de  veritate  humanse  naturse  est,  huinana  aui- 

ma  informari  videtur.  Item  ait  in  4,  dist.  14, 

art.  2,  cjusestiunc.  2,  ad  2.  Et  ratione  probatur 

primo.  Nam  sanguis  augetur  et  nutritur  :  ergo 

vivit.  Secundo  hepar  est  animarum  :  ergo  et 

sanguis.  Patet  consequentia  :  quoniam,  san- 

guis  efficitur  actione   hepatis,    omne  autem 

agens  effectum  sibi  similem  causat.  Tertio, 

anima  informat  queecumque  necessaria  sunt 

ad  conservationem  viventis,  hujusmodi  autem 

est  sanguis  :  ergo  quarto  in  corporibus  resur- 

gentium  erit  sanguis,  et  in  Christo  Domino  f uit 

unitus  divinitati:  informatur  ergo  aniraa  ratio- 

nali.    Probatur   consequentia :  nam   Christus 

Dominus  solum  assumpsitnaturamexanimaet 

corpore  compositam :  eademque  tantum  mane- 


bit  in  resurgentibus  :  quare,  etc.  Propter  hsec 
argumenta  Cajetanus,  1  p.,  q.  T19,  art.  1,  et 
3  part.,  q.  5,  art.  2,  Conradus  1,  2,  q.  54,  As- 
tudiUo  1,  de  Generat.,  q.  45,  art.  2,  art.  1,  et 
moderni  alii,  partem  hanc  amplectuntur. 

3.  Tars  negativa  midtorum  quos  citant  etiam 
Conimiricenses,  l.  1,  de  Gener.,  c.  4,  q.  24, 
art.  2.  —  Oppositum  tamen,  id  est,  non  infor- 
mari  anima  sanguinem,  tenet  Durandus  m  4, 
d.  10,  q.  1,  Capreolus,  in  4,  dist.  44,  Soto  ibi, 
a.  3,  et  multi  ex  medicis  et  philosophis  hoc 
sequuntur.  Sylvester,  in  rosa  aurea,  tract.  3, 
q.  30,  ait  utrumque  esse  probabile.  Aliitamen 
distinguunt  duplicem  sanguinem,  nempe  uu- 
trimentalem  et  alium  pertinentem  ad  perfec- 
tionem  humanae  naturse,  quam  distinctionem 
posuit  D.  Thomas,  quodl.  5,  art.  5,  voluntque 
nutrimentalem  sanguinem  non  informari  ani- 
ma,  alium  vero  maxime.  Alii  aliter  distin- 
guunt,  quod  alius  sit  sanguis  necessarius  ad 
conservationem  hominis,  is,  qui  in  venis  con- 
tinetur,  huncque  aiunt  informari  anima,  alius 
vero  superfluus,  qualis  sanguis  menstruus  iii 
foeminis  et  hunc  minime  informari.  Alii  tan- 
dem  distinguimt,  cjuod  sanguis  quidem  in  ve- 
uis  noii  animetur,  in  arteriis  autem  vivat,  sed 
distinctiones  Uee  minorem  probabilitatem  Ua- 
bent  in  praesenti. 

4.  Extenditur  qucestio  ad  omnes   humores 

quatuor. — Prbna  suppositio,  de  qua  acdetoto 

prcesenti  capite  auctor,  disp.   15,  de  Ticarn., 

sect.  6.  —  Secunda  suppositio.  —  Tertia  sup- 

positio  pro   qua   auctor,  tomo  2,   in  3  parte, 

disp.  47,  sect.  3.  —  Sciendum  est  ergo  quses- 

tiouem  Uanc  non  esse  specialem  de  sanguine, 

sed  communem  de  quatuor  Uumoribus,  nam 

omnes  necessarii  sunt  ad  conservationem  vi- 

ventis,  licet  non  onmes  eodem  modo  deser- 

viant  in  alimentum,  et  quoniam  qusestio  affi- 

nitatem  Uabet  c/sm  aliis  tUeoIogicis,  supponamus 

quae  eerta  sunt  in  TUeoIogia,  cui  pUilosopUia 

debet  famulari.  Primo  ergo  certum  est  sangui- 

nem  CUristi  Domini  fuisse  Uypostatlce  unitum 

Yerbo  divino,  in  quo  omnes  TUeoIogi  conve- 

niunt,  uno  excepto  Durando.  Nam  sacra  Scrip- 

tura  sanguini  CUristi  Domini  tribuit  redemp- 

tionem  nostram,  tanquam  pretio  ihfmiti  va- 

loris.  Non  corruptibiiihus   auro  et  argento , 

inquit  Petrus,  epist.  1,  cap.  1,   sed  pretioso 

sanguine,  etc.  Et  Paulus  ad  Hebraeos  ultimo  : 

Propter  quod,  et  Jesus,  ut  sanctificaret  per 

suum  sanguinem populum.  Etl,  Joan.  1  :  San- 

guis  Christi  emundat  nos.  Et  ideo  in  Extrava- 

gante  :  Unigenitus  de  Pcenitentiis  et  remissio- 

nibus,  ait  Clemens  papa,  unam  CUristi  san- 


574-  LIB.  II.  DE  POTENTIIS  ANIM^ 

guinis  giittam  ob  imionem  ad  Verbum  sufficere 
potuisse  pro  redemptione  humani  generis  : 
quapropter  sententia  Durandi  erronea  est. 
Secundo  est  supponendum  Christum  in  resur- 
rectione  assumpsisse  sanguinem ,  quem  in 
passione  effuderat^  quia  quod  semel  assumpsit, 
nunquam  in  perpetuum  dimisit.  Hinc  in  con- 
secratione  cahcis  ex  vi  verborum  vinum  ver- 
titur  in  sanguinem  Christi^  cui  ut  divino  san- 
guini  adoratio  latrise  debetur  :  si  autem  in 
corpore  Cliristi  nunc  de  facto  in  coelo  non  es- 
set  etiam  in  ipso  cahce^  quod  est  heereticum. 
Tertio  est  supponendum  in  omnibus  corpori- 
bus  resurgentium  futurum  sanguinem  sicut 
existil  in  Christo,  qui  nostrum  est  exemplar. 

5.  Ex  quibus  colhgitur,  sanguinem  esse  ne- 
cessarium  ad  perfectam  organisationem  et  in- 
tegritatem  corporis  humani,  et  non  sohim  in 
ahmentum,  nam  in  corporibus  resurgentium 
non  deserviet^  ut  ahmentum^  quia  seminatur 
corpus  animale,  resurget  wiitem  spirituale,  i, 
ad  Corinth.  d5,  id  est^  non  indigens  eorum, 
quae  pertinent  ad  vitam  animahum  :  deserviet 
ergo  ad  integritatem  corporis^  namque  in  statu 
gloriee  solum  restaurabitur  in  corpore^  quod 
necessarium  erit  ad  ilhus  perfectionem.  Ex 
quo  ulterius  cohigitur  sanguinem  duplex  ha- 
bere  munus  in  nobis,  aliud  ahmenti^  aliud 
foventis  et  conservantis  corpus^  quod  D.  Tho- 
mas,  in  A,  distinct.  Ai,  qusest.  ];,  articuL  l, 
qusestiuuc.  3;,  ad  3;,  exponit  exemplo  elemen- 
torum,  quse  in  universo  liabent  munera  similia. 
Nam  et  sunt  materia  ex  qua  generantur  mixta 
et  pertiner.t  per  se  ad  integritatem  universi. 
Prima  igitur  opinio  attendens  secundum  mu- 
nus  sanguinis  credidit  illum  esse  veram  par- 
tem  corporis,  quse  informetur  anima.  Secunda 
vero  attendens  in  sanguine  rationem  ahmenti 
indicavit  oppositum  esse  verius.  quod  contra 
rationem  alimenti  sit  forma  aliti  informari. 

6.  Pri^na  assertio  negans  proiatur.  —  His 
ita  positis  sit  prima  conchisio.  Neque  sanguis, 
neque  ahquis  ex  rehquis  humoribus  informa- 
tur  anima.  Primum  colhgitur  conclusio  ex 
Aristotele,  locis  citatis  capite  prsecedenti,  et  ex 
2,  de  Partibus,  cap.  3,  et  lib.  3,  cap.  5,  ubi  ait 
sanguinem  esse  materiam  corporis  et  potentia 
membrum,  ac  comparat  illum  aquse  irriguas, 
quse  per  varios  ductus  et  rivulos  in  olera  mit- 
titur.  Idem  habet  D.  Tliomas,  in  3,  dist.  3, 
qusest.  5,  art.  1,  et  1  part.,  cpisest.  119,  artic. 
ultim. ,  inquit  ahmentum  non  converti  in 
substantiam  hominis  usque  ad  quartam  diges- 
tionem,  sanguisautem  fit  insecunda  et  tertia: 
et  3  part.;  queest.  31^  art.  i,  ad  primum  docet 


{ 


IN  COMMUNI,  AC  VEGETANTIS.  ■ 

corpusChristifuissc  formatumex  sanguinebea-  \ 
tissimaeVirginissinecorruptionealicujuspartis 
corporis  virginei,  quia  sanguis,  inquit,  non  est 
humani  corporis  actu,  sed  potentia.  Sunt,  qui 
respondent  fuisse  formatum  ex  sanguine 
menstruo,  sed  absit  hoc,  fuit  enim  factus  ex 
purissimo  sanguine,  ut  D.  Damascenus  citatus 
a  D.  Tlioraa,  3  part.,  qusest.  32,  a:t.  4. 

7 .  Prohatur  secu7ido  multipliciter  ratione. — 
Secundo  arguitur  rationibus.  Sanguis  est  ah- 
mentum  :  ergo  non  est  adhuc  transmutatum, 
sed  transmutabile  in  substantiam  ahti.  Res- 
ponderi  pote.st  sanguinem  non  substantialiter 
transmutabilem  esse  in  alitum,  sed  accidenta- 
hter,  quia  diversis  membris  applicatus  diver- 
sas  illorum  dispositiones  recipit,  forma  sub- 
stantiali  eadem  manente  :  sed  hoc  contra 
rationem  ahmenti  est,  quod  in  principio  dissi- 
mihs  naturas  esse  oportet,  teste  Aristotele,  se- 
cundo,  de  Anima,  text.  45,  et  1,  de  Gener., 
text.  38.  Item  quoniam  alias  quandocumque 
pars  ahqua  in  suis  dispositionibus  mutaretur, 
ahmentum  reciperet,  quodest  absurdum.  Prse-  J 
terea  simili  ratione  dici  posset  chylum  esse  ■ 
partem  animantis,  ejusque  informari  anima. 
Ad  hsec  ex  sanguine  lac,  et  semen  conficiunt, 
quse  neutiquam  partes  sunt  ipsius  animahs, 
cum  non  informantur  anima  :  multo  ergo  mi  ■ 
nus  et  sanguis.  Denique  in  sanguine  et  ahis 
humoribus  non  invenitur  operatio  :  ergo  neque 
auimse  informatio.  Antecedens  patet,  tum  quia 
neque  sentiunt,  neque  continuantur  cum  parte 
sentiente,  ut  constat  experientia,  docetque 
Aristoteles  3,  de  Historia,  c.  d9,  tum  quia  non 
nutriuntur,  sed  per  additionem  crescunt,  sicut 
aqua.  Respondent  vero  nonnuhi  humores  in- 
formari  anima  non  quidem  ut  anima  est,  sed 
ut  est  forma.  Verum  contra  ordinem  naturse 
est  dari  animam,  ubi  nulla  operatio  animse 
apparet,  natura  enim  unicuique  rei  preebet 
operationes  ilii  conformes. 

8.  Prolatur  tertio  experientia. — Tertio 
principaliter  arguitm*  experientia.  Nam  san- 
guis  a  vena  continuo  defluxu  erumpit  :  ergo 
totus  est  ejusdem  speciei  :  habetque  eamdem 
formam  :  at  extra  venam  non  informatur  aui- 
ma  :  ergo  neque  intra :  putare  autem  quod  in 
ipso  exitu  mutet  formam,  discontinueturque 
ab  existente  in  corpore,  frivolum  est,  ac  con- 
tra  experientiam.Et  confirmatur.  Nam  sanguis 
in  venis,  sicuti  in  vase  continetur,  ut  Aris- 
toteles  dixit,  ac  proinde  non  est  continuus 
partibus  corporis  :  ergo  non  informatm'  iUius 
anima. 

9.  Secunda  assQrtio. — Undeprohetur. — Sa- 


CAP.  V.  AN  SANGUIS  SIT  NUTRIMENTUM  SOLUM,  VEL  ETIAM,  ETC. 


576 


tisfit  oMter  rationi  quarlce,  in  mtni.  2. — Dico 
secundo.  Sanguis  necessarius  est  ad  integri- 
tatem  animalis^  non  solum  ut  alimentum  est^ 
sed  etiam  ut  sanguis  est.  Hsec  patet  ex  dictis^ 
ac  prteterea,  quia  humores  alii^  quamvis  ali- 
menta  non  siut;,  requiruntur  tamen  ad  con- 
servationem  animalis  :  ergo  multo  melius 
sanguis.  Notandum  ergo  est  in  animali  quas- 
dam  esse  partes  tanquam  instrumenta  actio- 
num^  aliaSj  quasi  materiam  actionum  quarum- 
dam^  alias,  quae  fovent  corpus^  et  a  coutrariis 
defendunt^  alias  vero,  quse  deserviunt  ad  or- 
natum  et  pulchritudinem  totius  corporis  :  hu- 
mores  ergo  dati  sunt  ad  animantis  conserva- 
tiouem  :  nam  cum  diversas  habeant  qualitates, 
conservant  corpus  in  debito  temperamento  : 
sic  sanguis  caliditate  sua  fovet  corpus,  humi- 
ditate  vero  temperat^  et  quasi  irrigat  :  simi- 
literque  aUi  humoreS;,  qui  prseterea  necessarii 
sunt  ad  excitaudas  passiones^  ac  deservire 
possunt  etiam  ad  ornatum  ipsis  quoque  beatis, 
repleutque  locum  sibi  debitum  in  corpore  ex 
natura  sua.  Et  per  hsec  patet  sokitio  quartse 
rationis  supra  factai  num.  2,  concedo  enim 
sanguinem  esse  de  veritate  humanae  naturse^, 
ideoque  fuisse  assumptum  a  Christo  Domino, 
et  prseterea  aha  speciali  de  causa^,  nempe^,  ut 
esset  pretium  redemptionis  nostraj,  non  ideo 
tamen  omnia,  quce  sunt  de  veritate  humanse 
naturse,  informantur  anima,  sed  illa  sokini, 
quse  aliquam  operationem  vitse  participant^  et 
ex  his  patet  falsitas  illarum  distinctionum  de 
sanguine  numer.  3  adductarum  :  nam  totus 
sanguis  ejusdem  est  ratiouis,  ut  patet  ex  co- 
lore  et  aliis  accidentibuS;,  dilFerentiaque  fere 
consistit  in  majori,  vel  minori  iUius  defffica- 
tione. 

10.  Ad  argumenta.  Ad  primum  locum  Aris- 
totehs  respondetur^  loqui  ilkim  de  parte  late, 
prout  comprehendit  omnia  quise  sunl  intra  ho- 
minem;,  et  deserviunt  ad  illius  conservationem. 
Unde  etiam  lac  ibidem  vocat  partem.  Ad  se- 
cundum  locum  dic  antiquos  calorem  natura- 
lem  appellasse  animam,  ut  Aristoteles  notat  2, 
de  Partib.  anim.,  c.  7,  et  sect.  27,problematum, 
q.  10,  appellat  calorem  quasi  animautem  :  illo 
ergo  loco  servavit  hunc  loquendi  modum,  ut 
sauguis,  quia  semper  est  cahdus,  animatus 
dicatur.  Vel  dicito  Aristotelem  non  velle  san- 
gu.nem  esse  de  facto  animatum,  sed  in  fieri, 
hoc  estj  per  continuam  nutritionem  viventis 
animari.  Ad  primam  rat.onem  negatur  ante- 
cedens.  Ad  secundam  falsa  est  consequentia, 
eodem  enmi  argumento  probaretur  chylum 
informari  anima^  quouiam  Yentriculus,  a  quo 


fit,  sic  iuformatur  :  dicendum  ergo  dccoctio- 
nem  illam  non  esse  perfectam  usque  ad  ulti- 
mam  assimilationem.  Unde  post  formatiouem 
sanguis  indiget  hepar  actione  alia,  ut  eo  succo 
se  nutriat.  Ad  tertiam  neganda  major.  Ad 
qu-rtam  responsum  est  numero  prsecedenti. 
Inferes  :  ergo  sai.guis  compositus  e^t  ex  forma 
substantiaU  etmateria  :  ergohabet  propriam, 
et  distinctam  naturam  integram  :  ergo  as- 
sumpsit  Christus  duas  naturas.  Respondetur 
quaistiouem  hanc  esse  de  nomuie  :  neganda 
ergo  ultima  consequentia,  quia  sanguis  non 
censetur  per  se  nntura  completa,  quia  per  se 
est  ordinatus  ad  integritatem  aUerius  natur^e  : 
Christus  ergo  assumpsit  per  se  naturam  hu- 
mauam,  et  consequenter  omnia,  quas  ad  iUam 
consequuntur,  uiide  neque  dicetur  Cliristum 
esse  sanguinem,  sedhominem. 

GAPUT  VI. 

UTRUM  NUTRITIO    SIT  OMNIBQS  YIVENTIBUS  NECES- 
SARIA  AD  VIT^  C0N5ERVATI0NEM. 

1 .  Pro  parte  negativa  arguitur.  —  Diximus 
de  objecto  vegetativae  potentiee,  dicendum  se- 
quitur  de  actiouibus  illius,  quge  duse  sunt, 
nutritio  et  generatio  :  nam  augmentatio,  quse 
anuumerari  solet,  tantum  ratione  distinguitur 
a  nutritione,  ut  aUbi  dictum  est,  aUae  vero  ac- 
tiones,  ut  tractio,  expulsio,  etc,  omnes  de- 
serviunt  iUis  duabus,  neque  de  iUis  dicendum 
aUquid  superest.  Videtur  igitur  pars  queestio- 
nis  negativa  vera  :  primo,  quia  nutritio  potis- 
sime  est  data  viventibus  a  natura  ut  per  iUam 
acquirant  perfectam  quantitatem  :  ergo  illa 
acquisita,  cessat  ejus  necessitas  :  ergo  non  est 
simpliciter,  ac  semper  necessaria.  Secundo, 
quia  dantur  multa  viventia,  quse  nutricatione 
careut,  ut  semen.Tertio,  quia  per  nutritionem 
potius  mors  causatur  .  ergo  non  est  necessaria 
ad  conservationem  vitse.  Quarto.  Vita  essentia- 
Us  consistit  in  unione  animse  ad  corpus,  heec 
autem  unio  conservari  potest  cessante  nutri- 
tione  :  ergo,  etc.  Patet  minor,  quia  nuUa  for- 
ma  sepaiatur  a  materia  propter  cessationem 
ab  operatione,  sed  actione  potius  agentis  con- 
trarii :  ergo  neque  auima. 

2.  De  actione  nutritiva  quid  sit,  et  quomodo 
fiat,  aliisque  ad  illam  pertinentibus  dictum 
est  in  Ubris  de  generatione,  solum  liic  superest 
dicendum  de  necessitate  iUius,  et  de  modo^ 
quo  ex  ipsius  defectu  causetur  corruptio :  sunt 
autem  in  liac  actione  duo.  Piimum  aUeratio 
prsevia  disponens  materiam.  Secundum  con- 


592  LIB.  II.  DE  POTENTIIS  ANIMiE 

versio  cibi  in  substantiam  aliti.  Aiunt  ergo 
nonnulli  vivens  conservari  non  posse^  nisi  per- 
pertuo  aliquid  convertat  in  substanliara  suam. 
Ita  Nyphus  prirao,  de  Generatione,  capite  5^ 
dub.  5.  Alii  volunt  nutritionem  quantum  ad 
alterationera  prseviara  esse  seraper  necessa- 
riara,  non  quantum  ad  substantialem  conver- 
sionera  aliraenti,  et  ita  exponunt  Aristotelem 
pronuntiantem  vivens  taradiu  vivere,  quaradiu 
nutritur. 

3.  Prima  assertio  proiatur.  —  Dico  prirao. 
Vivens  statira  a  principio  vitee  incipit  dispo- 
nere  aliraentura^  non  tamen  id  convertit,  nisi 
transactio,  aliquantulo  tempore.  Probatur  quia 
aliraentura  non  potest  converti  in  sulDstantiam 
aliti  nisi  disponatur,  debet  autem  disponi  in 
tempore,  quia  in  instanti  ob  coutrarietatem, 
seu  resistentiara  dissirailisalimenti:  ergo  prae- 
cedit  tempus  aliquod  ante  substanlialem  con- 
versionem  ;  ergo  eo  saltera  terapore  existit 
vivens  absque  actuali  nutritione  substantiali. 
■4.  Secunda  assertio  probatur.  —  Dico  se- 
cundo.  Postquam  vivens  ccepit  substantialiter 
nutriri,  non  necessario  eam  actionera  conti- 
nuat,  sed  potest  aliquanto  terapore  vive.re  illa 
cessante.  Probatur  prirao,  quia  in  principio 
generationis  potuit  vivens  (ut  ostensum  est) 
conservari  aliquantulum  absque  illa  actione  : 
ergo  et  poterit  in  discursu  vitee,  quia  non  ma- 
gis  requiretur  actio  in  progressu,  quara  in 
principio.  Secundo  patet  experientia  :  nam  li- 
cet  homo  cesset  a  cibando  dies  aliquot,  non 
continuo  moritur,  quamvis  debilitetur  ali- 
quanto,  tunc  autem  cessat  a  conversione  ali- 
menti,  cum  nullura  habeat,  imo  propriam 
substantiam  cousuraat.  Ergo,  etc.  Prteterea 
contingit  aliquando  debihtari,  adeo  vim  nu- 
triendi,  aut  cibum  tam  esse  disconvenientfira, 
ut  non  possit  converti  in  substantiara  aliti : 
cessabit  ergo  tunc  propria  uutritio.  Atque  hanc 
conchisionem  intendit  Philosophus  5,  Physic, 
text.  23,  dum  ait,  continenter  moveri,  quodmi- 
nimum  intermittit.  Quia  videUoet  nihil  obstat 
nutritionera,  verbi  gratia,  paruraper  cessare, 
quominus  dicatur  vivens  seraper  nutriri  dura 
vita  durat :  consentiuntque  ibidem  D.  Thomas 
et  Themistius. 

5.  Tertia  assertio.  —  Notatio  prima  pro 
ejus  proJjatione.  —  Dico  vero  tertio.  Gessatio  a 
conversione  ahraenti  diuturna  esse  non  potest 
absque  corruptione  viventis.  Ita  ostendit  expe- 
rientia,  sed  ut  ratione  ostendatur,  est  adver- 
tendum,  quatuor  assignari  causas  mortis.  Piiraa 
est  continua  actio  cahdi  in  humidura.  Secunda 
reactio  cibi  et  excrementorum,  Tertia  actio 


IN  COMMUNI,  AC  VEGETANTIS. 
raedii  contrarii  circurastantis.  Quarta  conti- 
nuus  labor  proveniens  ex  actionibus  corporis, 
et  intensus  calor,  qui  ahquando  inde  excita- 
tur,  Ita  Avicenna  Fen.  \,  prirai  cap.  de  tempe- 
ramentis.  At  enim  tertia  causa  coramunis 
etiara  est  rebus  inanimatis.  Quarta  vero  neque 
est  cunctis  viventibus  coramuuis,  neque  in- 
trinseca  iUis  :  duse  vero  reliqufe  intrinsecse 
sunt,  et  proprise,  quas  Aristoteles  tradidit  lib. 
de  Morte  et  Vita,  et  de  longitudine  et  brevitate 
Vitse ,  quamvis  Galeno  non  placeant ,  hbro 
de  Marcore,  capite  3,  ubi  ait  esse  impossi- 
bile,  quod  calor,  qui  viventia  generat,  con- 
servat  et  auget,  eadem  corrumpat.  Si  enim 
aha  quantumvis  dissimiha  viventi  assimilat 
quomodo  destruet  ipsura  vivens  ?  Respondebi- 
raus  fortasse  exeraplo  ignis  consumentis  mate- 
riam  ignis,  quaravis  ahquo  tempore  ipsum 
conservet  :  hoc  tamen  exemplura  ostendit  po- 
tius  difficultatem  :  nam  si  ignis  cum  suo  calore 
sibi  rehnqueretur,  ac  contrarius  aer  non  ades- 
set,  non  corrumperetur  plane,  etiamsi  materia 
deesset  :  idem  ergo  erit  de  calore  viventis, 
atque  adeo  per  se  loquendo  posset  vivens  con- 
servari  diu  citra  nutritiouem. 

6.  Notatio  secunda.  —  Notatio  tertia. — No- 
tatio  qiiarta. — Est  ergo  advertendum  secundo, 
radicem  istius  necessarise  corruptionis  viven- 
tium  esse  corapositionera  heterogeneara  eo- 
rum,  habent  siquidem  partesdiversarum  dispo- 
sitionum  ita  postulante  varietate  operationum 
vitahum,  unde  in  quibusdam  prsedominatur 
frigiditas,  in  ahis  vero  calor,  quo  £t,  ut  conti- 
nua  pugna  detur  inter  ipsa  membra  :  atque 
adeo  hcet  abesset  extrinsecum  corrumpens, 
ipsura  vivens  ex  se  deficeret,  quia  non  serva- 
tur,  nisi  partes  ejus  sint  debite  dispositise,  ipsa 
vero  inter  se  pugua  a  debita  dispositione  deji- 
ciuntur.  Tertio  est  notandum,  quod  vita  ani- 
mahs  speciahter  dicitur  consistere  in  calido  et 
humido,  quia  omnia  merabra  viventis  calore 
conservautur,  et  semper  vivens  habet  partem 
ahquam  determinatam,  in  qua  calor  viget, 
nam  quia  haec  viventia  continuam  habent  ac- 
tionem  et  reactionem  intrinsecam,  data  est 
ilhs  a  natura  speciahs  virtus  alendi  se  et  res- 
taurandi  id,  quod  deperditur  illa  actione  :  h£ec 
autera  virtus  prsecipue  exercetur  calore,  ut 
infra  dicemus  :  quia  vero  caJor  est  consump- 
tivus  huraiditatis  valde  necessariee  ad  couser- 
vationera  viventiura  :  ideo  actio  hsec  viventis 
speciah  ratione  dicitur  esse  cahdi  in  humidum. 
Unde  notandum  ultimo,  quod  cum  calor  hic 
viventium  semper  agat,  nisi  apphcetur  extrin- 
seca  materia,  id  est,  ahmentum,   actiouem 


CAP.  YII.  AN  GENERATIO  SIT 
convertet  in  ipsa  viventis  membra,  oonsnmet- 
que  eorum  humidum.  Hinc  enim  experimur 
avulsam  radicitus  arborem  brevi  arescere  :  in- 
trinseco  scilicet  calore  absumente  humidum 
attenuanteque;,  ac  resolvente  illius  substan- 
tiam,  atque  ita  tandem  vel  ex  defectu  mate- 
rice,  vel  humoris  vivens  corrumpi :  hsec  ergo 
est  ratiO;,  cpiare  viventia  deficiant  ex  defectu 
cibi,  consequenterque  nutritionis.  Dices  :  ergo 
si  nunquam  deficiat  ahmentum^  nutritio,  ac 
vivens  perpetuo  durabit.  Sed  ncgatur  illatio  : 
impossibile  enim  est  nutritionem  perpetuo 
durare  :  nam  primo  de  generatmie  docuimus 
substantiam  restauratam  semper  esse  mimis 
perfectam,  minorisque  virtutis^  quia  semper 
debilitatur  calor  naturalis,  qui  qnoniam  virtus 
finita  est,  tandem  extinguitur,  ut  Aristoteles 
tradit^  locis  citatis  :  impossibile  ergo  est,  non 
deficiente  etiam  alimento  vitam  perpetuari^, 
propagari  tamen  nimium  potest  ratione  opti- 
mij  moderatique  ahmenti. 

7.  Primum  corollarium  ex  dictis.  —  Sectm- 
dum  corollarium.  —  Concluditur  jam  tertia 
assertionis  prohatio.  —  Ex  quo  etiam  colhgi- 
tur,  multipUciter  contingere  mortem  natura- 
lem  :  ex  defectu  humidi,  ut  quando  arescit 
lignum :  ex  defectu  nutrimenti^  ut  si  quis  fame 
periret  :  ex  defectu  caloris  adeo  debilitati,  ut 
nihil  jam  possit  convertere  alimenti,  tunc 
enim  extinguitur  ab  excrementis,  aut  frigidi- 
tate  aliorum  membrorum,  seepe  tandem  mors 
accidit  caloris  ipsius  exuberantia,  saepe  namque 
prffiter  naturam,  accenditur  cibo,  vel  immo- 
dica  exercitatione,  innumerisque  aliis  agenti- 
bns,  qua3  nos  perpetuo  transmutant,  ut  ait 
Plato  in  dialogo  de  natura.  Colligitur  etiam  ex 
dictis,  cur  viventia  habeant  certas  vita^  perio- 
dos,  et  cur  aUa  breviori,  alia  longiori  tempore 
vivant.  Nam  quoniam  deficiunt  ob  intrinsecam 
actionem  calidi  in  humichim,  ea  quae  melius 
temperamentum  habent  harum  quaUtatum, 
cx  se  longiorem  vitam  habent,  ac  quai  multum 
caloris  et  humiditatis  habeat,  diu  possunt  vi- 
vere,  etsi  nonnunquam  contingat  ex  causis 
aUis,  ut  quse  deterius  habent  temperamentum 
longius  vivant,  propter  commoditatem  videli- 
cet  ciborum,  vel  habitationis,  qua  de  re  Aris- 
toteles,  Ub.  de  longitudine  et  brevitate  Vitas. 
Ex  his  ergo  patet  satis  probatio  concUisionis  : 
neque  vero  est  inconveniens  :  quod  calor  con- 
servans  vivens  corrumpat  ilUid,  ut  superius 
Galenus  arguebat  :  conservat  enim  per  se, 
corrumpit  vero  per  accidens,  quia  vel  ab  ex- 
trinseco  nimium  exuberat,  vel  nimium  dimi- 
nuitur,  vel  certe  quia  deest  ipsa  ejus  materia, 
III. 


PROPRIA  ACTIO  VIVENTIUM.  593 

seu  nutrimentum,  quo  fit,  ut  acrimoniam  suam 
convertat  in  ipsum  vivens,  quapropter  simile 
non  est,  quod  de  igne  adducitur,  qui  ex  con- 
trariis  partibus,  sicut  vivens  minime  constat. 
8.  Ad  primum  argumentum  in  num.  1.  — 
Et  hinc  ad  primum  ex  initio  positis  responde- 
tur  actionem  nutrimentalem  non  esse  tantum 
necessariam  ob  augmentationem,  sed  simpU- 
citer  propter  viventis  conservationem,  quam- 
vis  etiam  augmentationi  deserviat.  Ad  secun- 
dum  de  semine  diximus,  in  secundo  Physico- 
rum,  dicemusque  pUu^a,  cap.  12,  ubi  solvetur 
apertius  argumentum.  Ad  tertium  patet  ex 
dictis  solutio.  Ad  quartum  respondetur,  vivens 
non  pendere  a  nutritione,  tanquam  a  causa 
per  se,  vel  tanquam  ab  operatione  tantum, 
sed  tanquam  a  via  restaurancU  deperditum, 
restauratione  autem  cessante  tantisper,  non 
illico  perire  vivens,  quamvis  incipiat  in  cor- 
ruptionem  tendere. 

CAPU T  VII. 

UTRUM  GENERATIO  SIT  PROPRIA  ACTIO  VIVENTIS. 

i.  Argidtur  piro  negatiza  imrte.  —  Videtur 
pars  negativa  vera,  quia  taUs  actio  neque  con- 
venit  solis  viventibus,  cum  ignis  sibi  simile 
producat,  neque  etiam  omnibus,  cum  muUa 
sint  viventia,  qnse  vim  non  habent  generandi  : 
ergo  non  est  actio  viventium  propria.  Confir- 
matur.  Non  viventia  spirituaUa  sibisimiUa  non 
generant  :  ergo  neque  materiaUa,  qua3  minus 
perfecta  sunt,  ex  gradu  viveudi  potentiam  ge- 
nerandi  vendicant,  sed  fortasse  aUunde.  Et 
hmc  etiam  apparet  falsum,  quod  ait  Aristoteles 
generationem  esse  natiu'aUssimum  opus  viven- 
tium  :  nam  magis  naturale  est,  quod  omnibus 
inseparabiliter  convenit,  qua;  est  nutritio. 

2.  Prima  assertio  affirmatita. — Dico  primo» 
Licefc  generatio  substantiaUs  significetcujusvis 
substantiffi  productionem,  attamen  pecuUari 
quadam  ratione  est  propria  actio  viventium. 
Ad  probationem  notandum  est  viventia  in  ge- 
nerando  sui  similia,  speciale  quidpiam  habere, 
ex  quo  hffec  actio  illis  speciaUter  tribiiatur,  ge- 
nerant  enim  vitaU  quodam  modo  per  decisio- 
nem  proprise  particulce,  id  est,  seminis,  nam 
sicut  nutritio  a  propria,  atque  impropria  ab- 
stralieus  communis  est  viventibus,  ac  non  vi- 
ventibns,  ut  tamen  dicit  actum  vitee,  propria 
est  vegetabiUum,  ita  generare  absoUite  com- 
mune  est  non  viventibus,  fierique  potest  per 
meram  actionem  transeuntem  cum  sola  muta- 
tione  extrinseci  patientis^  quod  tamen  vitali 

38 


594  LIB.  II.  DE  POTENTIIS  ANIM.E 

actioni  repugnat  :  at  generatio  propria  fit,  ut 
dixi,  per  decisionem  alicujus  particulse  ex  pro- 
pria  substantia  generantis^  in  qua  residet  modo 
aliquo  virtus  illius. 

3.  De  definitione  generationis  presse  sumptce 
latius  auctor,  lih.  9,  de  Trin.,  cap.  \,  a  n.  A. 
—  Unde  viventium  genera*io  (ut  rem  pro  prae- 
senti  loco  breviter  attingamus)  definitur  a 
S.  Tboma,  1  part.,  q.  27^,  art.  2^,  et  de  Anim., 
lect.  7,  text  35.  Emanatio^  seu  origo  alicujus 
viventis  a  principio  vivente  conjuncto  in  simi- 
litudinem  naturse  specificEe.  Quam  defniitio- 
nem  sic  fere  declarat^  A  cont.^  cap.  11.  Quo  res 
est  perfectior,  eo  illius  productio  ei  est  magis 
intrinseca,  et  quo  imperfectior^  e  t  magis  ex- 
trinseca.  Unde  in  Deo  qui  perfectissimus  est, 
productio  ad  intra  cum  ipso  identificatur,  sive 
active,  sive  passive  ipsam  consideremus,  atque 
Filius  qui  perfectissimo  generatiouis  modo  a 
Patre  producitur,  in  illo  manet,  et  ejusdem 
sabstantire  est  cum  illo  (distinctus  tamen  in 
persona  quod  absque  tali  distinctione  non  po- 
tuerit  esse  vera  generatio)^  at  inanimata  circa 
res  mere  extrinsecas  agunt,  viventia  vero  in 
generando  aliquid  distinctum  a  se  producunt 
in  persona,  et  natura  saltem  numerica^  in  quo 
quidem  a  perfectione  deviant  divina^  non  pro- 
ducunt  tamen  illud  ex  aliena  et  omnino  ex- 
trinseca  substantia^,  sed  ex  propria^  videlicet 
sanguine^  aut  humore  aliquo  simili^  ut  in 
plaatis,  ex  cpio  virlute  propria  semen  elabo- 
rant,  cui  vim  imprimunt  ad  generationem  per- 
ficiendam,  propter  cpiod  dicitur  emanatio  baec 
esse  a  principio  vitee  conjuncto,  tnm  etiam 
cpiia  fit  ex  parte  aliqua  viventis,  cjuse  illi  fuerat 
conjuncta :  debet  autem  talis  generatio  esse  in 
similitudine  naturee  ex  vi  ipsius  actionis ;  nam 
productio  vermis,  cpise  fit  per  accidens  ex  pu- 
tredine,  vel  superfluitatibus  alterius  viventis, 
non  est  propria  generatio,  de  qua  bic  loqui- 
mur,  neque  nativitas,  qute  ut  taiis  sit,  univoca 
esse  debet,  atque  in  eadem  natura  saltem  spe- 
cificaj,  |uod  si  fuerit  in  eadem  natura  nume- 
rica,  multo  erit  perfectior,  sed  talis  generatio 
soli  Deo  convenire  poterit,  atque  ita  manet 
probata  conclusio. 

A.  Secunda  assertio  sum^jta  ex  Aristotele. 
■ —  Tertia  assertio  ex  eodem.  — Prinius  sensus 
ahsolutus  circa  proxiniam  assertionem.  —  Se- 
cundus  sensus  comparativus. — (luo  pacto  aliqiii 
dictam  comparationem  intelligant.  —  Dico  se- 
cundo.  Hujusmodi  actio  non  dicitur  propria 
viventium,  cpiod  conveniat  omnibus,  sed  ejus 
solis.  HiBC  est  Aristotebs,  lib.  2,  de  Anima,  ac 
patct,  quia  non  omnia  virtutem  generativam 


IN  COMMUNI,  AC  VEGETANTIS. 
habent  ut  dicetur,  eap.  10.  Dico  tertio  Gene- 
ratio  sui  simiUs  est  naturaUssimum  opus  vi- 
ventium.  Hse"  ponitur  ab  Aristotele,  sed  quo 
sensu,  vel  qua  ratione  illam  astruat,  minime 
constat.  Quidam  interpretantur  naturalissi- 
mum  non  comparative,  sed  quasi  dictum  sit 
valde  naturale,  seu  ad  quod  pkuimum  natura 
inclinat.  Ita  ApoUinaris  illo  loco,  text.  35.  Quse 
expositio  fortasse  vera  est,  sed  quia  clara  a 
multis  rejicitur.  Ahi  ergo  omnes  putant  com- 
parationem  fieri  ad  aha  opera  viventium,  sed 
quidam  vohmt  fieri  inter  sola  opera  vegetativse 
partis,  inter  quse  geueratio  naturahssimum 
opus  dicitur,  quia  est  peifectissimum,  cum  .sit 
productio  substantise  totahs,  ac  requirens  ge- 
nerans  in  statu  perfecto,  nutritio  vero  fit  par- 
tialis  aggeneratio,  fiatcjue  a  vivente  etiam  im- 
perfecto :  ordinatur  item  ad  conservation?m 
individui,  quod  est  bonum  particulare  :  geue- 
ratio  vero  ad  conservationem  speciei,  quod  est 
bonum  commune,  atque  adeo  exceUentiu-,  1 
Ethic,  cap.  2.  Adduntprseterea,  quod  genera- 
tio  finis  sit  nutritionis  et  augmenti,  nutritur 
enim  animal  et  augetur,  utad  perfectam  quan- 
titatem  producatur,  perfectasque  operationes 
exerceat,  inter  quas  prima  est,  sui  simihs  ge- 
neratio4, Meteor.,c.3, et2,  de  Ani  :..,text.  49^ 
scriliit  Aristoteles  generationem  esse  finem 
animee  vegetabilis,  quod  verum  apparet,  URm 
finis  arboris,  verbi  gratia,  est  procreatio  fruc- 
tus,  atque  hsec  est  expositio  communis  The- 
mistii,  Philoponi  et  Simphcii,  Averrois,  sancti 
Thomae,  lection.,qu8est.  2,  de  Anim.,  text.  39, 
et  1  p.,  q.  72,  et  q.  38,  a.  2,  ^gidii  2,  de  Ani- 
ma,  text.  34-  et  ahorum. 

5.  Qitomodo  alii  eamdem  comparationem 
accipiant.  — Ahi  vero  exponunt  opus  genera- 
tionis  esse  7iaturalissimum,  quia  ad  iUud  prse 
rehquis  natura  inchnat  non  extensive,  sed  in- 
tensive  :  naturahus  extensive  appeUant  quod 
pluribus  convenit,  quo  quidem  modo  generatio 
(aiunt)  non  est  naturahssima,  ut  argumentum 
initio  factum  probat  :  intensive  vero  dicitur 
naturahus,  ad  quod  naiura  inclinat  vehemen- 
tius,  et  hoc  modo  accipiunt,  natiiralissimum, 
quia  ad  iUud  maxime  incliuat  natura  tanquam 
ad  commune  bonum,  quod  naturahter  semper 
magis  appetitur,  quam  particulare,  sicut  lapis 
deserit  locum  proprium,  ut  repleat  Vcvcuum, 
ita  Pauhis  Venetus,  cit.  text.  34,  et  Cajetanus 
addens  comparatione  hoc  modo  facta  inter 
operationes  viventium  etiam  sentiendi  et  in- 
teUigendi  generationem  est  naturahssimum 
opus. 

6.  Allati  sensus  improoantur.  —  Sed  h«c 


CAP.  VIII.  QUO  MODO  ET  ORDINE  PERFICIA.TUR  GENERATIO. 


595 


omnia  parum  satisfaciun!,  imprimis  enim  mi- 
nirae  credo  naturam  magis  inclinari  in  opus 
generationis,  quam  nutritionis,  utraque  enim 
actio   ordinatur   ad  conservationem    speciei. 
Quod  ita  probatur,  ideo  generatio  data  est  ad 
conservationem  speciei,  quia  tendit  ad  pro- 
ductionem  alterius  individui  in  ea  specie,  sed 
etiam  nutritio  est  ad  conservationem  speciei : 
ergo  hac  ex  parte  sequalis  est  inclinatio  natu- 
rre :  ex  alia  vero  superat  nutritio,  cum  per  eam 
conservetur  species  in  proprio  individuo,  per 
generationem  vero  in  alieno :  at  magis  appetit 
res  conservation^m  speciei  in  seipsa  quam  in 
alia^  nam  amabile  quidem  homim  (inquit  Aris- 
toteles)  wiicuique  autem  proprium  :  unde  bo- 
num  commune  solum  preefertur  particulari;, 
quando  non  constat  simul,  quod  si  particulare 
bonum  includat  sequale  bonum  commune,  pro- 
fecto  magisappetit  naturaid  particulare,  quam 
commune  aliud :  si  enim  lapis  replere  vacuum 
possit,  descendendo  potius  inclinabitur  ad  re- 
plendum,  quam  ascendendo.  Neque  experien- 
tia   aliud   ostendit,   secundum    quam   videri 
possetdelectatio  generationis,  ut  numero  pree- 
cedenti  tangebatur  vehementior,  et  magis  alli- 
ciens,  nam  communiter  non  sunt  caatera  paria^ 
appetitus  enim  nutritionis  et  generationis  sunt 
ita  subordinati,  ut  non  sit  posterior,  nisi  sal- 
tato  priore,  quando  enim  vivens  non  esurit, 
non  multum  appetit  cibos,  tuncque  appetitus 
alter  viget :  attamen  si  vivens  indigeat  potu  et 
cibo,  non  multum  curaret  de  generando,  sed 
maxime  appeteret  nutrimentvmi,  id  quod  etiam 
ratio  ostendit.  Nam  materia  seminis  est  super- 
fluum  alimentum,  prius  ergo  vivens  desumit 
quod  sibi  est  necessarium,  tum  quod  genera- 
tioni :  ergo  appetitus  ille  proprise  conservatio- 
nis  est  prior,  ac  major.  Rursus  si  generatio  et 
nutritio  in  perfectione  conferantur,  non  exce- 
dit  generatio  saltem  essentialiter  :  nam  sunt 
actiones  ejusdem  rationis,  ac  solum  differunt 
tanquam  pars  et  totum  integrale,  sicut  pro- 
ductio  ignis  et  ilUus  actio  ejusdem  rationis 
suut,  eo  vel  maxime  quod  viventia  communi- 
ter  dispositive  tantum  concurrunt  ad  genera- 
tionem  sui  similis,  atque  ut  pkirimum  efficiunt 
semen  :  in  nutritione  vero  effective  inducunt 
in  materiam  partem  formse,  vel  formam  iudi- 
visibilem  in  materiam  prseexistentem. 

1 .  Auctoris  sensus  miusverior . — AUersensus. 
—  Quocirca  placet  mihi  sententia  D,  Thomee, 
citato  loco  de  Anima,  generationem  dici  opus 
natnralissinmvt,  viventium,  utpote  maxime  a 
natura  proveniens^  maximeque  commune  re- 
bus  naturahbus^  est  enim  generatio  absolute 


dicta  commune  opus  totius  naturse,  et  ideo 
viventia  in  generando  maxime  assimilantur 
rebus  mere  naturaUbus,  unde  Aristoteles  post- 
quam  dixit  generationem  esse  naturalissimum 
opus,  rationem  subdidit :  quia  omnia  appetunt 
perpetuo  conservari,  qute  sane  ratio  communis 
est  rebus  omnibus  naturaUbus,  ac  corruptibi- 
Ubus.  Potest  etiam  dici  naturalissirnum,  quia 
est  maxime  necessarium  ad  conservationem 
viventium,  Nam  quianutritio  non  erat  suffi- 
ciens,  addita  est  generatio  non  tanquam  finis 
nutritionis,  sed  potius  ut  supplens  defectum 
iUius^  et  ut  pkirimum  se  habet  ut  extrinsecus 
finis. 

S.  Ad  argicmentum  et  confirmationem  in  num. 
1.  —  Instantia  solvitur,  de  qua  latius  aiictor, 
lil.  A,  de  Angelis,  cap.  25,  n.  25,  et  disp.  35, 
Met.,  sect.  6.  —  Ad  argumentum  in  principio 
patet  sohitio   ex   dictis.    Ad  confirmationem 
respondetur  viventia  separata  non  posse  gene- 
rare  sibi  simiUa  propter  eorum  exceUentem 
perfectionem,  quse  non  nisi  per  creationem 
esse  potest.  Neque  vero  indiguerunt  genera- 
tione,  quia  incorruptibilia  sunt.  Inferes  :  ergo 
viventia  materiaUa  habent  actionem^  aUquam 
perfectiorem  qiiacumque  angeUca,  substantiee 
sciUcet  productionem  :  ergo  habent  naturam 
perfectiorem,  siquidem  illa  est  natura  perfec- 
tior  :  qu9e  perfectiorem  habet  operationem. 
Respondetur  comparationem  non  recte  fieri  : 
eo  quod  inter  res  diversarum  rationum  fiat, 
vehiti,  si  substantiam  corporalem  compares 
accidentispirituaU.  Absohite  tamen  dicendum, 
sicut  forma  substantiaUs  perfectior  est  acci- 
dentaU,  ita  et  actionem  immediate  producti- 
varn  substantias^  quantum  ad  entitatem  suam, 
esse  perfectiorem  actione  productiva  acciden- 
tis  :  ejusmodi    vero    actionem  non  arguere 
magnam  perfectionem  in  operante  cum  per- 
fectio  rei  atteiidenda  sit  ex  substantia  iUius  : 
quod  si  operationes  consideres  :  tunc  atten- 
dendse  sunt  iUse,  quse  uUimate  fiunt  propter 
perfectionem  rei,  quse  operatur,  ac  potissime 
etiam  est  attendendus  modus  operationis  :  in 
his  autem  duobus  exceUunt  maxime  opera- 
tioues  viventium  separatorum  :  quare^  etc. 

CAPUT  vni. 

QUO  MODO  ET  ORDINE  PERFIGIATUR  GENERATIO. 

1.  Circa  primum  punctum  opinio  prima. — > 
Secunda  opinio.  —  In  hac  quaistione  duo  vi- 
denda  sunt.  Primum^  an  simul  introducatur 
anima  geniti  in  materiam^  an  vero  successive. 


596  LIB.  II.  DE  POTENTIIS  ANIM^ 

Secimdo,  si  successive,  in  qiias  partes  prius: 
liabetque  locum  qua^stio  iu  perfectis  animan- 
tibus,  integTEeque  organisationis,  nam  de  plan- 
tis  et  aliis  imperfectis  bestiolis^  quse  minimam 
organisationem  requirunt^  minima,  aut  nulla 
est  dubitatio  :  quamvis  proportionaliter  appli- 
cari  eis  possit,  quod  de  aliis  dicemus.  Videtur 
ergo  quibusdam  apud  Galenum^  generationem 
totam  simul  perfici,  et  animam  simul  incipere 
informare  omnes  partes  animalis.  Ratio  eorum 
est^  quia  omnia  membra  corporis  sunt  sibi  in- 
vicem  deservientia^,  neque  unumsii)eabispos- 
set  perfecte  exercere  suum  munus :  ergo^  cum 
anima  unitur  corpori  ad  exercendas  actiones 
suas^  debet  toti,  et  singuHs  partibus  simul  u- 
niri;,  ut  omnibus  illis  uti  per.ecte  possit.  Aliis 
videtur  partes  quasdam  animantis  ante  alias 
generari.  Est  siquidem  mosnaturse,  ut  abim- 
perfecto  ad  perfectum  procedatur  :  ergo  prius- 
quam  integrum  vivens  constituatur,  genera- 
bitur  aliqua*  pars,  cui  successive  addantur 
membra  alia,  ut  fcetus  perficiatur,  atque  ita 
in  plantis  experimur.  Namprius  radices  emit- 
tunt,  deinde  paulatim  puliulant.  Ars  etiam, 
quse  naturam  imitatur,  ita  procedit.  Sic  vero 
opinantes  divisi  sunt :  nam  Galenus  et  Hippo- 
crates,  quibus  multi  ex  medicis  consentiunt_, 
asserunt  primum  omnium  generari  hepar  ^ 
quod  in  hoc  membro  sit  prima  radix  nutritio- 
nis,  utpote  prima  operatio  in  vivente  necessa- 
ria.  Alii  vero,  ut  Aristoteles  et  Avicenna,  cre- 
dunt  cor  primum  omnium  generari,  quod  sit 
membrum  potissimum,  a  cujus  influentia  et 
vitaU  calore  membra  reUqua  dependent,  ea- 
que  sublata  animal  subito  moritur:  ergo  ne- 
cessum  est  ante  omnia  generari.  Pro  resohi- 
tione  notandum,  ahud  esse  loqui  nos  de  modo 
et  ordine,  quo  partes  corporis  fabricantur : 
ahud  de  modo  et  ordine,  quo  anima  eas  inci- 
pit  informare. 

2.  Prima  assertio .—VvimB.  conchisio.  Ani- 
mantium  corpora  fabricantur  successive.  Hanc 
probat  argumeutum  secundse  opinionis.  Acce- 
dit,  quod  virtus  seminis  limitata  sit  et  fniita  : 
non  ergo  poterit  in  eodeni  instanti  componere 
tot,  ac  tam  diversa  membra,  id  quod  etiam 
comprobat  experientia. 

3.  Secimda  assertio.—Prohatur.—?>ecimda. 
conchisio.  Hepar  ante  omnia  membra  fabri- 
catur,  ab  illoque  proceditur  ad  cor,  a  corde  ad 
cerebrum,  tum  simul  fiunt  membra  aha,  quae 
hisce  principahbus  deserviimt.  Ad  probatio- 
nemsuppono,  in  viventibus,  de  cjuibus  agi- 
mus,  triplicem  esse  virtutem  :  naturalem,  seu 
nutritivam  :  vitalem,  quaj  consistit  in  continua 


IN  COMMUNI,  AC  VEGETANTIS. 
mutatione  pulsus :  ac  sensitivam.  Prima  resi- 
det  in  hepate  praecipue.  Secunda  in  corde. 
Tertia  in  cerebro,  quse  omnia  inferius  proba- 
buntur.  Prima  deinde  imperfectior.  et  quasi 
fundamentum  aliarum.  Secunda  vero  perfec- 
tior  quam  prima,  imperfectior  autem  quam 
tertia  :  et  quse  ad  illam  consequuntur.  Proba- 
tur  jam  conclusio.  Processus  naturae  ab  im- 
perfecto  est  ad  perfectum,  atque  ab  eo  quod 
se  habet,  ut  fundamentum,  tendens  per  me- 
dium  usque  ad  complementum  rei,  sed  hepar 
est  imperfectius  inter  haec  membra,  et  quasi 
fundamentum  ahorum,  cor  vero  medium,  ce- 
rebrum  rationem  uUimi  habet :  ergo  constitu- 
tio  ejusmodi  membrorum  ordine  prasscripto 
procedit.  Confirmatur  primo.  Quoniam  natura 
semper  incipit  a  facihoribus,  hepar  autem  fa- 
cilhme  fit,  quia  imperfectum  est  membrum, 
solam  fere  coagulationem  sanguinis  requi- 
rens,  cor  vero,  quia  mehores  dispositiones,  ac 
majorem  organisationem  vendicat,  difficihus 
formatur,  multo  tamen  facihus  quam  cere- 
brum,  quod  innumera  habet  organa,  compo- 
sitionemque  mirabilem  :  ergo,  etc.  Confirma- 
tur  secundo,  quia  experientia  ostendit  inani- 
mantia  in  principio  vi  nutritiva  pollere  sensitiva 
existente  adhuc  imbecilli,  vitali  autem  medio- 
cri,  quod  signum  est  in  generatione  servatum 
fuisse  talem  ordiuem.  Aliam  experientiam  ad- 
ducit  Hippocrates,  hb.  de  Natura  infantis  de 
muhere,  quee  foetum  emisit  fabricato  hepate 
tantummodo. 

4.  Circa  sectcndtim  ptmctmivaria  placita.-  - 
Circa  secundum  de  ordine  animationis  et  in- 
troductionis  animse  sentit  Aristoteles,  secuudo 
de  Generatione  animahum,  cap.  3,  primo  in- 
troduci  animam  vegetativam,  deinde  sensiti- 
vam,  et  ultimo  rationalem,  quem  sequitur  di- 
vus  Thomas,  1  part.,  qusest.  118,  art.  2,  ad 
secundum,  et  quast.  76,  art.  3,  ad  tertium,  et 
de  Potentia,  quaest.  3,  art.  9,  ad  nonum  :  ex- 
phcat  vero  de  Prioritate  temporis,  idemque 
videtur  sequi  ADjertus  Magnus,  tertio,  de  Ani- 
ma,  ad  finem,  capite  uhimo,  et  Thomistfe  com- 
muniter.  Ahi  volunt  ante  instaus  introductio- 
nis  animee  uhimae  in  toto  tempore  organisa- 
tionis  non  introduci  ahquam  animam  in 
embrione :  quosdam  vero  motus  in  illo  appa- 
rentes  lieri,  vel  ab  anima  matris,  vel  a  forma- 
tiva  seminis,  qu£e  remansit:  animam  ergo 
ingrediin  corpus  jamperfecte  fabricatum.  Ita 
Alensis,  2  part.,  quoBst.  87,  memb.  3,  art.  6. 
Ahi  opiuautur  embrionem  a  principio  habere 
animam  vegetativam,  quffi  processu  temporis 
eadem  reahter  manens  fiat  seusitiva,  ac  tan- 


CAP.  VIII.  QUO  MODO  ET  ORDINE  PERFICIATUR  GENERATIO. 


597 


dem  rationalis.  Quoe  sententia  recte  a  divo 
Tlioina  impugnatur,  si  intelligat  primam  ani- 
mam  essentialiter  tantum  vegetativam  instar 
plantee^  posteaque  evadere  sensitivam,,  illud 
enim  impossibile  est^  quia  forma  non  potest 
transire  ab  una  specie  in  aliam :  si  tamen 
coincidat  cum  opinione  sequenti,  erit  probabi- 
lis.  Dicunt  ergo  alii  cum  primum  corpus  or- 
ganisatur,  statim  introduci  animam  in  gene- 
ratione  ultimo  intentam,  verbi  gratia,  ratio- 
nalem,  vel  equinam,  prius  tamen  exercere 
opera  partis  vegetativse,  deinde  alia  :  Aristo- 
telem  vero  explicant  de  Prioritate  naturae,  aut 
operationis.  Ita  Albertus  Magnus  1,  de  Ani- 
ma,  tractatu  secundo,  cap.  pen.,  Marsilius  l^ 
de  Generatione,  q.  6,  ad  5. 

5.  Tertia  assertio  frolattir. — Quarta  asser- 
tio  suadetur. — Sit  tamen  tertia  conchisio.  He- 
par  prins  tempore  animatur,  quam  alia  mem- 
bra.  Probatur,  quia  illius  operatio  est  operatio 
vitalis  :  ergo  procedit  ab  anima,  sed  prius  tem- 
pore  exercet  suas  operationes  vit83  hepar  .•  er- 
go  prius  animatur.  Minor  patet,  quia  formato 
hepate  paulatim  procedit  per  in  trinsecam  sump- 
tionem  ahmenti  ad  sui  augmentum,  et  conser- 
vationem,  id  autem  fieri  vitah  modo  planum 
videtur,  cum  fiatuniformiter  secundum  omnes 
partes.  Et  confirmatur  primo.  Nam  hepar  tunc 
temporis  habet  formam  ahquam  substantia- 
lem,  ahquamque  diversitatem  partium,  et  or- 
ganisationem :  illa  ergo  forma  est  actus  cor- 
poris  organici:  ergo  est  anima.  Confirmatur 
secundo.Nam  processusnatnree  est  perfectissi- 
mus :  optimus  autem  modus  fabricandi  corpus 
est  ut  constituto  membro  uno  principah,  sta- 
tim  exerceat  sua  opera  vitte,  ut  vitahter  fiat 
processus  ad  aha  membra,  qui  modus  genera- 
tionis  in  plantis  apparet  manifeste :  ergo,  etc. 
Quarta  conchisio.  Cumprimum  cor  fabricatur, 
informatur  anima  sensitiva.  Nam  statim  exer- 
cet  opera  tahs  animse  continuampalpitationem 
efiiciendo,  motumque  pulsus,  atque  infiuendo 
calorem  vitalem  in  csetera  membra. 

6.  Quinta  assertio.  —  Probatur.  —  Quinta 
conchisio.  Probabihus  videtur,  animam  qua 
primo  informatur  hepar,  esse  vegetativam 
tantum,  et  qua  informatur  cor,  similiter  esse 
imperfectam.  Probatur,  quia  anima  rationalis, 
verbi  gratia,  vel  alia  perfecta,  requirit  majo- 
rem  muho  nrganisationem,  quam  sit  sohus 
hepatis,  vel  cordis,  et  quocumque  horum 
membrorum  deficiente,  statim  anima  desinit 
informare,  ut  experientia  docet :  ergo  signum 
est,  non  posse  informare  unum  tantum,  vel 
ahud  membrum  :  ergo  a  principio  generatio- 


nis  iha  membra  non  iiiformabautur  anima 
perfecta,  sed  impcrfectis  ahis  animabus,  quasi 
medhs  ad  introductionem  uhimaj  animae.Cou- 
firmatur,  quia  naturahs  ordo  generationis  est, 
ut  procedatur  ab  extrcmo  ad  extremum,  per 
medium  :  ergo  cum  ex  materia  seminis  inani- 
mata  debeat  procedi  ad  generationem  ani- 
mahs  perfecti,  conveniens  est  ut  fiat  mediis 
quibusdam  animabus  imperfectis.  Dices :  ergo 
in  generatione  hominis  prius  generatur  ex  se- 
mine  planta,  aut  brutum.  Respondetur,  ante 
instans  generationis  hominis,  produci  quod- 
dam  vivens  preedictum  anima  sohim  vegetati- 
va,  et  inde  ahud  sola  sensitiva  pra^ditum,  esse- 
que  vehiti  partiaha  viventia,  et  quasi  vias  ad 
alterius  mehoris  introductionem,  atque  adeo 
non  est  inconveniens  generari  iha  ex  semine 
hominis,  vel  equi :  an  vero  dici  possintplanta, 
aut  brutum,  qusestio  est  de  homiiie. 

7.  Sexta  assertio.  —  Sexta  conchisio.  Pro- 
babihus  videtur,  animam  perfectam  in  eodem 
instanti  generationis  informare  corpus  per- 
fecte  organisatum  ex  membris  sahem  princi- 
palibus,  quale  hepar,  cor,  atque  cerebrum. 
Heec  probatur  ex  pra^cedentibus ,  patetque 
facile.  Nam  perfectae  animee  reqiurunt  corpus 
perfecte  organisatum  :  ergo  ut  minimum  re- 
quirunt  tria  illa  membra,  ut  introducantur. 
Item  si  post  generationem  aliquod  abscindatur, 
statim  perit  animal :  ergo  non  potest  absque 
ihis  membris  conservari  :  ergo  nec  a  fortiori 
generari.  Tandem  animaha  perfecta  animam 
sensitivam  et  vegetativam  perfectam  habent  : 
ergo  ad  illarum  introductionem  requiritur 
corpus  aptum,  ut  ingnim  effectum  recipiat,  seu 
(quod  idem  est)  ab  anima  formetur  secundum 
omnem  ipsius  perfectionem,  quod  non  contin- 
geret  nisi  haberet  animal  tria  heec  principalia 
membra.  Atque  in  sensu  hujus  conclusionis 
verum  habet,  opinio  prima  in  numero  primo, 
asserens  hoec  membra  simul  generari,  Galenus 
vero  et  Hippocrates  juxta  ahas  conchisiones 
procedunt. 

8.  Ad  Aristotelem ,  in  num.i,  allatim. — 
Aristoteles  denique  falsum  fundamentum  po- 
suit,  sohim  cor  esse  membrum  principale.  Ad 
ihius  vero  rationem  respondetur,  inthientiam 
cordis  esse  quidem  necessariam  ad  perfectam 
operationem  animahs  perfecti,  quam  tamen 
non  habet  donec  perfectam  animam  obtineat, 
hepar  vero  dum  sola  imperfecta  anima  infor- 
matur,  actione  cordis  non  indiget,  neque  eget 
pulsu,  cum  animam  sensitivam  non  habeat, 
neque  item  eget  calore  cordis,  cum  habeat 
sufficientem  ,  et  juvetur  a  calore  matris,  ac 


598  LIB.  II.  DE  POTENTIIS  ANIM^ 

seminis,  quod  aillmc  durat.  Simili  ratione  cor 
dum  habet  imperfectam  animam^  liabet  etiam 
imperfectam  tactum  a  cerebro  non  dcpenden- 
tem.  Forte  aiitem  quis  dicat  in  generatione 
animalium  perfectorum  nou  postulari  organi- 
sationem  cerebri  ad  introductionem  animse, 
cum  non  transcendat  gradum  sensitivum, 
ideoque  poterit  in  corde  introduci.  Responde- 
tur  in  illo  gradu  esse  perfectam,  proindeque 
indigere  perfecta  organisatione^.  qute  sine  ce- 
rebro  non  consistit. 

CAPUT  IX. 

QVM  SIT  POTENTIA.  NUTRITIVA  ET  AUGMENTATIVA. 

i.  Discutihir  prima  pars  iituli,  qiuenam 
sit  nutritiva. — Opinio  prima. — Post  objectum 
et  actiones,  dicendum  sequitur  de  potentiis 
vegetativa3  animaj,  quai  tres  distingui  solent, 
nem.pe  nutritiva,  generativa  et  augmentativa, 
cujus  divisionis  rationem  S.  Thomas  reddidit 
supra,  quia  vivens  indiget  principio,  ut  pro- 
ducatur  :  productum  vero  necesse  e.5t,  ut  per- 
fectum  statum  quantitatisacquirat,  ac  demum, 
ut  in  acquisito  conservetur.  Ad  primum  autem 
generativa  potentia  dirigitur,  ad  secundum 
augmentativa,  ad  tertium  nutritiva.  De  prima 
ergo  videamus,  qusenam  illa  sit.  Qua  in  re 
sunt  varise  sententise,  quidam  aiuut  virtutem 
nutritivam  esse  quahtatem  ab  anima  distinc- 
tam  reahter,  et  vocant  calorem  uaturalem  re, 
et  specie  distinctum  ab  elementari.  Ahi  vero 
calorem  esse  ejusdem  speciei,  sed  hi  solo  io- 
quendi  modo  inter  se  differunt,  conveniunt 
siquidem  qnod  invegetabilibus  praiter  cpiatuor 
primas  qualitates  ponant  aliam,  quee  potentia 
nutritiva  dicatur,  atque  si  calor  naturahs  vo- 
cetur,  distinctus  sit  specie  ab  elementari.  Gu- 
jus  senteutia;  est  Themistius 2, de  Anima,  c.  18, 
Pluloponus  ibid.,  fol.  -49,  col.  l,et  Alexander, 
Albertus  item,  tract.  2,  cap.  10,  a  quibus  si 
roges,  quisnam  sit  proprius  actushujus  poten- 
tiee  :  respondent  esse  dirigere  calorem  natura- 
lem  ad  aclum  nutritionis. 

2.  Arguitur  pro  eadcm. — Secimda  opinio 
priori  contraria. — Hanc  opinionem  insinuat 
Aristoteles,secundodeGenerationeanimalium, 
cap.  4,  ubi  inquit  incrementum  provenire  a 
facultate,  seu  virtute  animas,  utendo  calore 
tanquam  instrumento  ,  et  in  2,  de  Anima, 
textu  M  et  50,  ait  animam  vegetativam  uti 
duplici  instrumento  ad  suas  actiones,  quod 
dicti  auctores  exponunt  de  potentia  nutritiva 
et  calore.  Ratione  probatur  primo,  nam  po- 


IN  COMMUNI,  AC  VEGETANTIS. 
tentia  nutritiva  est  propria  passio  animse,  sed 
calor  mixtorum  vel  elementaris  est  accidens 
commime  :  ergo  distinguuntnr.  Et  confirnia- 
tur.Nam  potentia  nutritiva  diversorum  specie, 
est  diversse  speciei,  calor  autem  est  ejusdem 
speciei  in  omnibus  :  ergo  distinguuntur.  Se- 
cundo  arguitur.  Anima  est  elevatior  forma, 
quam  forma  elementaris  :  ergo  debet  uti  ele- 
vatiori  instrumento  ad  suam  actionem,  nara 
instrumentum  debet  proportionari  principali 
agenti :  ergo  praeter  calorem  communem,  in- 
diget  anima  alia  potentia.  Tertio  arguitur. 
Nam  calor  elementaris  intenditur  et  remitti- 
tur  :  potentia  autem  nutritiva  minime  est 
enim  potentia  ab  auima  fluens  et  invariabilis, 
permauens  cum  ipsa  :  ergo,  etc.  Quarto  hoc 
videtur  commuue  aliis  potentiis  animce,  ut 
supponant  primas  qualitates  non  vero  inclu- 
dant.  Nam  visus  indiget  humiditate  cum  dia- 
phaneitate  ad  suum  actum,  tactus  etiam  prae- 
requirit  certum  temperamentum  primarum 
qualitatum  :  ergo  similiter  de  nutritiva  poten- 
tia  sentiendum.  Secunda  opinio  asserit  actio- 
nem  nutritivam  fieri  a  solo  calore  naturali, 
qui  licet  ejusdem  speciei  sit  cum  elementari, 
unius  tamen  animee,  ut  instrumentum  in 
virtute  illius,  potest  attingere  introductionem 
illius  in  materia,  nulla  alia  qualitate  concur- 
rente,  et  hanc  sententiam  videntur  sequi  Tho- 
mistee. 

3.  Notatio  triplicls  generis  actionem,  in 
nutricatione  intervenientium.  —  Pro  resolu- 
tione  est  advertendum,  actionem  nutriendi 
essentialiter  cousistere  iu  perfecta  assimila- 
tione  elementi  ad  substantiam  aliti  vitaliter 
facta,  quimodus  in  eo  est  ut  conversio  fiat  per 
applicationem,  distributionemque  alimenti  ad 
omnes  partes  viventis  cum  rejectione  super- 
flui.  Unde  triplex  genus  actionum  videtur  in 
nutritione  coucurrere.  Primum  est  earum  ac- 
tionum,  quaj  remote  concurrunt,  ut  tractio  et 
retentio  alimenti,  expulsioque  excremento- 
rum.  Secundum  est  earum  actionum ,  quae 
proximius  accedunt  et  disponunt  ipsam  mate- 
riam  ad  introductionem  auimae.  Tertium  est 
actio  ipsa  inductiva  animse  in  materiam  cibi, 
iu  qua  plane  consistit  substantialis  nutritio. 

4.  Prima  assertio  pro  qua  tamen  consulatur 
au,ctor,  disp.  iS Metaph.,sect  ^2,  uiiin  contra- 
riam  partem  inclinat.  —  Hoc  supposito  sit 
prima  conclusio.  Virtus  a  qua  procedit  actio 
inductivee  animae  in  materiam  cibi,  non  est 
aliquod  accidens,  sed  ipsamet  anima  viveutis, 
quod  nutritur,  atque  in  viventibus  quse  acqui- 
runt  pai  tem  uovam  formas,  pars  ea  educitiu" 


CAP.  IX.  QU.^E  SIT  POTENTIA 
de  materia  cibi  immediate  ab  anima  aliti :  iu 
viventibus  vero  ubi  nova  non  acqiiiritur  forma^ 
veliiti  in  homine,  ipsamet  anima  vim  habet 
uniendi  se  materige  dispositee  et  sibi  applicatae 
absque  alio  agente  extrinseco.  Hajc  est  sen- 
tentia  Durandi,  citati  in  cap.  1  hujus  libri, 
et  patet  ex  dictis  a  nobis  2  Pliysicorum,  quia 
accidens  non  potest  attingere  produciionem 
substantise,  nisi  dispositive  tantum.  Dices  :  in 
substantia  chyli  introducitur  forma  substan- 
tiahs,  et  non  anima,  a  qua  ergo  virtute  intro- 
ducitur  ?  idemque  argumeutum  esto  de  san- 
guine.  Respondetur  animam  liabere  virtutem 
mducendi  formas  imperfectiores ,  qua?  vise 
qua?dam  sunt  ad  perfectiorem.  Dices  uiterius  : 
in  viventibus  in  quibus  acquiritur  pars  formse, 
si  contingat  partem  acquisitam  esse  perfectio- 
rem  prseexistentibus ,  (vehiti  si  pars ,  a  qua 
infirmanda  est  membrum  nobilius,  denuo  per 
nutritiouem  accedat  ad  partem,  qua  pra^in- 
formabatur  minus  nobile)  a  qua,  quaeso,  vir- 
tute  introducitur  nova  illa  pars  formse  ?  Res- 
pondetur  id  forte  nunquam  contingere,  sed 
partem,  quse  actione  sua  efficit  aliam,  semper 
esse  perfectiorem,  quod  si  forte  aliquando  id 
eveniat,  tunc  introductio  formae  in  illam  par- 
tem  esse  non  poterit  absque  juvamine  alicujus 
causae  universaUs,  perfectioremque  virtutem 
habentis. 

5.  Semmda  assertio  de  mente  Aristotelis  et 
G-aleni.  —  Prohatur  primo.  —  Secunda  con- 
ckisio.  Virtus  disponens  materiam  cibi  est 
temperamentum  primar,um  quaUtatum  et  non 
qualitas  ahqua  ab  ilhs  distincta.  Oppositum 
hujus  conchisionis  videtur  intendere  prima 
opinio,  esse  tamen  videtur  ex  sententia  Aris- 
totehs  2,  de  Partibus  animalium,  capite  primo, 
et  Galeni,  hbello  de  differeutia  morborum  as- 
serentium  viventia  exercere  actiones  suas  me- 
diis  temperamentis.  Ratione  arguitur  primo. 
Nam  in  rebus  naturalibus  temperamentum 
conservans  formam  in  materia,  est  virtus  ad 
disponendam  aliam  materiam  ad  introductio- 
nem  similis  formse  :  ergo  idem  erit  in  nvitri- 
tioue,  qua3  in  aggeneratione  quadam  et  assi- 
milatione  substantiah  consistit  :  neque  adeo 
ahquid  inusitatum  in  natura  ponendum  est 
sine  necessitate.  Antecedens  patet  inductione. 
Nam  iguis  ad  generandum  ignem  non  disponit 
materiam,  nisi  propriis  dispositionibus,  nempe 
calore  et  siccitate,  idemque  est  in  aliis  ele- 
mentis  et  in  mixtis  etiam  :  vinum  enim  non 
convertit  aquam  uisi  medio  virtuah  calore.  Et 
ratio  universahs  est,  quia  ad  conversionem 
unius  substantise  iu  aham,  ideo  requiritur  alte- 


NUTRITIVA  ET  AUGMENTATIVA.  599 

ratio,  ut  disponatur  materia,  non  potest  autem 
mehus  disponi,  quam  per  easdem  dispositiones 
agentis  :  ergo  lioe  sufficiunt,  omnia  vero  aha 
superflua  sunt.  Explicatur.  Nam  in  osse,  verbi 
gratia,  est  forma  et  materia,  ac  tale  tempera- 
mentum  quahtatum,  ex  quo  resukat  certa 
densitas,  durities,  etc;  ergo  si  os  alteret  me- 
duham  et  simili  temperamento  iham  disponat, 
resultabit  eadem  densitas  et  durities,  aggene- 
rabiturque  pars  ossis  :  id  ei'go  sufficit ,  ac 
proinde  superflnse  sunt  potentiee  ahee. 

6.  Prohatur  secundo.  —  Secundo  arguitur. 
Nam  diversa;  partes  viventis  diversam  gene- 
rant  substantiam,  ut  hepar  sanguiuem,  ven- 
tricukis  cliyhim,  etc,  ergo  vel  illa  diversitas 
provenit  ex  ratione  potentiee  nutritivse ,  vel 
ratione  diversorum  temperamentorum.  Si  pri- 
mum,  sequitur  in  singuhs  membris  lieteroge- 
neis  esse  ponendam  diversam  potentiam  nutri- 
tivam,  quod  etsi  concedant  Viguerius  in  insti- 
tutionibus  theologicis,  capite  J,  Ferrarius  2, 
contra  Gentes  ,  capite  73  ;  Apolhnaris  2  , 
de  Anima,  articulo  2,  qusest.  9,  absurdum  ta- 
men  est ,  ac  sine  necessitate  dictum  :  debet 
ergo  concedi  secundum,  quod  est  verissimum, 
nuUa  ergo  aha  ratione  caro  adgenerat  partem 
carnis,  et  os  partem  ossis,  quia  habent  diver- 
sum  temperamentum,  diversimodeque  dispo- 
nunt  materiam  sibi  apphcatam.  Et  confirma- 
tur  experientia.  Nam  unaquseque  pars  generat 
partem  sibi  similem  :  ergo  id  accidit,  quia  in- 
troducit  in  iha  similes  dispositiones  :  ergo  per 
eas  sit  dispositive  nutritio  et  non  per  aliam 
quahtatem. 

7.  Prohatur  tertio  per  dilemma.  —  Tertio 
arguitur.  Nam  vel  illa  potentia  nutritiva  ah- 
quid  immediate  operatur  circa  nutrimentum, 
vel  nihil.  Primum  dici  non  potest  ,  quia 
vel  erit  aliqua  potentia  sibi  similis,  vel  aliqua 
primarum  qualitatum,  vel  est  ipsa  formse  sub- 
stantialis  inductio.  Nihil  istorum  potest  dici 
probabiliter  :  uam  potentia  vitalis  non  est  ac- 
tiva  sibi  similis  :  atque  si  esset,  id  certe  faceret 
post  conversionem  alimenti,  ac  adeo  illa  poten- 
tia  non  concurreret  ad  productionem.  Jam  ad 
efficiendas  primas  qualitates  necessaria^  non 
sunt  aliae  praiter  ipsas  primas.  Ad  formam  de- 
nique  substantialem  vel  non  potest  attingere 
per  se  accidentalis  potentia  :  vel  si  potest, 
nulla  alia  est  ,  quam  quee  materiam  disponit. 
Si  vero  detur  secuudum  ,  nempe  illam  poten- 
tiam  nihil  immediate  efficere,  sed  uti  solum 
calore  ,  ut  instrumento ,  illumque  dirigere, 
quod  prima  opinio  videbatur  asserere,  id  facile 
improbatur,  quia  potentia  tribuitur  substan- 


600  LIB.  II.  DE  POTENTIIS  ANIM.f: 

tiee^  ut  operetnr,  potentiaa  vero  ipsi  non  tribni- 
tur  alia  potentia,  ut  inductione  patet  et  ra- 
tione,  quia  alias  esset  processus  in  infinitum. 
Nam  qua  ratione  una  potentia  uteretur  alia, 
eadem  ratione  illa  potentia  postularet  aliam  ac 
pri3eterea  modus  ille^  quo  potentia  nutritiva 
dirigeret  calorem,  eove  uteretar,  intelligibilis 
non  est  et  superfluus ,  nam  quidquid  fmgatur 
non  potest  calor  nisi  calefacere,  neque  ratione 
illius  directionis  potentia  unquam  perficeret, 
quod  per  se  ipsa  non  posset. 

8.  Tertia  assertio  Mpartita.  — Ex  liis  seqni- 
tur  tertia  conclusio.  Calor  viventis  dispositive 
tantum  efficit  digestionem  et  decoctionem  , 
unde  ejusdem  speciei  est  cum  elemcntari. 
Prima  pars  constat  ex  dictis,  quia  accidens 
tantum  dispositive  attingit  ad  generationem 
substantise.  Secunda  vero  pars  suadetur  :  nam 
viventis  calor  ipsemet  est,  ex  quo  conficitur 
temperamentum  mixti,  sed  talis  calor  elemen- 
taris  est  :  ergo,  etc.  Confirmatur  :  nam  super- 
fluum  est  midtiplicare  species  calorum  absque 
necessitate.  Et  ha3c  sane  est  sententia  Aristo- 
telis  ^,  de  Anima,  textu  ^l,  asserentis  ignem 
esse  concausam  nutritionis,  nimirum  ejus  vir- 
tutem;,  et  textu  50,  ait  calidum  operari  decoc- 
tionem  ,  neque  unquam  distinxit  Aristoteles 
duplex  calidum,  idemque  habet  de  sensu  et 
sensibih^  capite  quarto,  de  Juventute  et  senec- 
tute,  capite  quarto,  colhgitur  etiam  ex2,  de 
Partibus  animalium ,  cap.  sexto  et  septimo^ 
ubi  legimus  calorem  esse  facultatem,  qua  ani- 
ma  exercet  hanc  actionem ,  quod  repetit ,  e- 
tiam  libro  tertio,  cap.  sexto  et  nono^  item 
citato  loco  de  Juventute  et  senectute^,  expresse 
docet  decoctionem  neque  sine  anima,  neque 
sine  caliditate  esse,  caJore  eiiim,  ait,  concoquimt 
oonnia.  Idem  colligitur  ex  D.  Tlioma,  i  parte, 
cpiffist.  78,  articulo  secundo,  dicente  animam 
vegetativam  esse  imperfectiorem  aliis,  quod 
suam  actionem  exerceat  media  qualitate  ele- 
mentari.  Item  tradit,  quaist.  10,  de  Veritate, 
articulo  primo  ad  secundum,  et  qusestion.  de 
Anima,  artic.  13,  et  \,  de  Anima,  lectione  14, 
et  lib.  2,  lectioue  5,  in  princ. 

9.  Oljectio  contra  secundam  partem  assertio- 
nis .--Confirmatur .— F ernelius  ct  alii  ol)jectio7ii 
ceclunt. — Sed  contra.  Nam  Aristoteles  2,  deGe- 
neratione  animalium,  cap.  3,  ait  animalis  calo- 
rem,  neque  ignem  esse,  neque  ab  igne  origi- 
nem  ducere,  et  D.  Thomas,  4  part.,  qua^st.  18, 
articuloprimoad  tertium,vult  calorem  elemen- 
tarem  esse  instrumentnm  virtutis  nutritivEe, 
seu  caloris  naturalis.  Coufirmatur  :  nam  calor 
animahs  est  vivificus,  generat,  ac  nutrit  car- 


IN  COMMUNI,  AC  VEGETANTIS. 
nem,  ossa  et  nervos,  etc,  elementaris  vero  non 
habet  ejusmodi  virtutem  ,  quin  potius  de  se 
destructivus  est  viventis.  Propter  hac  multi 
distinguunt  duplicem  calorem,  coBlestem,  et 
elementarem,  coelesteque  aiunt  esse  vivificum, 
communicatumque  viventibus ,  ac  distiugui 
specie  ab  elementari.  Ita  Fernehus  4,  Physio- 
log.,  capiteprimo,  Nyphusl,Meteor.,com.  35, 
qusest.  2,  Mirandula,  libro  tertio  contr.  Astro- 
logos,  capite  tertio,  MarceUu.s,  iu  suo  hbr.  2, 
deAnima,  cap.  3,  et  ahi:  Ferrarius  vero  2, 
contra  Gentes,  cap.  73,  tres  distinguit  calores 
essentialiter  diversos ,  coelestem  et  elementa- 
rem,  et  vitalem. 

•10.  Rectius  Cajetamcs,Argenterius  et  alli. — 
Resolutio  contra  iniorcs  auctores. — Sed  imme- 
rito  hi  calores  multiphcantur,  cum  accidentah- 
ter  sohim  distinguantur,  ut  notavit  Cajetanus, 
optime  dicta  quast.  118,  et  latius  Argenterius, 
lib.  primo,  de  Somno  et  vlgilia,  capite  quinto, 
estque  sententia  D.  Thomae  ad  textum  41,  h- 
bro  secundo  de  Anima,  Alexaudri  et  JEgydii, 
ibid.,  Alberti,  hb.  2  de  Anima,  hb.  tract.  se- 
cundo,  capite  quarto,  Bonaventurse,  in  2,  dis- 
tinct.  17,  quiBst.  2,  Averrois7,  coUiget,  capite 
secundo,  Saxoniae,  hb.  2,  de  Anima,  qucest.  5, 
Marsilii  ibid.,  quaest.  4,  Achihni,  hbro  secundo 
deElementis,  dub.  10, et  ahorum.  Ratioautem 
est,  quia  efiectus  horum  calorum  primarius  et 
proprius  idem  est,  nempe  calefacere,  neque 
calor  ahquis  vivificat  modo  aho,  quam  calefa- 
ciendo  et  disponendo.  Diflferentia  vero  est , 
quod  elemeutaris  dicitur  secundum  se  specta- 
tus,  ac  sine  uUo  temperamento.  Unde  quan- 
tum  est  de  se  corrumpit  et  disponit  ad  ignem, 
calor  vero  naturahs,  seu  vitahs  est  attempera- 
tus  secuudum  certum  gradum,  in  quo  intrin- 
sece  consequitur  rationem  animse,  ac  distingui 
solet  contra  igneum  :  de  hoc  ergo  dicitur  ab 
Aristotele,  quod  nou  ducat  originem  ab  igne, 
quia  non  fit  actione  ignis,  sed  ab  intriuseco 
consequitur  animam  :  huic  autem  calori  vitali 
ahquando  additur  ab  extrinseco  ealor  cibi, 
vel  alicujus  medicamenti  ad  decoctionem  faci- 
lius  exequendam  ,  sicque  dicitur  tunc  vitahs 
calor  juvari  ab  elementari,  eoque  uti  ad  ac- 
tionem  suam  :  non  vero  quod  in  animah  ab 
intrinseco  sint  duo  calores  :  atque  ita  est  in- 
terpretandus  D.  Thomas ,  dicta  queest.  118, 
primae  partis  ,  et  cohigitur  interpretatio  ex 
eodem  in  2,  distinct.  19,  queest.  2,  art.  3,  ubi 
ait,  in  animali  dari  calorem  naturalem,  per 
qnem  exereet  opera  vitalia,  et  addit  non  quod 
calor  liic  uon  sit  quaedam  quahtas  mixti,ratione 
cujus  ignis  dicatur  mixtum  animatum  compo- 


CAP.  IX.  QU^  SIT  POTENTIA 

nere^  sed  propterea  dicitur  non  elementaris, 
quia  non  est  desumptus  ab  igne,  sed  ab  anima 
ipsa  :  quod  etiam  ipsse  experieutioe  coiifirmant. 
Nam  hic  noster  calor  naturalis  intenditur  a 
calore  elementari^  et  remittitur  a  fngiditate, 
etiam  elementari  :  sunt  ergo  ejusdem  ratio- 
nis.  Hinc  intelligitur,  quomodo  calor  vivificet, 
nempe  dispositive  in  quantum  complet  tempe- 
ramentum  reqnisitum  ad  introductionem  ani- 
mge  viventis.  Quomodo  item  dicatur  producere 
aurum,  vel  argentum.  Eodem  vero  modo  calor 
Solis  dicitur  viviticans,  quia  cum  sol  sit  causa 
universalis,  sua  actione  juvat  et  complet  saepe 
temperamentum  viventis  :  concludamus  ergo 
divisionem  illam  caloris  esse  accidentalem,  ac 
membra  S3lum  distingui  per  respectus  ad  di- 
versas  causas  efiicientes,  vel  ad  diversos  efFec- 
tus  secundarios  ,  sicque  erit  interpretandus 
Commentator  de  substantia  orbis,  cap.  "2  et  12 
Metaphysicae ,  commento  18,  ubi  hos  calores, 
etiam  distlDxit. 

11.  Quarta  assertio  cui  resistimt  medici 
'plerique.  —  Ex  quibus  statuitur  quarta  con- 
chisio.  Non  solum  calor  viventis,  sed  etiam 
qualitates  alise  complentes  temperamentum, 
seu  complexiones  illius,  concurrunt  dispositive 
ad  nutritionem.  Huic  conclusioni  coutradicunt 
multi  ex  medicis,  asserentes  solum  calorem, 
nidla  alia  qualitate  priraa  concurrente ,  efii- 
cere  nutritionem,  et  specialiter  de  frigiditate 
aiunt,  quod  per  se  nihil  efiiciat,  sed  per  acci- 
dens  tantum,  temperando  scilicet  calorem. 
Nam  si  daretur  (inquit)  calor  temperatus  sine 
frigiditate,  idem  efficeret.  Ita  quoque  Alber- 
tus  2,  de  Anima,  tract.  2,  cap.  8,  Averroes  4, 
Meteororum,  et  2,  de  Partibus  animalium, 
capite  de  cerebro,  Zimara,  tlieoremate  72, 
Valles ,  libro  quinto  Controvers.  ,  capite 
undecimo,  ex  Galeno,  libro  tertio,  de  Causis 
symptomatum,  capite  tertio,  et  Avicenus  seu 
prima  primi,  doctrina  0,  capite  tertio,  qui 
aiunt  frigiditatem  non  deservire  ad  operatio- 
nes  vitales,  quin  potius  illas  impedire.  Unde 
experientia  constat  frigus  stupefacere,  ut  in 
paralysi ,  privare  animam  motu  et  sensu. 
Confirmatur,  inquit  Valles,  nam  crescente  ca- 
lore  non  statim  impeditur  nutritio,  maxime 
vero  crescente  frigore,  quod  signum  est,  calo- 
rem  per  se  cfiicere  nutritionem,  frigus  vero 
nou  item  :  temperat  ergo  solummodo.  Unde 
quando  nimium  est ,  phis  justo  temperat , 
ideoque  impedit  :  liuc  accedit  communis  vox 
Philosopliorum  dicentiumcalorem  efiicere  con- 
coctionem,  nidlam  autem  mentionem  faciunt 
aliarum  qualitatum,  sic  Aristoteles  universam 


NUTRITIVA  ET  AUGMENTATIVA.  601 

coctionem  calore  fieri  scribit  3,  Meteororum, 
capite  nono,  et  libro  quarto,  capite  secundo, 
et  libro  qaarto  de  Partibus,  capite  tertio,  et 
libro  quarto,  deGeneratione  animalium,capite 
primOjGalenus  quoque,libro  secundo,  deNatu- 
ralibus  facultatibus  ait  coctionem  et  nutritio- 
nem,  et  omnem  succi  generationem  esse  ab 
innato  calido,  idem  habet,  libro  primo  Apho- 
rismorum,  capite  15,  et  libro  5,  capite  22,  et 
libro  2,  ad  Glauconem, 

12.  Suslinetnr  et  prohatur  prcecedens  as- 
sertio.  —  Nihilominus  tamen  conclusio  posita 
videtur  verissima,  et  illam  confirmant  omnia 
adducta  pro  secunda  conclusione,  nam  id, 
quod  vivens  disponitalimentum,  non  est  solus 
calor,  sed  totura  temperamentum,  quod  pro- 
batur,  quia  cum  ex  raateria  cibi  debeat  fieri 
pars  carnis,  vel  ossis  omnino  similis  pra^exis- 
tenti,  necessario  debethabere  temperamentum 
ejusdem  rationis  :  hujusmodi  autem  tempe- 
raraentura  ueque  in  solo  calore  consistit,  ne- 
que  ab  illo  solo  fieri  potest :  ergo  debet  fieri  a 
toto  teraperamento  prseexistentis  carnis,  vel 
ossis  :  ergo  totura  illud  denuo  factum  concurrit 
dispositive  ad  nutritionera.  Secundo  per  nu- 
tritionera  debent  membracoraponi  cura  eadera 
organisatione  carnis,  vel  ossis,  etc,  hujus- 
modi  autera  organisatio  non  proveuit  ex  solo 
calore,  sed  etiara  ex  aliis  qualitatibus  prirais 
et  ssepe  ex  illis  prsecipue,  ut  duritio  ossis  ex 
siccitate  et  frigiditate  :  ergo  requiritur  actio 
aliarum  qualitatum,  praeter  calorem.  Tertio 
qiialitates  alia3  sunt  activse  naturaliter  :  ergo 
simul  agent  cum  calore  :  quid  enim  obstabit  ? 
Quarto  alimentura,  quod  convertitur  in  sub- 
stantiam  aliti,cura  ejus  sit  pars,  majorerasorti- 
turfrigiditatera,quaraIiaberetantea:ergofrigi- 
ditas  fuit  operata  in  conversione  talis  aliraenti. 
Atque  hsec  est  sententia  Aristotelis  2 ,  de  Gene- 
ratione  aniraaliura,  capite  quarto  dicente  in- 
creraentura  provenire  a  virtuteaniraee,  utendo 
caliditate,  ac  frigiditate,  ut  instrumento. 

13.  Admotiva  in  contrarium  adducta  n.  H. 
—  Argumenta  in  contrarium  facile  solvuntur. 
Nam  frigus  et  calor,  et  alice  (jualitafes  deser- 
viunt  operationibus  viventis,  si  sint  in  debito 
temperaraento  :  in  excessu  vero  irapediunt  et 
corrumpunt,  ut  Aristoteles  docet  loco  proxime 
citato  :  quia  tamen  calor  magis  est  secundum 
naturam  animalis,  quam  frigiditas,  ideo  hujus 
iraraoderatus  excessus  magis  nocet,  ac  magis 
impedit  concoctionera,  cum  magis  condenset 
et  minus  agat.  Nirams  etiara  calor,  si  adsit, 
impedit  concoctionem,  et  ssepe  etiam  suecum 
convenientem  dissolvit.  Ad  communem  vocem 


602  LIB.  II.  DE  POTENTIIS  ANIM.^ 

respondetur  esse  desumptum  a  priucipali  qua- 
litate,  non  vero  a  totali  et  integra  :  sic  enim 
dicimus,  et  ignem  calore  agere^,  eo  quod  actio 
siccitatis  minor  sit  multo  quam  caloris  :  sic 
ergo  in  proposito  actio  frigiditatis  est  minima^ 
ac  seepe.  nulla^  si  forte  habeant  majorem  frigi- 
ditatem  alimenta^,  quam  sit  necessaria  nonnul- 
lis  animantis  partibus  :  respectu  tamen  earum 
partium^,  inquibus  praedominatur  frigus,  certe 
frigiditas  conducit  plurimum  ad  perficiendam 
nutritionem.  Ex  dictis  intelligitur  maxime  et 
facile  quomodo  ex.  eodem  cibo  genei'etur  ca- 
lor,  os,  nervus^  etc,  ab  eadem  uutritiva  vir- 
tute :  ratio  enim  est,  quia  temperamenta  talium 
partium  sunt  diversa  :  nam  una  queeque  agic 
ad  sui  nutritionem  per  proprium  sibi  tempe- 
ramentum  :  facit  ergo  sibi  simile.  Posro  quse- 
dam  sunt  membra  destinata  a  natura  ad  proe- 
parandum  cibum  omnibus  membris,  ut  hepar 
et  ventriculus  :  lisec  crgo  in  prima  decoctione 
non  faciinit  substantias  omnino  sibi  similes, 
quia  temperamentum  non  provenit  ad  omni- 
modam  similitudinem,  attamen  faciunt  sub- 
tantias  valde  similes  propter  propinquitatem 
temperamenti. 

'!4.  Qidiita  assertio  Hpartita.  —  Suadetur 
prior  pars.  —  Suadetur  posterior.  —  Quinta 
conclusio.  Virtus  attractiva,  et  retentiva  expul- 
sivaque  excrementorum  potentia  est  reahter 
distincta  ab  anima,  et  a  qualitatibus  primis,  in 
se  tamen  una  videtur  realiter.  Prima  pars  pro- 
batur  ex  diversitate  agendi,  attraliere  enim 
ahmentum  et  illud  disponere,  actiones  sunt 
omnino  diversse  ab  actionibus  primarum  qua- 
htatum  :  ergo  et  potentise.  Item  in  magnete 
virtus  ad  trahendum  ferrum  non  est  forma 
substantiahs,  nec  temperameutum  primarum, 
ut  ostendimus  in  fine  hbrorura  de  generatione, 
sed  est  specialis  quahtas,  idemque  est  in  simi- 
hbus  ahis  :  ergo  idem  erit  in  vivente  dicendum 
de  hac  virtute  attrahendi  ahmentum.  Tandem 
quahtates  primss,  quod  sint  in  animah,  non 
ideo  recipiunt  novam  virtutem  et  actionem  : 
ergo  temperamentum  primarum  qualitatum 
tantum  potest  agere  simile  temperamentum  : 
ergo  ad  actiones  aUerius  rationis,  ut  aitrahere, 
retinere,  etc,  necessaria  est  nova  virtus.  Quod 
vero  hsec  sit  una  tantum,  probatur  :  nani  iha 
tria  se  mutuo  consequuntur,  retentio  enim  est 
quasi  terminus  attractionis  :  eadem  autem  est 
virtus  causans  motum  et  terminum  :  tunc  ul- 
terius,  retinere  conveniens,  expellereque  dis- 
conveniens,  liabet  inter  se  magnam  vicinita- 
tem  :  ergo  ad  haec  sufficit  eadem  virtus,  quse 
retiuendo  unum  expehat  ahud. 


IN  COMMUNI,  AC  VEGETANTIS. 

15.  Aliqui  posteriori  parti  assertionis  repu- 
(jnant.  —  Nonnulh  quidem  has  omnes  poten- 
tias  vohmt  esse  distinctas,  ut  Viguerius  et 
Apohinaris  supra,  et  ex  medicis  nonnuhi;  ahi 
esse  ipsum  calorem  naturalem,  ut  Fernehus, 
hb.  5,  Pliysiologise,  cap.  4,  quod  tamen  dixi- 
mus  videtur  probabilius  :  ac  forte  prima  opi- 
nio  posset  ad  hunc  sensum  exphcari,  nempe 
quod  prseter  temperamentum  drsponens  mate- 
riam  cibi  necessaria  sit  speciahs  virtus  animse 
vegetantis,  quee  distribuat  alimentum,  trahen- 
do  ad  singulas  partes,  ibique  retiuendo  et  ex- 
pellendo  superflua  :  quo  quidem  modo  dici 
posset  eam  potentiam  dirigere,  moderarique 
actionem  caloris  naturahs  :  attamen  quidquid 
sit  de  sensu  opinantium,  quod  a  nobis  expres- 
sum  est  verum  videtur  :  oportet  tameu  addere 
virtutem  attractivam  diversse  rationis  apparere 
in  membris  diversis,  diversitatemque  magnam 
in  hujusmodi  actionibus  proe  se  ferentibus,  sic 
in  hepate  speciahs  virtus  apparet  ad  trahendum 
chyhim  in  renibus,  aha  distincta  ad  trahen- 
dum  serum,  et  in  hene  simihter,  etc,  sicut  in 
diversis  herbis  diversaest  virtusjuxta  diversi- 
tatem  tractionum  et  actionum. 

d6.  Ad  loca  Aristotelis,  in  num.  2. — Ad 
argumenta  in  eodem  num.  2. — Jam  ad  argu- 
menta  primse  opinionis.  Ad  primum  locum 
Aristotelis  patet  expositio  ex  dictis  :  vel  forte 
eo  loco  per  facultatem  animse  intehigit  philo- 
sophus  principalem  ilhus  virtutem.  Ad  secun- 
dum  locum  respondetur  Aristotelem  per  nu- 
trimentum  intehexisse  instrumentum  separa- 
tum  :  calorem  vero  coujunctum,  ut  exponuut 
Themistius,  Simphcius,  Commentator  et  ahi. 
Ad  primam  rationem  dicito  poteutiam  nutri- 
tivam,  si  sumatur  pro  virtute  assimilatrice 
esse  ipsam  animam  reahter  :  si  pro  virtute  tra- 
hente  ahmentum,  esse  passionem  animse  a  ca- 
lore  distinctam  :  si  pro  virtute  disponeute , 
ipsum  esse  temperamentum  viventis,  quod  in 
diversis  viventibus  est  chversum.  Ae  secundam 
jam  tribuimus  animee  virtutem  quamdam  per- 
fectiorem,  ac  temperamentumipsumperfectius 
est,  neque  est  opus  alia  virtus,  quia  nutriendi 
actio  inter  vitales  infimaest.  Ad  tertiam  potms 
nutritiva  virtus  remittitur,  atque  intenditur 
ad  intensionem  et  remissionem  caloris,  ut  ex- 
perientia  docet.  Adquartamexemplasuntfalsa, 
nam  sensorium  sensus  non  est  instrumeutum 
effective  concurrens  cum  sensu  ad  actiouem, 
sed  subjectum  est  potentice,  quod  oportet  com- 
mode  dispositum  esse  :  dicitur  autem  orga- 
num,  quod  sit  iustrumentum  animalis,  nou 
vero  potentia3. 


CAP.  X.  QUID  SIT  POTENTIA  GENERATIVA,  ET  AN  DISTINGUATUR,  ETC. 


603 


17,  Satisfit  jam  parti  secundce  tituli. — Ex 
his  colligitiir,  quid  dicenclum  sit  de  potentia 
augmentaliva ,  cum  enim  nutritio  et  auctio 
eadem  actio  sint^  eadem  etiam  erit  potentia. 
Primo,  quia  qiia  virtute  alimentum  converti- 
tur  in  substantiam  aliti,  eadem  acquiritur 
c[uantitas  illius,  quee  si  sit  major,  quam  deper- 
dita,  dicitur  augmentatio.  Secundo,  quantitas 
noii  producitur  nisi  cum  snbstantia  :  eadem 
ergo  virtus  est  acquisitiva  substantia:!  et  quan- 
titatis.  Tertio  virtus  productiva  quantitatis  uon 
est  alia  quantitas  :  est  ergo  eadem  virtus,  quae 
producit  substantiam.  Antecedens  certum  vi- 
detur  apud  omnes,  qui  profecto  nullam  pliy- 
sicam  actionem  quantitati  tribuunt.  Conse- 
quentia  vero  inde  suadetur,  quia  quidquid 
aliud  assignetur,  posterius  est  augmentatione, 
ac  proinde  principium  illius  esse  non  poterit. 
Confirmatur  etiam  exemplo  ignis^  nam  eadem 
virlus  nutritur,  et  augetur  suo  modo.  Atque 
hsec  est  sententia  Aristotelis  \,  de  Generat., 
cap.  5,  ubi  ait  nutritionem  et  actionem  esse 
eamdem  actionem,  et  alibi  ssepe,  sicut  calori 
naturali  tribuit  nutritionem  et  augmentalio- 
nem,  unde  cap.  4,  de  sensu  et  sensibili  ait  ca- 
lidum  augmentare.  Idem  repetit  3,  de  Parti- 
bus,  cap.  6,  consentit  Pbiloponus  2,  de  Anima, 
fol.  -49,  col.  3,  Themistius,  cap.  17,  Durandus, 
in  1,  distinct.  3,  part.  2,  qucest.  2,  art.  1,  op- 
positum  quidem  insinuat  Albertus  2,  de  Ani- 
ma^  tract.  2,  cap.  9,  et  tenent  aperte  Venetus 
et  Thienensis,  textu  50,  Jandunus,  quaist.  3, 
Apoliinaris,  qusest.  9,  Javehus,  qucest.  J8. 
Sed  fortasse  putarunt  hi  auctores  actionem  nu- 
tritivam  et  augmentativam  esse  distinctas  om- 
nino,  ac  minime  subordinatas,  quod  cum  fal- 
sum  sit,  constat  eamdem  virtutem  ad  eas  or- 
dine  suo  exercendas  suflQcere,  cum  vulgare  sit 
in  philosophia  actionem  vel  efFectum  prima- 
rium  et  secundarium,  yirtutes  distinctas  non 
arguere. 

18.  Ohjectio  contra  paido  ante  resoluta. — 
Responsio  ex  Alberto.  —  Oppones  tamen.  Si 
potentia  augmentativa  ipse  est  calor  naturahs  : 
ergo  quamdiu  calor  ihe  duraverit,  ac  viguerit, 
tamdiu  durabit  augmentum  :  consequens  vero 
falsum  est  :  nam  pueritia  tempus  est  aug- 
menti,  teste  Galeno  et  Avicenna,  non  auteni 
juventus,  et  tamen  non  minus  viget  calor  in 
juventute,  quam  in  pueritia.  Respondetur  ex 
Alberto,  supracapite  6,  discrimen  esse ;  in  pue- 
rita  enim  membra  sunt  moUia,  quod  necessa- 
rium  est,  ut  aUmentum  possit  per  illa  discui^- 
rere,  omniaque  augere  :  at  in  juventute  jam 
membra  duriora  sunt  propter  majorem  exsic- 


cationem,  et  hinc  est,  quod  pueri  phis,  quam 
dimidium  suse  quantitatis  circa  septimum  an- 
num  obtineant,  postmodum  vero  procedit  aug- 
mentum  usque  ad  vigesimum  primum  remis- 
sius  communiter  loquendo  :  post  vigesimum 
primum  vero  non  fit  augraentum  secundum 
longitudinem,  quod  ossa  muho  duriora  sint, 
procedit  tamen  secundum  latitudinem  cres- 
cente  et  pinguescente  carne,  quai  mollior  est. 
Unde  coUigi  potest  ratio,  quare  phis  ahi,  quam 
ahi  crescant  stante  sequali  calore  naturah,  nam 
quidam  exiguam  habent  humiditatem,  mul- 
tam  vero  siccitatem,  ideoque  a  principio  ossa 
habent  duriora,  dilficiUus  dilatari  valent. 

19.  Nutritiva  et  augmentativa  nec  formali- 
ter  dlstingimntur . — Quasrat  fortasse  ahquis,  an 
potentia  augmentativa  et  nutritiva  sahem  for- 
mahter  distinguantur.  Respondemus  negative 
proprie  h)quendo.  Habent  ergo  se,  vit  eadem 
poteutia  existens  in  diversis  statibus,  sicut 
etiam  accretio  ipsa  et  nutritio  formaliter  non 
distinguuntur  :  sed  per  diversos  respectus.  Ur- 
gebis  augmentativam  posse  auferri  manente 
nutritiva :  sed  non  recte,  ut  phuimum  enim 
vigor  ilhus  potentiae  flaccescit,  eadem  quoad 
entitatem  suam  permanente. 

CAPUT  X. 

QUID   SIT   POTENTIA     GENERATIVA ,    ET    AN    SIT   A 
NUTRITIVA  BISTINGTA. 

1.  Triplex  hic  enodanda  qucestio. —  hi  hac 
qusestione  quidam  sine  distinctione  opinantur 
hujusmodi  potentiam  esse  quahtatem  quam- 
dam  reahter  distinctam  a  potentia  nutritiva, 
et  ab  ahis,  c[uam  videntur  sequi  expositores  2, 
de  Anima,  textu  42.  Ahi  vero  credunt  esse 
eamdem  cum  nutritiva,  quod  insinuat  ibidem 
JEgidius,  et  aperte  tenetVahes,  hb.  2,  Con- 
troversiarum,  cap.  17.  Sed  in  hac  parte  opor- 
tetutichstinctione,  utnotavit  Albertus,tract.  2, 
cap.  7.  Nam  in  generatione  viventis  duaj  in- 
terveniunt  actiones,  prima  est  formativa  semi- 
nis  ex  materia  sanguinis  :  secunda  est  forma- 
tiva  membrorum  viventis  generandi  :  seu  est 
actio  generandimembraviveiitis  ex  materia  se- 
minis,  in  ipso  autemsemine  dua3  substantiffi  in- 
chiduntur  distinctas  habentes  formas,  nempe 
substantia  materiahs  et  crassa,  et  substantia 
spiritus  in  iUa  plantati :  unde  in  prima  actione 
inchiduntur  dute  productivse  tahum  substan- 
tiarum,  cpiibus  omnibus  actionibus  attribui 
debet  ahqua  virtus.  Quare  triplex  insurgit 
qusestio,  prima,  an  virtus  formativa  seminis 


604  LIB.  II.  DE  POTENTIIS  ANIM.^ 

quantiim  ad  partem  matcrialem  et  crassam, 
sit  eadem  ciim  virtnte,  ifua  generans  se  alit? 
Secunda  qua?  sit  virtus  formativa  dici  spiritus 
inclusi  in  semine?  Tertia,  quse  virtus  subjec- 
tetur,  postea  in  semine  ipso,  per  quam  possit 
corpus  organicum  effici. 

2.  Prinia  assertio  pro  prima  qucestione.  — 
Dico  primo.  Virtus  -ad  formam  illam  materia- 
lem  seminis  est  ejusdem  rationis  cum  virtute 
nutritiva  existente  in  quadam  parte  viventis, 
Ad  probationem  bujus  suppono,  bujusmodi 
virti;tftm  formativam  seminis  non  esse  disper- 
sam  per  omnia  membra  corporis,  sed  esse  in 
determinata  parte.  Hoc  supposito  probatur 
concbisio  pnmo.  Semen  ipsum  est  ultimum 
abmentum  ilUus  partis  et  membri  :  ergo  fit  a 
virtute  nutritiva  ilbus.  Antecedens  probatur 
primo  ex  omnimoda  simibtudine  inter  sub- 
stantiam  seminis,  et  substantiam  ilUus  meni- 
bri,  boc  enim  argumento  evidenter  coHigitur, 
quo  succo  unaquaeque  pars  viventis  nutriatur, 
sicprobavimus  alibi  cbylo  nutriri  ventricubim, 
sanguine  bepar,  ubera  lacte.  Secundo  :  nam 
est  optima  institutio  naturee,  quod  illo  succo 
nutriatur  abqua  pars,  quam  ipsa  elaborat,  sed 
illa  parsbabetvirtutem  elaborandi  sanguinem 
usque  ad  formationem  seminis  :  ergo  nutritur 
illo  :  abas  duas  oporteret  liabere  actiones  circa 
sanguinem  :  unam  qua  nutriretur;,  aliam  qua 
semen  efficeret,  quod  superfluum  est,  neque 
intelligitur  quando  unam,  quandove  abam 
exerceat,  cum  agens  sit  naturale,  et  materia 
eadem,  et  eodem  modo  appbcata.  Tertio  :  nam 
pars  illa,  quoe  semen  efficit  non  agit  in  san- 
guinem  nisi  medio  suo  tempcramento,  agit 
enim  assimilando  sibi,  sed  temperamentum 
ibud  est  virtus  nutritiva,  ut  ex  superiori  ca- 
pite  constat :  ergo,  etc.  Quarto  arguitur  :  nam 
idem  est  de  generatione  lactis  in  foeminis  et 
de  formatione  seminis,  sed  lac  fit  media  ac- 
tione  temperamenti  abcujus  partis,  scilicet 
uberum,  quffilactenutriuntur,  abas  innumerai 
virtutes  et  potentia^  essent  multipbcandee :  ergo 
idem  est  de  virtute  formativa  seminis.  Quinto 
substantia  illa  seminis  est  simibs  cuidam  sub- 
stantise,  qua  membra  sobda  nutriuntur,  sciH- 
cet  medullse  ossium.  Unde  ea  membra  sobda 
seminaria  solent  appellari,  et  Plato,  dialogo  de 
natura,  medubam  ipsam  semen  appebat :  ergo 
sicut  in  abis  membris  sobdis  medulla  fit  a  vir- 
tute  nutritiva,  ita  in  hoc,  de  quo  loquimur;, 
semen  fit  a  virtate  nutritiva,  quod  est  inten- 
tum. 

3.  Circa  tertiam  qwestionem  arguitnr,  quod 
virtus  formativa  residens  in  semine  non  sit  ipsa 


IN  COMMUNI,  AC  VEGETANTIS. 
nutritira.  —  Circa  abas  duas  qusestiones  ma- 
jor  est  difficultas  et  a  tertia  incipiendo.  videtur 
sane,  quod  virtus  residens  in  semine  ad  orga- 
nisandum  corpus,  sit  longe  alterius  rationis  a 
virtute  nutriente.  Et  probatur  :  nara  virtus  nu- 
tritiva  est  ipsummet  temperamentum  viventis 
(loquimur  enim  de  virtute  dispositiva,  nam  de 
abis  dubitatio  non  est),  sed  virtus  seminis  non 
potest  esse  tale  temperamentum :  ergo  distincta 
est.  Probatur  minor,  expbcaturque  argumen- 
tum.  Nam  in  vivente  os,  verbi  gratia,  nutri- 
tur,  quia  in  eo  est  temperamentum  assimilans 
sibi  cibum  :  at  in  semine  uon  est  formaliter 
temperamentum  ipsius  ossis  :  ergo  virtus  illa, 
qua  semen  fabricat  os,  est  distincta  ab  illa, 
qua  os  se  nutrit :  et  idem  argumentum  est  de 
singubs  partibus.  Dices  forte,  semen  agere 
temperamento  suo  tanquam  virtute  propria,  et 
ita  noii  diflferre  a  virtute  nutritiva,  nisi  tan- 
quam  temperamentum  unius  partis  a  tempe- 
ramento  alterius.  Contra.  Si  semen  tautum 
ageret  suo  temperamento,  disponeret  sobim 
materiam  ad  productionem  sui  similis^  ut  sin- 
gulis  membris  fieri  videmus,  id  autem  non  ita 
est;  nam  spiritus  ille  subtilis,  et  tenuis  format 
ossa  et  omnia  membra  diversa  :  ergo  nou  po- 
test  agere  per  temperamentum  suum,  sed  per 
abam  eminentiorem  quabtatem,  quae  resideat, 
et  subjectetur  in  ipsa  parte  spirituosa  seminis, 
in  qua  tantum  residet  virtus  activa. 

4.  Circa  secundam  qurestionem.  arguitur.  — 
Et  ex  boc  uberius  videtur  sequi  circa  secun- 
dam  qusestioncm,  quod  virtus,  quse  est  in  vi- 
vente  ad  formandam  illam  partem  spirituosam 
seminis  sit  omnino  distincta  a  virtute  nutriti- 
va.  Et  probatur :  nam  forma  iUius  spiritus,  et 
quabtas  est  omnino  distincta  ab  omnibus  par- 
tibus  viventis  :  ergo  virtus  formativa  ilbus  spi- 
ritus  erit  distincta  a  virtute  nutritiva  partium. 
Item  virtus  nutritiva  tantum  babet  prseparare 
materiam  cibi  ad  perfectam  assimilationem 
substantise  aUti  :  sed  iUa  substantia  tenuis 
nuUi  parti  viventis  deservire  potest  in  nutri- 
mentum  :  ergo  non  fit  a  nutritiva  virtute.  Item 
iUe  spiritus  non  fit  ex  sanguine,  ut  ex  materia, 
de  quo  infra,  virtus  autem  nutritiva  solum  ver- 
satur  circa  sanguinem,  cum  sanguis  sit  uUi- 
mum  aUmentum  :  ergo. 

5.  Secunda  assertio  pro  tertia  qucestione. — 
Contrariam  autem  partem,  sciUcet  virtutem 
generativam  non  esse  distinctam  a  nutritiva, 
sentit  Aristoteles  2,  de  Anima,  textu  3-4,  di- 
cens  actum  vegetativ»  potentiae  esse  generare, 
et  aUmento  uti,  ubi  has  actiones  refert  ad 
eamdem  poteutiam,  et  textu  1%  clarius  scribit. 


CAP.  X.  QUID  SIT  POTENTIA  GENERATIVA,  ET  AN  DISTINGUATUR,  ETC. 


qnod  eadem  vis  anim£B  generativa  sit,  et  nu- 
tritiva^  et  2,  de  Generat.  animalinm,  cap.  -4, 
id  aperte  insinuat.  Et  probatur  :  nam  genera- 
tio  et  nutritio^  solum  differunt^  sicnt  prodnc- 
tio  totins  et  partis,  productiones  antem  ejus- 
modi  per  se  loquendo  ejnsdem  rationis  snnt^ 
dicta  vero  diversitas,  qnasi  per  accidens :  ergo 
ab  eadem  virtnte  procedunt^  quod  a  simili  po- 
test  confirmari,  in  igne  angente  se  et  alium 
generante.  Secnndo  contingitper  nntritionem 
eadem  membra  integra  restaurari,  ant  partem 
quamdam  carnis  integram,  in  qna  regeneran- 
tur  arterias,  vena^qne  omnes  reqnisitse^  iUud 
autem  non  fit  per  modum  nutritionis,  sed  per 
quemdam  modum  novse  generationis  :  ergo 
manet  in  raembris  viventis  virtns  ejnsdem 
rationis  cnm  generativa ;  hsec  autem  non  est 
nisi  nntritiva  :  ergo,  etc. 

6.  P7'oximce  positfp  probationes  exponi  pos- 
sunt.  —  Argnmenta  hsec  solvi  ahquo  modo 
possunt.  Nam  Aristoteles  illis  locis,  nt  divns 
Thomas  ibi,  lectione  9,  exponit,  loqni  videtur, 
de  virtute  principali,  non  de  potentia,  velcerte 
loqui  non  de  virtnte  generativa  existente  in 
semine,  sed  de  ea  qnse  est  in  viveute  ad  efii- 
ciendnm  semen.  Ad  primam  rationem  dici 
potest  generationem  qnidem  totius,  et  partis 
per  se  loqnendo  non  reqnirere  distinctas  virtn- 
tes  :  attamen  ratione  diversi  modi  potuisse  re- 
quiri,  vekiti  generatio  partinm  fiat  a  similibns 
partibns_,  totius  vero  a  quodam  instrumento 
minus  simili  et  ignobihori,  Unde  ad  secnn- 
dum,  quod  est  fundamentum  Vallesii,  respon- 
detnr  in  membris  viventis  manere  virtutem 
similem  generativse  qnantum  ad  effectum  pro- 
ducendum,  eam  tamen  non  esse  ejnsdem  ra- 
tionis,  quia  modus  est  valde  diversus  :  vivens 
enim  habet  virtntem  ad  regenerationem  par- 
tium  per  similitudinem  temperamenti  :  at  ve- 
ro  semen  habet  virtutem  ad  formanda  membra 
non  per  simile  tempei^amentnm,  quod  in  se 
habeat  formaliter,  ideoqne  oportet  habere  per 
virtutem  alterins  rationis.  Instabis,  vivens 
qnoqne  nonnnnqnam  regenerare  membrum 
Iieterogenenm  per  actionem  partinm  dissimi- 
lium.  Sed  negandum  id  fieri  posse,  ut  expe- 
rientia  demonstrat,  vel  si  possit  aliquando,  id 
quidem  fieri  per  virtntem  consimilem  genera- 
tivse,  ac  proinde  distinctam  a  nutritiva. 

7.  Difficv-ltatem  vero  in  num.  3  propositam 
non  satis  expediri. —  Sed  tamen  quamvis  hsec 
argumenta  solvantur,  alterius  tamen  argn- 
menti  numerotertio  expositi  solntionem  adhuc 
non  invenio  :  nempe,  quse  sit  hcec  virtns  in 
semine  residens,  ant  quo  modo  possit  unica 


605 

existens,  qnee  necessario,  et  sine  cognitione 
operatnr,  tam  varia  et  diversa  membra  tanto 
ordine  componere  :  nam  quod  vulgo  dicitur, 
virtutem  illam  esse  calorem  qnemdam  vitalem 
adjutnm  coelesti,  verba  snnt,  qna;  rem  non  ex- 
plicant,  calores  enim  illi  non  nisi  calefacinnt, 
ac  disponnnt  ad  formam  substantialem.  Imo 
eadem  difiicultas  restat,  quomodo  a  calore 
possit  provenire  tanta  varietas  membrorum, 
et  complexionum  partialium,qnantareperitur 
in  animantibus  perfectis.  Qnare  Scotns  Iianc 
efiicientiam,  semini  dencgavit,  eamqnetribnit 
coelo.  Sed  eadem  difficnltas  urget  de  coelo, 
quocl  naturaliter  agit,  nec  nisi  calefaciendo, 
velexsiccando.  Galenus  ergo,  ntetiam  2  Phy- 
sicornm  dixi,  divinam  (inqnit)  hanc  esse  vir- 
tiitem,  et  qiue  procedere  nisi  ab  al  quo  /labente 
intellectum  nequeat.  Qnod  etiam  Trismegistus 
apnd  Engubinnm,  cap.  3,  aperte  sensit,  di- 
cens,  cogita,  o  fili,  hominem  in  utero  materno 
composittcm.  Totamque  opificis  artem  diligenter 
perpende,  et  disce  quis  sit  opifex,  qui  hanc  ho- 
minis  pulchram,  divinamque  imaginem  fecerlt, 
quis  oculos  formaverit,  quis  nares  et  aures  te- 
rebraverit,  qui  os  aperuerit,  quis  nervos  teten- 
derit,  aspice  quot  artes  unius  materice,  quot 
opera  una  circumscriptione,  cunctaque  pulchra, 
cuncta  cum  m.ensura,  cuncta  seorsum,  quis  hcec 
omnia  fecit,  qucs  mater,  quis  pater,  nisi  invi- 
sibilis  Deus,  qui  sua  voluntate  cnncta  operatus 
est.  Ego  qnidem  censeo  hanc  virtutem  esse 
altissimam^  et  mnltnm  ab  alente  distinctam^ 
qnod  etiam  dictns  Galenns,  libro  de  Foetnum 
formatione,  asserit :  attamen  quid  sit,  et  quo- 
modo  operetur,  non  assequor. 

8.  De  secunda  qucestione  in  numero  primo. — • 
De  virtnte  vero  formativa  spiritus  inclnsi  in 
semine  arbitror  non  esse  distinctam  ab  anima 
viventis  generantis,  si  loquamnr  de  virtnte 
inductiva  formse  substantialis,  si  antem  loqna- 
mur  de  virtnte  dispositiva,  illa  est  calor  vita- 
lis,  et  cordis  disponens  materiam  ad  produc- 
tionem  spiritunm  vitalinm,  et  ideo  Aristoteles 
2,  de  Generat.  animal.,  capite  primo,  aperte 
asserit  virtntem  formativam  seminis  esse  calo- 
rem  naturalem.  Non  esset  etiam  improbabile 
putare  illam  virtntem  esse  qualitatem  aliqnam 
distinctam  et  perfectiorem,  sed  in  ea  re  nihil 
habeo  certnm  et  exploratum.  Ex  his  omnibns 
colligitnr  divisionem  potentiee  vegetativee,  qnse 
tradi  solet  in  nntritivam,  angmentativam  et 
generativam,  non  esse  sumendam  tanquam 
impotentias  distinctas  realiter,  sed  potius  dari 
ad  explicandum  actus  omnes  animae  vegeta- 
tivse. 


606 


LIB.  II.  DE  POTENTIIS  ANIM^ 
CAPUT  XI. 


QUODNAM   SIT  POTENTIiE  NUTRlTIVJi:  SUBJECTUM. 

1 .  Prima  opinio  plane  iivpossihilis,  ejusgue 
fundamentum . —  In  hac  qusestione  non  quscri- 
mus  an  sit  in  materia,  vel  in  toto  composito 
mitriendi  virtus,  nam  quid  de  hac  re  sentien- 
dum^  alibi  diximus.  Queestio  ergo  est,  in  qui- 
bus  partibus  viventis  resideat?  Quidam  sen- 
tiunt  talem  potentiam  non  subjectari  in  parte 
aliqua  viventis,  eo  quod  alteret  eas  omneS;, 
unde  in  aliqua  earum  esse  nequit,  alias  pars 
viventis  alteraret  seipsam  :  sed  heec  sententia 
impossibihs  est,  quia  nutrieudi  potentia  est 
temperamentum  viventis,  ut  supra  est  osten- 
sum  :  ergo  in  ipso  vivente  residet.  Quod  si  con- 
tendas  esse  proprietatem,  quae  animam  comi- 
tatur,  melius  concludit  argumentum:  nam 
omnis  proprietas  consequens  formam  debet 
esse  in  habente  formam.  Ad  hasc  actio  mitriti- 
va  intrinseca  est  ipsi  viventi,  si  autem  poten- 
tia  illa  esset  in  sul)jecto  non  vivente,  extrin- 
seca  esset  viventi,  consequenterque  nutriendi 
actio  esset  illi  extrinseca,  nam  illius  est  actio, 
cujus  estpotentia:  non  esset  ergo  actio  vita- 
lis,  neque  seipsum  vivens  nutriret:  certum 
ergo  sit  dictam  potentiam  esse  subjective  in 
vivente. 

'i.  Secunda  opinio  Aristotelis  et  Avicen^ue, 
quam  amplectuntur.  —  Sed  quaestio  restat,  an 
sitin  toto,  an  in  parte,  quam  queestionem  in- 
decisam  videtur  reliquisse  Aristoteles,  hbro  de 
Spiritu,  capite  tertio.  At  in  secundo,  de  Gene- 
ratione  animse,  Ubro,  capite  quarto,  et  de  ju- 
ventute  et  senectute,hbro,  capitequarto,  quoes- 
tionem  defuiit,  diceiis  nutriendi  potentiam 
esse  in  corde,  vel  in  parte  proportionaH  quoad 
animantia,  quge  cor  non  habent :  ab  illaque 
communicari  partibus  ahis.  Sequitur  etiam 
Avicenna  Fen  prima  prima?,,  doctrina  6,  c.  1 . 
Porro  illam  communicationem  exphcant  aU- 
qui  fieri  per  spiritns  naturales;  Galenus  tamen, 
hbro  sexto  de  Placitis,  virtutem  nutritivam, 
quam  naturalem  vocat,  in  hepate  coUocat,  se- 
cutus  Platonem,  dialogo  de  Natura.  Idem  tenet 
Albertus  secundus  de  Anima,  ti-actatu  secun- 
do,  capite  nono. 

3.  Duo  in  qwibu,s  conveniant  duce  primce 
opiniones. —  Circa  lias  sententias  supponamus 
id,in  quo  conveniunt,membraomniaaugeriet 
nutriri,  Quod  ostendimus  in  primo,de  Generfi- 
tione,  ex  eo,  quod  omnia  ahmentum  alterant, 
etconvertunt  in  substantiam  suam.  Unde  satis 


IN  COMMUNI,  AC  VEGETANTIS. 
hquet  non  esse  ibidem  omnino  agens  et  pa- 
tiens,  quod  prima  opinio  opponebat.  Secundo 
conveniunt,  qiiod  in  omni  parte,  quaj  vitahter 
nutritur,  sit  intrinseca  virtus  ad  se  nutrien- 
dum.  Ita  Aristoteles,  hbro  de  Juventute  etSe- 
nectute,  capite  secundo,  dicens  omnes  partes  a 
primis  vitse  rudimeutis  internum,  et  nativum 
calorem  habere,  quo  cibum  conficiunt,  idem- 
que  cohigitur  ex  6,  de  Historia,  capite  3,  ex  2, 
de  Partibus,  capite  4,  gx  4,  de  Generatione 
animahum,  cap.  18,  et  ex  libro  secundo,  ca- 
pite  primo.  Cousentit  Galenus,  locis  supra  ci- 
tatis.  Acceditque  ratio,  tum  quia  nutritio  ac- 
tiovitahsest  ab  intrinseco  principio  procedens: 
cum  ergo  omnia  membra  nutriantur,  omnia 
habent  intrinsecum  principium  nutritionis: 
tum,  quia  quodvis  membrum  informatur  ani- 
ma,  atque  etiam  sortitur  proecipuum  tempera- 
mentum,  item  potentiam  attrahendi  et  reti- 
nendi  ahmentum  :  hsec  vero  sola  suut  princi- 
pia  nutritionis  :  ergo,  etc. 

4.  Prima  assertio  et  unde  constet.  —  Ex 
quibus  sequitur  prima  conchisio.  Virtus  nutri- 
tivanon  estdeterminataad  ahquod  membrum 
particulare,  sed  diflfusa  per  membra  omnia, 
quse  proprievitahternutriuutur.  Heec,  inquam, 
ex  dictis  satis  habetur.  Dixi  tamen,  quce  pro- 
prie  titaliter  nutriuntur ,  ad  excludendum 
nonnulla,  quse  in  animahbus  propriam  nutri- 
tionem  non  habent,  sed  augentur  per  extrin- 
secam  additionem,  in  quibus  proinde  non  est 
anima,  neque  propria  virtus  nutritiva,  quid 
autem  in  viventibus  vitahter,  vel  non  vitahter 
nutriatur,  intelhgendum  ex  modo  ahmenti, 
an  scihcet  fiat  secundum  omnes  partes,  con- 
servando  eamdem  figuram,  et  proportionem, 
quam  exigit  natura  uniuscujusque  partis :  tunc 
enim  nutritio  vitalis  erit :  si  vero  non  nisi  per 
additionem  novae  partis  ad  ahquod  extremum 
fiat,  tunc  uutritio,  et  impropria  est,  ac  vekili 
mortua. 

5.  Corollarium  de  mtalitate partium  inpla^i- 
tis  et  animalilius.  — Et  hinc  coUiges  in  arbore 
proprie  nutriri  radices,  truncum,  ramos,  foUa 
et  fructus.  Nam  omniahsec  habent  dictinctum 
modum  nutritionis.  lu  animali  etiam  aho,  at- 
que  aUo  modo  nutriuntur  proprie  caro,uervi, 
membrauae,  vense ,  arterise  et  simiUa,  imo 
etiam  diversimode  sentiunt :  ossa  item  pro- 
prie  nutriuntur,  et  animam  habent,  ut  expe- 
rientia  demonstrat.  Unde  Aristoteles  2,  de 
Partibus,  cap.  6,  tribuit  ossibus  in  ahmentum 
meduUam,  aitque  habere  temporem,  id  est, 
calorem  remissum.  Simihter,  et  dentes  nutri- 
tivam  vendicant,  ut  patet  ex  proprio  sui  au- 


CAP.  XI.  QUODNAM  SIT  POTENTL^  NUTRITIVJ:  SUBJECTUM. 


607 


gmenti  modo,  et  coiitinintate  cum  aliis  parti- 
bus  viventis  ,  cle  quibus  proinde  Aristoteles  , 
secundo  de  Generatioiie  animalium,  capite  -4, 
scripsit  ejusdem  esse  naturai  cum  ossibus. 
Idem  est  judicium  de  cartilagine,  quae  parum 
ab  osse  difFert,  ut  secundo  de  Partibus,  capite 
nonOjdicitur,  et  tertio  de  Histor.,capite  octavo. 
Quod  etiam  opinor  de  unguibus  :  sunt  enim 
propriissime  partes  animalis,  ac  per  se  ordi- 
natee  ad  quamdam  vitalem  actionem,  nempe 
ad  firmiter  apprehendendum,  ut  Galenns  ob- 
servat,  primo  de  Usu  partium,  in  principio. 
Adde  ungues  crescere  secundum  omnes  partes, 
servata  eadem  figura,  et  proportione  instar 
aliorum  membrorum,  unde  revulso  forte  un- 
gue  alter  paulatim  generatur  non  minus,  quam 
os,  vel  nervus  :  atque  bsecest  sententia  Galeni, 
de  Anatomicis  administrationibus ,  cap.  ult., 
in  fine,  et  divi  Tlioma3  statim  citandi :  opor- 
tet  tamen  adverterc  ungues  post  adeptam  per- 
fectam  quantitatem  augeritantum  secundum 
partes  snperiores  sicut  et  dentes,  quod  provi- 
dit  natura,  quod  partes  bas  ex  coUisione  atte- 
rantur :  unde  oportuit  secundum  eas  partes 
reparari :  qua  de  causa  venas  babent,  ac  ner- 
vos  pertingentes  ad  radices  usque  ipsorum, 
quod  plane  docet  nutritionem  istarum  par- 
tium  esse  vitalem.  De  pilis,  capillisque  creditur 
probabibns  non  babere  animam  aut  propriam 
nutritionem,  quod  sensit  Galenus,  libro  de 
Temperameutis,  expHcuitque  simibtudine  va- 
poris  in  angusto  loco :  crescit  enim  atque  au- 
getur,  quia  vapor  alius  supponitur,  priorem- 
que  cogit  ascendere,  sic,  ait,  plus  ab  excre- 
mentis  genitus,  crescit  per  accessuro.  novi,  ac 
consimibs  excrementi:  non  ergoibi  estpropria 
nutritio.  Confirmatur  hoc  primo  ex  ipsa  sub- 
stantiacapillorum,  est  enim  sicca,  etarida  ni- 
mis,  ac  adeo  inepta  ad  nutritionem.  Secundo, 
quia  si  nutrirentur  vitahter  ad  omnem  partem 
augescerent,  quod  non  contingit:  quod  ergo 
recta  tantum  crescant,  signum  est  eos  crescere, 
supposito,  ac  subintrante  simili  excremento. 
Tertio  ex  fine,  non  enim  capilli  per  se  ordinati 
sunt  ad  operationem  vitalem,  sed  ad  ornatum 
animantis.  Et  huic  sententiee  favet  Aristoteles 
3,  de  Historia,  capite  undecimo ,  scribens  pi- 
los  in  cadaveribus  augeri,  quamvis  oppositum 
insinuet,  hbro  primo,  de  Anima,  text.  79,  et 
hbro  tertio,  text.  6,  dnm  capillos  numerat 
inter  partes  animahs :  docuitqiie  D.  Thomas, 
tertia  parte,  qusest.  decima  septima,  articulo 
secundo,  et  in  4-,  distinct.  44,  qu8e.st.  prima, 
articulo  secundo,  qusestiunc.  tertia  au  3,  certe 
videntur  pili  in  animantibus,  sicut  foha  in  ar- 


boribus,  qnee  vivere,  proprieque  nutriri  dixi- 
mus :  Aristoteles  tamen  illis  locis  locutus  vide- 
tur  de  partibus  late,  de  fohis  vero  non  est  par 
ratio ,  quia  excrementa  non  sunt,  ac  versus 
omnem  partem  augentur  stabih  proportione  : 
denique  per  se  tendiint  ad  proprium  finem 
custodise  fructuum.  Ex  cjuibus  omnibus  patet 
falsitas  secundo?  opinionis  in  numero  secundo, 
virtutem  nutritivam  communicari  singuUs 
membris  a  corde,  vel  hepate  per  spiritum  vi- 
talem  et  naturalem,  siquidem  virtus  illa  in- 
trinseca  est  unicnique  membro,  ut  diximus, 
quamvis  foveri  possitperinflnentiam  alterius, 
ut  mododicam,  atque  hactenusnon  dissentiunt 
Galenus  et  Aristoteles. 

6.  Tertio  convenhint  prfedictce  sententice. — - 
Tertio  conveniunt  omnes,  quod  calor  natura- 
hbus  omnibus  raembris  foveatur  et  conserve- 
tur,  per  influentiam  a  corde  medhs  spiritibus 
vitalibns,  et  motu  arteriarum,  qui  pulsus  dici- 
tur.  Quo  sensu  est  dictum  a  Galeno  cor  esse 
quasi  focum  iUis  :  ahquando  etiam  videtur  il- 
hid  constituere  principium  nutritionis,  in 
quantum  scihcet  fovet  ac  roborat  calorem  na- 
turalem  .  videantur  dicta  a  nobis  in  disp.  3, 
de  Generatione,  qnaist.  -4.  Hoc  vero  mododis- 
tingui  solet  duplex  calor  in  animahbus,  natu- 
ralis  et  vitahs:  naturalis  est,  qui  residet  in 
omnibus  membris  ab  intrinseco,  vitalis  qui  a 
corde  communicatur.  Concinitque  divisio  alte- 
ra  medicorum,  duphcis  caloris  in  membris, 
scihcet  innati  et  influentis,  hic  derivatur  a 
corde,  ihe  nativnsestipsispartibus. 

7.  Notatio  ad  pmictum  in  quo  discrepant. — 
His  igitur  sic  positis  :  ad  intelhgendum  punc- 
tum  controversiae,  est  sciendum,  Iicet  omnia 
membra  habeant  vim  nutritivam,  attameu  u- 
num  esse  principale  membrum,  quod  omnibus 
aliis  prseparat  aliraentum,  illud  scilicet,  quod 
sanguinem  conficit,  nara  pars,  quae  chylum 
efficit  iraperfecte  et  remote  ad  nutritionem 
concurrit  tanquam  ministra  illius,  qn»  san- 
guinem  conficit,  quod  est  membrum  princi- 
pale,  ac  distributor  totius  alimenti  ultimi,  a 
quo  originem  ducunt  omnes  vena?  per  cjuas 
defertur  alimentum  :  itaque  in  tali  membra 
censetur  residere,  primo  et  principaliter  virtus 
nutriens.  In  hoc  ergo  dissensio  est  inter  hos 
philosophos  :  nani  Aristoteles  vidt  hnjusmodi 
membrum  esse  cor,  Galenus  vero  bepar. 

8.  Secuncla  assertio. — Sit  ergo  jam  secunda 
conclusio.  Virtusnutritivapi-incipahter  residet 
in  hepate.  Probatur  potissime  experientia:  bic 
enim  alia?  rationes  dari  non  possunt.  Ac  primo 
constat  sanguinem  mitti  ab  hepate  ad  cor,  et 


608  LIB.  II.  DE  POTENTIIS  ANIM^ 

non  e  contrario  :  eigo  in  illo  residet  virtus, 
de  qua  disceptatur.  Antecedens  patet,  cibus 
enim  conjectus  in  ventriculum  transit  in  chy- 
lum,  chylus  deinde  in  venis  meseraicis  recipi- 
tur :  cum  aUse  non  sint,  per  quas  transfundi 
possit,  iiae  vero  recta  deducunt  ad  hepar :  in 
eo  igitur  chyhis  in  sanguinem  convertitur,  et 
integro  corpori  distribuitur,  cui  muneri  dan- 
tur  in  ipso  hepate  vense  ad  omnes  partes  cor- 
poris  instar  aquseductus.  Respondet  huic  ra- 
tioni  Themistius  pro  Aristotele,  hbro  de  Somno 
et  vigi  ia,  capite  decimo  tertio,  hcet  sanguis 
coquatur  in  liepate,  ac  rubescat  (hoc  enim,  in- 
quit,  negari  non  posse,  experientia  ostendit^  ac 
simihtudo  etiam  inter  hepar  et  sanguinem ) 
inde  tamen  ascendere  ad  cor  ubi  elaboratur 
perfecte,  ac  per  totum  corpus  di.stribuitur.  Sed 
hoc  etiam  refelhtur  primo,  quia  jam  oporteret 
ab  hepate  totum  sanguinem  ad  cor  transmitti, 
retento  solum  ad  nutritionem  ipsius  hepatis 
necessario,  ut  de  ventriculi  chylo  hquido  con- 
stat:  non  sic  autem  contiugit,  hepar  enim  par- 
tem  sanguinis  prsebet  cordi,  reUquum  autem 
membris  ahis,  ut  ex  anatomia  coustat  et  con- 
stitutione  venarum  :  una  si([uidem  ad  cor  ten- 
dit  per  pulmonem,  ahae  ad  aha  membra :  prae- 
terea  illa  major  sanguinis  elaboratio  in  corde 
ficta  videtur  a  Themistio,  namque  substantia 
sanguinis  in  iiepate  generatur :  accuratior  vero 
decoctio,  quse  accidentahs  est^  in  venis  fit  suf- 
ficienter.  Ultima  denique  experientia  est,  quod 
foetus  antequam  in  hicem  educatur,  imo  ante- 
quam  perfecte  formetur,  per  umbihcum  ahtur, 
ad  quem  vena  qusedam  ascendit,  recta  tendens 
ad  hepar,  antequam  pertingat  ad  cor,  quod 
signum  est  primum  generari  hepar,  et  ali^ 
quodque  in  illo  radicentur  vena^,  per  quas  ex 
eo  fonte  nutrimentum  commune  animantis 
derivetur. 

9.  Objectio  prima  cx  Aristoteh  contra  proxi- 
me  stahilita.  —  Ohjectio  secunda.  —  Ad  pri- 
mam.  —  Ad  secimdam.  —  Gontra  vero  arguit 
Aristoteles  primo.  Natura  semper  amat  unita- 
tem,  unde  qufficumque  facile  potest,  ad  unum 
revocat  principium^  atqui  virtutes  omnes  ani- 
mantis  facile  revocari  valent  ad  unum  cor  : 
ergo,  etc.  Secundo  vense  omnes  in  corde  ra- 
dicemhabent :  ergo  cor  est  primum  principium 
intrinsecum  nutriendi.  Antecedens  patet:  nam 
vense  cor  non  pervadunt,  sed  in  illo  sistunt^ 
pervadunt  autem  hepar,  quod  signum  est  a 
corde  oriri,  non  ab  hepate.  Unde  Flato,  dialogo 
de  Natura,  cor  vocat  venarum  originem,  fon- 
temque  sanguinis.  Ad  primum  dicit  membra 
hsec  instrumenta  esse  in  uno  principah  prin- 


IN  COMMUNI,  AC  VEGETANTIS. 
cipio  radicata,  qnod  est  anima,  consonum  aut 
videri  naturae,  ut  ad  diver.sa  munia,  diver.sa 
destinentur  in.strumenta ,  quamvis  primum 
principium,  unum  sit.  Ad  secundum  negatur 
antecedens,  neque  signum  illud  efficax  est^ 
fortasse  enim  ad  cor  terminatur  vena  ahqua 
ad  ministrandum  ei  sanguinem :  omnes  vero 
terminari  falsum  est.  Jam  Plato,  ut  Galenus 
exponit  sexto,  de  Placitis,  in  fine,  per  venas  in- 
telligit  arterias^  in  quibus  sanguinis  tenuis,  et 
affatim  cahdus  continetur,  ac  per  corpus  to- 
tum  diffunditur  non  in  alimentum,  sed  in  fo- 
mentum  caloris,  ex  quo  etiam  generantur  vi- 
tales  spiritus.  Oppones.  In  arteriis  nuUus  est 
sanguis,  cum  scribat  philosophus,  primo  de 
Partibus,  capite  quinto,  extra  venas  sanguinem 
non  esse.  Respondetur  sub  venis  comprehendi 
arterias,  cum  Philosophus  ipse  primus  de  His- 
toria,  cap.  \Q,  dicat  arteriam  sanguinis  per 
quam  exigui  compotem  esse,  addit  tamen  eum 
arteriarum  sanguinem  participariavenis^unde 
solum  a  corde  pendet  quoad  majorem  calorem, 
subtilitatem,  accidentalemque  perfectionem. 

10.  Qufestiimcula.  —  Resolutio  affirmativa. 
—  Sed  quaeret  ahquis^,  an  sanguis  possit  ab 
aho,  quam  ab  hepate  generari.  Ex  dictis  enim 
negandum  videtur,  ideo  namque  dicitur  hepar 
primum  nutritionis  principium,  quia  est  fons 
sanguinis,  quod  simphciter  verum  non  esset, 
si  posset  ahbi  generari.  In  hoc  dubio  medici 
conveniunt  sanguinem  in  venis  etiam  gene- 
rari  :  de  modo  autem  et  principio^  a  quo  fiat, 
dissident.  Quidam  aiunt  generari  ab  hepatis 
virtute  ibi  transmissa  per  quosdam  spiritus 
naturales.  Quse  sententia  mihi  disphcet,  quia 
superflua,  et  contra  Galenum^  hbro  1,  de  Locis 
patientibus,  ubi  in  virtutibus  naturalibus  hu- 
jusmodi  influxum  diserte  negat.  Et  ratio  est, 
quia  omnia  instrnmenta  nutriendi  naturahter 
operantur  per  temperameuta  sua  ad  assimila- 
tionem  materioe,  in  quam  agunt  •  non  ergo 
vim  illam  ahunde  mutuantur.  Alii  fatentiu- 
fieri  sanguinem  a  venis  per  propriam  ipsarum 
virtutem,  quod  etiam  falsum  est^  qui  tempe- 
ramentum  venge  dissimile  est  a  temperamento 
sanguinis.  Dicendum  est  ergo  venam  non  ge- 
nerare  sanguinem,  hunc  tamen  posse  alinm 
in  venis  procreare,  quod  probatur,  nam  san- 
guis  activus  est;,  ciim  sit  cahdus  et  humidus  : 
ergo  potest  generare  sibi  simile  ex  pituita,  vel 
aho  humore  sibi  in  venis  admixto^  quod  faci- 
hus  continget,  si  sanguis  juvetur  a  calore  par- 
tium  adjacentium  :  et  adhuc  perfectius  in 
venis  hepati  vicinioribus  propter  uberiorem 
ilhus  sanguinis  calorem  ex  ipsius  hepatis  vi- 


CAP.  XII.  QUODNAM  SIT  SUBJECTUM  POTENTL^  GENERATIV^. 


609 


cinia,  qnemadmodum  indicat  Galeniis  A,  de 
Usu  partium,  cap.  17,  et  lib.  5,  de  Locis  pa- 
tientibus,  cap.  1,  boc  autem  non  toUit^  quod 
hepar  sit  primum  principium  nutritionis,  cum 
absolute  totus  sanguis  ab  illo  ducat  originem^ 
sicut  vinum  originem  ducit  a  vite,  licet  in  do- 
lio  possit  gutta  aquse  iu  vinum  verti,  actioue 
vini  in  dolio  contenti. 

CAPUT  XII. 

QUIDNAM    SIT  SUBJECTUM  GENERATIViE   POTENTI^. 

4.  Primwn  duMum  ejusque  resolutio. — Hsec 
queestio  per  quoedam  dubia  melius,  et  brevius 
resolvetur,  quorum  primum  est,  an  hsec  po- 
tentia  in  omnibus  viveutibus,  an  tantum  in 
quibusdam  inveniatur.  Dicendumque  in  qui- 
busdam  tantum  dari  :  quoniam  actio  geue- 
randi  a  quibusdam  tantum  potest  exerceri  : 
ergo  potentia  tantum  i^ecepitur  in  illis  :  po- 
tentia  vero  ibi  tantum  reperiri  potest,  ubi  et 
actus.  Instabis,  omnia  viventia  habent  calo- 
rem  naturalem,  potentia  autem  seminis  ela- 
boratrix,  ipse  est  naturalis  calor  :  ergo,  etc. 
Occurrendum  non  quemlibet  naturalem  calo- 
rem  esse  productivum  semiuis,  sed  attempe- 
ratum,  qualem  uon  obtiuent  quaeUbet  viventia 
sine  discrimine.  Ad  heec  naturahs  calor  primo 
decoquit  ahmentum  ad  nutritionem  viventis 
requisitum  :  inter  viventia  vero  sunt,  quibus 
tantum  suppetit  facultas  praeparandi,  quod  ad 
propriam  sustentationem  et  conservationem 
sufficit  :  ergo,  etc. 

2.  Secundum  dulium  pro  quo  mdendus 
ductor,  tom.  2,  in  3  p.,  disp.  10,  sect.  2. — Se- 
cundo  dubitari  potest,  an  generandi  potentia 
sohsviris  insit,  an  etiam  foeminis?  Aristotelesl, 
de  Generatione  animahum,  cap.2  et  20^  et  15, 
de  Animalibus,  cap.  25  et  26,  sentit  sohim 
inesse  viris,  ait  enim  virile  semen  totam  effi- 
cientiam  in  generatione  sortiri ,  foeminam 
vero  semen  non  emittere,  sed  ministrare  ma- 
teriam,  oppositum  docuerat  Hippocrates,  hb. 
de  Genitura  et  hb.  de  Animatione  foetus,  cui 
accessit  Galenus,  hb.  deSpermate.  Nos  hanc 
qua^stionem  tetigimus  2  Physicorum,  q.  3^ 
ubi  Hippocratis  opinionem  probabiliorem  cen- 
suimus.  Unde  addimus  poteutiam  generati- 
vam  esse  ejusdem  rationis  in  maribus  et  foe- 
minis,  probaturque  ex  dictis  supra.  Nam  po- 
teutia  generativa  duo  efficit  in  semine,  crassam 
scihcet  substantiam,  et  spiritum  in  ea  com- 
plautatum  :  potentiam  ad  primum  constat 
III. 


communem  esse,  cum  substantia  iha  non  ahud 
git  prseter  sanguinem  digestum,  et  decoctum 
ad  nutritionem  quorumdam  membrorum ;  in 
fceminis  autem  virtus  est  ad  coquendum  san- 
guinem  illo  modo,  cum  iUum  interdum  emit- 
taut  :  ergo,  etc.  Quod  deinde  possint  semini 
vim  effectivam  imprimere  probatur  :  quia 
fortasse  non  possent  ex  defectu  nativi  caloris, 
quod  falsum  esse  constat,  cum  fceminae  saspe 
sint  calidiores  viris  :  unde  citatus  Hippocrates 
scribit  foeminas  emittere  interdum  calidius  se- 
men  et  efficacius,  quam  viros,  effectusque 
ipse  comprobat,  nam  saepe  fihi  simihimi  ma- 
tribus  nascuntur,  quod  non  nisi  ad  virtutem 
effectivam  referri  potest.  Nam  simihtudo 
provenit  ex  forma  inductiva  :  effectus  ergo 
assimilatur  inducenti :  ergo  mater  active  eou- 
currit,  et  de  his  satis. 

3.  Oijectio  prima  contra  superiorem  doctri- 
nam,  de  qua  vide  auctorem,  t.  2,  i7i  3  p., 
disp.  10.  —  Ohjectio  secunda.  —  Supersunt  ta- 
men  argumenta  duo,  Theologicum  unum, 
Physicum  ahud.  Theologicum  est  nou  videri 
necessarium,  ut  mater  semen  ad  prolem  ela- 
boret,  illudque  suppeditet  generando  ne  aho- 
quin  Virgini  matri,  quee  Christum  Dominum 
verissime  genuit,  prasdictas  actiones  attribuere 
cogamus,  quse  tantee  integritati  videntur  dero- 
gare.  Sed  liac  de  re  suo  loco.  Secundum  argu- 
mentum  physicum,  quoniam  si  foemina  habet 
vim  efficiendi  semen^  de  sola  posset  concipere 
et  generare  :  nam  intra  se  habet  materiam,  ex 
qua  habet  etiam  vim  activam  :  ergo  non  est 
necessarium  virile  semen.  Respondetur,  licet 
possit  foemina  semen  procreare,  non  tamen 
adeo  efficax,  ut  sufficiat  ad  formationem  fcetus 
sine  commixtione  virihs  seminis.  Adde,  si 
complexio  foeminee  minus  cahda  sit,  semen 
quoque  minus  erit  sufficiens,  si  vero  nimis 
cahda,  fortius  qtiidem  semen  suppeditabit,  ma- 
teria  tamen  ad  generandam  prolem  minor  erit 
ob  vim  caloris  nihil  superflui  ex  alimento  re^ 
hnquentis. 

4.  Tertium  duMum. — Tria  advim  generandi 
necessaria. — Jam  tertio  dubitavit,  ahquis  quse- 
nam  viventia  generandi  potentia  destituantur. 
Aristoteles  2,  de  Anima,  capite  quarto,  docet 
productionem  sui  similis  convenire  viventibus 
perfectis,  si  membris  debitis  orbata  non  sint, 
quorum  est  proprium  ex  semine  oriri.  Tria 
ergo  videtur  postulare  in  vivente,  ut  possit 
geuerationem  exercere  :  primo  ut  sit  perfec- 
tum,  id  est,  in  eetate  sufficiente  ad  ilhim  ac- 
tum.  Secundum  est,  ue  vivens  sit  orbatum,  aut 
naturahter  impeditum,  quales  execti^  frigidi, 

39 


610  LIB.  11.  DE  POTENTliS  ANIM^E 

et  similes,  de  quibus  Aristoteles,  8^,  de  Histo- 
ria^  capit,  primo^  secuudo  et  quiuto^  de  Ge- 
neratione,  capit.  septimo^  et  sectione  decima 
problematum,  qua3stion.  vigesima  quinta  hu- 
jusmodi-^unt  viventia^  quse  in  tota  specie  ca- 
rent  liac  virtute^,  recensetque  Aristoteles  3,  de 
Gener.  animal.,  capit.  sexto.  Tertium  requisi- 
tum  est_,  ut  vivens  ex  semine  productum  fue- 
rit_,  quod  videtur  addisse  ad  difFerentiam  eo- 
rum  viventium,  quaj  ex  putrefactione^  vel  ex 
mixtione  elementorum  absque  semine  gene- 
rantur.,  de  quibus  ipse  agit  quinto  de  Hist.^, 
cap.  1 . 

5.  An  genita  ex  pulH  materia  ejusdem  spe- 
ciei  sint  cum  genitis  ex  semlne ,  de  qua  vide 
Conimi.  2^  de  Ccelo,  c.  3^  q.  1.  —  Undeinnuit 
animalia  ex  putrefactione  genita  non  habere 
virtutem  sibi  simile  generandi^  atque  adeo 
specie  distincta  esse  ab  iis_,  quse  fmnt  ex  se- 
mine.  Idem  insinuat^  2^  de  Generatione  ani- 
malium^  capite  primo^  ubi  Commentator  id 
afiirmat,  indicatque  divus  Thomas,  in  l,  dis- 
tinctione  decima;,  artic.  quinto,  de  Veritate^ 
queest.  duodecima,  articul.  secundo  ad  quarto 
de  Potentia^  qusest.  tertia^  articulo  undecimo 
ad  primum;,  et  aperte  Jandunus  1,  Metaphysi- 
cee,  quaist.  decimaquarta.  Sed  quid  in  lioc  sen- 
tiendum  sit,  diximus  in  2,  Pliysicorum,  trac- 
taturque  Hbro  septimo  Metapliysicae  ubi  Son- 
cinas ,  qusest.  duodecima ,  Javellas ,  quaest. 
undecima^  Antonius  Andreas,  qusest.  octavaet 
undecima^  Scotus^  in  i,  distinct.  2,  queest.  1, 
Cajetanus,  3  part.,  quaest.  28^  articul.  i,  Fer- 
rarius  3,  contra^  cap.  69^  qui  omnes  tradunt 
opinionem  positam  a  nobis  citato  loco  Pliysi- 
corum.  Aristoteles  autem  loco  illo  de  Anima 
exponeudus  est  de  iis  speciebus  animahum,  in 
quibus  non  est  distinctio  sexuum  :  nam  haic 
vel  proprie  non  generant,  ut  de  anguillis  re- 
fertvu"  6,  de  Historia,  cap.  15  et  16,  vel  non 
nisi  rem  dissimilem  in  specie,  ut  de  bombyce 
dicitur,  ac  de  iis,  quae  ova  pariunt  absque 
commixtione  maris  :  atque  ita  exponit  ipse 
Arisloteles,  lib.  1,  de  Generatione  animal., 
cap.  1  et  16,  et  hbro  5,  cap.  1,  8  et  9,  et 
sect.  10,  Problematum,  quaist.  14,  Phnius, 
hb.  10,  Histor.;,  cap.  68. 

6.  An  orime  aidmal  quod  ex  semine  produci- 
tur  nasci possit  ex  ptdri  materia.  —  Lege,  si 
flacet;  auctorem,  lih.  A,  de  Angelis,  cap.  38,  a 
num..  9.  —  An  vero  omne  animal  ex  semine 
genitum  possit  etiam  ex  putrefactione  gene- 
rari,  ut  putavit  Avicenna,  hbro  de  Diluvio,  et 
hbro  15,  de  Animalibus,  qusestio  est  alio  loco 
tractata,  sohim  est  advertendum  Augustinum;, 


IN  COMMUMI,  AC  VEGETANTIS. 

epistola  49,  ad  Deo  gratias,  et  3,  de  Trinitate, 
cap.  7,  videri  ex  parte  consentire  opinioni 
Avicennae,  quatenus  ait  serpentes  Magorum 
opera  factos,  fuisse  veros,  cum  tamen  non  fue- 
rint  ex  semine  :  fortasse  vero  non  erant  ani- 
maha  perfecta,  vel  certe  da?mon  potuit  sup- 
plere  ahunde  semen  ahquod  serpentium  jam 
dispositum  ad  generationem. 

7.  Quartuni  ponncipale  duMum  ut  ab  Hippo- 
crate  et  Alherto  decidatur.  —  Ultimo  dubitari 
potest,  qua  in  parte  animantis  subjectetur  po- 
tentia  generativa,  sive  formativa  seminis.  Hip- 
pocrates,  libello  de  Genitura,  et  hbro  de  Locis 
et  aquis,  quem  sequi  videtur  Albertus  2,  de 
Anima,  capite  septimo,  tractatu  secundo,  ait 
semen  decidi  ab  omnibus  membris  viventis,  ut 
in  iho  contineatur  figura  omnium  membro- 
rum,  juxta  quam  senteutiam  potentia  factiva 
seminis  erit  diSusa  per  omnia  membra.  Hanc 
sententiam  improbat  muUis  Aristoteles  1,  de 
Generationeanimahum,  capite  decimoseptimo 
et  decimooctavo,  et  Galenus  ssepe,  ac  divus 
Thomas,  prima  parte,  quaest.  119,  articulo  se- 
cundo,  et  in  secunda  distinct.  30,  qusest.  2, 
articulo  primo.  Primo,  quia  ideo  necessaria 
foret  decisio  seminis  ex  membris  omnibus,  ut 
ihud  posset  membra  simiha  efformare  :  heec 
autem  ratio  nulla  est,  quia  hcet  generanti 
unum,  vel  aherum  membrum  desit,  poterit 
integrum  filium  procreare.  Secundo  semen  de- 
cisum  ab  omnibus  membris,  vel  simile  omni- 
bus  est,  vel  non  :  non  primum,  cum  ibi  non 
cernantur,  aut  ossis  durities,  aut  cordis  fibrse, 
variseque  eorum  figurse,  etc.  Si  autem  non  est 
simile,  cessat  ratio  illa  decisionis,  fictaque  pro- 
inde  est  omnium  membrorum  efiigies  in  se- 
mine.  Tertio  posita  illa  membrorum  effigie, 
actio  eorum  esset  confusa ,  cum  ibi  nec  supe- 
riores  partes  ab  inferioribus,  ueque  dexterse  a 
sinistris  distingui  queant.  Quarto  si  ex  omni- 
bus  membris  decideretur  semeu,  cum  decida- 
tur  ab  utroque  parente,  deberet  semper  vim 
habere  ad  efficienda  membrasexusutriusque, 
quod  est  aperte  moustrosum  :  certum  ergo  est, 
non  in  omnibus  membris,  sed  in  aliqua  certa 
parte  virtutem  praidictam  subjectari. 

8.  Dissidium  inter  Aristotelem  et  Galenum 
circa  idem  duhium  apud  Vallesium.  —  At  in 
quanam  subjectetur,  dissensio  est  inter  Gale- 
num  et  Aristotelem,  quas  legi  potest  in  Vahe- 
sio,  libro  secundo  Controvers.,  capite  septimo, 
id  solum  advertendum,  quod  in  semine  distin- 
guenda  est  pars  materialis  ab  spiritu  in  ea 
incluso.  Et  pars  quidem  materiahs  a  testicuhs 
elaboratur,  illaque  nutriuntur  :  de  spiritu  au- 


CAP.  XII.  QUODNAM  SIT  SUBJECTUM  POTENTL^  GENERATIV^. 


611 


tem  inclnso  obscuium  est^  an  ab  iisdem^  vel 
ab  alio  nobiliori  membro  fiat,  ut  a  corde^  vel 
ab  hepate^  in  quo  residet  naturalis  facultas. 
De  qua  re  niliil  certi  liabeo  :  apparet  tamen 
probabile  non  fieri  ab  infimo  aliquo  et  ignobili 
membro^  sed  forte  a  corde,  cujus  est  procreare 
vitales  spiritus,  viventibus  etiam  aliis  partibus 
principalibuSj  ut  debitum  temperamentum  et 
virtutem  semen  ipsum  tandem  recipiat^,  ap- 
tumque  undique  instrumentum  evadat  admi- 
rabilem  illam  organisationem  peragendam. 

9.  Pars  subtilior  seminis  vivens  est. — Effu- 
gium  ohstruitur  de  quo  disp.  18^  sect.  2  Meta- 
fhysictB. — Ex  quibus  omnibus  licet  colbgere 
ex  qua  materia,  atque  forma  semen  fiat^  ma- 
teria  quidem  ex  sanguine  desumitur,  fortasse 
tamen  diverso  modo^  nam  rudior  illa  seminis 
pars  immediate  sumi  videtur  ex  ordinario 
sanguine^,  at  subtilior  alia,  quam  spiritum  ibi- 
dem  inclusum  aiunt^  nou  immediate  ,  quia 
sanguis  crassior  est,  unde  credi  potest  sumi  ex 
spiritu  aliquo  vitali,  quod  sentit  Vallesius^ 
libro  secundo^  capite  decimo  sexto.  Similiter 
de  forma  seminis  distinguendum  :  nam  quse 
crassam  illam  partem  seminis  informat,  ad 
gradum  anim®  non  pertingit^  sicut  et  forma 
sanguinis  :  forma  vero  inclusi  spiritus  pertin- 
git,  ut  in  2  Physicor.j  docuimus.  Quam  sen- 
tentiam  sequitur  etiam  Germanus^  in  Epitom. 
librorum  de  Anima,  et  Jacobus  de  Forlivio^ 
ad23  Ganon.  Avicennse^  insinuatque  Gajetanus, 
prima  parte^  qusestion.  118,  articulo  primo^ 
ait  enim  habere  corpus  heterogeneum,  et  ad 
lioc  citat  Albertum ,  ac  suadetur,  quoniam 
forma  illa  seminis  actionem  vendicat  superio- 
ris  rationis,  organisandi  scilicet  corpus  ad  ge- 
nerationem  viventis^  quod  opus  vitee.  Neque 


satis  dicetur  instrumeutarie  tantum  operari. 
Nam  cum  semen  separatum  sit  a  vivente  , 
proindeque  ab  illo  jam  non  juvetur,  oportuit 
nancisci  formam  actioni  proportionatam  :  po- 
testque  id  colligi  ex  Aristotele  2,  de  Anim., 
capite  primo,  in  fine,  ubi  ait  corpus  potentia 
vivens  esse^,  quod  animam  actu  possidet :  cu- 
jusmodi,  inquit,  est  semen,  et  fructus,  constat 
autem  fructus  viverO;,  ut  patet  ex  dictis,  atque 
ex  principio  citati  capitis  primi. 

dO.  Negant  tamen  alii  semen  vivere. —  Ulti- 
ona  duMtatio  remittitur ,  de  qua  in  disp.  1 
Metaphysicce,  sect.  '2.,  a  n.  31.  —  Gontrarium 
tamen  liujus  insinuantTiiemistiuSj  Simplicius, 
Pliiloponus,  Albertus  et  Jigidius  2,  de  Anima, 
text.  10,  et  divus  Tliomas,  1  p  ,  qusest.  118, 
articulo  secundo  ad  tertium  et  quartum,  et  de 
potentia,  qua^st.  3,  articulo  nono  ad  iionum,  et 
articulo  duodecimo.  Verum  divus  Thomas 
tantum  significat  formam  ilUus  seminis  non 
esse  animam  in  genito  introducendam,  id  enim 
tautum  probat  ejus  ratio,  cpiod  materia  semi- 
nis  non  sit  disposita  :  non  negaret  vero  divus 
Tliomas  dictam  seminis  formam  altioris  esse 
rationis  a  formis  inanimatorum,  atque  adeo 
attingentem  gradum  animarum,  quia  tamen 
anima  imperfecta  est,  et  quasi  via  ad  aliam, 
ideo  fortasse  perfectam  virtutem  nutritivam 
non  est  sortita  :  sed  generativam  tantummodo^ 
vel  si  actionem  etiam  nutritivam  exercet,  tar- 
da  est  et  remissa,  ideoque  majori  tempore 
conservari  absf[ue  applicatione  alimenti,  ut 
vegetabilium  seminibus  depreliendimus.  Ulti- 
ma  queestio  hic  esse  poterat,  quid  semen 
efiiciat  in  generatione  viventis,  et  an  attingat 
etiam  ejus  formae  productionem  :  videri  ta- 
men  potest  citatus  locus  secundi  Physicorum. 


FINIS  LIBRI   SEGUNDI  DE   POTENTIIS   ANIM.S;. 


rO 


(^    ®  "0) 


ELENCHUS  LIBRI  TERTII 

DE  POTENTIIS  GOGNOSGITIVIS  IN  GOMMUNI,  AG  ETIAM  SENSITIVIS. 


Cap.  I.  An  ad  cognoscendum  requiratur  Cap,  XVII.  An  visio  fiat  aliquid  extra-- 

conjunctio  objecti  cum  potentia.  miltendo,  nec-ne. 

Cap.  II.   Quid  sint  species  intentiona-  Cap.  XVIII.   De  organo ,  et  potentia  ipsa 

les.  visiva. 

Cap.  III.  An  actus  cognoscendi  sit  quid  Cap.   XIX.   Quid  soniis  sit,  et  quomodo, 

distinctum  ab  specie.  et  quo  in  objecto  fiat. 

Cap.  IV.  An  actus  cognoscendi  fiat  a  Cap.  XX.  De  diversitate  sonorum,  maxi- 

potentia,  in  qua  recipitur  cum  specie.  me  de  voce,  et  eclio. 

Cap.  V.  An  per  acium  cognoscendi  pro-  Cap.  XXI.  Quo  modo,  et  medio,  sonus 

ducatur  ierminus.  immutel  auditum. 

Cap.  VI.  Quid  sit  appreliensio   et  judi-  Cap.  XXII.   Quod  organum,  el  quce  po- 

cium,  et  quomodo  in  potentiis  repe-  teniia  auditus  sit. 

riantur.  Cap.  XXIII.   Quid  odor  sit,  et  quid  sa- 

Cap.  VII.  An  eadem  potentia  queat  plu-  por,  eorumque  species. 

res  actus  simui  elicere.  Cap.  XXIV.  Quomodo  odor  mediiim,  et 

Cap.  VIII.  De  sensibilibus  per  se,  et  per  olfactum  immutet. 

accidens,  propriis  et  communibus.  Cap.  XXV.   De  organo  potentice  olfac- 

Cap.  IX.  Annecessarius  sit  sensus  agens.  tus. 

Cap.  X.  An  se?isus  in   sua  cogniiione  Cap.  XXVI.    A71  gusius  ei    iactus  im- 

falli  queant.  mutentur    ab  objectis  realiter ,  nec- 

Cap.  XI.  An  aliquis  sensus  cognoscat  ne. 

proprium  actum.  Cap.  XXVII.  De  organo  gustus  et  tac- 

Cap.  XII.  An,  etquomodopossitaliquis  tus. 

sensus  cognoscere  objecium  absens.  Cap.  XXVIII.  De  numero   externorum 

Cap.  XIII.  An  principium  sentiendi  sii  sensuum  in  se,  etin  suis  subjectis. 

in  cerebro,  an  in  corde.  Cap.  XXIX.  De  comparatione  prcedic- 

Cap.  XIV.   Quid  sit  lumen.  iorum  sensuum. 

Cap.  XV.  De  natura,  ei  divisione  cob-  Cap.  XXX.  De  numero  sensuum  inter- 

rum  in  species  suas.  norum. 

Cap.  XVI.  An  unum  sit  objectum  visus  Cap.  XXXI.  De  objecio,  actibus,  sub- 

et  quid.  jecio  et  organo  sensus  interni. 


LIBER  TEUTIUS 


DE 


POTENTIIS  GOGNOSCITIYIS 


IN  COMMUNI,  AG  ETIAM  SENSITIVIS. 


Diximus  de  potentiis  animse  vegetativae,  su- 
perest  hoc  in  libro  dicendum  de  sensitivis^ 
quia  tamen  cum  intellectiva  in  sequenti  libro 
expiicanda  conveniunt  in  ratione  cognoscendi, 
operse  pretium  erit  rationem  hanc  utrisque 
generalem  per  septem  sequentia  capita  prius 
enodare  :  sic  nam^pie  et  repetitionem  multa- 
rum  qusestionum  fugiemus,  et  praeterea,  (quod 
preecipue  intendimus)  intelligimus  ordinem 
et  connexionem^  quam  ha?.  potentiffi  habent 
in  homine^  in  quo  reperiuntur  omnes  tan- 
quam  in  uno  principio  radicatai. 

CAPUT  I. 

UTRUM  AD    ACTUM    COGNOSCENDI    NECESSARIA    SIT 
CONJUNCTIO   OBJECTI  CUM   POTENTIA. 

i.  Partis  negativce  argumentum  primum. — 
Secundum.  —  Dicturi  ergo  de  hiijusmodi  po- 
tentiis,  ab  objecto  earum  incipimus,  de  quo 
in  communi  sumpto  illud  solum  videtur  posse 
investigari,  quomodo  ad  actum  cognoscendi 
concurrat,  hoc  enim  est  ipsum  considerare 
sub  ratione  communi  cognoscibilis,  etc.  Nam 
materialiter,  quid  nimirum  sit  res  cognosci- 
bilis  non  potest  tam  universaliter  disputari. 
sed  de  ea  re  progressu  dicemus  propriis  in  lo- 
cis.  In  proposita  ergo  quaestione  pars  negativa 
vera  apparet.  Primo,  quia  terminus  actionis 
non  prserequiritur  ad  actionem,  ut  propter  ea 
debeat  esse  conjunctus  agenti,  objectum  au- 
tem  cognoscibile  est  terminus  cognitionis  : 
ergo.  Secundo  vel  necessarium  esset  objectum 
conjungi  potentiae  secundum  suum  esse  reale, 
vel  secundum  illius  similitudinem  :  non  prius, 
nam  intellectus  cognoscit  hominem  quem  rea- 
liter  intra  se  non  habet,  ac  de  sensibus  ait 
Aristoteles  quod  silper  eos  positum  sensibile 
non  causet  sensationem    Posterius  etiara  non 


videtur  necessarium,  cum  fictitiae  videantur 
hujusmodi  species, 

2.  Huic  farti  imiversim  neganti  adlicerere 
videntur  qui  species  intentionales  non  agno- 
scunt.  —  In  hac  re  est  opmio  asserens  con- 
junctionem  objecti  cognoscibilis  cum  potentia 
cognoscente  non  esse  necessariam  ad  cogno- 
scendum  :  quodin  virtute  asserunt  omneS;,  qui 
negant  species  intentionales  sensibiles ,  vel 
etiam  intellectuales,  quam  opinionem  tribuit 
Galeno  Gregorius  Nyssenus^  libro  de  Viribus 
animse,  capite  secundo.  Divus  Augustinus^ 
etiam  lib,  de  Quantitate  animse^  cap.  23,  vide- 
tur  sentire  visionem  non  fieri  potentia  aliquid 
recipiente.  Idem  tenet  Seiieca,  lib.  1,  Natu- 
ralium  qusestionimi,  ac  tribuunt  Platoni  PIo- 
tinus,  Enneade  4,  et  Porphyrius,  lib.  de  Sensu: 
subscribunt  eidem  opinioni  Ocham ,  in  2 , 
queest.  17  et  18^  Gabriel  etiam,  distinct.  3, 
quaest.  2,  notab.  4,  circa  primam  et  secun- 
dam  conclusionem  negat  species  in  sensibus 
externiS;,  quamvis  in  tertia  conclusione  addat 
in  sensu  exteriori  interdum  imprimi  quod  tan- 
quam  reale  objectum  sit  partiale  principium 
sensationis,  Item  Durandus,  d,  3^  quaest.  %, 
num,  11,  et  licet  dist.  13^,  quaest.  2,  aliquas 
species  intentionales  sensibilium  objectorum 
admittat,  non  tamen  ob  earum  necessitatem 
ad  cognitionem^  sed  quod  sint  participationes 
quffidam  colorum^  verbi  gratia;,  et  similium 
qualitatum  naturaliter  ab  eis  fluentes,  eo  mo- 
do^  quo  lumen  procedit  a  luce^  nihil  tamen 
ad  cognitionem  conducentes.  Nam  dum  oh- 
jectum  ,  inquit ,  visui  oijicittcr ,  conspicitur 
guidem  non  propter  species,  sed  quia  liic  est 
visivus,  illud  vero  visiMle. 

3.  Alii  minus  universaliter  negant.  —  Alii 
vero  auctores  licet  concedant  in  sensibus  esse 
necessarium  objectum  conjungi  potentise  vel 
per  se^  vel  per  aliquam  sui  similitudinem. 


614 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


attamen  in  intelleetu  id  negant,  et  quod  con- 
junctio  videatur  solum  necessaria,  ut  objectum 
excitet  potentiam  ad  operandum,  visus  enim 
non  poterit  videre,  nisi  excitetur  ab  objecto 
visibili,  at  intellectus,  cum  sit  spiritualis,  exci- 
tari  nequit  ad  operandum  ab  objecto  mate- 
riali,  sed  a  cognitione  sensuum,  nam  cum 
eadem  anima  sit,  qua;  sentit  et  intelligit,  si 
quid  apprehendit  per  sensum,  illico  excitatur 
ad  cognoscendum  exactius  per  intellectum. 
Quse  opinio  excogitata  videtur,  ut  efFugiat 
difiicultates,  quee  in  modo  productionis  spe- 
cierum  intelbgibilium  occurrunt,  quam  ma- 
xime  amplectitur  Durandus  supra,  tenetque 
Henricus  et  Joannes  Baconius,  in  2,  dlstinc- 
tion.  sexta,  qusest.  1. 

4.  Frima  assertio  affirniativa  commwiisque 
apud  auctores,  Conimhricenses  3,  de  Anim., 
c.  5,  q.  3,  et  quoad  sensiUles,  l.  2,  c.  6,  q.  2, 
denique auctor ,  l.  2,  de  Angel.,c.  3. — Sittamen 
prima  conchisio.  Unio  objecti  cognoscibihs 
cum  potentia  necessaria  est  in  omni  cogni- 
tione.  Est  Tere  communis  omnium  tlieologo- 
rum  et  philosophorum  ,  qui  in  poteutiis 
cognoscitivisponunt  simihtudiuesquasdam  ob- 
jeclorum,  ut  per  iUas  objecta  uniantur  poten- 
tiis,  easque  vocant  species  intentionales,  species 
quidem  quia  suiit  formae  reprffisentantes  :  in- 
tionales  vero  nou  ,  quia  entia  reaha  non  sint, 
sed  quia  notioni  deserviunt,  qute  intentio  dici 
solet.  Tenet  hanc  sententiam  Aristoteles,  de 
Anima,  hbro  2,  cap.  12,  et  1.  3,  cap.  1,  ahas  4, 
ait  enim  intellectum,  ut  intehigat,  fieri  debere 
ipsa  intelhgibiha ,  et  ad  hoc  induxit  intehec- 
tum  agentem.  Plato  etiam  possit  iutellectum 
nostrum  a  principio  su9b  creationis  habere 
iaditas  omnium  rerum  species  ,  et  in  hbro  de 
Causis  (qui  Proclo  tribuitur),  propositione  deci- 
ma,  legitur  intelligentias  esse  plenas  formis,  id 
est,  speciebus.  D.  quoque  Dionysius  7,  cap.  de 
Divinis  nominibus,  asserit  Angelos  plenos  a 
principio  speciebus  rerum  omnium.  D.  Augus- 
tinus  2 ,  super  Genesim  ad  htteram ,  scribit 
Deum  semel  produxisse  res  in  seipsis,  iterum- 
que  in  intehectibus  Angelorum,  dando  scilicet 
ihis  similitudines  earum.  Idem  habet  11,  de 
Trinitate,  cap.  2,  ubi  docet  positionem  spe- 
cierum  difficile  posse  suaderi  tardioribus  in- 
geniis. 

5.  Prolatur  inductione  assertiu.  —  Et  pro- 
batur  conclusio  inductione ,  nam  inter  poten- 
tias  cognoscentes,  qua^Jam  cognoscuut  intui- 
tive,  id  est,  objecta  sibi  prEeseutia,  ut  sensus 
externi,  ahee  cognoscunt  abstractive,  id  est, 
objecta  absentia  :  in  utroque  vero  genere  po- 


tentiarum  inveniemus  esse  necessariam  con- 
junctionem  objecti  cum  potentia  ad  cognoscen- 
dum.  Nam  inter  sensus  externos,  tactus  et 
gustus  requirunt  objecta  materiahter  conjunc- 
ta.  An  vero  in  ihis  detur  conjunctio  per  species, 
necne,  infra  dicetur.  In  visu  etiam  qiu  iuter 
omnes  sensus  externos  percipit  objectum  ma- 
gis  distans  multis  experimentis  cognoscuntur 
species  provenientes  ab  oiijecto.  Prima  est, 
quia  videmus  nosipsos  in  pupilla  alterius, 
quod  nou  potest  intehigi  aliter  fieri,  qnam 
formulaahqua  repraesentante  meipsum  impres- 
sa  in  aherius  pupilla.  Simihs  experientia  est 
de  speculo,  non  enim  pos.set  fieri  visio  oppo- 
sito  speculo  nisi  ahquid  a  reipsa  ad  speculum 
manaret,  ilhid  autem  vocamus  speciem,  quod 
amphus  exphcatur.  Nam  si  quis  objectum  vi- 
sibile  a  tergo  habeat,  iUud  non  videt,  si  ta- 
men  coram  oculis,  speculum  proponatur, 
videt ,  quod  signum  est  objectum  visibile  , 
ratione  specuh  jam  prfesentis  ahter  immit- 
tere  speciem ,  quam  antea  immi.sisset.  Nam 
si  objeclum  visibile  aliter  non  ageret ,  quam 
antea,  non  esset  cur  nunc  potius  videatur, 
quam  antea.  Nec  dicas  videri  eo  quod  oculus 
emittat  radios,  qui  ab  speculo  regrediantur 
usque  ad  rem  visam  :  id  enim  prseterquam 
quod  facihus  (ut  res  liabet)  dici  posset  de  ob- 
jeclo  emitteute  .species,  quse  ab  speculo  regre- 
diantur  ad  oculum,  inferius  aperte  impugna- 
bitur.  Nec  rursum  dicas  ideo  nunc  videri,  quia 
nunc  est  prcesens  oculis,  et  non  autea,  urget 
si  quidem  argumentum ,  quod  illa  nova  pras- 
sentia  non  potuit  fieri  sine  aliqua  nova  muta- 
tioue,  vel  actione,  quse  certe  aha  non  est, 
quam  productio  specierum.  Est  et  alia  expe- 
rientia,  nam  objectum  propinquum  apparet 
quautum  est ,  distans  vero  apparet  minus  : 
hoc  autem  inde  procedit,  quod  ahter  atque 
aliter  emittit  species.  Simile  experimentum 
est  de  baculo,  qui  sub  aquis  fractus  apparet, 
de  denario  item  majori  apparente,  de  senum 
denique  in  specillis  nonnullis,  per  quee  minuta 
qua?que  ac  si  grandia  essent  conspiciuntur. 
Similiaque  alia  deprehendimus  ob  specierum 
refractionem  ,  aliasve  earum  immutationes , 
sicut  perspectivi  demonstrant. 

6.  Deinde  quoad  potentias  cognoscentes  ab- 
stractive.  —  De  potenths  autem  abstractive 
cognosceutibus  probatur  eadem  assei^tio.  Nam 
intra  imaginationem  experimur  formaii  simi- 
litudines  quasdam  rerum  corporeai^um.  Item 
memoria  et  reminisceutia  sme  speciebus  esse 
minime  possent,  ut  Aristoteles  testatur,  iu  lib. 
de  Memoria  et  remiuiscentia ,  et  lib.  de  Insa- 


CAP.  I.  AN  AD  COGNOSCENDUM  REQUIRATUR  CONJUNCTIO  OBJEGTI,  ETC. 


niis,  Ratio  est,  quia  si  in  absentia  rei  niliil 
manet  intra  potentiam,  non  posset  sane  illam 
cognoscere,  utpote  per  adversarios  ita  se  ha- 
bens ,  ac  si  nunquam  cognovisset  :  idemque 
argumentum  procedit  de  intellectu  :  concludit- 
que  prseterea  dari  has  species  in  sensibus  ex- 
ternis,  quia  niliil  potest  ad  interiores  pertran- 
sire,  nisi  per  exteriores  sensus  :  constat  ergo 
dari  in  omnibus  potentiis  species  rerum  co- 
gnoscibilium,  et  hoc  non  alia  ratione,  nisi  ut 
objectum  cognoscibile  uniantur  potentiee  : 
ergo  lieec  unio  necessaria  est. 

7.  Ex  discuTsu  facto  ab  experientia  conchi- 
ditur  assertio.  —  Ratio  autem  a  priori  esse  po- 
test,  quoniam  modus  cognoscendi  est  per  assi- 
milationem  cognoscentis  ad  rem  cognitam, 
ideo  dum  res  cognoscitur :  quasi  trahitur,  ad 
cognoscentem ,  ut  quisque  apud  se  experitur, 
dum  cognoscit  :  propter  ipsam  ergo  assimila- 
tionem  necessarium  est,  ut  ipsum  cognoscibile 
uniatur  cognoscenti  ,  ut  sciUcet  apte  possit 
perfici  actualis  assimilatio,  sive  cognitio  :  cum 
vero  realis  unio  inter  potentiam  et  objectum 
aliquando  impossibilis  sit,  ahquando  impro- 
portionata,  concedenda  erit  intentionahs,  quee 
fit  per  vicariam  objecti  speciem.  Alia  ratio 
reddi  potest,  quia  potentia  cognoscitiva  est  in- 
differens  ad  operandum  circa  hoc,  vel  illud 
objectum.  et  ideo  ut  determinetur  in  particu- 
lari  ad  cognoscendum,  indiget  conjunctione 
aliqua  ad  ipsum  objectum.  Forte  dicetur  de- 
terminari  a  prsesentia  extrinseca  objecti,  sed 
hoc  imprimis  sohim  habet  locum  in  externis 
sensibus.  Imo  in  ilUs  quoque  non  satisfacit, 
nam  intrinseca  indifferentia  potentias  non  nisi 
per  intrmsecum  ahquid  toUi  potest  :  quare  si 
nec  ipsum  objectum  extrinsecum  ageret  in  po- 
tentiam,  neque  potentia  in  objectum,  nou 
posset  potentia  ad  objectum  ipsum  deter- 
minari. 

8.  Secunda  assertio.  —  Suadetitr  primo. 
Suadetur  secimdo.  —  Exhis  sequitur  secunda 
conchisio.  Quando  objectum  unitur  potentise 
media  specie,  necesse  est  ipsam  speciem  esse 
intrinsece  in  potentia  cognoscente.  Haec  con- 
cUisio  est  contra  asserentes  in  inteUectu  non 
esse  intrinsece  species  intelUgibiles,  su£ficere- 
que  phantasmata  ipsa,  ut  numero  tertio  retu- 
Umus.  Est  etiam  contra  SimpUcium  et  Philo- 
ponum  2,  de  Anima,  capite  quinto,  qui  voUmt 
species  sensibiles  non  recipi  in  potentia  ipsa 
sensitiva,  sed  in  organo  iUius,  eo  quod  Aristo- 
teles  7  Physicorum,  capit.  2,  dicat  sensatio- 
nem  fieri  patiente  aUquid  ipso  corpore,  id  est, 
organo,  ibi  tamen  non  excludit  potentiam. 


615 

Conclusio  itaque  nostra  est  AristoteUs ,  et  D. 
Thomse,  et  discipulorum  ejus,  de  qua  Capreo- 
Uis,  in  3,  d.  14,  quaest.  \,  et  in  2,  d,  3,  q.  2. 
Ferrarius  2 ,  contra,  c  82.  Probatur  primo  ex 
adductis  prima  concUisione.  Nam  omnes  po- 
nunt  in  intellectu  AngeU  species  rerum,  ibi 
autem  non  est  organum,  in  quo  sint :  sunt  er- 
go  in  ipsa  potentia  :  idemque  valet  de  intel- 
lectu  nostro,  cum  species  ipsius  maneant  in 
anima  separata,  juxta  ilUid  Hieronymi ,  Dis- 
camus  in  terris,  quorum  scientia  nobiscim  per- 
severet  in  ccelis.  Ratio  concUisionis  est.  Nam 
species  ponuntur  ad  actuandam  potentiam, 
non  organum,  forma  autem  debet  esse  in  eo 
quod  actuat :  species  ergo  in  ipsa  potentia  re- 
cipi  debent,ideoque  Aristotelesdixitsensum  in 
actu  fieri  ipsum  sensibile  in  actu,  et  textu  i%\, 
Ub.  de  Anima,  sensum  recipere  species  a  sen- 
sibili,  idemque  repetit,  cap.  6,  et  Ub.  3,  cap.  5, 
de  UiteUectu  et  intelligibili,  D.  Tliomas  etiam, 
1  p.,  q.  14,  art.  1,  ait  naturam  cognoscitivam 
ut  sic  non  tantum  esse  perfectibilem  per  pro- 
priam  formam,  sed  etiam  per  formas  aliarum 
rerum,  dum  earum  species  recipit. 

9.  Suadetur  tertio  impugnando  dictoAn 
sententiam  in  num.  3  relatam.  —  Ad  prim-um 
argumentum  in  mm.  i.  — Ad  secund.um.  — 
Ex  quibus  coIUgitur  falsum  esse  intellectum 
sufficienterdeterminariperphantasma.Primo, 
quia  phantasma  cum  sit  quid  materiale,  et  in 
inferiori  potentia  existens ,  non  potest  esse 
sufliciens  ad  operationem  spiritualem  potentiae 
superioris,  Item  phantasma  non  potest  deter- 
minare  intellectum,  ut  forma  inhserens  illi, 
quia  est  materiale,  neque  etiam  ut  objectum, 
quia  intellectus  non  cognoscit  rem  in  phau- 
tasmate,  neque  denique  nt  cooperans  intellec- 
tui,  quia  cum  sit  materiale  non  posset  coope- 
rari  ad  actum  spiritualem  :  ergo,  Prseterea 
intellectus  est  potentia  alterius  ordinis  ab 
omni  potentia  sensitiva  :  ergo  in  proprio  or- 
dine  habet  omnia  requisita  ad  actum  cogni- 
tionis  :  heec  autem  sunt  potentia,  et  objectum 
illi  vuiitum  :  ergo  in  proprio  ordine  spirituali 
hoc  habet  :  illa  autem  unio  sit  per  species  : 
ergo  habet  proprias  species  a  sensibilibus  dis- 
tinctas,  Item  quia  qua  ratione  ponitur  intel- 
lectum  determinari  a  phantasmatibus,  eadem 
poneretur  sensum  interiorem  determinari  co- 
gnitione  sensuum  exteriorum ,  et  ita  non 
haberet  proprias  species  ,  quod  est  contra 
experientiam.  Si  dicas  sen.sum  interiorem  in- 
digere  propriis  speciebus,  ut  illas  servet  in 
absentia  objecti,  idem  dicetur  de  intellectu, 
habet  enim  vim   ad  conservaudas  proprias 


eii6  LiB.  III 

species^  ut  infra  videbimns.  Ultimo  arguitiir. 
Nam  vcl  intellectus  noster  est  capax  specie- 
rurn  intelligibilium,  vel  non  :  si  primum  : 
ergo  recipiet  illas,  ne  absurde  dicamus  dum 
est  in  corpore  carere  semper  forma  sibi  natu- 
rali^  et  perfectione  necessaria  ad  intelligen- 
dum  :  si  non  est  capax  :  ergo  separatus  a 
corpore  non  poterit  naturaliter  recipere  species 
intelligibiles,  atque  adeo  nec  intelligere  natu- 
raliter,  cum  ibi  non  sint  phantasmata  a  qui])us 
determinetur.  Tandem  in  eodem  subjecto  sunt 
habitus,  in  quo  species  :  sed  habitus  intellec- 
tuales  subjective  insunt  intellectui  :  ergo,  et 
species,  cum  habitus  cognoscitivus  ponatur 
ad  faciHtandam  potentiam  in  usu  specierum. 
Ad  argumenta  igitur  respondetur  terminum 
productum  per  actionem  non  posse  esse  prin- 
cipium  actionis,  objectum  autem  potentife 
cognoscitivee  per  cognitionem  productum  non 
esse,  ideoque  posse  prserequiri  ad  actionem. 
Ad  secundum  negandum  species  fictitias  esse, 
wt  satis  probatum  est,  patefietque  amplius 
sequenti  capite. 

CAPUT  II. 

QUIDNAM   SINT   SPECIES   INTENTIONALES. 

1.  Quoniam  species  sunt  quasi  instrumenta 
queedam,  per  quas  communiter,  objectum  co- 
gnoscibile  unitur  potentiae,  ideo  necessariura 
est  perfecte  illas  cognoscere.  Et  primo  suppo- 
nendum  estluijusmodispeciesesseentiareaha : 
probavimus  si  quidem  illas  esse,  quocl  est  esse 
entia  reaha,  nara  qiiod  non  habet  entitatem 
realem,  non  est.  Quo  supposito  queerimus,  an 
sint  substantia?,  vel  accidentia,  an  materiaha 
entia,  vel  spirituaha,  et  quem  modum  essendi 
habeant. 

2.  Prima  asserUo.  —  Proiatur  de  speciebus 
sensuum  externorum.  —  Be  intelligihiUhus.  — 
Prima  conelusio.  Omnes  species  sunt  acciden- 
tia  queedam.  Probatur  inductione.  Ac  primo 
de  speciebus  sensuum  exteriorum  id  constat, 
cum  fiant  ab  exterioribus  accidentibus  sensi- 
bihbus,  et  ab  ihis  dependeant  in  conservari. 
Secundo,  quia  fmgi  non  potest,  quse  substan- 
tiee  sint,  nec  uUa  ad  id  occurrit  necessitas, 
ordinantur  nempe  ad  movendum  sensum , 
ihumque  actuandum,  ad  hoc  autem  munus 
satis  est  esse  quahtates.  Tertio ,  nuhum  est 
agens  a  quo  producanturtales  substantise,  ne- 
que  possent  pervenire  usque  ad  sensum  tara 
brevi  rautatione,  quam  saltem  perveniunt  vi- 
sibiles  species.  De  speciebus  quoque  intelhgi- 


DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


bilibus  certissima  est  ossertio ,  substantias 
enim  spirituales  praeter  humanas  animas  de- 
nuo  creari  inauditum  est,  ne  dicam  temera- 
rium. 

3.  De  sperAetnis  saltem  sensuum  internorum 
negant  quidam.  —  Primo.  —  Secundo.  —  Sed 
de  his  etiam  probatur  assertio. —  De  speciebiis 
sensus  interioris,  quse  phantasmata  appellan- 
tur,  fuit  opinio  quorumdam  esse  corpuscula 
quaedam,  hoc  est,  spiritus  animales  in  cerebro 
existentes,  repra^sentantesque  res  ipsas  sensa- 
tas,  sive  per  substantias  suas,  sive  per  acci- 
dentia  spiritibus  inhaerentia :  tum  quia  si 
phantasmata  inhaereant  interno  sensui,  semper 
illum  movebunt  ad  operandum,  atque  adeo 
semper  deberet.  cognoscere  :  quod  falsum  esse 
liquet  experimento;  tum  quia  lieso  cerebro 
amittuntur  sffipe  phantasmata;  sunt  ergo  cor- 
puscula  aliqua,  quae  corrumpuntur.  Probatur 
tamen  assertio  quoad  has  etiam  species.  Primo 
a  pari  ratione :  nam  si  in  reliquis  potentiis 
perfectioribus,  ac  minus  perfectis,  species  suf- 
ficiunt  accideutalis,  cur  non  in  phantasia  ? 
Maxime  cum  esedera  rationes  procedant,  quod 
ad  munus  suum  sufficiat  esse  qualitates,  quod- 
que  non  sit  agens,  a  quo  producantur  substan- 
tise.  Est  prseterea  speciale  argumentum,  nam 
tales  substantias  materiales  esse  oporteret  et 
corporeas  :  occuparent  ergo  locum,  proindeque 
iimumera  pene  phantasmata  in  angustissimo 
cerebro  reciperentur,  cum  sola  repra^sentent 
individua,  quae  per  phantasiam  innnraera  fere 
a  nobis  percipi,  notissimum  est.  Quis  autem 
credat  posse  cereLrum  tot  carpere  corpuscula 
locum  occupantia? 

4.  Ad  frimum  in  numero  prrecedenti.  —  Ad 
secunduon.  —  Neque  rationes  paulo  ante  factse 
urgent,  quia  etiam  intellectus  species  plurium 
rerum  sibi  inhaerentes  habet,  cura  non  seraper 
actu  intelligat.  Adde,  quodlicet  essent  corpus- 
cula  eadera,  si  qua  est,  procederet  difficultas  : 
quod  ergo  poteutia  uou  actu  intelligat,  aut 
cognoscat  omnia,  quorum  habet  species,  ex  eo 
provenit,  quod  non  cooperetur  semper  reprae- 
sentationi  omniura  specierura,  aut  ob  alia  di- 
verticula,  aut  aliquando  ex  libertate,  ut  in 
homine.  Quod  vero  la^so  cerebro  amittantur 
phantasmata,  non  ideo  est,  quod  sedem  dese- 
rant  corpuscula  illa  ;  contingunt  enim  talia 
symptomata  absque  ruptione  cerebri,  vel  frac- 
tione  illius,  ut  necesse  erat  ad  egressura  cor- 
pusculorura :  provenit  ergo  ex  eo,  quod  virtus 
cerebri  inepta  redditur  ad  utendura  phantas- 
matibus,  vel  ex  eo  quod  phautasmata  pendeant 
in  conservari  a  recta  dispositione  cerebri,  qua 


CAP.  I.  AN  AD  COGNOSCENDUM  REQUIRATUR  CONJUNCTIO  OBJECTI,  ETC. 


dipsolnta  cornimpnntiir :  constat  ergo  nniver- 
salis  conclnsio  posita,,  omnes  species  intentio- 
nales  esse  accidentia,  atqne  adeo  qnalitates, 
cum  ad  aliud  prsedicamentum  pertinere  non 
possint. 

5.  Primum  corollariwn  contra  CajetanvAU 
et  commentatorem ,  de  quo,  ac  de  sequerte  con- 
sulatiir  aiictor,  lib.  2,  de  Attrihcfis,  cap.  12, 
a  num.  0. — Et  ex  liac  conclusione  infero  primo 
inter  potentiam  et  speciem  intentionalem  esse 
solum  accidentalem  unionem,  ut  pote  inter 
accidens  et  snbjectnm,  neque  ullam  majorem 
posse  excogitari,  qnidquid  Cajetanus  fingat, 
i  part.,  qusest.  M,  art.  1,  exponens  famosnm 
Commentatoris  dictum,  qnod  ex  intelligibili, 
et  intellectu  magis  nnnm  fiat,  quam  ex  mate- 
ria  et  forma,  ex  quibus  et  unnm  tertinm  ab 
utraque  distinctum  resnltat,  et  materia  ipsa 
neutiqnam  forma  efBcitur  :  at  vero  ex  objecto 
et  potentia  tertinm  non  resultat,  sed  potentia 
fit  ipsum  intelbgibile,  sive  objectum.  Illud  ta- 
men  dictum  in  rigore  falsnm  esse  censeo.  Nam 
inter  materiam  et  formam  substantialis  unio 
datur,  ex  illisque  fit  per  se  unum ;  inter  po- 
tentiam  vero  etobjectum  non  potest  intelligi 
unio  plusqnam  accidentalis^  maxime  quando 
unio  fit  media  specie,  ut  in  prcesenti,  nec  alio 
modo  dici  vere  potuit  intellectum  fieri  ipsum 
intelligibile,  nisi  (piatenus  informatnr  specie 
ilkid  repraesentante :  hoc  autem  modnm  acci- 
dentalis  unionis  non  transcendit.  Preeterea  in- 
tellectus  beati  divinam  essentiam  videns,  illi 
intime  nnitnr,  nullo  autem  modo  dici  potest, 
qnod  sit  ipsa  essentia,  nisi  forte  nimium  meta- 
phorice:  ergo,  etc. 

6.  Responsio  Ca.jetani  expugnatur.  —  At 
occurrit  Cajetanus  intellectum  fieri  ipsum  in- 
telligibile  intelligibiliter,  non  realiter  :  hoc 
vero  quomodo  intelligibiliter  dicatur,  non  in- 
telligo,  reveranamqne  sola  ibi  potentia  et  spe- 
cies,  unioque  accidentaria,  ac  realis  inter  ipsas 
invenitur:  quid  ergo  per  vocem  intelligiUlHer, 
importari  amplius  fmgitur.  Prseterea  aut  uniri 
intelligibiliter  est  nniri  realiter,  aut  non  :  si 
hoc  dicatnr,  profecto  ex  vi  illins  tmionis  sequi 
non  posset  realis  actio,  seu  cognitio :  si  vero 
primum  respondeatur,  jam  distinctio  est  su- 
perflna,  et  procedit  argumentum,  qnod  sit  unio 
inter  res  distinctas,  et  non  est  substantialis, 
cum  sit  inter  accidentia :  ergo  accidentalis  erit, 
quod  est  intentum,  atque  adeo  nec  major  erit, 
quam  inter  materiam  et  formam,  neque  po- 
tentia  fiet  ipsum  objectum.  Item  qnando  ait 
intellectum  fieri  intelligibile,  vel  id  intelligit 
de  intellectu  pra3ciso  ab  specie,  vel  cum  specie 


617 

composito.  Primnm  dici  non  potest,  quando- 
quidem  potentia  preecisa  ab  specie  nihil  reale 
habet,  quod  antea  non  haberet.  Secundum  au- 
tem  nihil  aliud  dictum  est,  quara  quod  compo- 
situm  ex  potentia  et  specie  ipsum  sit  objectum 
in  esse  reprsesentativo.  Ejusmodi  tamen  com- 
positum  unione  tantum  accidentali  unnm  est 
quod  intendimus.  Responderi  potest  pro  Caje- 
tano,  et  ipsins  principiis,  quod  species  duo 
habeat,  esse  nimirnm  imaginem,  et  esse  qua- 
litatem,  atque  nt  qnalitatem  inhserere,  unum- 
qne  per  accidens  efficere  :  nt  imaginem  vero 
non  inhserere,  sed  immediate  uniri  potentise, 
adeo  ut  potentia  fiat  res  ipsa  qns?  repraesenta- 
tur,  sed  de  hac  distinctione  quid  sentiendum 
sit  infra  dicemns,  num.  27.  Attamen  qnod  ad 
rem  attinet,  impertinens  est,  nam  species  sub 
qnacumque  ratione,  non  potest  non  esse  acci- 
dens  a  potentia  distinctum,  ac  adeo  nec  nisi 
accidentalem  unionem  cum  illa  causare. 

7.  Secundum  corolla7'ium  contra  ewmdem  Ca- 
jetanum.  —  Secnndo  colligitur  ex  hac  conclu- 
sione  speciem  intentionalem  afferre  secum 
proprium  esse  accidentale,  illudque  tribuere 
potentise  per  realem  inhserentiam  ad  illam,  in 
quo  etiam  falsus  est  Cajetanus,  1  parte,  q.  12, 
articulo  secimdo,  circatertium,  dicens  speciem, 
ut  constitnit  potentiam  in  actu  primo  per  rea- 
lem  inhaesionem,  liabere  esse  imperfectum,  ut 
vero  constitnit  in  actuali  cognitione  habere 
perfectum  :  nam  species,  inqnit,  comparatur 
ad  actum,  sicut  forma  ad  esse,  eo  quod  esse 
ipsiusspeciei  quatennsintelligibilis,  est  intelli- 
gere,  qnse  omnia  mihi  non  sunt  intelligibilia. 
Nam  primo,  quid  queeso  significut  intelligere 
esse  ipsum  speciei  esse?  Nam  species  propriam 
entitatem  habet  distinctam  ab  actn  cogno- 
scendi,  quam  conservat,  sive  potentia  actu  co- 
gnoscendi,  qnam  conservat,  sive  potentia  actn 
cognoscat,  sive  otietur.  Secundo  qnomodo 
quseso  intelligitnr,  effectum  formalis  speciei 
esse  intelligere  ?  Namque  effectns  formalis  a 
forma  accidentali  tribuitur  inhaBrendo,  species 
autem  inhserendo  non  tribuit  cognitionera  cum 
possit,  ut  dixi,  species  inhserere  intellectm, 
qnin  ipse  intelligat.  Unde  snmitur  aliud  argu- 
mentnm  :  nam  effectus  formalis  est  insepara- 
bilis  a  forma  quamdiu  est  in  subjecto  :  sed  ac- 
tus  cognitionis  separatur  ab  specie  :  ergo  non 
est  eflectus  formalis  illius.  Item  actus,  et  spe- 
cies  sunt  dnte  qualitates  distinctai,  una  autem 
qualitai  non  potest  esse  effectus  formalis  alte- 
rius,  siquidem  ntraque  earnm  est  forma  dis- 
tincta,  proindeque  potens  distmctum  effectum 
formalera  conferre   Deniqne  infra  probabirons 


618 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


speciem  concnrrere  effective  ad  actnm  :  non 
ergo  cansa  est  formalis  illius  :  liabet  ergo  spe- 
cies  proprinm  esse  distinctum  ab  actu,  quod 
confert  sn]")jecto.  Si  vero  roges  qnam  denomi- 
natiouem  subjecto  tribnat;,  respondebimns  ca- 
rere  vocabulo :  tum  qnia  species  sunt  ignolse, 
et  sensibus  haud  satis  perspectse  :  tnm  quia 
species  potissime  ordinantur,  ut  repreesentent 
objecta,  deserviuntque  cognitioni^  atque  id 
prfficipue  in  illis  considerari^  omissa  denomi- 
natione  subjecli,  quee  ad  hoc  munus  est  quasi 
per  accidens. 

8.  Ultimo  tamen  est  in  hac  conchisione  no- 
tandum^  si  contingat  aliquando  ipsum  objec- 
tum  immediate  uniri  potentiee,  ut  in  beatis 
fieri  credimns,  aut  etiam  in  substantiis  se- 
paratis ,  quando  seipsas  cognoscunt ,  tunc 
non  esse  necessariam  speciem,  quee  sit  acci- 
dens. 

9.  Secunda  assertio  prolatur.  —  Consulatur 
auctor  pro  liac  tertia  assertione,  l.  2^  de  Ang., 
cap.  3,  mm.  'ii. — Secunda  conchisio.  Species 
non  snnt  ejusdem  rationis  cum  objectis  snis. 
Conchisio  est  Aristotehs,  hb.  2,  de  Anima, 
c.  i2,  dicentis  sensus  recipere  speciessine  ma- 
teria  :  materiam  vocat  ipsam  naturam  realem 
quahtatis,  quod  est  dicere,  visum  non  recipere 
ipsum  colorem  materiahter,  sed  qnamdam  spe- 
ciem  ilhus  rcpraesentatricem  :  significat  ergo 
aperte  speciem  et  colorem  difi^erre  specifice. 
Praeterea  de  speciebns  intenigibihbns  constat 
conclusio.  Suni,  enim  accidentia  spirituaha, 
res  autem  cognita  sa^pe  est  substantia,  vel  res 
materiahs  :  de  sensibihbus  vero  ostenditur : 
nam  objectnm  ssepe  habet  contrarinm,  non 
item  species  :  sic  ah^edo  et  nigredo  contrarige 
sunt,  species  autem  illarum  minime  cum  pos- 
sint  in  eadem  pupiha,  aut  medio  diaphano  si- 
mul  existere,  ac  deservire  ad  utrumque  colo- 
rem  conspiciendum. 

10.  Durandi  evasio  expugnatw.  —  Occurrit 
Durandus  eo  in  eventn  speciem  albedinis  et 
nigredinis  non  duphcem,  sed  unam  mediam 
esse  reprsesentautem  ntrumque  colorem,  sed 
plane  impossibile  videtur,  res  adeo  diversas 
et  contrarias  per  nnicam  speciem  reprfesen- 
tari,  maxime  cum  possint  albedo  et  nigredo 
in  gradu  intensissimo  objici  aspectui,  quod 
difiicihus  contra  Durandnm  mihtat,  asseren- 
tem  species  ejasdem  rationis  esse  cum  ipso 
objecto,  ut  infra  videbimus.  Atque  per  hsec 
non  sohnn  probatur  species  contrariorum  ob- 
jectornm  esse  distinctas,  qnamvis  simul  sint 
in  eodem  medio,  sed  etiam  tot  muhiphcari 
species  in  oculo,  quot  suut  res  visee,,  vel  re- 


prsesentatse,  cum  non  possit  unica  species  esse 
simihtudo  tam  muhiphcium  objectorum,  nisi 
sit  eminentior,  et  aUioris  ordinis,  quahs  non 
est  species  sensibihs,  neque  appareat,  a  quo 
tahs  species  produci  queat :  unde  in  sohs  An- 
gehs  iha  specierum  eminentia  concedi  solet. 
D.  Thomas  tamen  in  3,  d.  14,  quaest.  1,  a,  1, 
qnaestiunc.  4,  ad  secundum,  scripsit  per  eam- 
dem  imaginem  specuhim  videri,  ac  rem  in 
speeulo  :  ratio  tamen  facta  contrarium  probat : 
ahseque  experientise  simihter,  fiat  reflexio, 
vehiti  si  ocuhis  in  ea  distantia  sit,  ad  quam 
perveniat  directa  species  specuh,  et  non  re- 
fiexa  objecti.  Nec  efl^ugies,  si  dicasprfeter  spe- 
ciem,  debitam  quoque  propinquitatem  postu- 
lari  ad  cernendum  :  postulari  enim  merito 
potuit,  ut  objectum  speciem  sui  produceret, 
quod  in  casu  proposito  jam  conceditnr  :  at  ut 
potentia,  idonea  specie  jam  recepta,  ad  actum 
suum  immanentem  ehciendum,  propinquita- 
tem  cum  objecto  postulet  nuha  ratio  exigit : 
ahoquin  similem  quoqne  propinquitatem  in 
internis  potentiis  postnlaremus. 

11.  Prohatii,r  tertia  eadem  assertio. — Prse- 
terea  arguitur  pro  conchisione,  Quia  si  species 
coloiis  esset  color,  posset  videri  m  ipso  aere, 
nonvidetur  autem  nisiin  determinato  corpore, 
verbi  gratia,  pariete  :  ergo,  etc.  Item  si  color 
esset,  profecto  in  oculo  impressam  sensatio- 
nem  non  causaret,  juxta  Aristotelem  pronun- 
tiantem  sensibile  supra  sensum  non  efficere  sen- 
sationem.  Rursns  color  colorem  nonproducit : 
at  coloris  species  per  m  edium  ahud ,  atque  ahnd, 
ut  iustrnmentum  sahem  objecti  efficienter  ef- 
fnnditur.  Ad  hsec  si  species  ah^edinis  esset 
albedo  ,  impediret  visionem  nigredinis ,  non 
tamen  impedit :  ergo,  etc.Uhimo  speciessen- 
sus  interioris  ejusdem  snnt  ordinis  cum 
externis,  sed  internge  non  suut  ejusdem  ordi- 
nis  cum  objecto,  imaginativa  enim  non  habet 
intra  se  sonum,  vel  odorem  reahter  :  ergo  ne- 
que  externee  species  ejusdem  rationis  sunt  cum 
objectis,  Atquehanc  conchisionem  docet  divus 
Thomas,  de  Verit.,  q.  8,  a.  11,  7,  Metaphy- 
sicse,  lect.  6,  Comment.  ibi,  text.  27,  Alber- 
tus,  L  2,  Animee,  tr.  4,  cap.  11,  et  D.  Augus- 
tinus  7,  super  Genesim  ad  htteram,  c,  2,  qui 
omnes  aiuut  species  repreesentantes  contraria 
posse  esse  simul  in  eodem  subjecto,  eo  quod 
quahtates  intentionales  inter  se  contrariae  uon 
sint.  Aristoteles  quidem  secundo  de  Anima, 
text.  147,  et  sequentibus,  inquirens  qnomodo 
coutrarium  rerum  species  possint  esse  simul, 
non  satis  resolvit  :  attamen  in  fine  libri  de 
Sensu  et  sensibih  communem  iUam  solutiouem 


CAP.  II.  QUID  SINT  SPECIES  INTENTIONALES. 


619 


affertj  ubi  D.  ThomaS;,  lectione   ultima;,    rem 
optime  exponit. 

12.  Conira  assertionem  se  suppommt  Duran- 
diis  et  Valles.  —  Contra  satis  confirmatam  as- 
sertionem  de  speciebus  prfBsertim  sensibilibus 
opinatur  Durandus,  in  2,  d.  3,  quajst.  6,  n.  \1, 
et  in  4,  distinct.  49,  queest.  2^,  n.  13,  Valles, 
lib.  2  Controversiarum,  cap.  28,  ubi  multa 
de  speciebus  docet,  sed  multa  non  vere.  Ar- 
guunt  igitur  primo.  Ita  se  liabent  objectum 
et  species,  sicut  lux  et  lumen  :  sed  bsec  sunt 
ejusdem  speciei  :  ergo  et  illa.  Neganda  tamen 
major  propositio,  quanquam  minor  etiam  du- 
bia  sit.  Secundo  speeies  est  similitudo  rei,  si- 
militudo  autem  non  est  inter  ea,  quee  specie 
differunt.  Sed  hoc  argumento  probaretur, 
speciem  quoque  intelhgibilem  caloris  ejusdern 
speciei  essecum  calore  :  quod  tamenest  aperte 
falsum,  unde  dicitur  similitudinem  in  essendo 
requirere  quidem  unitatem  specificam,  non 
tamen  similitudinem  in  repreesentando.  Ter- 
tio  actio  objecti  est  univoca:  ergo  univocum 
effectum  producit.  Neganclum  tamen  antece- 
dens,  sed  quomodo  sit  actio  illa  asquivoca,  di- 
cemus  infra. 

13.  Quoritmdam  responsio.  —  Quarto,  et 
difiicile  arguitur.  Nam  species  visibilis,  verbi 
gratia,  coloris  est  visibilis  :  ergo  est  color.  An- 
tecedens  manifestum  videtur,  tum  de  specie  in 
speculo,  quam  quisque  ibi  de  seipso  conspicit : 
tum  de  radiis  solaribus  vitrum  coloratum  trans- 
meantibus,  ejusque  enim  coloris  conspiciun- 
tur :  tahs  antem  color,non  nisi  species  visibihs 
a  colore  vitri  causata,  censeri  potest.  Ad  pri- 
mum  exemplum  communis  conceptio  vulgi 
est,  videri  rem  in  speculo  eo  modo,  quo  vide- 
retur  in  sui  imagine  instrumentali.  Unde  hcefc 
visio  ad  rem  ipsam  revera  terminetur  imme- 
diate,  non  ad  speciem  speculi,  apparet  tamen 
terminari :  juxta  quam  vulgarem  conceptionem 
occurri  posset  speciem  secundum  entitatem 
quidem  suam  non  videri,  attamen  quod  re- 
preesentativa  est,  ac  vehiti  in  transcursu,  seu 
obiter  posse  videri,  quia  ut  sic  induit  eamdem 
vicem,  quam  ipsum  objectum. 

14.  Refellitur  luec  responslo.  —  Sed  hsec 
responsio  non  probatur.  Primo,  quia  non  satis 
intehigitur,  ut  quippiam  non  videatur  in  enti- 
tate  sua,  in  esse  tamen  reprassentativo  videa- 
tur,  nam  repreesentativum  esse,  reale  quippiam 
est,  et  in  quantum  repra^sentans,  in  tantum 
est  ens :  ergo  si  videtur  reproesentans,  videtur 
secundum  entitatem  ahquam.  Secundo  falsum 
est,  quod  visio  terminetur  modo  ahquo  ad 
imaginem  in  speculo,  hoc  enim  tantum  dese- 


ruit,  ut  in  eo  fiat  reflexio  specierum  ad  viden- 
dam  rem  immediate  in  seipsa,  id  quod  osten- 
ditur  duphci  experientia.  Primo.  Nam  quod 
conspici  putatnr  in  speculo,  non  conspicitur  iu 
specuii  superficie,  sed  quasi  in  profundo,  in 
tanta  scilicet  distantia,  quauta  distat  ab  ipso 
speculo :  species  autem  attingit  solum  specu- 
lum  secundum  ilhus  superficiem,  et  ad  sum- 
mum  secundum  eam  crassitiem,  in  qua  forte 
sit  transparens  :  si  ergo  ipsa  inliserens  in  spe- 
culo  videretur,  non  adeo  profunda  appareret : 
objectum  ergo  est  quod  immedialevidetur  cum 
distantia  sua  ab  speculo.  Secunda  experientia 
eorum,  qui  vident  per  inspiciha  res  a  longe. 
Nam  si  objectum  sit  a  tergo  longe  distans,  et 
speculum  prope  visum  cernitur  optime  objec- 
tum  a  tergo  existens :  non  ergo  videtur  species 
existens  in  speeulo,  sed  id  quod  longe  existit, 
siquidem  inspiciha  supponuntur  apta  ad  vi- 
dendum  distans,  et  inepta  ad  videndum  pro- 
pinqnum,  nam  species  specuh  utpote  propin- 
quissima  non  recte  videretur. 

15.  Vera  responsio.  —  Dicendum  est  ergo  ad 
ihud  exemplum  non  videri  speciem,  sed  reflecti 
in  speculo,  pervenireque  ad  oculum,  tum  vi- 
deri  per  eara  immediate  objectum,  cujus  spe- 
cies  a  speculo  reflectitur.  Ad  aliud  de  vitro 
colorato  sunt  qui  dicant  ibi  produci  verum  co- 
lorem,  quia  licet  per  se  activus  non  sit  sui  si- 
mihs,  adjulum  tamen  Solis  radiis  potest  ilhim 
producere  saltem  remisse.  Ahi  volunt  ibi  tan- 
tum  esse  species  coloris^  ac  videri :  sed  neu- 
trum  dicere  cogimur,  ut  latius  cap.  16,  consta- 
bit:  dicendumergo  esse  ibi  tantum  splendorem 
quemdam,  apparere  vero  coloratum  propter 
species  rubei  coloris  illi  admixtas,  reflecten- 
tesque  ad  oculum,  nec  ipsas  videri,  sed  per 
eas  colorem  a  quo  fnmt. 

16.  Tertia  assertio  hipartita. —  Tertia  con- 
clusio.  Species  intentionales  in  solo  intellectu 
sunt  spirituales  et  indivisibiles  :  in  ahis  autem 
potentiis  cognoscitivis  sunt  materiales  et  di- 
visibiles.  Prima  pars  est  certa,  supposito  quod 
supra  ostensum  est,  has  species  subjective  re- 
sidere  in  intehectu :  nam  accidens  proportio- 
natur  subjecto,  in  quo  est,  intehectus  autem  est 
spiritualis  :  ergo  et  species  in  iho  iuliferentes. 
Secunda  vero  pars  est  contra  Paulum  Vene- 
tum  2,  de  Anima,  text.  127,  et  Pisanum  in  sua 
perspectiva,  parte  secunda,propositione  quinta, 
qui  universaliter  asserunt  omnes  species  etiam 
sensibiles  esse  indivisibiles  et  immateriales, 
tamen  couclusio  illa  consimih  ratione  fit  certa. 
Nam  accidens  proportionatur  potentige,  in  qua 
subjectatur,  sed  potentiee  omnes  sensitivse  ma^ 


620 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


teriales  siint  et  extensse  :  ergo  et  species,  qnse 
ibidemsnbjectantnr.  Confirmatur  experientiis. 
Nam  in  specnlo  species  reflectitur  extenso  mo- 
do,  siquidem  fracto  speculo,  in  quo  integra 
facies  repreesentabatur,  pars  speculi  partem 
faciei  tantum  reddet :  ergo,  etc,  in  parvo 
quoque  specnlo  apparet  res  minor,  et  in  majori 
major  :  ergo  in  majori  speculo  producitur  ma- 
jor  species,  et  in  minori  minor,  si  autem  indi- 
visibilis  esset,  semper  sequalis  produceretur. 
Denique  stat  videre  partem  objecti,  non  viso 
toto  :  est  ergo  partialis  species  repreesentans 
partem^  et  totalis  repreesentans  totum^,  qnod 
cum  indivisibilitate  stare  non  potest. 

17.  Prima  difficuUas  contra  secundam  par- 
tem  assertionis,  de  qua  et  de  sequenti  Conim- 
hricenses,  l.  2^  de  Anima  7,  qucest.  ^,  art.  ^, 
Mendoca,  disj).  12^  de  Anim.,  sect.  5.  —  Quo- 
rumdam  responsio.  —  Rejicitur.  —  Sed  re.stat 
tunc  diflicnltas  circa  secundam  partem  con- 
clusionis.  Nam  species,  verbi  gratia,  visus  ex- 
tensa  dicitnr  ac  per  diversas  sui  partes,  diver- 
sas  partes  objecti  repraesentans  :  qna  ergo  ra- 
tione  potest  reprsesentari ,  conspicique  per 
illam  objectum  magnnm,  qualis  mons?  Res- 
pondent  nonnulli  a  toto  objecto  visibili  nnam 
tantum  speciem  prodnci,  qnae  quidem,  si  con- 
sideretnr  secnndum  partes  subjecti  extensa 
est,  et  divisibilis,  secundum  rationem  vero 
repraesentandi  indivisibilis,  ita  ut  tota  ipsa,  et 
queelibet  pars  etiam  totum  visibile  reprsesen- 
tet.  Sed  contra  hanc  responsionem  procedunt 
etiam  rationes  addnctae  et  experientise  :  os- 
tendnnt  siquidem  experientiae  partem  speciei 
repreesentantem partem  objecti,  etnontotum, 
Praeterea  ex  eadem  responsione  seqnitur  spe- 
ciem  a  duobus  parietibiis,  verbi  gratia,  im- 
pressam  ocnlis,  non  dnplicem  esse,  sednnam, 
qufe  per  quamlibet  sni  partem  repraesentat 
ntrnmque  parietem,  nam  par  est  ratio  de  dno- 
bu?  parietibus  etde  duabus  medietatibns  ejns- 
dem  :  conseqnens  tamen  falsum  esse  patet  ex 
dictis  in  secunda  conclusione. 

48.  Verior  responsio. — Qnare  dicendnm  vi- 
detur,  objectum  multiplicare  sui  speciem  in 
circukim,  id  enim  commune  est  agentibus  na- 
turabbus,  nt  spliseram  suse  activitatis  vendi- 
cent  circularem  ,  et  speciatim  de  speciebns 
Aristoteles  affirmat,  lib.  de  Sono,  experientia- 
que  comprobat.  Nam  in  ripa  flnminis  videtur 
qnis,  et  per  aerem,  et  per  aqnam  versns  om- 
nem  partem :  mnltiplicat  ergo  sui  species  ver- 
sus  omnes  partes  :  fit  ergo  nt  objectum,  et  se- 
cundnm  se  totum,  et  secundum  omnem  sni 
partem  producat  speciem  sni  versus  omnem 


partem  medii :  unde  nnlla  est  medii  pars,  in 
qua  non  sit  species  totius  visibilis.  Porro  illa 
species  simplex  non  e.st  (ut  quidam  volunt) 
sed  composita  ex  multis  partibus,  per  quas 
diversas  partes  objecti  reprsesentat,  experien- 
tia  enim  constat  unam  partem  separabilem 
esse  ab  alia:  ut  si  occultetnr,  vel  anferatur 
pars  objecti,  anfertur  sane  .species  illius,  et 
non  aliarnm  partium,  quas  non  oportet  in  di- 
versis  partibus  subjecti  existere,  sed  esse  pote- 
rnnt  in  eadem,  componendo,  integrandoque 
unam  speciem  totins  objecti. 

49.  Secunda  difficultas  dupliciter  urgetnr. 
— Satisfit.  —  Sed  tunc  occurrit  altera  difficul- 
tas,  nam  si  eadem  parte  subjecti,  et  datur  spe- 
cies  reprsesentans  totum,  et  pars  etiam  speciei 
reprajsentans  quamcumque  objecti  partem, 
reprsesentatio  plane  obscura  erit  et  confusa. 
Rnrsnm  si  quando  species  visibilis  in  speculo 
reflectitur,  in  qualibet  specnli  parte  est  spe- 
cies  reprsesentans  totnm  visibile,  profecto  per 
quamcnmqne  partem  speculi  fieret  reflexio 
integrse  speciei,  quod  falsum  est.  Respondetur 
negando  reprsesentationem  fieri  confusam,  vel 
obscnrara,  nam  species  ex  objecto  pertingunt 
ad  potentiam ,  vel  specuhim  per  lineam  rec- 
tam,  ac  quantum  fieri  potest  brevissimam,  at- 
que  eo  modo,  et  ordine,  quo  sunt  inter  se 
objecti  ipsius  partes  ordiuatse:  non  est  ergo 
unde  confusio  in  reprsesentatione,  ant  visione 
actuali  proveniat :  simihterque  neganda  con- 
fusio  in  specuh  reflexione,  nam  per  eamdem 
hneam  fit  reflexio,  per  quam  species  ab  spe- 
culo  procedit,  eodemque  ordine,  et  modo(imo 
tahs  processio  reflexio  ipsa  est)  ac  semper  illa 
pars  speciei,  quse  per  minorem  hneam  mul- 
tiphcatur  efficacius  movet  potentiam,  aut  effi- 
cacius  etiam  reflectitur.  Ulterins  vero  succedit 
tertia  difficultas,  quo  modo  res  appareat  ma- 
jor,  vel  minor  in  certam  distantiam,  sed  hsec 
mehus  tractabitur  in  cap.  17,  agendo  de  visu. 

20.  Qiiarta  assertio.  —  Cim  his  faciunt 
Co7iimiricenses,  lib.  4,  de  Interpret.,  c.  1,  q.  2, 
a.  3,  sect.  1,  et  illos  secutus  JEgidius,  lii.  8,  de 
Beat'tud.,\  p..  q.  2,  §  2. — Suaddur  primo. — 
Quarta  conclusio.  Species  intentionales  nou 
reprsesentant  formahter  objecta,  sed  efi^ective 
tantum.  Hanc  muhi  non  approbantpost  divum 
Thomam,  1  part.,  qnsest.  12,  art.  2,  et  lib.  2, 
contra  Gent.,  cap.  98,  et  libr.  3,  cap,  -49,  ne- 
que  ihos  omnino  improbabiliter  sentire  judi- 
camus.  Verumtamen  posita  conchisio  proba- 
bihor  apparet.  Primo,  quia  si  species  essent 
formales  obj:^ctorum  reprffiseutationes,  etfec- 
tum  snnm  formalem  necessario  communica- 


CAP.  II.  QUID  SINT  SPECIES  INTENTIONALES. 


621 


rent  potentiis^  quibus  inhserent^  atque  adeo 
redderentur  eo  modo  potentiae  formaliter 
conformes  suis  objectis^  seu^  quod  idem  est, 
formaliter  cognoscentes,  cum  cognitio  niliil 
sit  aliud,  quam  formalis  conformitas  inten- 
tionalis  inter  potentiam  et  objectum  :  hoc 
autem  preeter  omnium  sententiam  diceretur, 
ac  facile  impugnatur  :  tum  quia  jam  potentia 
post  comparatas  semel  species  semper  esset  in 
actu  cognoscendi,  quantumvis  multas  haberet, 
cum  inhterendo,  necessario  ei  formalem  suum 
effectum  communicarent  :  tum  quia  jam  vo- 
luiitas  ex  illa  sui  objecti  reprsesentatione  for- 
mali  per  speciem,  moveri  posset  ad  volendum, 
neque  ratione  ulla  divertere  posset  intellectum 
a  reprsesentatione  :  quee  omnia  falsa  sunt  et 
absurda. 

21.  Quorumdam  evasio.  —  Dices  conformi- 
tatem  potentise  ad  objectum  per  speciem 
impressam^  esse  sohim  in  actu  primo^  sive 
habitualem :  cognitionem  vero  actualem^  cum 
sit  vitaHs  actus,  ac  inter  cseteros  potissimus, 
non  recipi  sohim,  sed  eUci  quoque  deberet  a 
vitaU  potentia,  idque  immediate,  sahem  par- 
tialiter,  cum  tamen  ad  speciem  impressam 
potentia  ssepe  receptive  tantum  concurrat,  aut 
si  effective  etiam  ahquando  concurrit,  veluti 
cum  species  immediate  ex  objectis  non  impri- 
muntur,  eas  non  efficiat  immediate,  sed  potius 
species  ipsse,  instat  ahorum  habituum,  ab 
actuah  cognitione  proxime  emanent. 

22.  Im^mgnaticr. —  Usurpai  Augusiinus iO, 
Confess.,  c.  1-4,  et  9  de  Trin.,  c.  17  et  c.  ult. — 
Hsec  responsio  vera  quidem  in  se  est,  in  prse- 
senti  tamen,  petitionis  principii  vitio  laborare 
videtur.  Nam  argumentum  factum  hoc  ipsum 
urget,  non  esse  videlicet  ad  actualem  cogni- 
tionem  ahquid  ulterius  desiderandum,  quam 
speciem  impressam,  si  ipsa  formahs  sit  sui 
objecti  reprsesentatio  in  potentia.  Quod  si  (ut 
res  habet)  ulterius  ahquid  desideratur,  ex  eo 
est;,  quod  species  impressa  vim  tantum  habet 
formaUs  reprsesentationis ,  actuahsve  cogni- 
tionis  partiahter  generandae.  Quod  declaratur 
et  confirmatur  optima  seminis,  et  viventis  ex 
iUo  producti  analogia,  quam  aUquando  Au- 
gustinusattigit  de  iuteUectivis  speciebus.  Nam 
species  sunt  quaedam  vehiti  objectorum  se- 
mina  potentia;  cognoscitivae  tanquam  utero 
maudata  ad  formandos  conceptus,  unde  et 
nomina  ipsa  conceptus,  spirituahs  generatio- 
nis,  et  partus  in  hac  materia  passim  usurpata 
eidem  analogite  attestantur;  nimirum,  quia 
ut  semen  in  se  organa,  vel  poteutias  formaU- 
ter  non  habet^  sed  vim  effective  formatricem 


organorum  in  foetu  :  ita  impressae  species  for- 
males  objectorum  repreesentationes  non  sunt, 
sed  tantum  causales. 

23.  SuadetuT  secundo  eadem  assertio.  —  Effu- 
gii  iiiipugnatio.  —  Secundo  probatur  assertio. 
Nam  facile  plerique  omnes  admittent  speciei 
concvu"sum  ad  cognitionem  actualem  impendi 
posse,  non  sohim  per  objectum  ipsum,  quando 
accommodate  unitum  est  potentise,  ut  in  beata 
visione  patet,  atque  item  in  cognitione  iUa, 
qua  Angehis  se  per  suam  essentiam  intuetur, 
sed  etiam  suppleri  posse  per  quamvis  aUam 
rem  disparatam  :  hoc  autem  falso  admittere- 
tur,  si  species  esset  formahs  objecti  repra^sen- 
tatio,  cum  rem  disparatam  formahter  objec- 
tum  reprsesentare,  sit  impossibile.  Dices  in  eo 
eventu  id  prse.stari  per  objectum  ipsum  :  sed 
non  recte,  siquidem,  quod  assumpta  fuerit  res 
aUa  disparata  pro  specie,  nuUa  ob  id  facta  fuit 
mutatio  circa  objectum  :  aut  ergo  cum  adest 
etiam  species  objectum  nihilominus  munus 
iUud  pra;stat,  quod  falso  dicetur,  aut  species 
semper  effectivum  tantum  concursum  exercet: 
atque  adeo  absque  uUa  formaU  reprsesenta- 
tione  objecti,  quod  est  intentum. 

24.  Confirmatur  luec  impugnatio.  —  Et 
confirmatur  primo ,  quoniam  indicativi  habi- 
tus  scientiarum,  ac  similes  ahi,  reprsesentativi 
formaliter  non  ponuntur,  et  si  in  ipsis  actua- 
Ubus  quaUtatibus^  ad  quas  effective  concur- 
runt,  formalis  conformitas,  propriaque  veritas 
ad  ipsa  judicata  objecta  reperiatur  :  ergo  ne- 
que  species,  quse  habitus  etiam  quidam  sunt 
ad  simphces  conceptiones  concurrentes ,  for- 
mahter  repraesentativas  esse  oportet,  Confir- 
matur  secundo  exemplo  divinse  essentise,  quse 
ad  cognitionem  creaturarum  concurrit  in  bea- 
tis  cum  tamen  earum  reprsesentativa  forma- 
hter  intentionahter  non  sit. 

25.  Suadetur  tertio  dicta  assertio  qua  de 
re  concimt  auctor,  disp.  6  Metapkysicce,  sect. 
6,  n.  1,  et  disp.  30,  sect.  \i,  a  n.  30,  et  l.  2, 
de  Angel.,  c.  3,  n.  24.  —  Tandem  declaratur 
conchisio  veluti  a  priori.  Nam  similia  ea  di- 
cuntur,  quge  unitatem  aUquam,  seu  identita- 
tem  inter  se  habent,  ac  adeo  eo  verius,  magis- 
que  simiha  dicentur,  quo  unitas,  seu  identitas 
major  fuerit.  Est  autem  major  in  essentia, 
quam  in  accidente  aUquo_,  ut  notum  est :  ac 
primo  loco,  si  sit  unitas  in  numerica  essentia, 
ob  quam  rationem  quseUbet  persona  divina 
sine  discrimine  alterius  simiUs  (non  dico  ima- 
go)  maxime  proprie  dicitur.  Secundo  Iolo^  si 
sit  unitas  specifica,  ut  inter  duo  ejusdem  spe- 
ciei  individua.  AccidentaUs  porro  unitas,  sive 


622 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AG  SENSITIVIS. 


identitas  in  aliquo  accidente  de  genere  quan- 
titatis  appropriate  dicitur  eequalitas  :  de  ge- 
nere  autem  qualitatis  commune  nomen  si- 
militudinis  retinuit.  Et  hai  quidem  omnes 
similitudines  reales  sunt,  seu  absque  ullo  res- 
pectu  ad  mentem.  Ulterius  vero  similitudo 
alia  invenitur^  ac  intentionalis  dicitur,  non 
quod  pendeat  a  mente  instar  secundarum  in- 
tentionum,  sed  quia  proprie  cernitur  intra 
potentias  in  objecta  intendentes  :  quales  sunt 
omnes  cognoscitivae  facultates.  Quia  ergo  talis 
tendentia  non  est,  ut  potentia  realiter  ipsum 
objectum  efficiat,  sed  ut  ei  se  conformet :  ideo 
multum  deficiens  est  talis  conformitas^  sive 
unitas,  sicut  umbra^  vel  pictura  a  realitate 
exemplaris  deficit :  unde  per  quamdam  so- 
lummodo  analogiam  attributioniscognitiouni- 
tatem,  seu  identitatem,  ac  proinde  similitu- 
dinem  cum  objecto  habet. 

26.  Corollaria.  —  Dismtitur  ohiter  quo- 
runidam  distinctio  speciei  ut  qualitatis  ,  et  ut 
reprcBsentativa. —  TJnoverlo  satisfit  ohjectioni- 
hus  quce  contra  quatuor  ohjectiones  afferri 
solent. — Ex  quibus  colligitur  primo^  propriam 
univoceque  dictam  simiUtudinem  debere  esse 
realem^  qualis  inter  duo  visitur  qua;  utrinque 
habent  eamdem  naturam  substantialem ,  vel 
accidentalem,  ut  explicatum  est  :  illam  vero 
aliam  intentionalem^  analogice  talem  dici.  Se- 
cundo  colligitur,  quod  in  assertione  inteudi- 
mus,  neque  hanc  simihtudinem  defectuosam 
et  analogam^  oportere  inveniri  in  specie  im- 
pressa,  cum  sit  sohim  instrumentum  quoddam 
ad  ipsam  actualem^  expressamque  similitudi- 
nem  formandam.  Tertio  colhgitur  obiter  vis 
rationis  negantium  speciem  possibilem  dis- 
tinctam  divinaj  essentise :  quia  jam  concedere- 
tur  possibihs  creatura,  quse  esset  formahs  Dei 
similitudo:  habet  nimirum  vim  hoec  ratio  si 
intelhgatur  de  simihtudine  ahqua  reah  et  imi- 
voca:  de  intentionah  vero^  utpote  nimium  de- 
ficiente  et  analogica,  ratio  non  concludit :  etsi 
enim  neque  hoc  analogico  modo  oporteat  spe- 
ciem  esse  objecto  similem,  ut  diximus^  atta- 
men  qui  actualem  cognitionem_,  seu  concep- 
tum  ita  similem  objecto  concedunt,  immerito 
ex  hoc  capite  speciem  Deo  ita  similem  nega- 
bunt.  Quarto  cohigitur  distinctionem  iUam 
communem  speciei  intentionalis  in  esse  quali- 
tatis,  et  in  esse  repraesentativi  non  esse  pro- 
priam,  quamvis  putetur  desumpta  ex  Aristo- 
tele,  de  Memoria  et  reminiscentia,  cap.  i,  et 
ex  S.  Thoma  3^  contra  Gentes,  c.  41^  dicente 
divinam  essentiam  esse  formam  intehectus 
non  secundum  esse  reale_,  sed  secundum  esse 


intehigibile.  Nam  quahtas,  quae  est  species, 
non  potest  concipi  sub  integro  conceptu  liujus 
qualitatis,  nisi  concipiatur  ut  reprajsentativa 
est  formahter,  vel,  ut  verius  putamus,  efficien- 
ter^  quialisec  ipsa  ejus  efficacitas  transcenden- 
tahs  ad  expressam  similitudinem,  inchiditur 
in  essentia  illius.  Et  declaratur.  Nam  redu- 
plicatio  iha^  ut  reprcesentativa  est,  vel  redu- 
phcat  esse  reale,  vel  nihil  reduphcat:  si  pri- 
mum,  certe  reale  illud  esse  non  erit  sub- 
stantiale :  ergo  accidentale  :  neque  alterius 
praedicamenti,  quam  quahtatis :  ergo  species 
etiam  ut  repraeseutativa^  est  quahtas^,  nisi  forte 
dicatur  verba  iUa  in  esse  qualitatis  importare 
tantum  genus  speciei,  quod  est  quahtas,  illa 
vero  i7i  esse  reprcesentantis  importare  diflfe- 
rentiam,  quod  non  inficiamur.  Aristoteles  ta- 
men  citatus  illam  distinctionem  non  tradit, 
sed  tantum  vult  speciem  ahquando  exercere 
munus  suum,  quando  scihcet  per  illam  poten- 
tia  operatur :  aliquando  vero  otiari,  ac  veluli 
mortuo  modo  manere  in  potentia.  D.  Thomas 
quoque  solum  intendit  divinam  essentiam  non 
ita  dici  formam  intellectus  ut  ilhim  reahter 
actuet,  sicut  calor  cahdum,  sic  enim  censere- 
tur  forma  secundum  esse  reale  :  dici  autem 
posse  formam  intehigibilem^  quia  in  inteUectu 
beati  vicem  subit  speciei  inteUigibilis  :  statu- 
tum  sit  ergo  juxta  hactenus  dicta  pro  quarta 
conclusione,  impressas  species  formales  simi- 
htudines,  ac  veluti  picturas  objectorum  non 
esse^  gravioresque  phUosophos^  aut  etiam  pa- 
tres  iis  vocibus  utentes^  in  sensu  causali^,  aut 
interdum  de  expressa  imagine  procedere. 

Duhia  fria  enodaiitur  circa  propositas 
assertiones. 

27.  Primuni  duhium.  —  Primum  est  circa 
primam  et  quartam  conclusionem  :  nam  si  ad 
cognoscendum  requiritur  species  repraesentans, 
non  poterit  cognosci  res  non  existens,  quia 
illa  non  potest  repreesentari :  repraesentatis 
enim  ad  reprsesentatum^  debet  esse  relatio  rea- 
lis :  vel  saltem  non  poterit  cognosci  res  impos- 
sibihs^  ut  chimsera,  cum  impossibiha  reprae- 
sentari  nequeant^  simihterque  entia  rationis : 
ergo  nec  cognosci :  privationum  etiam  dari 
species  non  videntur^,  cum  tamen  coguoscan- 
tur^  nam  sicut  conspicio  locum,  verbi  gratia, 
esse  lucidum,  ita  et  tenebrosum  esse :  et  Aris- 
toteles  seepe  scribit^  idem  esse  sensum  objecti_, 
et  privationis  illius. 

28.  Expeditar.  —  Respondetm';,  res  non  exi- 
stentes  optime  reprsesentari  posse^  nec  semper 


CAP.  II.  QUID  SINT  SPECIES  INTENTIONALES. 


623 


inter  repreesentans,  et  reprsesentatum  dari  re- 
lationem  realem  :  reprsesentans  ergo  tit  sic 
absolutum  quidpiam  est  aptnm  ut  realiter  re- 
feratur^  si  reprsesentatum  existat.  Jam  vero 
impossibilia  coguoscuntur  per  species  repree- 
sentantes  partes  possibiles  :  sic  ergo  aliquo 
modo  depingi^  aut  repreesentari  valent^  ut  chi- 
mara^  nimirum  partes  illae^  ut  secundum  ex- 
teriorem  figuram  reprajsentatur ,  possibiles 
sunt,  repreesentarique  possunt  etiam  ut  con- 
junctee^  quamvis  conjunctio  earum  substan- 
tialiter  snmptarum  sit  impossibilis :  entia  vero 
rationis  finguntur,  et  cognoscuntur  per  spe- 
cies  earumrerum,  in  quibus  fundanturj  addito 
discursu^  et  reflexione  intellectus :  privatio  de- 
nique  consimili  modo  cognoscitur  per  species 
sui  positivi,  ut  Aristoteles  docet,  lib.  3,  de  Ani- 
ma,  c.  7.  Itaque  concludit  argumentum  sen- 
sum  extremum  positivo  actu  non  cognoscere 
privationem,  nec  enim  visus  tenebras  actu 
positivo  videt,  vel  auditus  silentium  percipit, 
dicuntur  tamen  cognoscere  privationem  suo- 
rum  objectorum  non  positive;,  sed  privative, 
quia  in  eorum  absentia  carent  actibus  :  tunc 
vero  potentia  interior  saltem,  quee  vim  habet 
discurrendiperspeciempositivi  objecti  cogno- 
scit  privationem  illius.  Nam  cum  lux ,  verbi 
gratia,  id  est,  necessario  oculus  nonimpeditus 
immutatur,  unde  si  non  immutetur  potentia 
interior  per  speciem  lucis ,  dignoscit  ab- 
esse  lucem^  cum  oculus  expeditus  non  immu- 
tetur. 

29.  DuMum. — Secundum  dubium  est  circa 
secundam  conclusionem,  nam  ex  ea  videtur 
destrui  proloquium  Aristotelis,  lib.  3,  de  Ani- 
ma,  cap.  kt,  potentiam  cognoscitivam  debere 
esse  denudatam  a  natura  sui  objecti,  ue  intus 
existens  prohibeat  extraneum :  atque  ita  omne 
recipiens  debere  esse  denudatum  a  natura  re- 
cepti.  Nam  juxta  dictam  conclusionem  satis 
est,  quod  ipsa  potentiacareatspeciejjas  secun- 
dum  se,  ut  immutari  possit  ab  objecto ;  ergo 
non  est  necesse,  quod  sit  denudata  a  reali  na- 
tura  ipsius  objecti :  ut  licet  oculus  esset  albus, 
eSset  nihilominus  in  potentia  ad  receptionem 
specierumomuiumcolorum,  cjuia  careret  illis : 
quemadmodum  licet  existat  lucidus,  est  tamen 
in  potentia  ad  recipiendas  lucidi,  et  aliorum 
visibiiium  species. 

30.  Ejus  enodatio.  —  Respondetur  argu- 
mentum  concludere  ,  illa  proloquia ,  Intus 
existens,  etc. ,  recipieyis  debet  esse  denudatum  , 
etc,  applicata  ad  potentias  cognoscitivas  non 
posse  in  eo  fundari,  quod  oporteat  potentiam 
receptivam  carere  actu<,  ut  illum  possit  reci- 


pere.  Ex  hoc  enim  fundamento  tantum  con- 
cludi  valet  potentiam  cognoscitivam ,  ut  ab 
objecto  pati  possit,  carere  debere  speciebus 
ipsis,  non  vero  carere  reali  natura  objecti , 
quapropter  dicta  proloquia  nequaquam  verifi- 
cantur  in  potentia  cognoscitiva  ut  sic ,  sed  ut 
plurimum  verificari  in  potentiis  materialibus 
propter  specialem  conditionem  earum,  ut  su- 
pra  lib.  \,  cap.  9,  a  n.  23,  dicere  cwperamus. 

31 .  Notatio  prima  pro  uleriori  enodatione. 
—  Ad  cujus  intelligentiam  est  avertendum  po- 
tentiam  sensitivam  in  suo  organo  requirere 
certum  temperamentum  qualitatum,  ut  per  il- 
lud  debite  recipere  possit  proprias  species  : 
nam  licet  ea  receptio  iutentionalis  sit,  non  ta- 
men  sine  discrimine  exerceri  potest  in  quoli- 
bet  subjecto  :  non  enim  organum  visus  potest 
immutari  a  sono,  nec  organum  auditus  a  luce, 
quia  uon  quajlibet  res  est  susceptiva  quarum- 
libet  specierum :  unumquodque  ergo  objectum 
sensibile  determinat  certum  subjectum  immu- 
tabile  ab  ipso,  cum  quo  habet  quamdam  con- 
sonantiam  et  convenientiam  ,  ut  illi  aliquo 
modo  assimilari  possit  :  unde  in  sequentibus 
videbimus  unumquodque  organum  accommo- 
datum  existere  objecto  potentise,  quam  susti- 
net ;  unde  ex  hac  parte  jam  colligi  potest,  si 
tale  organum  naturam  haberet  objecti  alicujus, 
potentiam  impedieudam  fore  cognitione  objec- 
torum  aliorum,  propter  hoc  enim  pupilla  oculi 
omni  colore  vacat,  quia  si  nigra  esset,  vel  alio 
colore  tincta,  non  esset  apta  ad  recipiendas 
species  albedinis,  cum  haic  non  sit  immutativa 
rei  nigr£e,  nec  assimilativa  illius^  etiam  inten- 
tionaliter. 

32.  Noiatio  semnda  tripUcis  modi ,  quo  oi- 
jectum  fingi  potest  esse  intra  potentiam.  — 
Quid  de  secundo.  —  Secundo  est  advertendum 
multis  modis  fingi  posse  sensitivam  potentiam 
habere  intra  se  objectum  suum,  vel  partem  il- 
lius  :  uno,  si  ipsa  potentia  sit  pars  aliqua  sui 
objecti,  veluti  si  visus  esset  color  aliquis  :  alte- 
ro,  si  aliqua  pars  objecti  sit  conjuncta  poten- 
tise,  ut  si  color  aliquis  visui  inha;reret :  tertio 
si  fingatur  conjuncta  organo,  ut  si  pupilla 
oculi  esset  colorata  :  omuibus  ergo  his  modis 
necessarium  est  potentiam  cognoscitivam  ma- 
terialem  esse  denudatam  a  suo  objecto.  Nam 
si,  juxta  primum  modum,  potentia  cognosciti- 
va  pars  esset  sui  objecti ,  ejusdem  ordinis,  et 
materialitatis  esset  cum  illo ,  quod  plane  est 
contra  naturam  cognoscitivas  potentise,  quse 
abstractionem  aliquam  a  materia  semper  exi- 
git ;  ideoque  cum  potentiarum  materialium 
coguoscentium  objecta  sint  materialia,  neces- 


624 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


se  est ,  ut  illee  abstraliant  a  tali  materialitate , 
atque  adeo  deuudatse  sint  omniuo  a  natura 
talis  objecti,  quse  ratio  in  potentiis  spirituali- 
bus  non  procedit,  cum  omnem  abstractionem 
necessariam  ad  cognoscendum  habeant.  Et 
deservire  heec  ratio  potest  Aristotcli  ad  proban- 
dum  intellectum  non  esse  corporeum  :  cum 
enim  hoc  comprehendat  sub  objecto  suo  om- 
nia  corpora,  magis  abstrahere  debet  a  mate- 
ria,  quam  corpus  omne  :  quod  non  fieret  nisi 
ascendendo  ad  gradum  rerum  immaterialium. 
Probat  quoque  ratio  de  secundo  modo,  nimi- 
rum  potentiam  cognoscitivam  materialem  de- 
bere  quoque  denudatam  esse  ab  objecto  suo, 
ita  ut  hujus  pars  nulla  eilisereat,  ahas  tahs  po- 
tentia  imperfecta  esset,  ac  nimis  materiahs, 
proindeque  minime  idonea  ad  percipiendum 
aha  partiaha  objecta. 

33.  Quid  de  tertio.  —  Concluditur  expUcatio 
proloquis  Aristotelici  in  dubio  posito  num.  29. 
—  Tertius  denique  modus  impediret  etiam 
potentiam  :  ubi  advertendum  in  organo  po- 
tentise  materiahs  posse  considerari  tum  id  , 
in  quo  adsequate  subjectatur  potentia ,  tum 
ceetera  omnia,  quae  cir^^Aimstant  ipsum  orga- 
num,  atque  ad  tuendum  ihud,  conservandum- 
que  ordinantur  ,  ut  in  visu,  totus  quidem 
ocuhis  potest  dici  organum  :  adeequatum  ta- 
men  sola  est  pupilla,  rehqua  vero  ad  protec- 
tionem  ilhus  sunt  ordinata  :  igitur  proloquium 
ihud  locum  liabet  in  organo  adsequato  poteu- 
tiae,  nam  si  in  iho  esset  ahquid  objecti,  impe- 
diret  sane  cognitionem  aliorum,  non  tamen 
si  esset  in  partibus  circumstantibus  :  sic  de 
facto  in  oculo  sunt  colores,  qui  nihil  obstant 
visioni,  eo  quia  non  existunt  in  adeequato 
organo  :  de  qua  re  inferius  cum  de  potentia 
visus  agetiu'.  Ratio  autem  cur  juxta  dictum 
tertium  modum  objectum  existens  in  organo 
impediret  actum,  ea  est,  quia  vel  simul  cum 
ahisobjectisimmutaretpotentiam,atqueitaim- 
pediret  puram  immutationem  ahorum,  quem- 
admodum  color  existens  iu  medio,  vel  sapor 
impedit  sensationem  objecti,  quia  nimirum 
potentiam  simul  cum  aliis  immutat,  ac  per 
eamdem  lineam :  (juo  fit,  ut  species  mixtse,  et 
multiphces  imprimantur,  nequeatque  promde 
potentia  distincte  cognoscere  :  imo  ahquando 
objectum  sic  existens  in  potentia,  seu  organo, 
impediret  omnino  cognitionem  ahorum,  quia 
impediret  immutatiouem  ab  eis  facieudam, 
ut  de  facto  contingit  in  tactu,  sicut  suo  loco 
explicabimus.  Deuique  qnamvis  immutatio  sit 
intentioualis,  est  uiliilomiuus  virtuahter  sal- 
tem  assimilativa  ijjsius  potentise,  atque  organi : 


requiritur  ergo  organum  nudum,  ac  purum, 
ut  sit  aptum  specierum  receptacuham  :  sic 
ergo  verificatur  Aristotehs  effatum  in  potentiis 
materiahbus,  in  spiritualibus  autem  miuime  : 
et  ideo  in  eis  intus  existens  non  prohibet  ex- 
traneum.  Et  per  haec  patet  solutio  argumenti 
supra  facti  in  num.  29. 

34.  Tertium  duhium.  —  Resolutio.  —  Ejus 
ratio  exCajetanononplacet. — Tertium  dubium 
est  circa  eamdem  secundam  conchisionem , 
nam  si  objectum  cognoscitivae  potentise  tan- 
tum  intentionahter  immutat  potentiam,  pro- 
fecto  objectum  cognoscibile,  quantumvis  ex- 
cehens,  potentiam  non  corrumpet,  quod  est 
contra  experientiam,  sonus  enim  excellens  cor- 
rumpit  auditum,  et  visibile  lucidissimum  dis- 
gregando  visum  Isedit,  quod  etiam  testatur  J 
Aristoteles,  hb.  2,  de  Anima,  text.  123,  et  \ 
hb.  3,  text.  143.  Respondendum  objectum  co- 
gnoscibile  quantumvis  perfectum  non  laidere, 
imo  perficere  potentiam  intehectivam,   cum 

sit  incorruptibihs,  quod  notavit  Aristoteles, 
hb.  3,  cap.  4,  at  vero  sensitivam  corrumpere, 
quia  species  sensibihs  (ait  Cajetanus,  lib.  2, 
cap.  42),  proportionem  requirit  cum  sensu, 
quam  si  excedat,  ipsum  corrumpit.  Sed  ratio 
heec  non  satisfacit,  quia  species  inteutiouales 
non  aherant  potentias  secundum  esse  naturale, 
unde  interiores  sensus  nunquam  corrumpunt. 
Et  ratio  est,  quia  Iffisio  sensus  potissime  fit  in 
subjecto  organo,  ipsa  vero  potentia  de  se  inva- 
riabilis  est,  donec  corrumpatur,  quia  nec  in- 
tendi  potest,  nec  remitti  :  organum  igicur  ex 
eo  laeditur,  quia  ejus  temperamentum  solvitiu" 
aut  per  aherationem  ahcujus  quahtatis  primse, 
nam  in  proportione  earum  consistit,  aut  ex 
violenta  ahqua  divisione  organi,  quam  ahera- 
tiouem,  aut  divisionem  species  intentionales 
causare  nequeunt,  ac  proiude  nec  Isesionem  in 
sensu. 

35.  Vera  diihii  resolutio.  —  Et  ideo  dicen- 
dum  est  objectum,  ut  cognoscibile,  semper  qui- 
dem  esse  perfectivum  potentias,  quia  tantum 
intentionahter  immutat  iham,  atque  ex  vi  hu- 
jus  actionis  ipsam  semper  perficere,  contiugere 
autem  non  raro,  ut  tali  actioni  conjungantur 
materiahs  et  physica  actio,  ratione  cujus  sen- 
sibile  coirumpit  sensum,  sic  in  tactu  admisce- 
tur  actio  primarum  quahtatum,  et  in  gustu 
simihter,  in  ohactu  quoque  actio  caloris  inter- 
venit,  cum  exhalatio  odorifera  sit  nimis  cahda, 
ut  videbimus  suo  loco  iu  auditu  :  deinde  ad- 
miscetur  vehemens  aeris  commotio,  qua?-  dolo- 
rem  causat  pulsando  auditum,  oculos  vero 
quamvis  colores  non  leedant,  quod  activi  non 


CAP.  III.  AN  ACTUS  COGNOSCENDI  SIT  QUID  DISTINCTUM  AB  SPECIE. 


625 


sint,  ibi  tamen  aliquando  miscetur  actio  va- 
poris  nocivi  a  re  visa  emissi^  actio  quoqiie  rea- 
lis  lucis  veliementis  nocet^  unde  res  albae^  quia 
in  eis  major  est  lucis  repercussio.,  magis  no- 
cent  visui,  quam  alia  colorata^  ac  visus  inter 
cseteros  sensus  Iseditur  facilius,  quia  est  deli- 
catissimi  organi.  Addendum  tamen,  aliquando 
potentiam  cognoscitivam  materialem  leedi  non 
tam  ex  actione  objecti,  quam  ex  continuata 
actione,  sic  visus  flaccescit  attente  videndo, 
imagiuatio  assidue  operando,  ac  fortasse  prae 
omnibus  ambo,  quia  perfectiores  sensus  sunt, 
attentionemque  requirunt  majorem,  et  visus 
specialiter,  quia  ut  exacte  videat  fixum  esse 
oportet,  cum  tamen  de  se  nimium  mobilis  sit. 
Quare  dum  intente  figitur,  distensio  nervorum 
sequitur,  et  dolor,  vel  lassitudo  :  ac  major  in 
rem  minimam  intendendo,  quia  ad  boc  major 
oculorum  defixio  postulatur.  Ad  argumentum 
ergo  respondetur,  objectum  cognoscibile,  quau- 
tumvis  excellens,  si  tantum  immutaret  poten- 
tiam  in  ratione  cognoscibilis,  nunquam  illam 
ob  id  corrupturum,  secus  autem  si  illam  alia 
actione  immutaret,  ut  diximus. 

CAPUT  III. 

UTRUM    ACTUS    POTENTIiE    COGNOSCITrV^    SIT   ALI- 
QUID  DISTINGTUM   AB   SPECIE. 

1.  Prima  opinio  negans  ejitsque  sensiis.  — 
Fundamentum  ejus.  —  Diximus  de  objecto  co- 
gnoscibili :  sequitur  ut  de  actu  dicamus,  de  quo 
primo  videndum  est,  quid  sit,  postea  quomodo 
fiat,  et  quid  produeat  :  est  ergo  in  queestione 
proposita  opinio  quorumdam  asserentium  ac- 
tum  coguoscendi  non  esse  quaUtatem  distinc- 
tam  a  potentia  et  specie,  sed  esse  solam  ejus 
receptionem  vitalem.  Quam  opinionemsic  ex- 
plicant,  Nam  species  dupliciter  potest  recipi  in 
potentia,  uno  modo  quasi  mortuo,  quando  sci- 
licet  potentia  non  attendit  receptionemspeciei: 
sic  species  imprimitur  oculo,  quaudo  ad  alia 
attendentes  nihil  videmus.  Dicitur  autem  talis 
receptio  mortua,  quia  illo  modo  etiam  recipi- 
tur  iri  speculo  :  tunc  ergo  omnes  conveniunt 
actum  cognoscendi  distinctum  esse  ab  hac  re- 
ceptione  speciei,  quod  etiam  in  sensibus  inte- 
rioribus,  et  intellectu  patet,  ubi  species  manent 
absque  actuali  cognitione.  Alio  vero  modo,  vi- 
tali  nimirum,  recipitur  m  potentia  species, 
quando  anima  atteudit,  quse  quidem  attentio 
non  est  distinctum  aliquid  ab  anima  et  po- 
tentia,  sed  modus  illius  :  banc  igitur  vitalem 
receptionem  speciei  volunt  dicti  auctores  esse 
m. 


cognitionem.  Ita  Venetus  2,  de  Anima,  text.  60, 
et  in  Summ.  de  Anim.,  lib.  2,  tract.  4,cap.  10, 
Nyphus,  lib.  de  sensu  contra  Jaudunum,  Caje- 
tauus  2,  de  Anima,  c.  5,  Joannes  de  Ripa  apud 
Capreolum,  in  8,  d.  14,  quaest.  1,  et  ibi  Gabriel, 
quffist.  1,  et  plures  Nominalium.  Quamvis  au- 
tem  multi  ex  his  auctoribus  de  sensibus  spe- 
cialiter  loquantur,  tamen  ratio  universalis  est 
de  potentiis  cognoscentibus.  Favet  Aristoteles 
2,  de  Anima,  text.  118,  aiens  :  Sentire  quod- 
dam.  pati  est,  quare  id,  quod  agit,  tale  illud  fa- 
cit  cum  sit  potentia,  quale  est  ipsum  actu :  quasi 
dicat  sensibile  facit  sensum  in  actu,  cum  sit 
tale  in  actu,  quale  sensus  est  in  potentia  ;  et 
infra  text.  138,  139  et  140,  docet  eamdem  esse 
actionem  sensibilis  et  sensus,  in  sensu  recep- 
tam,  subditque  actum  coloris  in  visu  receptum 
dici  visionem,  sensum  vero  prout  recipitur  in 
auditu  dici  auditionem :  et  cap.  5,  lib.  2,  ait: 
Videtur  autem  sensum  esse  in  eo,  quod  est  mo- 
veri,  ubi  sensum  sumit  pro  sensu  in  actu,  et 
D.  Thomas,  1  p.,  queest.  17,  art.  2,  ad  1,  scri- 
bit  sensum  sentire  esse  ipsum  aflSci  :  favet 
etiam  D.  Augustinus  9,  de  Trinitate,  cap.  2  et 
sequentibus,  docens  quod  mens  per  seipsam  se 
novit,  et  quod  amor  et  cognitio  tanquam  in 
subjecto  in  sunt  menti,  et  in  line  addit,  quod 
mens,  et  notitia  ejus  sunt  unum,  ac  una  sub- 
stantia,  idemque  colligitur  ex  lib.  10  et  15^ 
lib.  etiam  11,  cap.  2,  stepe  vocat  speciem  ip- 
sam  sensationem,  attamen  cap.  3,  se  exponit, 
oppositumque  aflirmat.  Fundamentum  hujus 
sententise   est,  quia  posita   vitali   receptione 
speciei  mtelligitur  optime,  quomodo  fiat  cogni- 
tio,  et  evitautur  superfluse  entitates,  quee  non 
sunt  pro  libito  multiplicandge. 

2.  Vera  sententia  affirmans.  —  Opposita  ni- 
hilominus  sententia  est  mihi  certa,  actum  co- 
gnoscendi  esse  specialem  qualitatem  realiter 
distinctam  a  potentia  etiam  per  speciem  infor- 
matam.  Est  communissima  inlib.  2,  de  Anima, 
cap.  5,ubiPliiloponus,  Themistius,  Simplicius, 
et  alii  expositores,  idemque  Themistius,  lib.  3, 
cap.  15,  pronuntiat  notionem  esse  animse  ac- 
tionem  :  et  de  memoriaetreminiscentia,  c.  11, 
imaginationem  non  esse  impressionem  speciei. 
Alexander  quoque  1,  de  Anima,  cap,  11  et  19, 
apertedistinguitsensationem  a  receptione  spe- 
ciei.  Commentator,  libro  secundo,  text.  149, 
Galenus  '/,  de  Placitis,  cap.  14,  Gregorius  Nys- 
senus  de  Viribus  animse,  cap.  1  et  4,  Neme- 
sius,  lib.  de  natura  Hominis,  cap.  4,  idem 
sentit  S.  Thomas  passim  specialiter  de  veritate, 
qusest.  8,  quodl.  7,  a.  2,  et  locis  statim  citan- 
dis,  Capreolus,  in  1,  d.  35,  qusest.  1,  concl.  3, 

40 


626 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AG  SENSITIVIS. 


et  in  3,  dist.  iA;  et  in  A,  dist.  A9,  qucest.  l, 
concl.  \,  Ferrarius  l,  contra  Gentes,  cap.  M 
et45,  et  lib.  2,  cap.  47.  Gajetanus  etiam  sibi 
contrarius,  4  part.,  qusest.  12^,  art.  5  et  II, 
aperte  distinguit  actum  cognoscendi  a  recep- 
tione  speciei;,  idem  pra3stat,  qusest.  lA,  art.  ], 
quffist.  17  et  18  et  55,  articul.  3  et  56,  art.  1, 
79  et  80,  art.  2  et  85,  art.  A,  in  eadem  senten- 
tia  est  Scotus,  quam  late  prosequitur  Grego- 
rius,  in  2,  d.  7,  quajst.  2,  Zimara,  theoremate 
124. 

3.  Prodatur  quoad  distinctionem  cognitio- 
nis  ab  specie  contra  Cajetanum. — Et  ratione 
arguitur.  Nam  si  actus  cognoscendi  non  est 
distincta  entitas,  ultrapotentiam,  aut  speciem, 
certe  cum  altera  identificatur  :  utrumque  au- 
tem  est  falsum  :  ergo,  etc.  Respondet  Cajeta- 
nus  identificari  cumspecie,  quodita  refellitur, 
nam  potentia  comparatur  ad  speciem,  ut  re- 
ceptiva  :  ad  actum  vero  cognitionis  ut  activa  : 
impossibile  est  ergo  actum  esse  idem  cum 
specie.  Major  patet,  quia  potentia  solum  reci- 
pit  speciem,  non  producit,  ut  Aristoteles  supra 
testatur  in  text.  438  et  139,  et  merito,  si  qui- 
dem  objectum  sobim  est,  quod  producit  spe- 
ciem  in  sensu,  ut  in  sequentibus  videbimus. 
Probatur  deinde  minor,  Nam  de  ratione  ac- 
tionis  vitalis  est,  ut  fiat  a  principio  intrinseco 
activo  :  si  autem  actus  cognitionis  esset  idem 
cum  specie,  fieret  ab  objecto,  prsesertim  in  ex- 
ternis  sensibus.  Unde  Aristoteles ,  in  libro  de 
Sensib.  etsensu,  c.  2, repreliendit  Democritum 
astruentem  visionem  esse  imaginem,  id  est, 
speciem,  ut  S.  Thomas  ibidem  exposuit. 

4.  Prohattir  uUeriiis  quoad  distinctionem  a 
potentia  contra  atios  miUtiplici  ratione  natu- 
rali.  —  Quod  etiam  actus  cognitionis  non  sit 
idem  cum  potentia,  ut  ahi  mahierunt,  proba- 
tur,  exphcando  prius  intentum  :  aiunt  enim 
auctores  cognitionem  consistere  in  vitah  at- 
tentione  minime  distincta  reahter  a  potentia, 
sedmodahter  tantum,  idque  sufficere,  utab  iUa 
fiat  eflective sicut  etiam  animalcum  eifectivese 
movet,  nihil  reahter  distinctum  a  seipso  efficit. 
Gontra  hoc  igitur  argumentor  multiphciter. 
Primo,  si  actio  cognoscendi  esset  anima^  at- 
tentio,  identificaretur  potius  cum  ipsa  anima, 
quam  cum  potentia,  imo  superflua  esset  dis- 
tincta  potentia,  atque  ita  anima  ipsa  esset  po- 
tentia,  et  operatio,  quod  repugnat  rationi 
creaturge.  Secundo,  quia  jam  sensatio  esset 
idem  cum  anima,  atque  adeo  acfo  essetanimae 
propria,  et  non  conjuncti,  consequenterque 
spirituahs  esset,  ac  rei  subsistentis,  brutisque 
repugnans.  Tertio  ad  hujusmodi  attentionem 


receptio  specierum  non  requiritur,  attendi- 
mus  enim  etiamsi  speciem  non  recipiamus,  ve- 
hiti  cum  expectamus,  an  ahquid  audire  possi- 
mus,  quia  scihcet  ad  attendendum  sat  est  ex- 
peditos  esse,  ac  ahis  actionibus  vacuos.  Ex  quo 
uUerius  sequitur,  primo,  si  auditio  sola  est 
attentio,  jam  tunc  ex  parte  animse  factum  esse 
quidquid  ad  audiendum  requiritur,  nec  tamen 
audire,  ac  postea  sine  nova  efficientia  auditio- 
nem  dari.  Sequitur  secundo  posita  attentione 
ex  parte  animse,  atque  objecto  sonante,  fore 
ut  absque  uUa  multiphcatione  specierum  au- 
diatur :  siquidem  auditiva  actio,  scihcet  at- 
tentio,  jam  prseerat,  objectumque  simihter : 
nihil  autem  ahud  est  necessarium,  juxta  adver- 
sarios,  idemque  argumentum  urgetur  in  visu. 
Nam  prsesente  objecto  visibili  anima  sinespe- 
cie  potest  attendere,  atque  adeo  videre  :  re- 
dundabit  ergo  species.  Quarto  :  aut  visio  est 
attentio  adobjectum  in  se,  autad  immutatio- 
nem,  quam  ipsum  facit  in  potentia.  Si  pri- 
mum  :  sane  ad  cognoscendum  non  requiritur 
immutatio,  cum  possit  visus  attendere  absque 
specie,  ut  est  exphcatum.  Secundum  vero  est 
impossibilc,  cum  immutatio  intentionahs  neu- 
tiquam  sentitur  :  ergo  ex  vi  attentionis  ad  il- 
lam,  objectum  non  percipietur.  Accedit,  quod 
de  intellectu  saltem  exphcari  nequeat  dicta 
sententia  :  heec  enim  potentia  apprehendit  et 
judicat,  componit  et  discurrit  sciendo,  opi- 
nando,  errando,  etc,  incredibile  autem  est 
hosce  actus  omnes  ipsummet  esse  inteUectum, 
aut  speciem  :  quocirca  quce  de  tahbus  actibus 
experimur  aperte  ostendunt  veritatem  conclu- 
sionis. 

5.  Prolatur  tandem  ex  iis  q^ire  fides  docet. 
—  Ea  etiam,  quse  fides  docet,  idem  ostendunt : 
inteUiguntur  enim  multo  facihus,  positis  ac- 
tibus  reahter  distinctis  a  poteutiis  et  speciebus. 
Nam  secundum  fidem  in  inteUectu  nostro  ac- 
tus  dantur  supernaturales  credeudi,  quos  in- 
teUectus  habere  nequit  suis  viribus,  ipso  etiam 
objectosupernaturah  sufficienter  proposito.  In 
patria  quoque  actus  videntis  Deum  supernatu- 
rahs  est,  ad  quem  secundum  fidem  ponitur 
lumen  gioriae  necessarium :  qua  ergo  ratione 
inteUigi  potest  ejusmodi  actus,  ipsum  essein- 
teUectum,  aut  speciem?  Eadem  autem  ratio 
est  de  uno  actu,  vel  potentia,  atque  de  omni- 
bus  :  conchidendum  igitur  actum  cognitionis 
esse  veram  quahtatem,  contra  quam  si  quse 
fuerint  argumenta  seijuenti  capite  dihientur, 
aUata  vero  ex  Aristotele,  D.  Augustino,  et 
D.  Thoma,  in  numero  primo,  inteUigenda  sunt 
causaliter,  nou  formahter. 


CAP.  IV.  AN  ACTUS  COGNOSCENDI  FIAT  A  POTENTIA,  ETC.  627 


CAPUT  IV. 

uTrum  actus  cognoscendi  fiat  a  potentia  in 
qua  recipitur  slmul  cum  specie. 

1.  Prima  sentenlia  negans.  — Diximus  de 
eniitate  actionis  cognoscitivse,  dicendum  se- 
quitur  de  principio,  a  quo  fit,  quod  etiam  ex 
parte  pertinet  ad  cognitionem  ipsius  potentiEe. 
In  hac  ergo  quajstione  variee  sunt  opiniones  : 
quidam  dixerunt  in  onmi  virtute  cognoscente 
esse  distinguendas  duas  potentias,  aliam  mere 
activam  actus  cognoscendi,  aliam  receptivam 
illius,  atque  adeo  sensum  dari  alium  agentem 
et  patientem  alium,  intellectumque  similiter. 
Ita  Jandunus,  secundo  de  Anima,  qusest.  16, 
ettractatu  de  Intellectu  agente,  qui  lioc  tribuit 
Commentatori,  idem  sensit  Apollinaris,  q.  11 
et  1 3,  qui  forte  nituntur  illo  effato,  quod  idem 
secundum  eamdem  potentiam  simul  agere  et 
recipere  non  valeat. 

2.  Im.proljatur  dupUciter.  —  Hsec  opinio  est 
omnino  improbabilis.  Primo ,  quoniam  im- 
possibile  est  actionem  immanentem  recipi  in 
una  potentia,  et  fieri  ab  altera.  Secundo  in- 
terrogo,  qua^nam  potentia  cognoscit,  an  qua3 
efficit  actum,  anne  quse  recipit.  Non  quee  reci- 
pit  tantum^  cum  cognoscere  sit  vilaliter  ope- 
rari :  si  fingas  Deum  intra  potentiam  immit- 
tere  entitatem  actus,  ipsa  potentia  nihil  agente, 
in  eo  certe  eveutu,  niliil  ipsa  cognoscet,  cum 
primum  principium  in  hac  materia  sit  vitalem 
actionem  intrinsece  includere  processum  ef- 
fectivum  ab  agente,  ideo  enim  vivere  res  di- 
citur,  quse  intra  se  habet  principium  actionis. 
Nec  etiam  cognoscit  potentia,  quee  tantum 
agit,  namque  cognitio  intrinsecus  actus  est 
potentise  cognoscitivee  r  ergo  impossibile  est 
illam  potehtiam  cognoscere  ,  quee  actu  co- 
gnitionis  non  informatur  :  impossibile  ergo 
est  in  cognitione  agere,  ac  recipere,  separari 
omnino,  diversisque  potentiis  tribui. 

3.  Secunda  sententia  etiam  negans  aliter.  — 
Respuitur.  —  Ex  liis  improbatur  aUa  opinio 
asserens  potentiam  cognoscentem  non  eiiieere 
actum,  sed  ab  objecto  illum  recipere.  Ita  de 
sensibus  aifirmant  Paulus  Venetus  et  Nyplius 
citati,  cap.  prsecedenti,  n.  i,  idemque  putat 
de  intellectu  Godfiedus,  (ut  refert  Scotus  in  1, 
distinction.  3,  q.  7,§  J.Zm  est  opinio),  dicensin- 
tellectionem  fieriab  objecto  medio  phantasmate 
illustrato,  luminc  intellectus  agentis  ;  cujus 
opiuionis  fundamentum  idera  est,  ac  pvioris 
opinionis,  et  argumenta  etiam  contra  illam 
facta  hic  militant,  imo  fortiora,  quod  scilicet 


jam  cognitio  esset  ab  extrinseco,  ac  mera  co- 
gnoscentis  potentise  passio,  ahundeque  tran- 
siensactio  :  rursum  objectum  potius  diceretur 
cognoscere.  Denique  cum  cognitio  quahtas 
perfecta  sit,  produci  non  potest  ab  imperfecto 
objecto,  potissime  intellectio,  quae  spiritualis 
quahtas  est,  phantasma  autem  materiahs,  nec 
phantasmatis  ihuminatio  prodesse  potest,  ut 
pote  ficta  et  tenebris  plena,  de  quo  infra. 

4.  Tertia  sententia  varie  a  Thomistis  expli- 
cata.  —  Simili  fere  modo  improbanda  est  alia 
opinio  statuens  actum  cognoscendi  fieri  a  po- 
tentia  specie  informata,  ita  tamen  ut  potentia 
ex  se  nullam  activitatem  habeat ,  sed  tota 
ratio  efiiciendi  sit  species,  quemadmodum 
aquse  calidse  tota  calefaciendi  ratio  est  calor. 
Hanc  opinionem  sic  expositam  tribuit  Scotus 
S.  Thomse,  quam  certe  indicat,  1 .  p,,  q.  56, 
art.  1,  et  q.  79,  a.  3,  ad  primum,  et  q.  85, 
a.  2,  ad  tertium,  et  aliis  locis,  fuitque  opinio 
Alberti,  Summa  de  homine,  de  potentiis  sen- 
suum,  quamvis  specialiter  de  sensibus  loqua- 
tur.  Accedit  Thienensis2,  de  Anima,  text.  72, 
et  Javelus,  q.  22,  quantum  ad  sensus  attinet, 
quamvis  1.  3,  aliter  sentiat  de  intellectu.  Eam- 
dem  fere  opinionem  habet  Cajetanus,  d  part., 
q.  U,  a.  i,  q.  79,  a.  2,  q.  87,  a.  1,  quamvis  ah- 
ter  rem  explicet,  dicens  cognoscentem  poteii- 
tiam  per  speciem  fieri  ipsum  cognoscibile, 
atque  ita  factam  elicere  actum,  ac  licet  tota 
ratio  agendi  sit  ab  specie,  tribui  niliilominus 
potentiee ,  quatenus  facta  est  ipsum  cogno- 
scibile. 

5.  Impugnatur.  — -  Contra  lianc  opinionem 
utcumque  expositam  procedunt  argumenta 
facta  contra  prsecedentes,  cum  fateatur  etiam 
potentiam  non  liabere  ex  se  activitatem  ad 
actum  cognoscendi :  non  ergo  actus  ille  pro- 
cedet  a  principio  intrinseco  activo,  sed  tantum 
ab  extrinseco,  quod  est  species :  sic  enim  ca- 
lefactio  ab  aqua  non  procedit  active  tanquam 
a  principio  intrinseco ;  est  autem  hoc  contra 
rationem  actus  vitalis  :  ergo,  etc.  Et  confir- 
matur  :  nam  si  potentia  cognoscens  non  con- 
currit  active :  ergo  neque  anima  concurret, 
quia  non  nisi  cum  potentiis  operatur :  non  est 
ergo  anima  principium  cognosceudi,  quod  est 
evidenter  falsum  ,  et  contra  Aristotelem ,  lib. 
2,  cap.  2.  Confirmatur  prseterea :  nam  si  sola 
species  esset  tota  ratio  agendi,  naturaliter  age- 
ret,  ac  adeo  ea  posita  in  potentia  uaturaliter 
sequeretur  actio.  Consequens  est  contra  expe- 
rientiam,  c|uia  licet  recipiatur  in  oculis  spe- 
cies,  non  continuo  sequitur  visio,  si  nou  detur 
atteutio.  Unde  saepe  diversi  homines  easdem 


628 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


species  recipientes  in  potentiis  seque  disposi- 
tis,  non  seque  vident^  eo  quod  non  eeque  atten- 
dunt^  atqae  in  homiiie  uno  diversis  tempori- 
bus  idem  experimur  :  causa  nimirum  est;,  quia 
non  a  sola  specie  provenit  activitas^  sed  maxi- 
me  ab  anima  et  potentia^  ac  de  interioribus 
sunt  argumenta  clarissima.  Imaginatio  enim 
plures  species  simul,  cum  tamen  nunc  hoc, 
mmc  ilhid  imaginetur^  nunc  montem  autem 
aureum,  postea  chimseram  componat.  Intel- 
lectus  etiam  tam  varie  operatur^  ut  intelligi 
nequeat,  quomodo  id  prsestet  per  activitatem 
specierum  absque  ulla  sui  activitate.  Proeterea 
si  potentia  per  speciem  agit  tanquam  per  acci- 
dens  sibi  inhoerens,  instar  aquse  per  calorem 
agentis,  plane  talis  potentia  de  se  cognoscitiva 
non  erit,  sed  ab  extrinseca  specie  id  vindica- 
bit:  sicque  non  per  se  intellectus  intelligit, 
sed  per  accidens  :  sicut  aquam  dicimus  per  se 
non  calefacere,  sed  per  accidens,  quod  tamen 
falsum  per  se,  et  incredibile  apparet.  Porro 
Cajctani  expositio  fmgens  illam  unionem  fal- 
sum  supponit,  et  supraestimprobatuminc.2, 
ac  dato,  quod  ahquo  modo  posset  intelligi  co- 
gnoscentem  potentiam  fieri  suum  cognoscibile., 
fieret  sane  verius  per  actum  cognitionis,  per 
quem  dum  objectum  cognoscitur,  intime  quo- 
dammodo  potentise  imbibitur.  Ea  ergo  ita  red- 
dita  ipsum  cognoscibile  potest  melius,  ac  ve- 
rius  esse  principium  cognitionis. 

6.  Qimrta  sententia  Scoti. —  Primum  argu- 
mentum,.  —  Confirmatur.  —  Secmclwn  argu- 
mentum. —  Tertium  argumentum.  —  His  ergo 
rejectis  opinionibus,  est  quarta  alia  Scoti  in 
prima  distinctione  tertia,  qusestione  septima, 
dicentis  actus  cognoscendi  effici  a  potentia  si- 
mul,  et  specie  tanquam  a  duabus  causis  par- 
tialibus  integrantibus  unum  principium  acti- 
vum,  quse  probatur  primo.  iNam  species  in- 
tentionalis  necessariaest,  ut  supra  ostendimus : 
ergohabetefficientiam  circa  actum  cognoscen- 
di,  alias  frustra  necessaria  diceretur  potentia. 
Deinde  etiam  habet  efficientiam,  ut  argumenta 
facta  probant :  ergo,  etc.  Minor  patet  ex  dictis 
ac  major  ex  eo  suadetur,  cfuia  non  potest  usus 
alius  specieiassignari.  Dicetur  fortasse  requiri 
speciem  ad  determinandam  potentiam  ad  co- 
gnitionem  objecti:  recte  cjuidem,  ea  tamen 
determinatio  cooperatio  est  speciei  cum  poten- 
tia.  Et  confirmatur,  quia  si  solus  visus  efficit 
visionem  prtesente  visibili,  poterit  sane  illam 
efficere  sine  specie.  Secundo  arguitur:  forma 
constituens  rem  in  actu  primo  concurrit  cum 
illa  ad  productionem  actus  secuudi :  sed  spe- 
cies  constituit  potentiam  in   actu  primo  ad 


cognoscendum :  ergo  cum  illa  efficit  cognitio- 
nem.  Tertio  :  in  patria  essentia  divina,  quoe 
est  tanquam  species  intelligibilis  ,  concurrit 
simul  cum  potentia  ad  visionem :  ergo  species 
creata  ita  concurrit. 

7.  Quinta  sententia.  —  Suadetur  frimo. — 
Suadetur  secundo. — Suadetur  tertio.  —  Quinta 
opinio  asserit  speciem  nihil  efficere,  sed  po- 
tentiam  habere  totam  activitatem  respectu  ac- 
tionis..  Ita  Henricus,  quodlibet  quarto,  quaes- 
tione  septima,  ac  de  intellectu  idem  credit 
Javelus,  libro  tertio,  de  Anima.  Suadetur  pri- 
mo,  quia  actus  cognoscendi  perfectior  est, 
quam  species  :  non  potest  ergo  species  effec- 
tive  ad  illud  concurrere,  quod  potissime  urget 
in  sensibus  exterioribus,  in  quibus  species  im- 
perfectissimee  sunt,  cum  producantur  a  mate- 
rialibus  objectis.  Secundo  actus  cognoscendi 
est  vitalis:  ergo  tantum  procedit  a  principio 
intrinseco  viventis,  quale  non  est  species,  cum 
ab  externo  objecto  imprimatur:  ergo,  etc. 
Tertio  potentiae  animae  vegetativse  solae  effi- 
ciunt  actiones  suas,  neque  indigent  juvamine 
objectorum :  a  fortiori  ergo  id  sortientur  po- 
teutiae  cognoscitivse,  utpote  perfectiores. 

8.  Sexta  sententia  qua  etiam  improiatur. — 
Ultima  sententia  distinguit  apprehensionem  a 
judicio,  statuitque  apprehensionem  fieri  ab 
specie,  judicium  vero  a  potentia.  Ita  ^gidius, 
libro  octavo,  qusestione  secunda,  insinuatque 
D.  Thomas,  quodlibet  octavo,  qusestione  se- 
cunda.  Sed  facile  refellitur  opinio.  Nam  vel 
per  apprehensionem  intelligit  actum  cogno- 
scendi,  vel  tantum  speciei  apprehensionem : 
hoc  secundum  ad  rem  non  est,  si  autem  intel- 
ligat  primum,  impossibile  sane  estpotentiam 
respectu  illius  actus  habere  se  mere  passive, 
ut  jam  probavimus,  prseterquam  quod  talis  ap- 
prehensio  non  e.st  semper  actus  a  judicio  dis- 
tinctus,  ut  infra  videbimus  :  quare,  et  ceetera. 

9.  Prima  assertio. — Prima  objectio.  —  Se- 
cunda  oijectio.  —  In  hac  ergo  controversia  sit 
prima  conelusio.  Potentia  ccgnoscens  habet 
propriam  et  immediatam  activitatem  circa  ac- 
tum  suum.  Hanc  probant  argumeuta  facta 
contra  tres  opiniones  priores,  et  est  communis 
divi  Thomas  et  Scoti,  et  auctorum  utriusque 
Scholse,  et  aperta  sententia  AristoteUs,  libro 
secundo,  de  Anima,  capite  secuudo,  dum  ait 
animam  esse  principium  inteUigendi  et  sen- 
tiendi,  sicut  et  vegetandi  non  immediate,  sed 
per  potentias  suas,  et  ceetera.  Yidetur  tamen 
idem  Aristoteles,  libro  tertio,  textu  quinto,  ei- 
dem  conclusioni  repugnare,  vocat  siquidem 
intellectum  puram  potentiam,  ac  subdit,  nul- 


CAP  IV.  AN  ACTUS  COGNOSGENDI  FIAT  A  POTENTIA,  ETG. 


629 


lam  aliamesse  illius  naturam,  quamquodpos- 
sibilis  est.  Idemque  est  modus  loquendi  divi 
Thoma3  ssepe^  prima  partC;,  qusestione  octogesi- 
ma  septima^  articulo  primo.  Si  ergo  pura  po- 
tentia  est^  nullam  profecto  activitatem  habet^ 
atque  eadem  ratio  est  de  quavis  potentia  co- 
gnoscitiva.  Prseterea  arguitur^  quoniam  si  po- 
tentia  esset  principium  activum  operationis, 
ipsa  invariata,  non  variaretur  actio:  nunc 
autem  eadem  potentia  meliorem  actum  elicit^ 
sokim  propter  extriusecum  DEI  auxihum;,  aut 
propter  meliorem  speciem,  ut  unus  beatus  cla- 
rius  videt  DEUM,  quam  alius^  qui  mehorem 
intellectum  naturalem  habeat^  eo  tantum  quod 
a  DEO  magis  juvatur^  quod  signum  est  poten- 
tiam  non  efRcere  cognitionem,  sed  illam  ali- 
unde  recipere. 

10.  Ad  primam  oijectionem. — Ad  secundam 
objectionem,. — Lih.  2^,  de  Attribut.,  c.  21. — Ad 
Aristotelem  dicendum  primo  Philoponum  sic 
legere,  sed  fieri  non  potest,  ut  alla  sit  ejus  na- 
tura,  quam  hcec,  quce  dicta  est,  scilicet  quod  sit 
separatus  a  corpore.  Perionius  ita  vertit  :  Fx 
quo  efficltur  nullam  ej^is  esse  naturam,  •  nisi 
eam,  quce  vim  intelUgendi  habere  dicitur.  Sim- 
pUcius  denique  vertit  aliter-  attamen  Argy- 
ropili  versio  est,  quam  adduximus,  et  Grseca 
littera  consonat  textui  consequenti ,  qui  ita 
habet :  Is  igitur  intellectus,  qui  aninms  nun- 
citpatur,  nihil  actu  eorum  est  prorsus ,  quie 
sunt  antequam  intelligat  ipse.  Respondetur  er- 
go  Aristotelem  tantum  significare  intellectum, 
eo  quod  non  habet  ex  se  species  intelligibiles, 
dici  puram  potentiam  non  simpliciter,  sed  in 
genere  intelligibilium,  idque  importare  verba 
illa,  nihil  est  actu  eorum,  quce  intelligit ,  et 
quod  infra  subdit  intellectivam  partem  esse 
locum  formarum  non  actu,  sed  potentia  :  non 
negat  igitur  aclivitatem  potentice :  idemque 
est  sensus  D.  Thomee.  Alterum  argumentum, 
ut  plurimum  probat  potentias  has  dependere 
in  agendo  a  multis  conditionibus,  ratione  qua- 
rum  melior  prodeat  operatio,  unde  melior 
species,  vel  majus  auxilium  phirimum  condu- 
cit  ad  meliorem  actum ;  speciaHter  vero  de  ac- 
tibus  supernaturalibus  dicimus,  hcet  concur- 
rant  effective  ad  illos  beati,  sed  tamen  gerere 
ut  instrumenta  DEI,  ex  se  autem  non  habere 
connaturalem  activitatem  circa  tales  actiones, 
quare  in  eis  inservit  potissime  virtus  princi- 
pahs  causse,  qui  Deus  est,  ut  entis  instrumen- 
to,  quantum  vult,  unde  theologi  plerique,  qui 
rectius  sentiunt,  aiunt  majorem  perfectionem 
naturahs  intellectus  ad  superuaturalem  Dei  vi- 
sionem  non  conducere^  sed  majus  ausihum. 


11.  Ad  impugnatarum  opinionum  commime 
funclamentum. —  Videdisp.  18,  Metaphysicce, 
sect.  1,  an.  45. — Ad  commune  fundamentum 
illarum  opinionum  negantium  activitatem  po- 
tentiis  cognoscentibus,  ne  idem  esset  agens  et 
patiens,  respondetur  communiter,  potentiam 
solam  recipere,  at  informatam  specie  efficere, 
sicque  distingui  agens  a  patiente.  Ahi  dicunt 
actum  recipi  in  potentia  informata  specie, 
esseque  rationem  recipiendi  illum  :  quidquid 
tamen  de  his  sit;  maxima  iha  ex  octavo  Phy- 
sicorum  in  actibus  saltem  immanentibus  non 
habet  locum,  ut  eo  loco  diximus. 

12.  Secunda  assertio  probatur.  —  Aristo- 
teles  exponiticr.  —  Secunda  conchisio.  Non 
tantum  potentia,  sed  etiam  species  habet  ah- 
quam  activitatem  circa  actum  cognoscendi. 
Hanc  probant  argumeuta  pro  Scoto  in  numero 
sexto.  Et  prseterea  argumentor.  Nam  cognitio 
fit  per  intentionalem  assimilationem  cogno- 
scentis  ad  rem  cognitam,  unde  quod  perfecte 
volumus  cognoscere,  conamur  ilhus  simihtu- 
dinem,  quam  possumus  perfectam  intra  nos 
formari  :  ipsa  ergo  actuahs  cognitio  queedam, 
est  actuahs  assimilatio  :  oportet  ergo,  ut  po- 
tentia  cognoscens  habeat  formam,  quae  sit  ac- 
tivum  principium  assimilandi :  hujusmodi  au- 
tem  ahud  non  est,  quam  species  :  ergo,  et 
ceetera.  Atque  hoc  insinuat  Aristoteles,  hbro 
secundo  de  Anima,  textu  sexagesimo,  ubi  sen- 
sibiha  sensationum  activa  esse  affirmat,  per 
vicarias  utique  species.  Nec  obstat,  quod  in 
capite  tertio,  ait  sensum  ex  se  esse  in  actu 
primo,  quasi  specie  non  indigeat,  ut  in  actum 
secundum ,  seu  sensationem  prosihat.  Com- 
parat  enim  ihic  Aristoteles  sensum  cum  intel- 
lectu,  ac  de  eorum  actuatione  per  habitum, 
aitque  sensum  non  indigere  habitibus,  sicut 
inteUectum,  cum  sit  potentia  omnino  determi- 
nata  :  vel  certe  comparat  sensum  informatum 
per  speciem ,  et  inteUectum  per  habitum; 
unde  cum  ait  primam  mutationem  sensitivi 
fieri  a  generante,  per  generans  intelhgit  ob- 
jectum  imprimens  speciem,  nam  subdit  ea, 
quse  actu  sensum  efficiunt^  esse  exterius,  ut 
visibilC;,  etc. 

13.  Tertia  assertio. —  Unde  sit  probanda. 
— Tertia  conchisio.  Principium  integrum  pro- 
ductivum  actus  est  potentia  informata  specie. 
Hgec  est  sententia  Aristotelis,  locis  citatis,  et 
nono  Metaphysicee,  capite  nono.  Divus  Augus- 
tinus  etiam,  nono  de  Trinitate,  capite  viltimo. 
Liquido  tenendum,  ait,  rem-,  quam  cognoscimus, 
generare  in  nohis  notitiam  sui,  qmd  ab  utroque, 
ab  objecto  scihcet^  et  potentia^  notitia  paria- 


630 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


ttir.  Et  undecimo^  cleTrinitate,  capite  secundo, 
JEx  re  visiMli,  inquit,  /it  visio,  non  tamen  ex 
sola,  nisi  adsit  visus,  ex  vidente  enim,  et  visi- 
Inli  fit  visio.  Idem  docet  D.  Thomas,  prima 
parte^  qusestione  decimaquarta,  articulo  se- 
cundo,  et  qusestione  quinquagesima  quarta, 
articulo  secundo,  et  2,  'i,  qiicestione  trigesima 
prima,  articulo  quinto,  et  primo  contra  Gen- 
tes,  capite  vigesimo,  et  libro  secundo,  capite 
primo,  et  quodlibet  octavo,  queestione  tertia, 
art.  3,  neque  aliud  intendit  Scotus  citatus,  in 
num.  6.  Probationes  vero  sumendee  sunt  ex 
prima  et  secunda  conclusione. 

14?.  Ad  primum  argtmentum  in  num.  7. — 
Adsecundura. — Ad  tertium  argumentum. —  Ad 
primum  pro  quinta  sententia  communis  solu- 
tio  est,  licet  species  sit  ignobilior,  attamen  ut 
instrumentum  potentite  attingere  posse  nobi- 
liorem  actum.  Hsec  vero  solutio  ut  jacet  non 
consonat  supradictis.  Aliter  ergo  respondetur, 
negando  actum  cognoscendi  esse  perfectiorem 
qualitatem,  quod  non  facile  posset  improbari, 
etsi  id  ergominus  probem,  quia  ille  actus  vita- 
lis  est ,  et  a  perfectiori  potentia  elicitus , 
habetque  optimum  effectum  formalem,  qui 
est  cognoscere.  Quare  ad  argumentum  dicito 
imperfectum  non  posse  attingere  productio- 
nem  perfecti  tanquam  totale  principium  im- 
mediatum,  ac  principale  naturaliter  loquendo, 
posse  tamen  attingerC;,  ut  partialiter  complens 
immediatum  instrumentum,  atque  attingendo 
in  effeetu  aliquid  non  perfectius  se.  Quam  so- 
lutionem  sic  explico :  nam  poteutia  cognoscens 
specie  informata  integrum  iustrumentum  est^, 
per  quod  anima  operatur,  species  autem  in- 
strumentum  non  est  potentiae.  non  enim  haec 
ita  specie  utitur,  ut  sola  ipsa  species  ehciat 
immediate  actum  cognoscendi,  ut  optime  pro- 
bat  argumentum  primum  pro  Henrico,  sed  ex 
potentia,  et  specie  constat  integrum  iustru- 
mentum,  quod  immediate  ehcit  actum.  In  quo 
duo  etiam  cousiderant  nonnulli ,  et  substan- 
tiam  et  reprcesentatiouem  :  illamque  sortiri  a 
potentia,  hanc  vero  ab  specie,  ac  proiude  sin- 
gula  singuhs  tribuendo,  imperfectiorem  de- 
prehendi  actum,  quam  ipsius  principia.  Haec 
tamen  consideratio  necessaria  non  est ,  ut 
constat,  quam  vera  autem  sit,  ex  cap.  2,  a 
num.  22,  intehigi  potest.  Ad  secundum  res- 
pondetur  sffipe  animam  in  operando  uti  instru- 
mentis  extriusecis,  adjunctis  propriis,  ut  cald- 
mo  ad  scribendum,  quod  magis  necessarium 
fuit  iu  potentiis  cognoscentibus,  quam  in  ahis 
propter  modum  operandi  p^^r  assimilatiouem, 
per  quod  etiam  patet  sohitio  tertii. 


CAPUT  V. 

UTRUM   PER   ACTUM  POTENTIiE   C0GN'0SC1TIVJ;   ALI- 
QUIS   TERMINUS   PRODUCATUR. 

\ .  Partis  negativce  fundamentum  ex  Arisfo- 
tele.  —  Fundamentum  pao-tis  affirmativce  ex 
Theologis.  —  Hsec  qusestio  tractari  solet  com- 
muniter  in  tertio  libro  de  Anima  sub  terminis 
contractioribus,  an  per  actum  intellectus  pro- 
ducatur  verbum  :  disputatur  etiam  a  tlieologis, 
in  prima,  distinctione  vigesima  septima,  et  a 
D.  Thoma,  ejusque  discipuhs,  prima  parte, 
queestione  vigesima  tertia,  articulo  primo,  atta- 
men,  quia  eadem  ratio  eft  de  actione  intellec- 
tus,  et  de  actibus  aliarum  potentiarum  cogno- 
scentium,  ideohocloco  in  universum  tractanda 
videtur  :  nam  postquam  egimus  de  entitate,  et 
principio  activo  cognitionis,  dicendum  sequi- 
tur  deiUius  termino,  Videtur  igitur  per  iham 
nihil  produci,  quoniam  cognitio  actus  imma- 
nens  est,  ac  proinde  minime  productivus,  nono 
Metaphysicee ,  capite  nono,  ubi  sic  legitur : 
Quorimicunq^ie  itaque  aliud  quiddam  propter 
usum  est  id,  quo  fit  liorum  actus  in  eo,  quod  fit, 
est,  ut  wdificatio  in  eo  quod  wdificatur,  etc. 
QuoruM  vero  non  aliud  quoddam  opus  propter 
actionem  in  ipsismet  actio  est,  ut  visio  in  vidente, 
et  speculatio  in  speculante.  Et  1  Ethicorum  ad 
Nicomachum,  cap.  1,  habetur,  quasdam  ope- 
rationes  esse  fines,  scilicet  immanentes,  in  aliis 
autem :  addit,  prceter  has  opera  qumdam..  Con- 
tra  vero  est,  quia  secundum  theologos  per  ac- 
tionein  inteUectum  producitur  verbum,  quod 
sit  ihius  terminus,  eadem  autem  est  ratio  de 
illa,  et  de  aliis  similibus  :  ergo,  etc. 

2.  (jreneralis  resolutio.  —  Priiva  illiusexpo- 
sitio.  —  In  hac  qusestione  multi  Thomistee  opi- 
nantur,  per  actum  intellectus  produci  quem- 
dam  terminum,  qui  verhum  dicitur,  de  ratioue 
tamen,  et  modo  ponendi  illum,  ac  de  potentiis 
aliis  cognoscentibus  non  conveniunt.  Ad  intel- 
ligendam  ergo  diversitatem  opinionum  est  re- 
colenda  distinctio  cognitionis  intuitivae,  et 
abstractivse  :  iutuitiva  objectum  habet  sibi  rea- 
liter  prsesens,  abstractiva  non  item  :  dicunt 
ergo  Thomistarum  nonnuhi  per  cognitionem 
abstractivam  produci  ahquid  terminans  illam, 
at  per  intuitivam  nihil.  Ratio  sententiee  est, 
quoniam  per  actiouem  coguoscitivam  solum 
producitur  terminus  ex  indigentia,  cum  nimi- 
rum  objectum  prcesens  nor:  habetur  :  soJa  ergo 
abstractiva  coguitio  producet  termiuum,  uon 
autem  intuitiva.  Uude  talem  productionem 
concedunt,  et  intellectui,  et  sensui  intenori 


CAP.  V.  AN  PER  ACTUM  COGNOSCENDI  PRODUCATUR  TERMINUS. 


631 


abstractive  cognoscentibus,  cum  discrimine, 
quod  in  intellectu  terminum  illum  vocent  ver- 
bum,  in  sensu  idolum  :  sensibus  vero  exterio- 
ribus  terminum  denegant,  quia  eorum  cogni- 
tio  semper  e=t  intuitiva^  qua  etiam  de  causa 
in  intellectu  intuitive  cognoscente^  ut  in  beatis 
Deum  videntibus,  et  in  Angelis  seipsos  cogno- 
scentibus  terminum  prsedictum  non  agnoscunt. 
Quare  secundum  banc  opinionem  verbum,  seu 
idolum  non  est,  ut  terminus  productus  neces- 
sario,  sed  ut  speculum,  et  imago,  in  qua  res 
ipsa  cognoscatur,  ac  consequenter  aiunt  ver- 
bum  realiter  distingni  ab  actu  cognoscendi, 
sicut  res  a  re  distinguitur.  Hanc  opinionem  sic 
expositam  tuetur  Cajetanus,  prima  parte,  loco 
citato,  et  Capreokis,  illa  distinctione  vigesima 
septima.  FerrariuS;,  primo  contra,  capite  quin- 
quagesimo  tertio,  quamvis  bic  minus  conse- 
quenter  loquatur  in  non  paucis :  insinuat  etiam 
D.  Tliomas,  prima  parte,  queestione  trigesima 
quarta,  articulo  primo,  ad  secundum,  de  Po- 
tentia,  qusestione  octava,  articulo  primo,  quaes- 
tione  nona,  articulo  quinto,  de  Veritate.  q.  A, 
art.  1,  ad  2,  citato  etiam  Aristotele  2,  de  Ani- 
ma,  textu  59  et  60,  scribente,  objectum  in- 
tellectus  debere  esse  intra  ipsum,  qui  locus 
minime  favet,  cum  ibi  loquitur  Aristoteles  de 
speciebus  intelligibilibus,  uon  de  cognitionis 
termino. 

3.  S emnda  expositio . — Alia  opinio  declarat 
actione  cognoscitiva  produci  terminum  ab  illa 
distinctum  :  Patres  vero  cum  aiunt  intellec- 
tum  producere  verbum,  ipsammet  intellectio- 
nem  vocare  verbum,  ac  tale  verbum  in  omni 
intelligente  dari,  imo  proportionaliter  in  omni 
cognoscente  :  rursus  verbum  non  esse  id  in 
quo  tanquam  in  speculo  objectum  cognosca- 
tur,  sed  actum  esse,  quo  cognoscitur  objec- 
tum.  Hsec  videtur  seutentia  Scoti^  Durandi  et 
Gabrielis,  citata  dist.  27.  Et  rursus  Scoti, 
quodlib.  8,  cujus  opinionis  motiva  in  sequen- 
tibus  afFeremus. 

4.  Prima  assertio  undeprolanda. — Videatur 
aiictor,  disp.  43  Metaphysicw,  sect.  2. — Pri- 
ma  conclusio.  Per  omnem  actionem  cogno- 
scendi  terminus  producitur  illi  intrinsecus,  ac 
modaliter  tantum  ab  ea  distinctus.  Haec  con- 
clusio  est  a  nobis  exposita,  et  probala  olim  in 
qusestione  de  sex  ultimis  preedicamentis,  ubi 
ostendimus  in  actionibus  immanentibus  esse 
distinguendam  rationem  qualitatis  a  ratione 
productionis,  qualitatemque  terminum  esse 
illius  actionis,  ut  est  productio,  et  lioc  etiam 
tetigimus  supra,  libro  secundo,  c.  2.  Uude  nou 
est  hic  ampliusimmorandum. 


5.  Secunda  assertio  prohatiir.  —  Secunda 
conclusio.  Preeter  hunc  terminum  non  produ- 
citur  alius  per  actionem  cognoscendi  modali- 
ter,  aut  realiter  distinctus.  Probatur  primo, 
quia  in  universum  per  unam  actionem  non 
producitur,  nisi  unus  terminus  :  ergo  neque 
per  actionem  cognoscendi.  Secundo,  vel  ille 
terminus  producetur  per  actum  intelligendi, 
ut  est  qualitas,  vel  prout  est  productio  quali- 
tatis  :  neutrum  verum  est :  ergo,  etc.  Probatur 
minor,  nam  productio  illa,  ut  sic,  producit 
qualitatem^  quse  actus  est  intelligendi :  non 
ergo  indiget  alio  termino  :  ipsa  vero  qualitas 
imprimis  actio  productiva  non  est,  neque 
deinde  est  principium,  seu  forma,  per  quam 
potentia  cognoscitiva  producit  aliam  qualita- 
tem,  quia  intentionales  qualitates  de  se  pro- 
ductivse  non  sunt,  ut  patet  iu  visu. 

6.  Evasio  odstruitur  dtipliciter.  —  Dicetur 
fortasse  actum  cognoscendi  abstractive  esse 
productivum  alterius  qualitatis,  non  vero  in- 
tuitivum.  Sed  contra  primo,  quia  intuitivus 
actus  perfectior  est  abstractivo  :  ergo  si  liic 
non  est  productivus,  neque  ille  erit.  Secundo, 
quia  frustra  ponitur  qualitas  producta  per  ac- 
tum  cognoscendi,  qui  etiam  qualitas  est.  Si 
occurratur  substitui  pro  objecto,  ita  facile  re- 
fellendum  erit :  quoniam  objectum,  et  conse- 
quenter  id,  quod  supplet  illius  vicem,  prsecedit 
actum  cognoscendi  :  non  ergo  produci  per  il- 
lum  valet,  principium  enim  producendi  prius 
est  natura  producto  :  si  vero  quis  fmgat  actio- 
nem  aliam  priorem  intellectione ,  per  quam 
verbum  producatnr,  ut  consequenter  fingen- 
dum  videtur,  jam  imprimis  intentum  babetur, 
per  actum  sciiicet  cognoscendi,  ut  sic,  nihil 
produci  ab  ipso  distinctum.  Deinde  jam  ver- 
bum  non  producitur  per  intelligendi  actum, 
quod  est  contra  mentem  Patrum  et  Doctorum 
de  verbo  tractantium.  Praeterea  in  potentia 
abstractive  cognoscente  duse  actiones  erunt 
realiter  distinctse,  una  per  quam  producatur 
qualitas,  quse  est  actus  cognoscendi :  altera  per 
quam  producitur  idolum,  seu  verbum,  quod 
de  re  ipsa  formari  fingitur  :  namque  unaquee- 
que  actio  cum  suo  termino  identificatur,  duse 
autem  assertse  qualitatesrealiter  sunt  distnictee 
juxta  adversarios :  ergo  et  actiones  productivse 
cum  eis  identificatee  inter  se  realiter  distin- 
guentur,  quod  est  superfluum,  cum  actio  po- 
tentiee  cognoscitivse  sit  tantum  cognitio  :  vel 
ergo  per  utramque  illarum  actionum  potentia 
cognoscit,  quod  est  superfluum,  vel  altera  actio 
non  est  potentise  cognoscitivee,  quod  est  verissi- 
mum.  Gonfirmalur  quoniam  intelligi  nequit 


632 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


potentiam  prseparare  sibi  tp.rminum  cogno- 
scendiim^  si  talis  termini^  sive  objecti  prapa- 
ratio  non  est  cognitio,  sicut  probatiun  est,  esse 
non  posse.  Confirmatur  deinde,  quia  cogno- 
scerenihil  est  aliud,  quam  vitaliteroperari  for- 
mando  quodammodo  remipsam  cognitam  :  illa 
ergo  actio  formans  idokmi,  seu  verbum  est 
ipsa  cognitio  :  ergo  superflua  est  altera  actio, 
seu  cognitio.  Taudem  confirmatur,  quia  si 
qualitas  producta  deserviret  per  modum  ob- 
jecti,  in  ea  cognosceretur  objectum  ipsum : 
impossibile  autem  est  cognosci  objectum  in  re 
aliqua,  ipsa  non  cognita^  ut  videri  rem  in 
imagine  non  visa  imagine,  atqui  intellectus 
non  cognoscit  talem  qualitatem  :  ergo  neque 
in  ea  cognoscit  objectum  aliud. 

7.  Tertia  assertio.  —  JExplicatur  et  compro- 
iatur  in  intellectu  primo  al)  auctoritate.  —  Ca- 
jetanus  perperam  interpretatur  D.  Tliomas.  — 
Prohatur  secundo  a  similihus.  —  Tertia  con- 
clusio.  Per  omnem  actionem  cognoscendi  in 
fieri  producitur  verbum^  vel  aliquid  illi  pro- 
portionale,  quod  realiter  et  formaliter  est  ipse 
actus  cognoscendi  in  facto  esse,  seu  ut  est  qua- 
litaS;,  distinguitur  tamen  modaliter  ab  illa  ac- 
tione^  ut  est  productio,  unde  verbum  non  po- 
nitur  ex  indigentia  objecti,  sed  ex  vi,  et  na- 
tura  cognitionis.  Hsec  conclusio  sequitur 
aperte,  ex  prascedentibus  :  posita  vero  est  ad 
explicandum,  quid  sit  verbum  mentis,  quod 
prius  de  intellectu  prajstabimus,  deinde  de 
sensibus.  Prima  igitur  pars,  nempe  verbum 
produci,  communis  est  sanctorum  Patrum, 
et  theologorum,  qui^e  fuit  via  ad  expHcan- 
dam  generationem  Verbi  divini  per  actum  co- 
gnitionis  oeterni  Patris,  nam  sicut  ibi  ver- 
bum  substantiale  producitur  per  actum  sub- 
stantialem,  ita  in  nobis  producitur  accidentale 
verbum,  quia  actio  est  accidentalis,  quod  vero 
ilkid  verbum  accidentale  non  sit  distinctum 
ab  actu  intelhgendi,  ut  est  qualitas  in  facto 
esse,  constat  ex  divo  Augustino,  libro  duode- 
cimo  de  Civitate,  capite  septimo,  et  decimo- 
quinto,  de  Trinitate,  capite  decimo,  dum  in- 
quit  formatam  cognitionem  a  re,  quam  scimus, 
verbum  esse,  et  hbro  nono,  capite  decimo 
septimo,  conceptum  rerum  veracem  notitiam 
tanquam  verbum  apud  nos  habere,  et  dicendo 
intus  gignere,  neque  a  nobis  nascendo  disce- 
dere.  Anselmus  quoque  in  Monologio,  capite 
trigesimo  tertio,  inquit  actum  ipsum  iutelli- 
gendi  habentem  ex  se  imaginem  natam,  ver- 
bum  nostrum  esse.  Damascenus,  Hbro  primo, 
fidei,  capite  decimo  octavo,  Ve?'hum  nostrtim, 
inquit,  est  naturalis,  animce  nostrce  motio,  se- 


cundum  quam  movetur,  intelligit,  aut  cogitat. 
Jam  D.  Thomas  ubicumque  de  verbo  disserit, 
non  illud  astruit  ex  indigentia  objecti,  sed  ex 
intrinseca  ratione  intellectiouis ,  indeque  in 
omni  intelhgente  verbum  admittit,  ex  intrin- 
seca  autem  ratione  intellectionis^nihil  ahud 
producitur  in  intellectu  quam  qnahtas  iUa, 
quse  est  intehigendi  actus  :  ergo  iha  ipsa  ver- 
bum  est.  Major  patet  ex  prima  parte,  quast. 
vigesima  septima,  artic.  primo,  ubi  inquit  : 
Q,uicumque  autem  iiitelligit,  ex  hoc  ipso,  quod 
intelligit,  procedit  aliquid  intra  ipsum,  quod 
est  conceptio  rei  intellectce  ex  vi  intellectiva 
proveniens ,  quse  verba  Cajetanus  hmitat,  et 
exponit  contra  mentem,  et  verba  auctoris. 
Item  de  potentia,  qusestione  nona,  articulo 
quinto,  ait  verbum  esse  de  ratione  ipsius  in- 
tehigere.  Idem  de  Veritate,  qusestione  quarta, 
articulo  secundo,  et  opusculo  decimo  tertio, 
et  supra  Joannem,  capite  primo,  lectione  pri- 
ma,  ethb.  quarto,  contra  Gent.,  capite  unde- 
cimo,  ait  Angehim  etiam  dum  seipsum  intel- 
ligit,  formare  verbum  :  ergo  aperte  docet  ver- 
bum  nou  dari  ratione  abstractive  notitise^ 
siquidem  in  Angelo  notitia  sui  intuitiva  est, 
ibi  autem  non  nisi  actus  intehigendiinvenitur : 
ihe  ergo  verbum  est,  et  productio  illius,  est 
verbi  productio.  Secundo  patet  etiam  Iioc  ex 
mente  Patrum  explicantium  productionem  di- 
vini  Verbi  vicissim  per  productionem  verbi 
creata  :  productio  autem  Verbi  divini  ex  co- 
gnitione  intuitiva  est,  ac  sine  ulla  objecti  in- 
digentia,  cum  sit  Patri  producenti  prsesentis- 
simum,  sed  ex  vi  intellectionis  :  simile  ergo 
erit  in  nobis. 

8.  Prolatur  tertio  ratione. — Tertio.  Si  ver- 
bum  poneretur  ex  indigentia,  seu  absentia  ob- 
jecti,  fere  nunquam  produceretur.  Et  quidem 
in  Deo  quantum  est  exratione  intellectionis  sa- 
tis  id  liquet,  atque  etiam  in  Augehs  se  cogno- 
scentibus,  sed  neque  quando  alii  alios  cogno- 
scuntcumspirituales  sint,actuque  intelligibiles, 
ac  pi^sesentes  omnibus  omnes.  Nam  distantia 
localis  nihil  impedit,  impertinensque  est  ad  in- 
tellectionem :  potestergo  quilibet  Angelus  im- 
mediate  terminare  cognitionem  de  se  elicitam 
ab  altero  Angelo.  Dices  desiderari  adhuc  inti- 
mam  praesentiam,  seu  veluti  penetrationem 
Angeli  cognoscendi  cum  cognoscente  potentia. 
Sed  non  recte  :  nam  talis  potentia,  ut  suppo- 
nimus,  instructa  est  speciebus  :  ad  terminan- 
dam  vero  cognitionem  non  est,  cur  requiratur 
objectum  intra  intehectum.  Eadem  sane  ra- 
tione  ostendi  potest  uuiversim  Angelos  non 
indigere  verbo  ad  cognoscenda  queecumque 


CAP.  V.  AN  PER  ACTUM  COGNOSCENDI  PRODUCATUR  TERMINUS. 


633 


existimt,  eo  qiiod  actus  cognitionis  terminari 
acl  illa  potest  ubicumque  gentium  ponantur  : 
solum  ergo  formabunt  Angeli  verbum  rerum 
non  existentium^  quod  est  contra  mentem  om- 
nium  de  verbo  tractantium. 

9,  Extenditur  prcccedens  ratio.  —  Imo  non 
solum  de  objectis  existentibus,  sed  neque  de 
non  existentibus  oportebit  formare  verbum^ 
si  illud  res  alia  sit  quam  actus  ipse  cogno- 
scendi,  namm  axime  formaretur,  ut  in  eo  tan- 
quam  in  imagine  res  cognosceretiir.  Sed  hoc 
modo  jam  poneretur  verbum  signum  instru- 
mentale  preeter  omnium  judicium.  Aliirespon- 
dent  speciem  esse  principium  agendi,  et  ideo 
non  posse  se  habere  ut  terminum^  cum  ratio- 
tiones  hse  oppositee  sint,  et  ideo  necessariam 
esse  aliam  quaHtatem^  qua3  objective  terminet, 
Sed  neque  hoc  satisfacit.  Primo  propter  mmc 
dicta  de  signo  instrumentali.  Secundo,  quia 
falsum  est  rationem  principii,  et  termini  objec- 
tivi  repugnare;  nam  in  videntibus  DEUM  es- 
sentia  principium  est  visionis,  et  objectum  si- 
mul  ad  quod  terminatur,  idemque  est  in  An- 
gelo  se  cognoscente.  AUi  ergo  consequenter 
concedunt  speciem  ipsam  intelligibilem  esse 
verbum  in  quantum  est  terminus,  in  quo  res 
cognoscitur  :  sed  hi  improprie  satis  loquuntur^ 
et  contra  mentem  Patrum,  et  omnium^  qui 
verbum  concedunt;  verbum  enim  poni  debet 
per  actionem  intellectus,  species  autem  saltem 
prima  non  ita  producitur.  Item  quia  jam  nihil 
valeret  simihtudo  productionis  verbi  nostri  ad 
exphcandam  productionem  divini  Verbi,  cum 
ibi  essentia  sit  per  modum  speciei,  et  tamen 
producitur  verbum,  non  vero  essentia :  ergo 
similiter,  etc.  Prseterea  falsum  est  in  specie 
impressa  fieri  cognitionem^  ut  in  aspectu  patet, 
videmus  enim  per  speciem  non  in  specie.  De- 
nique  species  ipsa  non  cognoscitur :  ergo  neque 
res  in  specie,  ut  supra  dicebamus  :  igitur  ver- 
bum  neque  species  impressa  est,  neque  dis- 
tinctum  ahquid  ab  actu  intelhgendi :  est  ergo 
actus  ipse.  Quod  etiam  ex  secunda  conchisione 
aperte  cohigitur  :  probavimus  enim  per  actum 
cognoscendi  non  produci  ahquid  ab  ipso  dis- 
tinctum,  produci  autem  verbum  :  verbum  ergo 
non  est  aliquid  distinctum  ab  actu. 

i  0.  ExplicatuT  deinde  eadem  tertia  asserlio 
inpotentiis  sensitivis.  — Sic  ergo  probata  con- 
chisione  in  intehectu,  ut  exphcetur  in  ahis 
potentiis,  est  advertendum,  verbum  efficere, 
seu  dicere  primo  dictum  esse  de  vocibus,  ta- 
men  hinc  transferri  ad  specialem  locutionem, 
quas  intehigendo  fit,  est  enim  qusedam  locu- 
tio  in  mente,  qua  quis  sibimet  loquitur,  unde 


'VQYhwmdicere  usitatissime  tribuitur  locutioni 
spirituali,  juxta  ihud  Matthan  nono,  et  Lucee 
primo  :  Scribce,  et  pharist.ei  dicebant  intra  se, 
et  Sapientiee  primo  :  Dixerunt  impii  intra  se 
cogitantes,  et  in  Psalmo  decimotertio  :  Dixit 
insipiens  in  corde  suo,  etc^  dicere  ergo,  et 
loqtci  proprie  usurpatur  de  actibus  intehectus, 
ex  quo  cohigit  Augustinus,  decimo  quinto  de 
Trinitate,  capite  decimo,  vocem  verbum  ex- 
tensam  esse  ad  significandum  proprie  concep- 
tum  mentis,  ideo  forte,  quia  locutio  exterior 
ex  interiori  dimanat.  At  reliquee  potentite  co- 
gnoscentes  non  proprie  dicuntur,  aut  loquun- 
tur,  quia  imperfecte  cognoscunt,  nihikpie  af- 
firmant,  aat  negant,  sed  simpUciter  appre- 
hendunt,  et  ideo  verbi  vocabuhim  conceptibus 
earum  proprie  non  tribuitur  :  eo  ipso  tamen 
quod  potentiee  cognoscentes  sunt,  vindicant 
quamdam  productionem  similem  productio- 
ni  verbi  mentahs,  eliciiuit  quippe  actus  cogno- 
scendi,  per  quos  assimilantur  rebus  cognitis : 
hoc  ergo  est,  quod  proportionari  diximus  ver- 
bo  mentis,  ac  commune  est  sensibus  exterio- 
ribus  cum  interioribus_,  ut  ex  primis  conchisio- 
nibus  constare  potest. 

H.  Colliguntur  ex  dictis  sex  pronuntiata 
totam  doctrinam  de  verbo  complectentia.  —  Ex 
quibus  omnibus  licet  colhgere,  quid  sentien- 
dum  sjt  de  verbo  mentis.  quod  valde  contro- 
versum  est  apud  theologos.  Primo  ergo  dicen- 
dum  vere  dari.  Secundo  distingui  modahter 
ab  actione  inteUectus  ut  productioest,  ab  actu 
vero  ut  est  quahtas  producta  nuUo  modo.  Ter- 
tio  non  esse  id,  in  quo  fit  cognitio,  aut  supplere 
vicem  objecti,  sed  esse  id,  quo  ipsum  objec- 
tum  cognoscitur  tanquam  conceptu  formaU 
rei  cognitee,  siquidem  ut  res  possit  inteUigi, 
necesse  est^  ut  in  inteUectu  vitaUter  quodam- 
modo  formetur  :  iUa  ergo  forma  verbum  est, 
atque  ita  coUigitur  ex  S.  Thoma,  de  Potentia, 
quEest,  octava,  articulo  primo,  contra  Gentes, 
capite  trigesimotertio,  primaparte,  queest.  107, 
articulo  primo,  unde  verbvmi  couceptus  ob- 
jectivus  mentis  non  est,  sed  formahs  :  objec- 
tivus  vero  est  id,  quod  cognoscitur.  Quarto 
hujusmodi  verbum  produci  per  actionem  in- 
teUigendi^  ut  productio  est.  Unde  tria  haec 
dicere  mentaUter,  producere  verbum,  et  effi- 
cere  actum  inteUigendi  idem  valent  maxime 
in  creaturis.  Quinto  verbum  esse  simiUtudinem 
objecti  intentionalem,  expressamque  speciem 
iUius,  et  hoc  ipsum  vindicare  actum  inteUi- 
gendi.Ita  divusAugustinus,  nono  deTrinitate^ 
a  septimo  capite  usque  ad  decimum,  et  decimo 
c[uinto  hbro,  a  decimo  capite  usque  ad  deci- 


634 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


mumtertmm.  Sexto  in  omni  intelligonti  creato 
eo  ipso,  quod  intelligit  formari  verbum  sive 
in  absentia,  sive  in  prtesentia  objecti :  atque 
hsec  omnia  pronuntinta  sequuntur  ex  positis 
conclusionibus,  pro  quibus  uullam  aliam  pro- 
bationem  afferre  nccesse  erit. 

d2,  Prima  difficuUas  contra  supra  dlcta 
insurgens.  —  Supersunt  tamen  difiicultates 
adversus  dicta.  Prima,  quia  videtur  verbum 
esse  id,  in  quo  res  cognoscitur,  atque  habere 
vicem  objecti  :  artifex  eiiim  format  sibi  ido- 
lum^  in  quo,  et  ex  quo  rei  fabricandse  modum 
contemplatur  :  ilhid  autem  intelUgendi  actus 
esse  non  videtur,  sed  per  actum  potius  forma- 
tum  :  ergo,  et  cajtera.  Et  hoc  videtur  seusisse 
D.  Thomas,  qusest.  4,  de  Veritate,  art.  2,  ad  3, 
cum  scripsit  conceptionem  intellectus  non  so- 
him  esse  id  quo,  sed  etiam  in  quo  rem  intelli- 
gimus:  idem  dicitdePotentia,  qusstione  noua, 
articulo  quinto,  ilhs  verbis  :  Hoc  ergo  est  pri- 
mo.  et  per  se  intellectum,  quod  intellectus  in 
seipso  concipit  de  re  ititellecta.  Et  super  Joan- 
nem,  capite  primo,  inquit^  verbum  comparari 
ad  intellectum,  non  solura  ut  id  quo,  sed  ut  in 
quo :  idemque  habetduobus  opuscuUs  de  verbo. 

13.  iSecimda  difficultas.  —  Hinc  vero  oritur 
secunda  difficuUas,  videntur  enim  inteUigendi 
actus,  atque  verbum  disthigui  realiter,  nam 
imprimis  habent  se,  utactus,  etobjectum.  Se- 
cundo,  quia  si  verbum  esset  ipse  actus  inteUi- 
gendi  formahter,  Verbum  divinum  esset  intel- 
lectio  ipsa  Patris  :  consequens  est  falsum  : 
ergo.  Sequela  valeat  a  proportionaU  ratione. 
Minor  vero  patet  :  tum,  quia  Verbum  est  dis- 
tincta  persona  a  Patre,  inteUectio  autem  com- 
munis  est  tribus  personis,  utpote  ad  essentia- 
Ua  spectans  :  tum  quia  intellectio  est  formaUs 
perfectio inteUigentis,  Verbum  autem  divinum 
non  est  formaUs  perfectio  Patris,  neque  actus 
iUius,  imo  ei  oppositum  relative  :  atque  hoc 
est,  quod  Augustinus  ait,  Patrem  non  sapere 
sapientia  a  se  gentia.  Tertio  arguitur,  quia 
per  actum  cognoscendi  et  inteUigendi  produ- 
citur  habitus  reahter  ab  iUo  distinctus  :  ergo 
etiam  poterit  produci  verbum  :  et  ita  videtur 
sentire  divus  Tliomas  supra,  et  prsecipue  prima 
parte,  queest.  27,  art.  1 ,  qusest.  34,  art.  1,  ad  !2. 

44.  Tertia.  —  Tertia  difficuUas,  quia  i7itel- 
ligere  et  dicere  idem  esse  non  videntur,  ut 
docuit  divus  Thomas,  dicta  quaestione  trigesi- 
ma  quarta,  articulo  primo,  ad  tertium,  quod 
ita  ostenditur.  Nam  in  divinis  inteUigcre  com- 
mune  est  tribus  personis,  dicere  autem  soUus 
est  Patris  :  ergo  late  distinguuntur.  Ratio  vero 
est,  quoniam  intelhgere  solam  dicit  habitudi- 


nem  inteUigentis  ad  rem  inteUectam,  in  qua 
nuUa  productio  importatur,  sed  nuda  rei  ap- 
prehensio,  dicere  autem  verbi  productionem 
importat :  quare,  etc. 

15.  Qiiarta.  —  Quarta  difiicuUas,  siverbum 
esset  actus  inteUigendi,  cum  iUud  similitudo 
objecti  sit,  actus  quoque  simiUtudo  erit,  quod 
falsum  apparet,  cum  nuUa  actio  simiUtudo  sit 
principii,  a  quo  fit,  ut  inductione  constat. 

16  Qicinta.  —  Quinta  difficultas  estfalsum, 
videri  in  omni  inteUigenti  dari  verbum,  alias 
beati  iUud  de  DEO  formarent,  sicque  dari  pos- 
set  creata  DEI  imago.  Quia  sola  ratione  os- 
tendunt  theologi,  neque  speciem  iuteUigibilem 
DEI  in  beatis  inveniri.  Et  confirmatur  primo, 
quia  si  visio  beatifica  esset  Dei  simiUtudo,  pos- 
set  quis  beari  intuendo  iUam,  cum  in  iUa  vi- 
derct  Deum  clare  repreesentatum,  quod  falsum 
est,  cum  nulla  creatura  queat  objective  beati- 
ficare.  Et  confirmatur  secundo,  quia  si  in  pree- 
sentia  objecti  formaretur  verbum,  etiam  exte- 
riores  sensus  formarent  simile  quippiam.  Con- 
sequens  est  contra  commuuem  theologorum, 
videturque  colligi  ex  saucto  Tlioma,  quodlibet 
quinto,  articulo  nono,  ad  secundum,  ubi  ait 
sensum  externum  non  formare  sibi  aliquam 
formam  rei  sensibilis,  eo  quod  ejus  operatio 
perliciatur  per  solam  immutatiouem  externi 
seusibilis.  At  imaginativa,  inquit,  forma  sibi 
idolum  simile  rei  sensibili,  idem  fere  docuit, 
prima  parte  ,  queestione  octogesima  quinta , 
articulo  -ecundo,  ad  tertium.  Cajetanus  et  Fer- 
rarius  supra,  et  quarto  coutra,  capite  uude- 
cimo.  Capreolus  supra,  qusest.  2,  ad  4,  Du- 
randi,  Torrensis,  1  part.,  qusest.  27,  art.  1, 
disput.  3. 

17.  Ad primam difficultatem,  innum..  12. — 
J)e  liac  re  diserte  auctor,  disp.  23  Metaphysica?, 
sect.  2.  — Ad  primam  difficultatem  responde- 
tur,  quod  termiuatio  cognitiouis  ad  objectum 
non  est  materialiter  inteUigenda  eo  modo,  quo 
intelligitur  terminatio  Unese  ad  punctum :  sed 
est  sumenda  intentiouali,  seu  spirituali  mo- 
do :  cogmtionem  ergo  terminari  ad  rem,  uihil 
est  aliud,  quam  rem  coguosci,  quod  fieri  po- 
test,  etiamsi  non  existat,  nedum  absit :  sic  e- 
nim  amor  ^erminatur  ad  rem  amatam,  prout 
in  se  esse  potest,  quamvis  actu  non  existat : 
scientia  etiam  rosee  ad  ipsam  rosam  terminari 
dicitur  objective,  quamvis  ipsa  rosa  non  exi- 
stat :  quando  etiam  cognoscitur  ens  ratiouis , 
nou  termiuatur  cognitio  ad  aliquam  imagi- 
uem  ejus  :  actus  igitur  cognitionis  ab  iutellec- 
tu  cum  specie  productus  est  notitia  rei :  et  hoc 
est  termiuari  ad  iUam  et  non  ad  aUud.  Ad 


CAP.  V.  AN  PER  ACTUM  COGNOSCENDI  PRODUCATUR  TERMINUS. 


635 


exemplum  idoli,  artificis  ibidem  adductum, 
dicendum,  ipsnm  esse  actum,  quo  res  concipi- 
tnr,  et  per  qnod  artifex  operatur,  tanqnam  per 
couceptum  proprium,  neqne  oportet  fingere 
idolnm  alind  ab  artifice  formatnm,undeetiam 
experimur  solum  formari  dnm  res  cognosci- 
tur,  qnod  sigunm  est  solnm  eonsistere  in  for- 
mali  couceptione.  Late  tamen  loqnendo  res 
absens  cognosci  dicitnr  in  idolo,  quatenns  est 
ratio  attingendi  rem  ipsam,  et  ita  est  utcum- 
qne  interpretandns  D.  Tliomas,  locis  citatis, 
Certe  in  suaSnmma  idnunquampronuntiavit, 
qiiin  potins  prima  parte,  qnsestione  octogesi- 
ma  qvunta,  articnlo  secnndo,  ad  hoc  institu- 
tum  probat  speciem  intelligibilem  non  esse, 
quod  intelligitur,  sed  rem  reprsesentatam  per 
speciem  primo  intelligi,  ac  probationes  illius 
rem  conficiuut:  idemque  ostendunt  de  specie 
expressa,  nam  si  in  verbo  res  intelligeretur 
tanqnam  in  snpplente  vicem  objecti,  ipsura 
diceretnr  intelligi,  sicutimagodicitur  adorari, 
quia  inilla  res  adoratnr.  OccnrrnntCajetanus, 
et  alii  per  intellectionem  cognosci  verbum,  ut 
similitudo  est,  non  ut  qualitas  :  sed  lioc  im- 
probari  potest  exdictis,  cap.  2,  num,  27.  Nam 
qnalitas  illa  essentialiter  est  similitndo,  et  e 
contra  similitudo  illa  est  esscntialiter  qnalitas: 
impossibile  ergo  est  intelligi  verbnm,  ut  simi- 
litudinem,  et  non  ut  qualitatem.  Unde  quando 
per  actum  reflexum  de  verbo  agimus,  ipsum 
eognoscimus  secundum  utramque  rationem, 
quemadmodnm  cum  rem  quamlibet  concipi- 
mus  in  ea  rationem  entis,  et  talis  entis  indivi- 
se  attigimus,  per  actum  vero  directum  ad  ob- 
jectum,  nullo  modo  cognoscitur  ejus  verbum: 
non  ergo  est  id,  in  quo,  sed  id,  quo  objectum 
cognoscitur. 

i8.  Ad  secundam  diffimltatem,  in  n.  13. — 
Videalur  auctor,  lih.  \  ,  de  Trin.,  cap.  7,  a 
num.  40, — Ita  attctor,  disp.  44  Metaphysicce, 
sect.  8,  contra  Biiridatmm.  —  Ad  secundam 
difficultatem  negandum,  distingui  realiter  ac- 
tum  intelligendi  et  verbum,  ac  proinde  distin- 
gui  tanquam  actum  et  objectum.  Quod  vero  de 
Verbo  divino,  et  actu  intelligendi  Patris  affer- 
tur,  non  esthujus  loci  explicare,  Breviter  di- 
cendum  in  DEO  dari  intelligere  absokite,  seu 
essentiale,  quod  proinde  commnne  est  tribus 
personis  :  prout  vero  per  primam  Trinitatis 
subsistentiam  terminatur  ,  et  quodammodo 
contrahitur,  esse  proprium  Palris  ,  sicque  dici 
inteUigere  notionale ,  et  verbi  productivum. 
Hinc  tamen  iutelhgitur  in  hac  materia  argu- 
menta  a  divinis  ad  humana,  vel  e  coutrario 
parum  valere.  Nam  in  humanis,  actus  ipseiix- 


telligendi  producitur,  ac  adeo  est  verbum  et 
terminus  productionis,  in  Deo  autem  actus  in- 
telligendi  non  est  productus,  cum  sit  ipsaDE[ . 
essentia.  Unde  Fihus  et  Spiritus  sanctus  etiam 
intelhgunt,  licet  verbumnon  producant,  Quia 
cum  in  Deo  ,  maxime  ad  intra,  uihil  super- 
fluum  esse  possit,  impossibile  fuit,  inteUectio- 
nem  essentialem  ab  ahis  subsistentiis,  preeter- 
quam  aprima,  terminatam,  verbi productivam 
evadere,  Quod  de  liabitibus  adducitur  ad  rem 
non  est,  nam  habitus  non  est  terminus  cogni- 
tionis,  sed  actionis  cujusdaminde  emauantis. 

19.  Adtertiam  difficuUatem,  in  num.  14. — 
Ad  tertiam  difficuUatem  dicito  intelligere  et 
dicere  quadam  ratione  distingui,  et  alia  esse 
prorsns  idem  :  dicere  euim  prout  est  idem,  ac 
verbum  producere,  significat  actionem  intel- 
lectus,  ut  productio  est,  nnde  si  intelligere  su- 
matur  pro  intellectione,  ut  est  productio,  idem 
formaliter  erunt  dicere  et  intelligere :  si  vero 
intelUgere  sumatur  prout  significat  ipsum  ac- 
tuni,  per  quem  intellectus  deuominatur  co- 
gnoscens,  sic  plane  intelligere  distinguitur  a 
dicere,  sicut  ierminus  a  productione,  et  lisec 
est  mens  D.  Tlioma?.  illoloco,  sicque  procedunt 
rationes  ejus:  aliquando  tamen  dicere  usurpa- 
tur  pro  materiahter  concipere,  et  tunc  etiam 
idem  est,  ac  intelhgere,  attribniturque  etiam 
omnibus  personis  divinis,  juxta  illud,  dixit 
Deiis  et  facta  simt,  Psalmo  centesimo  quadra- 
gesimo  octavo. 

20.  Scoti  placittmi  in  liac  materia  quous- 
que  recipiendim. — -Consule  auctorem,  lil.  1 ,  de 
Trinit.,  caj).  1,  et  lih.  9,  cap,  3,  a  num.  6.  — 
Et  hinc  intehigitur  qusedam  Scoti  opinio  in 
hac  materia,  dicentis  verbum  non  produciper 
inteUigere,  quod  improbatur  a  Thomistis:  sed 
quid([uid  de  mente  Scoti  sit,  res  ipsa  vera  est, 
ut  ex  dictis  hquet :  ahter  tamen  aberravit 
Scotus,  in  prima,  distinctione  secunda,  quses- 
tione  uhima,  et  distinctione  vigesimaseptima, 
qusest.  secunda,  ubi  asserere  videtur  dicere  et 
intelligere  actus  esse  realiter  distinctos,  cum 
tamen  sohim  distinguantur,  tanquam  produc- 
tio  et  terminus :  sicut  enim  in  visu  sola  datur 
productio  visionis,  et  ipsum  videre,  ita  in  in- 
tehectu  nostro  est  dicere,  hoc  est,  inteUectio- 
nem  producere  et  intelligere. 

'H.i.Ad quartam  difficultatem,  innum.  15. — 
Concinit  auctor  in  disp.  Metapliysicce,  sect.  4, 
mim.  2,  et  lio.  2,  de  Attrihut.,  cap.  11,  n.  3. — 
Quarta  difficultate  pressus  Capreolus  in  quar- 
to,  distinctione  quadragesima  quarta,  quaest. 
quinta,  ad  primum,  concedit  actum  cogno- 
scendi  nou  esse  similitudmem  rei  coguitse ; 


636 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


illum  communiter  sequuntur  Tliomistae  pos- 
teriores  prseter  Dominicum  Soto,  qui  opposi- 
tum  afErmat  ibibem  qusest.  secunda,  articulo 
secundOj  dicendum  tamen  cognitionem  in  fie- 
ri^  seu  cognitionis  in  facto  esse  productionem 
proprie  non  esse  similitudinem ,  sed  viam  ad 
illam :  at  cognitionem  in  facto  esse,  per  quam 
scilicet  potentia  formaliter  cognoscit^  simili- 
tudinem  esse  formalem  objecti,  non  quidem 
univocam,  sed  intentionalem^  ut  capite  secun- 
do,  conclusione  quarta  dictum  est :  quse  est 
sententia  D.  Augustini ,  decimo  quarto  de 
Trinitate^  capite  decimo  septimo,  ubi  inquit : 
Tunc  erit  perfecta  shnilitudo  Dei  in  mente, 
quando  erit  Dei  perfecta  cognitio.  Sed  clarius 
Anselmus  in  Monologio,  cap.  31^  inquit^  nulla 
ratione  negari  posse  cognitionem  esse  similitu- 
dinem  rei  ex  ejus  impressione  formatam.  Ar- 
gumentum  vero  in  contrarium  nihil  probat, 
quia  non  actionem^  sed  terminum  actionis  di- 
cimus  esse  similitudinem. 

22,  Adquintam  difficultatem,  in  nwn.  16. 
Verimn  formari  a  leatis  quod  sit  Dei  similitu- 
do,  lateauctor,  111.  ^,  de  Attr.,  cap.  •11. —  De 
hacspecie hnpressaidem auctor copiose,  disp.  30 
Metaphysicce,  sect.  \\,  et  lih.  2,  de  Attr.,  c.  12 
et  \3.  —  Cons.  auctor  de  Inc,  disp.  27^  sect.  3. 
— Ad  quintam  difiicultatem  negandum  absur- 
dum  esse,  Beatos  formare  expressam  DEI  si- 
militudinem^  imo  id  omnino  fatendum,  utsa- 
tis  manifeste  probatur  in  materia  de  visione 
Dei.  Nec  minus  verum  est^  possibilem  quoque 
esse  impressam  speciem^  quidquid  Thomistica 
schola  reclamet^  etsi  de  facto  eam  dari  proba- 
bile  non  sit^  prout  utrumque  suo  etiam  loco 
tractatur.  Ad  primam  confirmationem  ejus- 
dem  quintse  difficultatis  negatur  sequela^  nam 
cognoscere  Deum  tanquam  in  similitudine  est 
imperfecte  videre,  et  ideo  tahs  visio  non  bea- 
tificaret ;  nam  beatitudo  consistit  in  clara  Dei 
visione  :  an  vero  possit  visio  illa  beatifica  per- 
fecte,  et  quidditative  cognosci,  non  viso  Deo, 
quaestio  est  alibi  tractanda.  Ad  secundam  con- 
firmationem  concedo,  sensus  exteriores  for- 
mare  aliquid  proportionale  verbo,  quod  pro- 
batum  est  in  superioribus  ,  destructumque 
oppositum  fundamentum  :  loca  autem  illa  D. 
Thomse  obscura  quidem  sunt,  cum  insinuet 
operationem  sensuum  externorum  perfici  per 
solam  immutationem  sensibihs,  imo  quodlibet 
octavo,  articulo  septimo,  addit  sensus  exter- 
nos  non  cooperari  ad  sui  formationem,  expli- 
candus  tamen  est  non  loqui  de  forraatione 
sensus  per  actum  secundum,  sed  per  actum 
primum,  seu  speciem_,  in  hoc  enim  est  diffe- 


rentia,  quod  sensus  exterior  sohim  formetur 
ab  objecto  quoad  speciem,  at  vero  phantasia 
seepe  seipsam  format,  ex  quibusdam  speciebus 
sensibilibus  ahas  eliciens,  ut  infra  videbimus, 
quee  expositio  colligitur  ex  eodem,  in  quodli- 
bet  8,  articulo  tertio. 

23.  Ad  fundamentum  negantis  partis  in 
num.  \,  de  discrimine  actionis  immanentis,  et 
transeuntis.  —  Supersunt  solvenda  ex  Aristo- 
tele  adducta  in  principio.  Ad  primum  locum 
Aristotelis  ex  nono  Metaphysicee  varie  respon- 
dent  auctores,  assignando  phires  differentias 
inter  actionem  immanentem  et  tran§euntem. 
Prima  est,  quod  actio  transiens  producat  ali- 
quid  ad  extra,  immanens  ad  intra  :  quee  difFe- 
rentia  vera  est,  non  tamen  illic  assignatur  ab 
Aristotele,  nam  aeque  exchidit  operatum  intra, 
atque  extra,  ait  enim  actionem  propter  se 
fieri,  et  non  propter  operatum.  Secunda  diffe- 
rentia,  quod  actio  transiens  ad  suum  termi- 
num  ordinetur,  immanens  vero  non  ordinetur 
ad  suum.  Hsec  vero  differentia  falsa  est.  Nam 
fieri  semper  ordinatur  ad  factum  esse,  teste 
Philosopho  primo  Ethicor. ,  capit.  primo  at  nono 
Metapliysicse,  capite  nono.  Tertiam  diflferen- 
tiam  assignat  Cajetanus  quod  actio  transiens 
ex  se  sit  productiva,  immanens  vero  non  item  : 
Ucet  aliqua  hoc  liabeat  propter  absentiam  ob- 
jecti.  Heec  etiam  differentia  falso  fundamento 
nititur,  ac  supra  improbato,  neque  est  ad  men- 
tem  Aristotelis,  qui  loquitur  de  contemplatione 
DEI,  quse  apud  ipsum  est  cognitio  abstractiva, 
cum  in  nostro  intenectu  non  sit  assecutus  mo- 
dum  alium  cognitionis  de  DEO,  nec  arbitratus 
visionem  DEI  claram  esse  nobis  possibilem,  et 
tamen  per  talem  cognitionem  dicat  nihil  pro- 
duci. 

24.  Quarta  ergo  diflferentia,  quod  ordinarie 
per  actionem  transeuntem  fiat  quippiam  ma- 
nens  transacta  actione,  ut  per  aidificationem 
domus,  per  calefactionem  calor,  et  csetera,  at 
vero  Hcet  per  actionem  immanentem  fiat  qua- 
litas,  non  manet  tamen,  nisi  quamdiu  potentia 
actu  operatur,  unde  habere  videtur  esse  in 
fieri,  quod  proinde  semper  retinet  nomen  actio- 
nis,  vulgoque  ab  ea  non  distinguitur.  Hanc 
ergo  diflferentiam  videtur  intendere  illo  loco 
Aristoteles  :  uude  Perionius  addit  particulam, 
quod  relinquitur,  ut  expositor  magis,  quam  ut 
translator,  cum  in  textu  Grjeco  non  habea- 
tur.  Eamdem  expositionem  tribuit  Alexandro 
Aplirodisio,  nono  jNIetaphysicae,  c.  9,  videtur- 
que  consona  Philosoplio,  nam  licet  potentia 
operetur  propter  terminum ,  attamen  quando 
terminus  uon  durat  plus  quam  actio,  tuuc  recte 


CAP.  VI.  QUID  SIT  APPREHENSIO  ET  JUDICIUM,  ETC. 


637 


dicitur  potentiam  esse  propter  operationem 
ipsam.  Dixi  paulo  superius  ordinarie,  propler 
exceptionem  quse  fieri  solet  de  quibusdam  ac- 
tionibus  transeuntibus,  ut  citharizandi ;,  ca- 
nendi,  saltandi,  quee  nihil  permanens  relin- 
quunt^  ob  pecuharem  sui  imperfectionem_,  ut 
agendo  de  actione  suo  loco  explicatur. 

CAPUT  VI. 

QUID  SINT  APPREHENSIO  ET  JUDICTUM;,    ET  QUOMODO 
IN  POTENTIIS   C0GN0SG[TIYIS  REPEMANTUR. 

1.  Prima  pars  titidi  expeditur.  —  Diximus 
de  actu  potentise  cognoscitivee;,  ac  de  principio 
terminoque  illius  :  nunc  dicendum  de  illius 
divisione^  quse  in  omnibus  potentiis  cognosci- 
tivis  locum  habet.  Prius  igitur  in  hoc  capite 
explicabimus  quid  apprehensio  sit  et  judicium, 
deinde  quomodo  singulis  potentiis  conveiiiant. 
Circa  apprehensioncm  igitur  est  advertendum 
in  potentiis  cognoscentibus  primum  omnium 
reperiri  receptionem  speciei  intentionahs^  quse 
proprie  objecti  apprehensio  non  est,  cum  non 
sit  cognitio  :  post  receptionem  sequitur  actus 
quo  res  primo  concipitur  vitaliter,  diciturque 
apprehensio  eo  quod  potentia  recipiat  objec- 
tum  quasi  trahendo  illud.  Formatur  autem 
apprehensio  dupHciter.  Primo  per  simpHces 
conceptus  non  comparando  unam  rem  alteri. 
Secundo  faciendo  comparationem  inter  res 
simpHciter  conceptas.  Prima  dicitur  simplex 
apprehensio  :  secuuda  compositio^  seu  compo- 
sita  apprehensio.  Unde  D.  Thomas,  prima 
parte^  qusest.  58^  art.  ^,  dixit  compositiouem 
fieri^  quando  plures  conceptus  formantur  non 
simpHciter^  sed  cum  ordine  quodam  inter  se. 
Et  Aristoteles  3^  de  Anima,  text.  22^,  docet  in- 
teHectum  plures  conceptus  componere,  et  imum 
facere,  scilicet  compositione  :  hsec  vero  coHa- 
tio  unius  ad  aliud  aut  fit  ab  inteHectu,  compa- 
rando  et  componendo  simpHces  conceptus^  aut 
comparando  unam  compositionem  aHeri  tan- 
quam  iHi  consonam,  vel  ex  iUa  inferibHem,  ac 
primo  modo  vocatur  secunda  inteHectus  ope- 
ratio,  secundo  autem  dicitur  discursus^  unde 
Aristoteles  3,  de  Anima^  duas  tantum  opera- 
tiones  intellectus  distinxit^  simpHcem  scilicet^ 
et  complexam  complectendo  sub  complexa  duas 
compositiones  imnc  dictas  :  est  ergo  apprehen- 
sio  in  communi  mentaHs  rei  formatio^  seu  vi- 
talis  couceptio  per  potentiam  cognoscitivam, 
quffi  simplex^  vel  composita  esse  potest^  ut 
explicatum  est. 

2.  Pro  semnda  parte  tittdi  notatio  dtiplicis 


judicii  proprii  et  improprii.  —  De  quo  auctor, 
disp.  8^  Mctapliysiccs,  sect.  4,  n.  6,  et  seqtien- 
tibus. — Gircajudicium  estsciendum  uno  modo 
sumi  latissime  prout  significat  rei  conceptio- 
nem  etiam  simpHcem  aHo  modo  proprie, 
quando  facta  collatione  unius  ad  aUud,  poten- 
tia  judicat  esse,  vel  non  esse.  Distinctio  est 
D.  Augustini  11,  de  Civitate,  cap.  27,  et  8 
Hb.,  cap.  1,  Gregorii  Nisseni,  Hb.  4,  de  Ho- 
mine,  cap.  4,  Nemesii,de  Naturahominis,  c.  ^, 
Galeni,  Hb.  5,  de  Placitis,  cap.  2,  et  lib.  1, 
cap.  16.  Judicium  primo  modo  non  est  actus 
distinctus  ab  apprehensione,  diciturque  appre- 
hensio  in  quantum  est  qusedam  tractio  rei  co- 
gnitae  ad  potentiam  :  judicium  vero  in  quan- 
tum  potentia  cognoscendo  judicat  exercite  rem 
esse  talem,  qualem  cognoscit  :  sic  ocuhis  vi- 
dendo  album,  idoHim  iHius  format,  ac  per  ip- 
sum  in  actuexercito  judicat  esse  album,  quod 
videt  non  actu  distincto,  sed  eodem.  Itaque 
judicium  hoc  priori  modo  in  brutis  etiam  re- 
peritur. 

3.  Judicium  proprie  dictum  quid  esse  puta- 
verint. — Ferrarius  et  alii.  —  Refelluntur. — 
De  judicio  autem  secundo  modo  quid  sit,  et 
quomodo  fiat,  difiicilius  est  exponere,  muHi 
censuerunt  esse  actum  refiexum,  per  quem 
potentia  conceptionem  suam  directam  com- 
parat  ad  rem  conceptam,  judicatque  iHi  esse, 
vel  non  esse  conformem.  Cujus  sententiae  vi- 
detur  esse  Ferrarius  1,  contra,  cap.  59,  sed 
falsa  est  sententia,  tum  quia  constat  judicium 
dari  in  rusticis  et  indoctis  hominibus,  qui  ta- 
men  fortasse  nunquam  ita  refiectuntur,  neque 
prorsus  comparare  norunt  conceptus  suos  ad 
res  conceptas  :  tum  quia  ante  iUam  reflexio- 
nem  potest  esse  judicium,  siquidem  eo  ipso^ 
quod  potentia  complexe  cognoscit,  verbi  gra- 
tia,  hominem  esse,  aut  non  esse  animal,  ante 
omnem  refiexionem  denominatur  verum  attin- 
gens,  aut  faHi  :  judicium  ergo  ilH  refiexioni 
non  astringitur. 

4.  Notatio  p)i'ima  pro  vera  sententia.  —  No- 
tatio  secunda. — Concluditur  jamvera  sententia 
de  quidditate  judicii.  —  Quare  dicendum  pro- 
prium  judicium  esse  adhsesionem  potentiaB  ad 
rem  cognitam  per  actum  ab  ipsa  elicitum,  quo- 
circa  res  ante  apprehensas  versatur.  Ad  cujus 
inteUigentiam  notandum  est  primo  tale  judi- 
cium  solum  reperiri  in  divisioue  et  composi- 
tione,  quoniam  non  versatur  circa  rem  nude, 
ac  simpHci  modo^  sed  circa  rem  ita  esse,  vel  non 
esse,  quod  absque  compositione  mentaH  non 
contingit.  Notandum  secundo  inteUectum  aut 
comparare  res  simpHciter  conceptas  compo- 


638 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


nendo  tantnm  extrema^  non  ferendo  senten- 
tiam  de  propositione  a  se  composita,  id  est^ 
neque  assentiendo  illi,  neque  dissentiendo :  et 
hsec  certe  est  mera  appreliensio  a  judicio  dis- 
tincta  :  aut  componere  ipsa  extrema  fereudo 
sententiam^  id  est,  adhserendo,  vel  non  ad- 
haerendo  taU  compositioni  ut  veree^  vel  ut 
falsse  :  heec  igitur  adhsesio  judicium  est^  quia 
non  materialis,  et  quantativa  putanda  est,  sed 
vitalis   et    intentionalis  :  ideoque  medio  actu 
vitalis  potentifficognoscitivsefieri  debet.  Adhuc 
tamen  difficile  exponitur  talis  actus,  cognitio- 
nem  enim  esse  oportet,  non  apparet  autem 
quid  per  illam  cognosci  possit,  quod  non  jam 
sit  per  apprehensionem  cognitum.  Quare  ter- 
tio  notandum  est^  quoties  intellectus  compa- 
rat  ahquod  pra^dicatum  subjecto,  vel  id  prse- 
stare  cognoscendo  ei  couvenire,  vel  cognos- 
cendononconvenire,velneutrumcognoscendo: 
quando  hoc  tertio  modo  comparat,  est  mera 
apprehensio  sine  judicio  :  quando  vero  com- 
parat  primo,  vel  secundO;,  jam  est  compositio 
judicativa.  Judicium  ergo  ille  actus  est,  quo 
intellectus  cognoscit  unum  convenire  alteri, 
quapropter  judicium  non  est  actus  realiter  di- 
stinctusacompositione  intellectus  cognoscitiva 
connexionis  extremorum.  Unde  judicare  est 
componere  cognoscendo  connexionem,  et  quia 
in  hac  compositione  cognoscitiva  etiam  inclu- 
ditur  apprehensio,  et  formatio  rei  cognitee  : 
ideo  quando  isto  modo  fit  compositio,  in  illa 
includitur  apprehensio  et  judicium    ratione 
tantum,  non  re  distincta  :  quee  omnia  ita  pro- 
bantur  :  nam  judicium  est  actus  intellectus  : 
debet  ergo  per  ilhim  aUquid  intelligi :  at  non 
nisi  qualis  connexio  sit  extremorum  :  ergo_, 
etc.   Probatur  ha3c  minor,   quia  non  apparet 
quid  aliud  cognoscatur_,  ipsa  enim  extrema 
jam  erant  cognita  :  ergo  cognoscere  connexio- 
nem   illam  ipsum  est  judicare.   Prseterea   si 
postquam  quis  formavit  propositionem,  alium 
distinctum  actum  elicit,  quo  judicat  ita  esse, 
vel  non  esse  actus,  ille  erit  sane  pronuntiare 
intellectualiter  propositionem  esse  veram,  vel 
falsam,  non  est  autem  necessarium  ,  ut  eo 
modo,  id  est,  in  actu  signato,  intellectus  judi- 
cettalem  propositionem  esse  veram,  quia  jam 
novam  propositionem  conficeret,  de  qua  ite- 
rum  esset  judicandum,  an  vera  esset,  quod 
tamen  experientia  reprobat :    ergo  judicium 
nihil  est  aliud^  quam  cognoscere  hoc  ita  esse^ 
qui  actus  a  compositione,  vel  divisione  men- 
tah  non  est  distinctus. 

5.  Anjiidicii  qidddltas  sit  siniplex  neciie.  — ■ 
Vera  resolutio  ostenditur.  ~  Et  ex  his  solvi- 


tur   aliud    dubium ,   cujus  resohitio   exponit 
amplius  dicta,  nempe  an  hujusmodi  judicium 
sit  simplex  actus  intellectus,  an  compositus, 
multi  enim  putant  apprehensionem  esse  com- 
positionem ,   judicium   vero   esse    simplicem 
actum  cadentem  supra  propo.sitionem  jam  ap- 
prehensam.  Ex  dictis  tamen  colligitur  oppo- 
situm  :  nam  actus  superadditus  compositioni 
jam  factse  non  satis  intelhgitur,  nisi  forte  di- 
cas  intellectum,  post  compositam  a  se  propo- 
sitionem,  unico  actu  simplici  attingere  ipsam 
connexiouem  extremorum ,  qui  simplex  sit 
judicium  :   sed  hoc  minime   satisfacit,   nam 
intellectus    cognoscere   nequit   connexionem 
extremorum,  nisi  cognoscendo  extrema  eodem 
actu,  sed  extrema  nequit  cognoscere  simpUci 
actu  :  neque  ipsam  connexionem.  Et  confir- 
matur,  quia  non  possumus  apprehendere  sim- 
pUci    actu   propositionem ,    ut    de   negativis 
clarius  eUicet :  ergo  nec  de  iUa  judicare,  neque 
videre  conformitatem,  vel  difformitatem  prse- 
dicati  ad  subjectum   nisi  actu  complexo.  Et 
hsec  est  sententia  AristoteUs  4,  Perih.,  cap.  1, 
dum  ait  veritatem  in  compositione  consistere, 
consistit  autem  in  judicio  :  ergo,  etc.  Idem 
habet  3,  de  Anima,  textu  21  et  26,  et  4.  Pos- 
terior,  text.  33,  et  9  Metaphysicse,  text.  22,  2 
etiam   Rlietoric.    ad    Theodectem ,    cap.   21. 
Sententiam  vocat  enuntiationem ,   sententia  • 
autem,  et  judicium  idem  sunt,  nisi  quod  ju- 
dicium  usurpetur  in  speculativis,   sententia 
vero  in  practieis,  et  3  Ethic.  ad  Nicomach., 
cap.  3,  et  Ubr.  6,  cap.  9,  aii :  Simul  ac  con- 
sultaximuSyjudicamus,  et  consultatio,  inquit, 
est  nondum  factm  enuntiationis,  opinatio  vero 
jam  enuntiatio  est.  Yocat  autem  opiuationem 
judicium   prohabUe  :  ergo  judicium  est  ipsa 
enuntiatio  et  compositio.  Atque  ita  eonstat  ex 
dictis  quid  sit,  et  quotuplex  apprehensio  et 
judicium. 

6.  Pro  ultima parte  tittilivaria  protiuntiata. 
—  Circa  uUimam  tituli  partem  certum  est 
inteUectum  formare  posse  utrumque  actum 
apprehensionem  sciUcet,  et  judicium  de  rebus, 
ac  satis  ex  dictis  coUigi  potest.  Quoad  sensus 
vero  sit  primum  pronuutiatum.  In  ommbus 
sensibus  invenitur  simplex  appreliensio ,  et 
judicium  primo  modo,  quod  sciUcet  in  actu 
cognitionis  intrinsece  imbibitur,  ut  numero 
secundo  expUcatum  est.  Hoc  ex  hactenus  dic- 
tis  ostensum  reUnqiutur,  atque  iu  eo  seusu 
dixit  Aristoteles  2,  Topicorum,  cap.  2,  judicare 
se  habere  ut  genus  ad  seutire  et  inteUigere, 
et  2  Posteriorum,  cap.  18,  sensum  vocavit 
facuUatem  judicativam ,  et   2 ,   de  Anima  , 


CAP.  VI.  QUID  SIT  APPREHENSIO  ET  JUDICIUM,  ETC. 


639 


cap.  6,  scnsum  ait  ]iidicare.  Secundiim  pro- 
nuntiatum.  Nullus  sensus  exterior  apprelien- 
dit^  vel  judicat  componendo,  vel  divideudo. 
Ratio  est,  quoniam  tales  potentiae  imperfec- 
tissimse  sunt  in  genere  cognoscentium  : 
conferre  autem  unum  alteri^  ac  de  illa  com- 
plexione  judiciimi  ferre,  perfectissimse  po- 
tentise  est  :  solum  ergo  sensus  exteriores 
simpliciter  cognoscunt  preeviam  immutatio- 
nem  simplicem  ab  objectis  suis  causatam. 
Instabis  ex  Aristotele^  libr.  2^  text.  144  et  149;, 
dicente  sensum  exteriorem  discernere  inter 
diversa  sensibilia  propria,  ut  visum  inter  al- 
bum  et  nigrum^  id  autem  fieri  non  videtur 
absque  complexione  dividente  album  a  nigro^ 
et  Job  12,  dicitiir  :Auris  enim  verha  dijudicat, 
et  fauces  com.edcntis  saporem,  et  cap.  34  :  Au- 
ris  enim  verha  prohat,  et  guttur  escas  dijudicat 
gustu.  Respondetur  tamen  sensus  judicare  eo 
modo,  quem  in  primo  pronuntiato  attulimuS;, 
atque  ita  explicatur.  Nam  visus^,  verbi  gratia, 
simplicem  actiim  elicit,  quo  cognoscit  nigrum;, 
et  simplicem  alium  quo  cognoscit  album,  non 
tamen  elicit  tertium  comparantem  unum  al- 
teri,  judicantemque  boc  non  esse  ilhid,  sed 
cognoscendo  album  et  nigrum  simplicibus 
actibus  exercite  judicat  diversos  esse  colores, 
atque  hoc  etiam  modo  judicat  sensus  commu- 
nis  de  differentiis  diversorum  sensibiUum^  ut 
infra  dicetur. 

7.  Tertium  fronuntiatum.  —  Consulatur 
auctor,  supr.  lib.  \,  c.  ^,  n.  'H,  et  in  MetapJiy- 
sica,  d.  \,  sect.  6,  a  n.  \%,  et  disput.  23,  sect. 
lO^  a  n.  12.  —  Tertium  pronuntiatum,  In 
brutis  nulhis  sensus  interior  jndicat  compo- 
nendo  et  dividendo,  sed  tantum  simphciter 
apprehendendo.  Hoc  etiam  pronuntiatum  cer- 
tum  est  et  commune.  Ratio  est,  quia  sensus 
brutorum  sunt  imperfecti,  et  materiales  plu- 
rimum^  neque  possunt  conferre  unum  aheri, 
ahas  possent  discurrere,  et  ratiocinari  ahquo 
modo.  Quod  si  in  brutis  mira  qusedam  opera 
et  astutiam,  ac  solertiam  observemus,  de  qui- 
bus  late  Phnius,  hb.  9,  cap.  4  et  41,  et  hb.  8, 
cap.  12  et  50.  Aristoteles,  hb.  8,  de  Historia 
animahum,  id  plane  sola  illa  simphci  cogni- 
tione  ducta  operantur.  Dices,  simplex  iha  co- 
gnitio  sequipohet  nostrse  compositse,  eum  per 
iham  seque  bene  dirigantur  bruta  ad  sua 
opera,  atque  homines  ad  sua  :  erit  ergo  per- 
fectior  instar  augehcee  cognitionis.  Responde- 
tur  simphcem  cognitionem  perfectiorem  esse 
complexa,  si  ceetera  paria  siut^,  quod  in  prse- 
senti  non  cernitur,  homo  euim  coguoscit  dis- 
tincte,  et  clare  objectum  hoc  esse  bonum^  aut 


malum,  et  ipsam  bonitatis,  aut  disconvenien- 
tise  rationem  componendo,  Angehis  vero  idem 
assequiturdistinctissime  simplicissimo  intuitu, 
et  ideo  perfectior  est  ejus  cognitio  :  at  vero 
brutum  simphci  quidem  actu,  confuse  tamen 
cognoscit  bonum  aut  disconveniens  cogno- 
scendo  tantum  materialem  ejus  rationem  : 
tahs  ergo  cognitio  muho  est  imperfectior, 
quam  cognitio  per  compositionem.  Et  decla- 
ratur  ex  D.  Thoraa  1,  2,  qusest.  13,  art.  % 
ad  3 .  Nam  bruta  semper,  et  ubique  servant  eum- 
dem  modum  operandi,  nisi  ab  intrinseca  ali- 
qua  causa,  vel  impedimento  divertantur,  quod 
signum  est  hmitata  quadam  cognitione  agi 
minimeque  variabih  per  ahas,  atque  ahas  ex- 
tremorum  compositiones  et  divisiones.  Videri 
etiam  potest  Albertus  3,  de  Anima,  tractatu  \, 
cap.  3,  Philoponus  ibid.,  foL  72,  col.  2,  et 
Aristoteles,  text.  157. 

8.  Quartttm  pronuntiatum.  —  Prolatur  ex 
Aristotele.  —  Quartum  pronuntiatum.  NuUus 
etiam  sensus  interior  hominis  potest  appre- 
hendere,  vel  judicare,  sive  componendo,  sive 
dividendo,  unde  tale  judicium  excedit  hmites 
potentiee  sensitivse  in  universum.  In  hoc  pro- 
nuntiato  non  omnes  consentiunt :  nam  S.  Tho- 
mas  2,  de  Anima,  lectione  13,  et  1  part., 
queest.  78,  art.  4,  videtur  tribuere  humanee 
cogitativse  compositionem  et  divisionem ,  at- 
que  adeo  discursum  ahquem  circa  res  parti- 
culares.  Ita  Cajetanus  et  Soto  2,  Poster.,  cap. 
uhim  ,  et  fere  rehqui  auctores  in  prooemio 
Metaphysicse,  Nyphus,  disputat.  7,  Antonius 
Andra^as,  quaest.  5,  Javehus,  quasst.  6,  et  alii. 
Fundamenta  luijus  sententise  in  num.  10,  po- 
nemus  :  sed  pronuntiatum  sumitur  ex  Aristo- 
tele  3,  de  Anima,  cap.  6,  ubi  in  intehectu 
tantum  distinguit  simphcem  apprehensionem 
et  compositionem  :  ergo  censet  hanc  divisio- 
nem  non  habere  locum  in  seusu,  neque  un- 
quam  in  eo  illam  assignat,  et  1,  Periherm., 
capite  2,  ait  veritatem  esse  in  compositione, 
et  6  Metaphysica3,  text.  uh.,  addit  liujusmodi 
veritatem  esse  tantum  in  intehectu  :  ergo 
aperte  sentit  compositionem  dari  in  intehectu 
tantummodo. 

9.  Etratione.  — Evasio  impugnatur  dilem- 
mate.  —  Impugnatur. — Et  ratione  etiam  pro- 
batur.  Nam  conferre  unum  ad  aherum  est 
formalis  compositio,  et  propria  operatio  po- 
tentiai  spirituahs  :  ergo,  etc.  Dices  participari 
posse  a  [totentia  materiah,  ut  conjuncta  spiri- 
tuah.  Ego  vero  quo  paclo  id  explicetur  in- 
quiro.  Autenimper  illam  conj  unctionem  quasi 
extrinsecam  elevatur  materialis  potentia  ad 


640 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


componendum  et  disciirrendiim,  et  lioc  fal- 
sum  est^  quoniam  potentia  nequit  eflicere  ac- 
tum  quatenus  vitalem  propter  conjunctionem 
ad  aliam,  si  talem  ex  se  non  posset  efRcere,  ut 
inductione  patet :  aut  intrinsece  perficitur_,  ut 
jam  potens  sit  ad  nobiliorem  actum,  quam 
omnes  sensus  brutorum^  quia  nimirum  oritur 
ex  anima  sensitiva  conjuncta  gradui  rationali, 
et  sic  responsio  quidem  probabilis  est^  tamen 
non  satisfacit,  quia  illa  potentia  quantumvis 
perfecta  semper  manet  intra  latitudinem  po- 
tentiam  spiritualem  :  cujusmodi  sunt  compo- 
sitio  et  discursus,  quod  probatur  primo,  quia 
si  illi  actus  semel  concedantur  potentiee  ma- 
teriali,  jam  possent  coucedi  potentise  bruto- 
rum,  cum  ex  parte  materialitatis  non  repugnet, 
et  alias  bruta  etiam  in  gradu  sensitivo  perfec- 
tissima  inveniantur.  Adde^  quod  majora  signa 
observentur  in  brutis  hujus  compositionis  <, 
quam  in  cogitativa  nostra,  quia  in  nobis  potest 
facile  tribui  intellectui,  in  brutis  vero  nuUo 
modp.  Secundo  arguitur  :  nam  ad  faciendam 
compositionem,  prseter  conceptus  rerum  quse 
per  species  repraesentantur,  oportet  concipere 
proprio  conceptu  conjunctionem  praedicati 
cum  subjecto,  quse  per  verbum  est  importa- 
tur  :  lioc  autem  non  videtur  dandum  potentise 
materiali^  cum  illa  collatio  arguat  magnam  per- 
fectionem.  Tertio  si  sensus  posset  dividere  et 
componere^  eadem  ratione  posset  discurrere, 
quod  alii  consequenter  concedunt^  et  ita  pro- 
batur.  Nam  qua  ratione  posset  preedicatum 
subjecto,  eadem  posset  unam  propositiouem 
alteri  conferre,  atque  adeo  percipere  vim  con- 
sequeutise  formalis,  quod  sane  esset  cogno- 
scere_,  quod  omnis  consequentia  similis  formte 
sit  bona,  valetque  ex  intrinseca  compositione 
terminorum,  id  vero  impossibile  est  potentiee 
spiritualis,  et  ita  cognoscere  nibil  sit  minus, 
quam  cognoscere  rem  universalem,  imo  ulte- 
rius  si  sensus  posset  componere,  posset  prse- 
dicatum  conferre  subjecto,  et  considerare  or- 
dinem  inter  illa,  coufingereque  ibi  relationes, 
quoe  munia  sunt  propria  intellectus  :  ergo,  etc. 
Quarto  si  sensus  posset  preedicatum  cum  sub- 
jecto  conferre,  posset  et  media  cum  fme,  cum 
non  sit  major  ratio.  Quod  si  concedas  :  ulte- 
rius  sequitur  sensum  posse  cognoscere  ratio- 
nem  boui  ac  mali :  ac  discursum  aliquem,  et 
indifferentiam  habere  circa  illa,  consequenter- 
que  appetitum  sensitivum  ex  se  habere  ali- 
quam  libertatem,  ac  posse  peccatum,  saltem 
veniale  committere,  seclusa  vobintate,  quod 
nonnulli,  atque  etiamCajetanus  perperam  cou- 
cedunt.  Tandem  ex  illo  principio  simiUa  alia 


absurda  deducuntur,  cum  tamen  illud  nulla 
ratione  efficaci  constet :  non  est  ergo,  cur  a.s- 
seratur. 

10.  Solvunlur  argumenta  adversariorum. — 
Auctor,  disput.  1  Metaphysicce,  sect.  ult.,  a 
num.  2i.  — Sed  arguunt  primo  contrarie  opi- 
nantes.  Nostri  sensus  conjuncti  sunt  intellec- 
tui :  rationabile  ergo  est,  ut  majorem  aliquam 
virtutem  habeant  quam  sensus  brutorum.  Ha- 
bent  quidem  majorem  perfectionem  intra  lati- 
tudinem  potentiae  materialis,  non  tamen  su- 
perant  in  compositione,  aut  discursu,  cum  illa 
sint  propria  potentise  spiritualis.  Secundo  ar- 
guunt.  Remiuiscentia  est  in  parte  sensitiva, 
ea  autem  non  fit  nisi  discurrendo  ab  una  re  ad 
aliam,  donec  perveniatur  ad  eam,  quam  in- 
vestigamus.  De  reminiscentia  infra  dicemus 
plura  :  pro  nunc  ponendum,  fieri  quidem  in 
parte  sensitiva  cum  juvamine  intellectus,  in 
illa  tamen  non  misceri  propriam  compositio- 
nem,  aut  discursum  partis  sensitivse.  Tertio 
arguunt,  quia  notitia  pnmorum  priucipiorum 
causatur  multorum  singularium  experimento, 
teste  Aristotele  in  principio  Metaphysicce,  et  in 
fine  Posteriorum :  experimentum  autem  ad  po- 
tentiam  sensitivam  pertinet,  et  tamen  est  vera 
compositio^  cum  dicat  Aristoteles  experimen- 
tum  esse  nosse  lianc  herham,  curasse  Socratem 
et  Calliam.  Respondetur  experimentum  pro- 
prie  loqueudo  immediate  fieri  in  sensibus 
exterioribus,  cum  ipsa  a  rebus  objectis  im- 
mediate  immutentur,  et  intuitive  eas  cogno- 
scunt,  quod  est  experiri,  sicut  tactus  experi- 
tur  ignem  calefacere,  non  ahter,  quam  im- 
pressionem  ab  igne  factam  prseseutialiter 
percipiendo  :  at  vero  cognoscere  liujusmodi 
experimentalem  effectum  componendo  et  divi- 
dendo  proprium  est  intellectivse  potentise,  ta- 
hsque  coguitio  dicitur  proprie  experimentalis, 
hoc  est,  alicujus  effectus  exterius  sensibilis 
ssepius  repetita  cognitio,  unde  Aristoteles  dixit 
ex  multis  memoriis  causari  experimentum,  et 
experimeutis  artem,  atque  inductionem  uni- 
versalem  :  tale  igitur  experimentum  actus  est 
intellectus,  ut  ex  multis  patet.  Primo,  quia  il- 
lud  experimentum  generat  scientiam,  et  ar- 
tem  in  intellectus  autem  non  assentitur  pro- 
positioni  universali  propter  cognitionem  sin- 
gularium  apudseusum :  ergo  propter  propriam 
cognitionem.  Secundo  in  experimentah  pro- 
positione  semper  prsedicatum  est  uuiversale, 
ut  hic,  et  ille  ignis  calefacit :  ergo  omnis  ignis 
calefacit;  non  potest  ergo  esse  operatio  sensus, 
cum  constet  apud  omnes  sensum  non  coguo- 
scere  universale.  Atquehoc  argumentiim  con- 


CAP.  VII.  AN  EADEM  POTENTIA  QUEAT  PLURES  ACTUS  SIMUL  ELICERE. 


m 


cludit^  ex  riTilla  experieutia  colligi,  seusum  for- 
mare  propositiouem,  si  quiclem  talis  propositio 
constare  deberet  ex  subjecto,  et  prsedicato  sin- 
gularibus  :  at  fere  nunquam  hujusmodi  pro- 
positiones  componimus,  aut  discursum  forma- 
mus  ex  puris  singularibus,  ita  ut  nulhis  admis- 
ceatur  terminus  communis.  Quarto  arguunt : 
nam  Aristoteles  saepe  cogitativam  pliantasiam 
vocat  rationem  particularem,  ut  6,  Ethicor.^ 
capit.  ll^  et  3^  de  Anima,  capite  quinto^  vocat 
eam  intellectum  passivum  i  ergo  aliquam  co- 
gnoscit  in  ea  vim  participatam  ab  intellectu. 
Respondetur  sic  iliam  poteutiam  nominari, 
tum  propter  dependentiam  intellectus  ab  illa^ 
tum  etiam,  quia  immediate  movet  intellec- 
tum^  tum  deniquc,  quia  sape  dirigitur  ab  in- 
tellectu,  cui  obedit. 

CAPUT  VII. 

UTRUM  EADEM  POTENTIA  GOGNOSGITIVA  POSSIT 
SIMUL   PLURES  ACTUS  ELICERE. 

1.  Potentia  cognoscens  inter  passivas  et  ac- 
tivas  censetur.  —  Cur  communius  passiva  vo- 
cetur  quam  activa.  —  De  actibus  potentise  co- 
gnoscitivse  sufficienter  disputatum  est.  Sohim 
supererat  disputauda  quaestio,  an  in  hujusmodi 
actibus  possit  veritas  et  falsitas  reperiri  :  sed 
qusestionem  hanc  tangemus  breviter;,  et  com- 
modius  in  cap.  JO,  remittendo  tamen  tracta- 
tionem  de  veritate  in  Metaphysicam^  et  ideo 
de  actibus  nihil  superest  dicendum^  sed  de 
potentia  ipsa,  de  qua  disputari  solet,  an  sit 
potentia  activa,  vel  passiva,  sed  licec  quffistio 
sohita  manet  ex  dictis  cap.  2,  3  et  4.  Nam  ex 
2,  habetur  cognoscentem  potentiam  esse  re- 
ceptivam  specierum,  atque  ex  hac  parte  esse 
passivam  :  ex  tertio  vero,  et  quarto  habetur 
efficere  actum,  cum  sitprsecipua  vis  per  quam 
anima  operatur,  et  illi  maxime  conjuncta, 
commune  autem  est  rebus  omnibus  operari 
per  potentias  suas  intrinsecas.  Habetur  pree- 
terea  ex  dictis  capitibus  easdem  potentias  i'e- 
cipere  actus,  quos  efficiunt,  atque  adeo  esse 
modo  aliquo  potentias  receptivas  et  passivas, 
passione  late  dicta,  quatenus  videlicet  omnis 
receptio  passio  dici  solet,  ut  notavit  Aristote- 
les,  hb.  2,  de  Anima,  cap.  5,  et  Gregorius 
Nissenus,  lib.  ^,  de  Viribus  animse,  cap.  8, 
et  Damascenus  I,  Fidei  orthodoxae,  cap.  22, 
D.  Thomas,  i,  2,  quaest.  22,  art.  1,  Galenus, 
libello  de  Differentiis  symptomatum,  cap.  'l,et 
lib.  2,  methodi,  cap.  \.  Nemesius,  de  Natura 
hominis,  c.  1  et  45.  Invaluit  autem  deuomina- 
III. 


tio  haec  potentiee  passivee  in  coguoscentibus  fa- 
cultatibus  propter  duo,  unum  est,  quia  ex  na- 
tura  sua  careut  speciebus,  quas  recipere  prius 
debent,  quam  agant,  unde  prius  sunt  ad  reci- 
piendum,  posterius  ad  agendum  :  in  quo  late 
distinguuntur  a  potentiis  Angelorum,  quae  ex 
natura  sua  habent  complementum  omnium 
specierum  :  ut  notavit  D.  Tliomas,  1  part., 
quaist.  54,  art.  4.  Alterum  est,  quia  dictte  po- 
tentise  duphcem  habent  rationem  recipiendi, 
ab  extrinseco  quidem  .speciem,  a  se  vero  ao- 
tum,  agendi  autem  unam,  et  illam  minime 
completam,  sed  complendam  per  species. 

2.  Prcpsentis  capitis  pars  7iegativa  suadetur. 
—  De  liac  qucestione  late,  lib,  2,  de  Angelis, 
cap.  37.  —  Hoc  ergo  supposito  de  activitate 
istarum  potentiarum  solum  superest  disputare 
de  virtute  earum,  an  sit  adeo  limitata,  et 
unum  tantum  actum  possit  elicere,  videturque 
pars  affirmans  vera,  primo  ex  Aristotele  2,  To- 
picorum,  c.  4,  dicente:  Contingit  ptura  scire, 
cogitare  vero  non  nisi  umim.  Secundo,  quia 
virtus  potentige  est  una  tantum,  etfinita :  rlum 
ergo  operatur,  satis  est  si  exeat  in  unum  ac- 
tum.  Tertio,  quia  una  poteutia  unita  tantum 
specie  intentionali  actualiter  informari  valet, 
sic  visus  plures  homines  per  unicam  faciem 
videt,  alias  plures  simul  species  solo  numero 
difFerentes  haberet :  ergo  unum  tantum  actum 
potest  efficere.  Queestionem  hanc  tractat  divus 
Thomas,  1  part.,  qusest.  85,  art.  4,  de  intel- 
lectu  nostro  speciatim,  de  intellectu  autem  an- 
gehco,  quasst.  58,  art.  2,  commodius  tamen 
disputatur  in  communi,  cum  difficultas  com- 
munis  sit  omnibus  potentiis  cognoscentibus. 

3.  D.  Tliornw  resolutlo . — Illeigiturresolvit^ 
plura  quidem  psr  modum  plurium  non  posse 
simul  cognosci,  posse  tamen  per  modum  u- 
nius:  cognoscere  per  modum  plurium  (ut  ex- 
plicat)  est  cognoscere  per  plures  species,  at- 
que  adeo  coguoscere  per  modum  unius  est 
cognoscere  per  eamdem  speciem  :  ex  quo  cou- 
cluditur,  potentiam  una  solum  specie  uti  posse 
ad  cognoscendura,  simulque  valere  coguoscere 
quidquid  per  illam  reprffisentatur.  Doctrina 
haee  expositione  indiget,  unde  notandum  pri- 
mo  virtutem  auimee,  et  omnium  potentiarum 
ejus  finitam  esse,  ac  limitatam,  proindeque  si 
pluribus  applicetur,  uecessario  fore  in  siugu- 
lis  minorem.  Secundo  notandum  cognitionem 
posse  esse  perfectam  duplici  ratione,  aut  scili- 
cet  ex  paite  potentise ,  quia  virtuti  potentife 
adffiquatur,  explicante  nimirumpotentia  in  eo 
actu  totam  suam  virtutem ,  aut  ex  parte  ob- 
jecti,  quando  videlicet  cognoscitur  objectum, 

41 


m 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  GOGNOSClTIYIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


quantnmipsnm  coguoscibile  est.  Unde  e  con- 
trario  imperfecta  cognitio^  cum  privationem 
dicat,  duplici  opposita  ratione  talis  esse  pote- 
rit^  seilicet;,  vel  quia  non  adaequatur  virtuti 
potentiee^  vel  quianon  adcequatur  objecto. 

A.  Prinia  assertio.  —  Sectmda  assertlo.  — 
Jam  dico  primo.  Impossibile  est  unam  poten- 
tiam  habere  simul  duos  actus  perfectos  ex 
parte  potentise.  Hffic  conclusio  est  evidens  ex 
dictis^  et  intcnta  ab  Aristotele  et  D.  Thoma, 
supra  citatis.  Dico  secundo.  Non  repugnat  u- 
nam  potentiam  cognoscentem  ehcere  simul 
duos  actus,  sive  objecta  cognoscantur  per  mo- 
dum  unius^  sive  phnium.  Probatur  experien- 
tia :  nam  simul  videmus  hicem,  ahiedinem  et 
nigredinem^  simul  etiarii  audimus  difFerentes 
sonos^  differentiamque  inter  ha;c  omnia  ob- 
jccta^  quod  signum  est  cognosci  actibus  diver- 
sis^  intehectus  etiam  s^epe  considerat  chias  res^, 
et  convenientiam^  vel  differentiam  inter  ihas: 
potest  ergo  una  potentia  phira  cognoscere. 
Quod  autem  possit  per  modum  phirium  pro- 
batur:  nam  duos  homines  nou  intuemur  per 
modum  unius,  quando  nullo  modo  conferimus 
unum  ad  ahura,  ut  saape  coutingit;,  eodemque 
modo  potest  inteUectus  eosdem  considerare. 
Ratio  vero  est^  quia  attentio  intehectus  habet 
latitudinem^  ac  adeo  potest  totahter,  vel  ex 
parte  apphcari :  ergo  potest  unum  ahquid  co- 
gnoscere  vehiti  dimidiata  attentione^  ahudque 
aha  attentionis  parte  a  priori  discreta^  cum 
objecta  ipsa  omnino  etiam  sunt  disparata^  ut 
ponimus.  Et  confirmatur^  quia  inteUectus  po- 
test  phira  simul  cognoscere  constituendo  dif- 
ferentiam  inter  iUa^  vel  ahquo  modo  compa- 
rando :  ergo  etiam  potest  eadem  absolute  co- 
gnoscerC;,  ac  sine  comparatione.  Probatur 
consequentia;,  quia  comparatio  illa  nihil  vide- 
tur  referre,  imo  videtur  addere  difhcuUatem 
operationi,  nam  qui  comparat,  et  extrema  co- 
gnoscit  et  comparationem  facit.  Quare  hanc 
conclusionem  amplectuntur  etiam  ahqui  Tho- 
mistse,  ut  Cajetanus^  1  part.,  supra,  et  Soto  i, 
Posteriorum^  quamvis  alii  oppositum  sentiant, 
ut  Herveus^  quodl.  1,  q.  16,  et  in2,  d.  11,  q.  2^ 
Capreohis,  in  2,  d.  3,  qua^st.  2,  conclusione  9, 
Ferrarius  1,  contra,  cap.  55,  idem  Albertus, 
in  i,  distinct.  \,  art.  3.  Eorum  tamen  rationes 
non  urgeut,  quahs  iUa,  quod  unus  numero 
motus  ad  unicum  tendit  terminum,  et  ab  unico 
principio  unica  actio  procedit :  dicimus  enim^ 
quod  imo  ab  uno  principio  possunt  esse  phi- 
res  actiones  ad  diversos  terminos,  vel  objecta 
tendentes,  ac  maxime  si  prinsiipium  sit  di- 
vorsis  affactum  formiS;,  ut  hic  coutiiigit 


5.  Tertia  assertlo. — Unde  sit  tertia  conchi- 
sio.  Eadem  potentia  cognoscitiva  potest  si- 
mul  operariperdiversas  species  intentionales : 
patet  ex  dictis  ;  nam  album  et  nigrum  per 
eamdem  speciem  reprsesentari  nequeunt,  ut 
cap.  2,  ostensum  e.st,  cum  tamen  simul  a  nobis 
concipi  experiamur :  intellectus  etiam  differen- 
tiam  inter  hominem  et  equum  simul  per  di- 
versas  species  iUorum  considerat,  quod  quia 
citati  Thomistee  negare  non  possunt^  preecep- 
torem  exponunt,  non  posse  inteUectum  plura 
simul  per  diversas  species  inteUigere;,  eo  quod 
diver;j£e  species  dicantur  iUse,  quse  inter  se  nul- 
lum  ordinem  habent,  ceeterum  si  cum  ordine 
accipiantur,  tanquam  unam  censeri :  cui  sane 
expositioni  repugnare  videtur  S.  Thomas^ 
1  part.,  qusest.  12,  art.  lO^  dicens_,  si  partes 
ejusdem  totius  propriis,  et  diversis  speciebus 
cognoscantur,  non  posse  omnes  simul  intelli- 
gi,  cum  tamen  in  eo  eventu  cognoscantur  cum 
ordine,  quem  inter  se  habent.  Adde  quod  po- 
tentia  cognoscitiva  non  solum  possit  cognosce- 
re  phn^a  cum  ordine_,  sed  etiam  sine  ordine,  ac 
per  modum  plurium  :  poterit  ergo  uti  simul 
diversis  speciebus  ut  diversas  sunt,  non  ordi- 
nandoillas. 

6.  Qitarta  assertio.  —  Dico  quarto.  Contiu- 
gere  potest,  ut  potentia  simul  plura  cognoscat 
perfecte  ex  parte  objectorum,  id  est,  cogno- 
scendo  illa  quantum  cognoscibilia  sunt  a  tali 
potentia.  Ha3C  conchisio  potissime  verificatur 
in  Angehs,  in  quibus  cognoscitiva  virtus  nobi- 
hssima  est,  et  ideo  quamvis  in  pluia  objecta 
(ut  ita  dicam)  dividatur,  sufficere  potest  uni- 
cuicjue  ad  illud  perfecte  intelligendum,  itaque 
potest  Angehis  naturaliter  seipsum,  et  Deum 
per  sua  naturaha^  et  prasterea  rem  ahquam 
naturalem  simul  perfecte  cognoscere :  de  qua 
re  suo  loco.  Id  quod  etiam  D.  Thomas  conce- 
dit,  unde  Thomistse  iUi  etiam  exphcant,  quod 
non  possit  intellectus  per  plures  species  ejus- 
dem  ordinis  ita  operari,  possit  tamen  per  spe- 
cies  diversorum  ordinum :  sed  expositioaccom- 
modata  non  est,  nam  quod  sint  species  ejus- 
dem,  vel  ahcrius ordiuis,  impertinens  est,  imo 
per  species  ejusdem  ordinis  res  erit  facilior, 
cum  magis  conveniant  in  unum.  De  intellectu 
tamen  humano  propter  hmitatiorem  virtutem 
raro ,  aut  nunquam  verificabitur  conchisio, 
quia  non  adeo  perfecte  comprehendit  rem, 
quin  possit  perfectius.  Unde  quando  ad  plura 
attendit,  aliquid  diminuit  de  perfecta  cogni- 
tione  imiuscujusque,  sicque  non  adeo  perfecte 
cognoscit,  unumquodque.  hiemque  estde  sen- 
sibus,  ac  majori  ratione,  ut  etiam  experientia 


CAP.  Vm.  DE  SENSIBILIBUS  PER  SE,  ET  PER  ACCIDENS,  EfC. 


G43 


confirmat.  Atque  ita  interpretandus  est  divus 
Tliomas^  vel  saltem  juxta  primam  couclusio- 
nera . 

7.  Acljirimiim  et  secundim  argitmenium  in 
mim.  2 — Ad  teriium. — Unde  jam  patet  solu- 
tio  primi  argumenti  supra  facta :  quod  vero 
in  secundo  sumitur^  erit  quidem  vcrum,  si  in- 
telligatur  de  actu  adfequuto  poteutiae.,  non  ve- 
ro  de  inadcequatis.  Ad  tertium  respondetur 
unam  potentiam  simul  habere  posse  duas  spe- 
cies,  per  illas  vero  simul  operari  perfecte  non 
posse,  imperfecteposse. 

8.  Diibium  circa  idem  tertiiim  argumeritum 
de  quo  etiam  auctor ,  disp.  5  Metapliysicce  , 
sect.  %,  anum..l^. — Postulat  tamen  argumen- 
tum  illud,  quo  pactoduae  speciesinteutionales 
solo  numero  differentes  possint  esse  in  eodem 
subjecto.  Respondet  vero  Gajetanus^  1  part., 
qusest.  76^  articulo  socundo,  differentes  nume- 
ro  in  esse  reali  non  posse  esse  sirnul :  difTe- 
rentes  autem  numero  iu  repra^sentaudo  si  dif- 
ferant  specie  in  esse  reali;,  posse  esse  simul^ 
quod  tamen  refutat  Ferrarius  ^,  contra,  c.  77;, 
prdpterea  quod  species  intentionaleS;,  'qua3  in 
repraBsentando  tantum  differunt  numero,  non 
liabent  unde  distinguantur  species  in  esseiidO;, 
quia  neque  ex  parte  subjecti,  ut  de  se  patet, 
neque  ex  parte  objeoti;,  quod  tantumestnume- 
ro  diversum.  l^^t  confirmatur;  tum  quia  sicut 
actio  specificatur  a  termino^  ita  species  a  re 
reprsesentata  :  sed  actiones  teudentes  ad  termi- 
nos  numero  diversos  tantum  differunt  nume- 
ro:  ergo  similiter ;  tum  quia^  ut  supra  dixi- 
muS;,  esse  reprsesentativimi  est  ipsum  esse  spe- 
cierum:  quaie  siin  repraesentando  solum  liabent 
differeutiam  numericam^  solam  etiam  liabebunt 
in  essendo.  Ferrarius  ergo  respondet^  species 
reprsesentantes  res  niunero  diversas  diversae 
speciei  esse,  quia  rerum  ipsarum  couditiones 
diversas  admodiun  repreesentant  :  sed  lioc  e- 
tiam  improbabile  est^,  nam  in  speciebus  dua- 
rum;,  verbi  gratia,  albedinum  in  oculo  exi- 
stentibus  tales  conditiones  non  repraisentantur 
directe,  sed  modificantrepraesentationem,  prse- 
terquam  quod  conditiones  CEe  possunt  ssepe  non 
differre  specie  ,  sed  numero  tantum,  veluti 
dictse  albedines  in  quantitatibus  ejusdem  fi- 
gura^:  et  seque  iutensee  inveniantur.  Item  ac- 
tuales  visiones  duorum  hominum  specie  non 
differunt :  ergo  neque  eorum  species.  Respon- 
deo  igitur  addubiumnullum  esse  inconvenieus 
duas  species  inteutionales  solo  numero  diffe- 
rentes  esse  in  eodem  subjecto  secundum  eam- 
dem  partem.  Quse  est  sententia  communis  D. 
Thoma?,  prima  parte,  qucest.   76,  articulo  se- 


cundo,  de  Veritate,  qua^st.  8,  a.  \A,  Souzii7, 
J.Ietaphysicffi,  quasst.  nona,  ad  2,  Veneti  et  a- 
liorum  2,  de  Anima,  capite  ultimo.  Etratio 
est,  quia  species  lue  non  individuantur  a  sub- 
jectis,  sicut  nec  actus  expressi,  sed  a  diff  :ir(in- 
tiis  intrinsecis  in  ordiue  ad  objecta,  ad  qaaj 
transcendaliter,  referuntur.  Unde  ficri  pu'..3st 
ut  in  eodem  subjecto  plures  reperiautur , 
quemadraodum  et  tres  paternitates  in  eodem 
homine  ad  tres  filios.  Quamvis  enim  et  species 
duarum  albedinum,  etrelationespaternitatum 
solo  numero  differant,  tamen  iutra  latitudi- 
nem  numericam  non  eeque  assimilaut  subjec- 
tum,  cum  ad  diversa  objecta  et  diversa  mune- 
ra  prffistanda  ordinentur. 

CAPUT  VIII. 

UTRUM  SINT  QQ^DAM  SE]N'3IB[LIA  PER  SE,  ALIA 
PER  AGCIDENS  QU^DAM  PROPRIA,  ALIA  COMMUNIA, 
ET  IN  QUO  CONSISTAT  EOPvUM  RATIO. 

Potentiffi  seusitivre  ad  eumdem  gradum  vi- 
ventium  pertinent,  distiuctum  a  gradu  rerum 
habentium  intellectum,  et  ideo  majorem  inter 
se  dependentiam,  et  convenientiam  habent, 
quam  cum  potentiis  intellectivis,  et  ob  hanc 
rationem  antequam  ad  singulas  potentias  de- 
veniamus,  dicendum  est  de  sen.iibus  in  com- 
muui,  sic  enim,  ct  facilior  et  brevn  r  erit  doc- 
trina,  qua  de  re  varia  habentar  pronuntiata 
apud  Philosophum  2,  de  Anima.,  cap.  5  et  6. 

1.  Quid  sit  sensihile  proprium.  —  In  hac 
vero  pra3senti  materia,  sicut  in  pra^cedentibus 
ab  objecto  sensus  initium  sumimus,  illud  au- 
tem  est  seusibile  in  communi,  cujus  rationem 
investigamus.  Notandum  igitur  sensibilium 
divisionem  in  titulo  positam  potissime  tradi 
ab  Aristotele  respectu  sensuum  externorum, 
unde  et  in  illis  explicabitur,  posl  modumque 
facile  applicabitur  ad  sensus  internos.  Sensi- 
bile  proprium  illud  dicitur,  quod  ab  unico  tan- 
tum  seusu  potest  coguosci,  in  illoque  propriam 
speciem  imprimit,  Unde  sensibile  proprium, 
per  se,  ac  primo  est  sensibile,  quia  cum  de 
ratione  cognoscitivse  potentife  sit,  ut  conjun- 
gatur  suo  objecto,  piane  quod  p(T  [  ropriam 
actionem  potest  imprimere  sui  sp  jciem,  erit 
primum  objectum,  sive  sensibile  iiiius  poten- 
tise.  Est  tamen  notandum  exclusivcim  illam, 
sensihile  proprium  tantum  cognoscitia  ah  uno 
sensu,  excludere  alios  sensus  ejusi'em  ordiuis 
et  rationis,  sic  sensibile  proprium  visus  est, 
quod  a  nullo  alio  exteriori  sensu  cogiiosci  po- 
test :  nihil  ergo  prohibet,  quod  ab  aliquo  iu- 


Ui 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


terno  sensu  cognosci  possit.  Item  excludere, 
quod  sentiatur  per  se  ab  alio  sensU;,  non  vero 
quod  per  accidens  sentiatur. 

2.  Qidd  sensibile  per  accidens.  —  Jam  sensi- 
bile  per  accidens  dicitur  <,  quod  nullo  modo  sen- 
sum  immutat^  sed  tantum  cognoscitur  per  im- 
mutationem  alterius  objecti^  cui  conjungitur. 
Hoc  modo  substantia  corport  a  est  per  accidens 
sensibilis^  quia  ipsa  sui  speciem  in  sensu  non 
imprimit,  conjungiturtamen  sensibilibus,  quee 
illam  imprimunt.  Sciendum  tamen  primo,  ut 
res  per  accidens  sensibilis  dicatur,  non  estsatis 
quod  adjungatur  sensibili  per  se,  sed  requiri- 
tur  praeterea,  ut  ex  vi  sensationis  i'ei  per  se 
sensibilis  percipiatur  ipsa  consequenter,  ut  no- 
tavitD.Tbomas,  secundo  de  Anima,  lectione  1 3, 
etin  quarto,  dist.-49,  quaestione  secunda,  arti- 
culo  2.  Unde  quia  albedo,  verbi  gratia,  immu- 
tat  sensum  non  separata,  sedin  subjecto,  ideo 
subjectum  per  accidens  sentitur_,  ex  vi  tamen 
sustentationis,  quam  prcestat  albedini,  adeo  ut 
non  albedo  preecise,  sed  album  videri  proprie 
dicatur.  Sciendum  secundo  non  oportere  , 
ut  sensibile  per  accidens  distincte  cognoscatur 
ab  eo  sensu^  a  quo  per  accidens  sentiri  dicitur, 
sed  est  satis,  ut  ex  vi  cognitionis  sensus  unius 
statim  quippiam  aliud  cognoscatur  ab  eodem 
sentiente  :  sic  dulcedo  lactis  dicitur  per  acci- 
dens  sensibilis  visu,  non  quia  ab  ipso  clare 
percipiatur_,  sed  quia  ea  visa  statim  cognoscit 
homo  illi  esse  conjunctam  dulcedinem  :  opor- 
tet  tamen,  ut  hoc  fiat  ex  vi  sensationis,  non 
vero  ex  discursu  et  indagine  sentientis.  Unde 
licet  Deus  ex  sensibilibus  effectibus  cognosci 
possit,  non  tamen  dicetur  ad  id  per  accidens 
sensibilis.  Uitimo  sciendum  est,  ac  colligitur 
ex  dictis  inter  sensibilia  per  accidens  qusedam 
esse  qua3  respectu  nullius  sensus  sunt  per  se 
sensibilia,  veluti  substantiam  :  alia  vero  maxi- 
me,,  quee  respectu  unius,  ut  patet  de  dulcedine 
lactis,  et  de  odore  pomi. 

3.  Sensilile  comonune  quodnam  dicatur  2^n- 
ma  sententia  Commentatoris,  ApoUinaris  et  alio- 
Tum.  — Rejicitur  tripliciter.  —  Sensibile  com- 
mune  est  tanquam  medium  inter  propria,  et 
per  accidens^,  quod  fere  omnes  auctores  in  sen- 
sibilibus  per  se  numerantrin  ratione  vero  ejus 
reiassignanda,  et  inexplicandoquomodocom- 
muue  flicatur,  non  conveniunt.  Commentator  2, 
de  Anima,  textu  t)5,  putat  sensibile  per  se  dici 
respectu  interiorissensus,quicommunis  appel- 
lari  solet,  in  quem  proprias  species  imprimit^, 
cum  tamen  iu  externos  nullam  imprimat,  at- 
que  hinc  vocari  sensibile  commune.  Commen- 


perspectivi  quidam,  ut  Alace,  in  2,  sute  per- 
spectivse,  Vitelius,  Ub.  4,  Optices,  Cin-elus, 
hb.  \,  cap.  6,  concl.  3.  Hsec  vero  sententia 
falsa  est  :  nam  sensus  internus  species  perci- 
pit  sohim  mediis  exterioribus.  Preeterea  evi- 
dens  est  sensibilia  communia  ab  Aristotele 
enumerata  cognosci  exteriori  sensu ,  ut  ma- 
gnitudinem,  motum,  etceetera.Denique  in  hac 
sententia  jam  sensibiha  communia  essent  pro- 
pria  sensus  interioris,  respectu  vero  exterio- 
rum  essent  sensibilia  per  accidens,  quee  est 
Aristotelisratio,  textu  133,  juxta  expositionem 
Pliiloponi  et  Simphcii  :  probat  enim  Aristo- 
teles  sensibihum  communium  non  dari  pro- 
prium  sensum,  quia  alias  jam  sensibilia  com- 
munia  ab  aliis  sensibus  per  accidens  sentiren- 
tur,  et  ita  Philoponus  htteram  ilhus  loci  texuit, 
quamvis  D.  Tliomas  ahter  exponat. 

-4.  Secunda  sententla  Janduni  et  jEgidii 
etiam  refellitur.  —  Ahi  vero  dicunt  sensibiha 
communia  imprimere  suas  species  in  sensibus 
externis,  non  in  quantum  sunt  tales  sensus, 
sed  in  quantum  sensus  absohite  :  ideoque  dici 
sensibilia  communia.  Ita  Jandunus  2,  de  Anima, 
quaist.  1 8,  et  insinuat  JEgidius,  text.  65,  dub.  2, 
sed  f acile  refelluntur  :  tum  quia  sensibile  com- 
mune  percipitur  a  visu,  ut  visus  est,  et  non 
tantum  ut  sensus  est  :  tum  quia  sensibile,  et 
commuue  non  dicitur  propter  abstractionem 
et  pri3edicationem,  sed  propter  communitatem 
realem,  qua  una  res  secundum  propriam  ra- 
tionem  cognosci  potest  a  multis  sensibus , 
sensus  autem  in  communi  comparatur  ad  sen- 
sibile  in  communi  abstractius  ,  seu  in  uni- 
versali  ad  sensibile  commune,  de  quo  hic  est 
sermo. 

5.  Tertia  sententia  Alherti,  Scoti  et  aliorum. 
— Argitur  pritno  contra  hanc  sententiam.  com- 
munia  sensihilia  non  imjjrimere  propriam  sui 
s^Mciem .  —  Alii  tandem  dicunt  sensibilia  com- 
munia  immutare  quidem  sensus  per  proprias 
species,  dici  vero  communia,  quia  eorum  im- 
mutatio  extenditur  ad  plures  sensus.  Ita  Alber- 
tus  2,  de  Anima,  tract.  3,  cap.  5,  Scotus,  in 
-4,  distin.  12,  qusest.  3,  ^gidius  supra.  Yerius 
tamen  est  non  imprimere.  Quse  est  D.  Thomse 
sententia,  lectione  J3  citata,  et  4  parte,  q.  17, 
art.  2,  et  qusest.  87,  art.  3,  ad  secundum,  Ca- 
jetani,  Javelli  et  ahorum.  Probatur  primo  : 
nam  sensibile  proprium  et  commune,  verbi 
gratia,  lux,  et  quantitas  non  conveniunt  in  ea- 
dem  ratione  sensibilis  :  ergo  non  potest  utrum- 
que  immiitare  eumdem  seusum  per  propriam 
sibi  speciem.  Antecedens  ostenditur,  nam  ratio 


tatorem  sequitur  Apollinaris,  qufest.  \%,  et  i sensibihs  ita  convenit  luci  respectu  visus,  ut 


CAP.  VIII.  DE  SENSIBILIBUS  PER  SE,  ET  PER  ACCIDENS,  ETC. 


645 


non  conveniat  respectu  tactus  :  ratio  autem 
sensibilis  convenit  quantitati  etiam  respectu 
tactus  :  ergo  diversse  sunt  rationes.  Consequen- 
tia  quoque  suadetur,  quia  unus  sensus,  et  in 
universum^  una  potentia  solum  potest  immu- 
tari  ab  una  ratione  objecti^  a  qua  specificatur 
et  cui  coaptatur,  alias  quodlibet  a  quovis  pos- 
set  immutari.  Dicetur  fortasse  sensum  secun- 
dum  propriam  quidem  rationem  immutari  a 
proprio  objecto,  attamen  secundum  rationem 
aliam^  in  qua  cum  alio  s(!nsu  convenit  immu- 
tari  a  sensibili  communi;,  sed  lioc  improbatum 
jam  estpaulo  superius;nam  sensibile  commu- 
ne  a  visu,  verbi  gratia,  ut  visus  est^  percipi- 
lur.  Accedit,  quoniam  nulla  est  ratio  commu- 
nis  visui  et  tactui,  in  qua  etiam  non  conveniant 
sensus  alii  exteriores  :  ergo  sensibile  commune 
respectu  duorum  sensuum,  tale  necessario  erit 
respectu  omnium;,  quod  tamen  falsum  esse 
infra  patebit. 

6.  Arguittcr  secimdo.  —  Tertio. —  Qitarto. 
Probatur  secundo.  Nam  si  sensibile  commune 
efficit  propriam  sui  speciem,  vel  efficit  illam 
ejusdem  rationis  in  omnibus  sensibus,  vel  di- 
versae  :  si  primum^  quo  qua3so  modo  diversi 
sensus  actuari  valent  per  species  ejusdem  ra- 
tionis  .?  Nam  substantia  uniuscujusque  sensus, 
et  ejus  temperamentum  commensurantur  suo 
proprio  sensibili,  et  speciebus  ab  illo  profluen- 
tibus  :  ergo  diversi  sensus  non  poterunt  ac- 
tuari  per  species  ejusdem  rationis.  Secundum 
vero  apparet  impossibile  :  nam  quomodo  idem 
sensibile  multiplicabit  species  diversarum  ra- 
tionum,  cum  sit  idem,  eodemque  agens  modo  ? 
Tertio  sensibile  commune,  et  proprium  uno 
actu  sentiuntur  :  ergo  per  unam  speciem  :  il- 
lam  autem  imprimi  a  sensibili  proprio,  nemo 
inficiatur  :  ergo  sensibile  commune  propriam 
nonimprimit.  Primum  antecedens  declaratur. 
Nam  quando  videmus  bominem  deambulan- 
tem  non  uno  actu  liominem  videmus^  et  alio 
deambulationem,  superflua  quippe  esset  talis 
actuum  multiplicatio.  Consequentia  vero  facile 
ostenditur,  quia  cum  species  sit  principium 
actionis,  ad  unum  actum  una  sufficit.  Deni- 
que  confirmatur,  quia  absque  illa  specierum 
multiplicatione  satis  percipi  possunt  sensibilia 
communia  :  frustra  ergo  inducetur. 

7.  II(^c  tamen  sensibilia  species  po^opriorum 
modi/icant. — Hoc  ergo  superest  explicandum, 
quo  pacto  sine  propriis  speciebus  possint  heec 
sensibilia  per  se  sentiri?  Divus  Tliomas,  ac 
ceeteri  communiter  aiunt  sentiri  per  species 
propriorum  sensibiUum  modificatas  aliter,  at- 
que  aliter  pro  diversitate  sensibilium,  atque 


sensuum  ipsorum .  Pro  cu jus  rei  expositione  est 
notandum  primo,  sensibilia  communia  quin- 
que  enumerari  ab  Aristotele,  magnitudinem^ 
figuram,  quietem,  motum  et  numerum,  ad 
quem  unitas  revocatur,  cum  sit  principium 
iifius,  ut  dicitur,  libro  tertio  de  Anima,  capite 
quinto.  Distantia  quoque  sensibile  commune 
est,  ad  magnitudinemque  reducitur,  quia  dis- 
tantia  est  magnitudo  actu,  vel  potentia,  inter- 
cepta  inter  ea,  quas  distant,  asperitas  denique 
et  lenitas,  quse  capite  quarto  de  Sensu  et  sen- 
sibili  numerantur,  ad  figuram  quoque  sunt 
reducendse. 

8.  ]Vo7i  omnia  ab  omnibus  sensiliis  nec  modo 
%mo  aUinguntiir .  —  Be  visu.  —  De  tactu.  —  De 
rcliquistrihus. — Secundo  notandum  non  om- 
nia  hcec  sensibilia  ab  omnibus  sensibus ,  aut 
modo  eodem  percipi,  visus  quidem  omnia  per- 
cipit  distincte,  tactus  item  omnia,  sed  non  ita 
perfecte.  Ex  rehquis  sensibus  ahi  clarius,  ahi 
obscurius  et  ahi  simpliciter  non  percipiunt  : 
magnitudo  igitur  a  quolibet  sensu  clarius  per- 
cipitur  per  modificationem  speciei  proprii  sen- 
sibilis.  Ratio  ex  divo  Tlioma  est,  quia  omne 
agens  materiale  extensionem  ahquam ,  seu 
magnitudinem  requirit  ad  agendum,  ut  ahbi 
traditur,  omnesque  fatentur  :  ergo  in  quo- 
hbet  sensibili  proprio  intervenit  quantitas,  ut 
suam  speciem  agat  :  ergo  in  quahbet  tah  ac- 
tione,  seu  productione  speciei  proprise  devol- 
vitur  repreesentatio  magnitudinis  ipsius.  Quia 
Tero  figura  consequitur  quantitatem,  ideo  spe- 
cies  et  maxime  visibiles  repraisentantes  rem 
cumsua  quantitate  repraesentant  etiam  cum  sua 
figura :  hoc  ergo  modo  repreesentantur  priora 
duo  sensibilia  communia  per  modificationem 
speciei  proprii  sensibihs.  Reliqua  vero  tria  ah- 
ter  cognoscuntiu^,  nam  a  visu  percipiuntur  per 
cooptationem  ad  aha,  quse  sentiuntur  :  sic  nu- 
merus  videtur,  quia  species  phires  imprimit 
reproesentantes  res  diversas,  unitas  vero,  quia 
unum  imprimit :  motus  videtur,  quia  res  mota 
conspicitur  proximior^  vel  distantior  ab  ipso 
visu,  aut  corpore  alio  :  quod  si  visus  majorem, 
minoremque  distantiam  non  percipiat,  nec 
motum  percipiet.  Sic  qui  existit  in  navi ,  ejus 
motum  non  videt,  nisi  distantiam  videat,  vel 
approximationem  ad  corpus  fixum.  Percipi 
deinde  potest  motus  per  continuam  variatio- 
nem  specierum  visualium,  aut  variationem 
modiimmutandiearum:  sicut  e  contrario  quies 
cognoscitur,  rem  intuendo  in  eadem  semper 
distantia  manentem,  eodemque  modo  visum 
immutantem  :  sunt  namque  in  quiete  duo,  pri- 
vativo  et  permaneutia  positiva,  in  eodem  loco^ 


646 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


qiiarum  lisec  dicto  motlo  sentitur,  illa  non  sen- 
titur.  JaiTi  tactiis  ad  instar  visus  numerum 
percipit,  (luatcnus  scilicet  a  discretis  sensibili- 
bus  afficit  ir  :  inotum  vero  quatenus  a  diversis 
ejusdem  i'ei  tangibilis  partibus  successive  im- 
mutatur,  ut  in  motu  totaj  vidc^e  licet.  Unde 
si  tactus  si  mul  cum  re  moveatur^  motum  uon 
percipit,  v.duti  cmu  navi  vehimur,  quam  licet 
tangamus^  ipsum  tamen  motum,  seu  vectatio- 
nem  ex  vi  pr-^dicti  tactus  non  sentimus.  Quies 
vero  contraria  ratione  percipitur,  quia  scilicet 
re.r.,  qua3  tangitur,  eodem  modo,  eamdemque 
partf.m  tactus  immutat.  Deinde  tres  alii  sensus 
?!umerum  cognoscunt  instar  visus  et  tactus, 
Cgiuam  tamen  vix  unquam  sentiunt,  m.otum 
autem  difficile,  nisi  forte  quatenus  sonus^  vel 
od<)r  per  diversas  lineas  applicantur :  aut  cor- 
pus  sonans,  atque  odoriferum  ex  majori^  md- 
norive  distantia  sentiuntur  :  at  gustus  nihil 
ejU.imodi  discernit.  Ex  his  ergo  patet;,  quo 
modo  sentiantur  sensibilia  communia,  nullis 
eorum  propriis  speciebus  admissis,  sed  eis  tan- 
tum  propriorum  sensibilium  species  modifi- 
cantibus. 

9.  In  qiiiliis  sensihUe  j/ropriumet  com^^nune 
differant. — Concluclitur  tituli  Jiujus  capitis  re- 
solutio. — Hinc  octo  differentige  inter  sensibi- 
lia  communia  et  propria  colliguntur.  Primam 
jam  exposuimus ,  quod  seusibile'  proprium 
sensum  immutet  per  species  proprias  :  com- 
mune  mininie.  Secuuda  est,  quod  sensus  pro- 
portionetur  simsibili  proprio  non  communi. 
Tertia,  quoil  proprimii  sensibile  uno  tantimi 
externo  sensu  cognoscatur^  commune  auteni 
multis.  Quarta,  quod  sensus  specificatur  per 
0]'dinem  ad  proprium  sensibile,  non  vero  ad 
commune.  Quinta,  quodsensibileproprium  per 
se  primo  Sci.sibile  est :  at  communc  talc  per  se 
secundo.  Declaratur:  nam  sensibile  per  scilhid 
dicitur,  quod  immutationem  ahquampropriam 
causat  in  sensu  :  causat  autem  primo  id,  quod 
sui  speciem  propriam  imprimit  :  ergo  id  dicen- 
dum  erit  sensibile  per  se  primo,  sensiliile  au- 
tem  commune,  quia  immutat  modo  aiiquo^ 
distinguitur  quidem  a  sensibili  per  accidcus, 
quod  nullatenus  immutat,  quia  tamen  immu- 
tut  sohim  modificando  speciem  alterius:  ideo 
seiisibilem  per  se  secundo  appellatur.  Sexta 
difierentia,  quod  sensibile  commune  egeat  pro- 
prio,  ut  in  eo  compleatur  in  ratione  sensiiiiUs^ 
nam  cum  per  se  sohim  non  possit  imprimere 
sp^ciem,  oportet  ut  conjunctum  sit  sensibili 
proprio,  quod  cum  per  se  sit  immutativura^ 
communi  non  eget,  nisi  forte,  ut  coaditione 
a'iss  neeessaria;,  sicut  agens  ad  agendum  pos- 


tulat  exteusionem,  approximationem  ^  etc. 
Instabis  sensibde  commune  interdum  sentiri 
absque  proprio,  qui  enim  tangeretccehim,  per- 
ciperet  sane  quautitatem^  eum  taraen  nulhim 
ibi  sensibile  proprium  tactus  detur.  Negandum 
vero  fore,  ut  ibi  sentiretur  quantitas,  aut  dis- 
cernereiur  corpusahquod,  sedeotantumpacto, 
quo  visus  tenebras  videt^  carendo  scihcet  vi- 
sione :  itaque  tactus  non  perciperet  positiveah- 
quod  tangibile,  sohisque  sensus  interior  perci- 
peret  irapediracntura  cxtrinsecum  daripropter 
quodma.nusnonpossetidira  moveri:  attam.en 
ex  vi  tactus  non  perciperet  quale  essetiUud  im- 
pedimentum.  Septima  differejitia,  quod  sensi- 
bihapropria  formahter  diversa  sensus  arguunt 
diversos,  non  sic  autem  sensibiha  communia, 
ut  ex  quarta  diflferentia  liquet.  Nam  sensibile 
proprium  constituit  proprium  objectum  sensus, 
non  sic  autem  sensibile  commune,  sedin  pro- 
prio  imbibitur  tanquam  modus  ihius.  Octava, 
quam  Aristoteles  adduxit^  quod  sensus  non 
erret  circa  sensibile  proprium^  erret  tamen 
circa  commune,  quse  ut  inteUigenda  sit,  infra 
dicetnr.  Advertendum  tamen  in  his  differentiis 
sensibile  commune  convenire  ahquo  modo 
cmn  scnsibih  per  accidens  quo  tamen  differt, 
prout  in  quinta  differentia  exposuimus.  Ex 
omnibus  vcro  dictis  constat  optimam  fuisse 
et  sufficientem  divisionem  Aristotehs  in  titulo 
hujus  capitis  positam.  Nam  quod  sentitur,  vel 
sentitur  propria  vi ,  quia  videhcet  ex  se  habet 
virtutem  ad  immutandam  potentiam,  et  hoc 
est  sensibile  proprium  :  vel  sentitur,  quia  im- 
mutat  modificando  ahud,  et  hoe  est  seusibile 
commune,  vel  nou  sentitur  per  immutationem^ 
sed  cognoscitur  propter  accidentalem  unionem 
cum  seusibih  per  se,  et  hoc  est  per  accidens 
sensibili :  non  apparet  autem  ahusmodussen- 
sibihs  :  crgo  est  optima  divisio,  acsimulconstat 
omriium  membrorum  ratio. 

GAPUT  IX. 

UTRUM  AD   PfiOEUGTIONEM   SPEGIERUM  SENSIBILIUM 
OPOfiTEAT  PONERE  SESSUM  AGENTE:,!. 

i.  Ratio  dvrAtandi.  —  Ratio  difficultatis  in 
hac  quffistioue  est^  quoniam  species  sensibiles 
habentquemdara  modum  materiahtatis:  videtur 
ergo  non  posse  produci  a  materialibus  objectis 
sensibihbus  :  ergo  ad  earum  productionem  vi- 
detur  necessariumj  specialem  aliquam  virtu- 
tem  assignare.  Quffistio  ha?c  tractanda  videre- 
tur  de  potcntiis  cognoscentibus  absohite^  at 
quia  longe  aham  decisionem^  difficuhatemque 


CAP.  IX.  AN  NECESSARIUS  SIT  SENSUS  AGENS. 


6-47 


habet  in  sensibus,  quam  in  intellectu^  bic  par- 
ticulariter  tractanda  fuit.  Est  igitur  notandum^ 
in  sensu  speciem  considerari,  et  actum^  ac 
respectu  utriusque  dari  principium  activum  et 
passivum  :  quantum  ergo  ad  actum  seiitien- 
di  fuit  opinio  unum  esse  sensum^  qui  agat,  et 
alium  qui  recipiat  actionem,  quod  jam  supra 
relatum  et  improbatum  fuit.  Quare  misso  actu 
difficultas  restat  circa  species,  qua3  in  ipso 
sensu  recipruntur,  nimirum  a  quonam  fiant. 

2.  Secunda  opmio. —  Coiisule  auctorem ,  dis- 
put.  26  Metaphysicce  ,  sect.  1.  —  Buce  alics 
opininnes  improdalnles  etiam. — Qiiidam  univer- 
sim  ponuut,  nullam  speciem  scnsibilem  cau- 
sari  ab  objecto,  sed  ab  aliquo  sensu  ageute, 
vel  ab  intelligentia  aliqua  propter  rationem 
factam.  Et  confirmant,  quia  potentia  animte 
res  est  perfecta  valde,  objecta  vero  exteriora 
nimis  materialia  sunt  et  imperfecta  :  non  pos- 
sunt  ergo  agere  in  sensum,  nam  agens  dcbet 
esse  nobilius  patiente,  teste  Aristotele  2,  de 
Anima,  cap.  2,  Augustino ,  8  lib.  Genesis  ad 
litteram,  et  lib.  11,  cap.  17.  Si  dicas  illud  in- 
telligi  solum,  quod  ratio  agentis,  ut  sic  nobi- 
lior  sit  ratione  patientis,  ac  nihilominus  nobi- 
liorem  rem  aliquando  pati  ab  ignobiliori,  si  in 
ahquo  superetur  ab  illa.  Contra  arguitur  :  quia 
saltem  effectus  non  potest  esse  nobilior  prin- 
cipio  agendi,  sed  species  intentionabs  est  no- 
bilior,  quam  sensibilis  qualitas,  quia  est  im- 
materialior  :  ergo  non  fit  ab  illa  :  ergo  ab  ali- 
quo  sensu  agente  fieri  oportet.  Propter  ha^c 
Commentator,  infra  cap.  12,  et  text.  60,  ut  illi 
tribuunt  Venetus  hic,  et  JaveUus,  cjusst.  51, 
art.  1,  ad  1,  voluit  species  sensibiles  non  pro- 
duci  ab  objecto,  sed  ab  intelligentia  aliqua 
spirituali,  qu«  supplet  vicem  objecti,  idem 
sequitur  Nyphus,  dict.  text.  60,  Zimara  vero, 
theorem.  82,  ad  secundum,  Gregorius  conatur 
ostendere  Commentatorem  non  hoc  sensisse  : 
juxta  hanc  tamen  opinionem-ad  rationem  ob- 
jecti  sensibilis  per  se  non  est  necesse,  quod 
immutet  sensum  effective  efficiendo  speciem, 
sed  satis  est  formaUs  immutatio,  id  est,  quod 
species  repra^sentans  talem  rem  possit  esse  in 
sensu  a  quocumc[ue  producatur.  AUi  tri])uunt 
hanc  specierum  sensibilium  productionem  co^lo 
in  virtute  inteUigentise.  Alii  dicunt  produci  ab 
objecto,  media  tamen  quadam  virtute  coelesti. 
Attamen  istse  omnes  opiniones  ad  incognitas 
causas  recurrunt  sine  necessitate,  ut  videbi-- 
mus.  Itern  repugnat  experientiis,  quas  supra 
adduximus  ad  probandum,  dari  species. 

3.  Cajetani  opinio  valde  difftcilis.  —  Hcec 
etiam  opinio  impugnatur.  —  Quapropter  Caje- 


tanus  2,  de  Anima,  capite  decimo  secundo, 
statuit  res  dupUcem  sortiri  actionem,  aUam  ut 
participant  naturam  superiorum,  immateria- 
Uumque  agentium,  aUaui  vero  secundum  pro- 
priam  naturam  :  objectum  ergo  sensibile  ex 
propriis  activum  non  esse  specierum,  maxime 
tamen  ut  participat  uaturam  substantiarum 
separatarum  qua3  doctriiia  videtur  desumpta 
ex  S.  Thoma,  quoest.  c|uinta,  de  Potent.,  arti- 
culo  octavo,  ubi  ait,  res  materiales,  in  quan- 
tum  assimilantur  immateriaUbus,  iUarumque 
naturas  participant,  habere  actiones  aUquas 
sine  motu,  in  quibus  proinde  a  motu  coeli  non 
peadent,  cujusmodi  actio,  inquit,  est  specie- 
rum  diffusio  :  est  tamen  opinio  perdifficilis  : 
quia  noa  inteUigitur  c[uid,  quaUsve  sit  parti- 
cipatio  liffic  naturse  superioris.  Aut  enim  est 
participatio  alicujus  entitatis  et  perfectionis, 
aut  nuUius  :  si  nuUius  :  nihil  plaae  deserviet 
ad  aclionem,  si  alicujus  :  estne  major,  quam 
perfectio  speciei  productse  :  an  forte  minor 
(cequaUs  enim  non  erit,  cum  vroductio  sit 
asquivoca  )  :  si  miaor  esse  poiiatTU",  non  suffi- 
ciet  plane  ad  speciei  productiojtcm  :  si  vero 
major  sit,  qua?ro  rursus  an  t  lUs  perfectio  sit 
intrinseca  naturai  iUorum  obJG'  iunun,  quee  spe- 
cies  diffundunt,  an  vero  sit  superaddita  tali 
natura3.  Si  primumdicatur,ce?sat  qu8estio,inu- 
tilisque  cUstinctio  aUata  redditur  :  nam  cum 
illa  perfectio  pertineat  ad  consti^utionem  na- 
turse  ipsorum  objectorum,  ipsa  per  propriam 
naturam  poterunt  causare  speciem.  Secundura 
autem  dicere  fictitium  esset,  cuai  ostendi  ne- 
queat,  c[U8e  sit  perfectio  iUa  superaddita :  qua- 
re,  etc. 

-4.  Prima  assertio  quoad  sensns  externos.  — 
Sit  ergo  prima  concUisi-».  In  sensibus  exterio- 
ribus  species  imprimuutnr  ab  objectis  :  nec 
proinde  necessarius  iu  iUls  est  seusus  agens. 
Ita  sumitur  ex  Aristotole,  Ubro  secundo,  de 
Anima,  text.  121,  ubi  uit  sensum  pati  a  sen- 
sibili,  et  ex  Augustino  10,  de  Trinitat.,  capite 
secundo,  dum  scribit  objectum  ad  extra  mo- 
vere  sensum.  Idem  censet  S.  Thomas,  prima 
parte,  qusestione  undecima,  articulo  quarto, 
et  1 ,  contr.  Gentes,  ca[^ite  sexagesimo  quinto, 
et  in  queest.  de  Anima,  ai"ticulo  quarto  ad 
quintum,  Albertus  Maguus,  Summa  de  ho- 
mine,  queest.  102,  et  2,  de  Anima,  tractatu 
tertio,  capite  sexto,"et  expositores  communiter 
citat.,  libro  de  Anima,  capite  decimo  secundo. 
Experieatise  quoque  adductae  hauc  conchisio- 
nem  probaut.  Ratio  vero  est,  quia  species  in- 
tentionales  non  sunt  perfectiores  oljjectis  suis, 
sed  potius  vestigia  qusedam  ipsoiiim,  tenuio- 


648 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AG  SENSITIVIS. 


risque  entitatis.  Sic  albedo,  verbi  gratia,  in 
sua  quidem  ratione  perfecta  entitas  est :  ejus 
vero  species  in  eadcm  ratione  non  illi  sequi- 
paratur :  calor  etiam,  qui  et  calorem,  et  species 
sensibiles  agit,  activus  dicitur,  non  ab  actione 
specierum,  sed  ab  actione  caloris  :  quod  si- 
gnum  est  calorem  perfectiorem  esse ,  quam 
ipsius  speciem,  cum  denominatio  a  perfectiori 
desumatur.  Neque  obstat  speciem  minus  cras- 
sam  videri,  quam  objectum  :  talis  enim  sub- 
tilitas  ad  exilitatem  potius  entitatis,  quam  ad 
immaterialitatem,  spiritualitatemve  refertur, 
cum  non  minus  matcrice  adhserescat,  ab  ipsa- 
que  educatur,  quam  realitas  sui  objecti.  Insta- 
bis.  Quidquid  agit  ad  productionem  sui  similis, 
aut  propter  conservandam  suam  naturam  spe- 
cificam,  autpropter  sui  perfectionem  operatur, 
sed  objectum  in  productione  speciei  nec  seip- 
sum  perficit,  nec  conservat  naturam  specifi- 
cam  :  ergo  illam  non  agit,  Neganda  tamen 
major,  multa  enim  agunt  tantum;  ut  se  com- 
municent,  aliaque  perficiant,  sol  enim,  verbi 
gratia,  illuminando  neque  seipsum  perficit^ 
neque  conservat,  sed  alia  perficit  diffusione 
lucis  :  ita  plane  colores  producuut  species  sui, 
ut  se  aliquo  modo  communicent,  ac  sensum 
perficiant,  quia  vero  proprium  est  substantia- 
rum  separatarum;,  et  rerum  incorruptibilium 
hoc  modo  agere,  fortasse  divus  Tliomas  sensi- 
bilia  in  diffusione  specierum  substantiis  se- 
paratis  comparavit,  non  vero  quod  ab  illis 
participent  aUquam  virtutem,  ut  videtur  exi- 
stimasse  Gajetanus^  et  de  externis  sensibus. 

5.  Notatio  po'o  discussione  quoacl  seiisus 
internos.  —  Dicendum  superest  de  sensu  in- 
terno^  in  quo  distingui  solent  tria  specierum 
genera;,  sensatarum  :  ex  sensatis  composita- 
rum  :  denique  insensatarum.  Species  sensatas 
vocant  in  quibus  eodem  modo,  in  quo  in 
externis  sensibus  objecta  reprsesentantur , 
qualis  species  parietis,,  quaj  ex  visu  in  imagi- 
natione  imprimitur  :  species  compositee  di- 
cuntur,  qua3  ex  simplicibus  sensatis  coalescunt, 
vehiti  cum  imaginatio  fingit  montem  aureuni;, 
tahs  enim  species  nunquam  prsecessit  in  visu, 
sed  montis,  et  auri  seorsum  :  phantasia  vero 
componit  speciem  montis  auri.  Ultimo  species 
iusensatee  dicuntur,  quse  repra?sentant  rem 
sensibus  quidem  externis  cognitam,  attamen 
sub  quadam  aha  ratione  eis  ignotam  :  sic  dum 
ovis  apprehendit  hipum^  ut  inimicum,  species 
repreesentans  hipum  sub  ratione  inimicitiai 
dicitur  insensata. 

6.  De  speciehus  sensatis  quorumdam  opinio. 
—  Prima  difficultas  contra  Jianc  opi?iionem. — 


Secunda  difficnltas.  —  Tertia  difficultas.  — 
Hacsupposita  di.stinctionemagisforta.sse  com- 
muni,  quam  vera  de  speciebus  sensatis,  quas 
certum  est  dari,  aiunt  quidam,  produci  ab 
speciebus  exterioribus,  seu  ab  objecto  intrin- 
seco  mediantibus  ilhs.  Qua;  opinio  non  aliter 
probatur,  quam  quod  hsec  sit  sufhciens,  et  fa- 
cilis  causa  illarum  specierum.  Habet  tamen 
hffic  sententia  difiicultates,  primam,  quod  spe- 
cies  imaginativse  sit  muUo  perfectior,  quam 
exterioris  sensus,  ut  patet,  tum  ex  perfectione 
majori  potentiee,  in  qua  recipitur,  tum  ex  ac- 
tus  perfectione  majori,  ad  quem  ordinatur  : 
non  ergo  potest  efhci  ab  imperfectiori  tanquam 
a  totaU  principio  immediato.  Secunda  difii- 
cuhas  supponit  sensum  interiorem  esse  in  ce- 
rebro  :  tunc  ita  urget.  Si  species  ocuhs,  verbi 
gratia,  impressa  ab  objecto  similem  aham  pro- 
ducit  in  cerebrum  distans  :  vel  per  media  iu- 
terjacentia  inter  pupillam  et  cerebrum ,  id 
proestat  vel  omniuo  immediate,  eo  quod  sit 
satis  interiorem  sensum,  atque  exteriorem  in 
eadem  anima  radicari,  quamvis  in  disjunctis 
organis  resideant.  Non  primum_,  tum  quia 
taha  media  nec  diaphana  sunt,  nec  ihustrata, 
ut  oportet  ad  diffusionem  speciei  quahs  in 
pupiha  fuit  impressa,  tum  quia  in  tactu  id  fa- 
cile  couvincitur  falsitatis,  quoniam  cum  ma- 
nus,  verbi  gratia,  calefit,  si  species  caloris 
transiret  per  partes  intermedias  usque  ad  ce- 
rebrum,  omnes  illse  calorem  perciperent,  cum 
oranes  tactu  polleaut.  Non  secundum,  quia 
illa  duarum  facuUatum  in  eadem  anima  radi- 
catio  concludit  solum  per  modum  cujusdam 
sympathise,  quatenus  operantes  una  facultate 
anima  inde  excitatur  ad  operaudum  per  aliam, 
cessat  autem  ha;c  ratio,  si  externus  sensus  re- 
cipiat  tantum  ab  externo  sensibili  speciem, 
neque  sensationem  eliciat.  Tertia  difficultas  , 
si  species  seusus  exterioris  causaret  speciem 
interioris  sensus,  sequeretur  quoties  exterior 
sensus  speciem  recipit,  easdem  recipere  inte- 
riorem  :  cousequens  est  falsum  :  ergo,  etc. 
Sequela  patet  :  quia  actio  illa  naturalis  est, 
ideoque  posito  principio  agendi  et  passo,  sta- 
tim  sequitur.  Probatur  ergo  minor  :  nam  si 
sensus  exterior  recipiendo  sj^ecies  illis  non 
utatur,  plane  interior  sensus  non  immutabi- 
tur,  ut  patet  iu  eo  qui  patitur  apoplexiam,  vel 
deliquium  animse,  sive  extasim,  licet  enim  in 
apertos  oculos  objectum  externum  sui  speciem 
imprimat,  nihil  tamen  vidisse  se  postea  recor- 
datur,  quod  siguum  est  nullam  revera,  quam- 
vis  speciem  haberet,  elicuisse  visionem.  Ex 
quo  aperte  constat  interiorem  sensum  speciem 


CAP.  IX.  AN  NECESSARIUS  SIT  SENSUS  AGENS. 


649 


nou  recipere,  si  exterior  non  cognoscat.  Unde 
in  libro  de  INIemoria  et  reminiscentia,  capite 
primo,  Philosophus  merito  dixit,  qui  meminit^ 
recordari  se  percepisse.  Nec  satis  occurret , 
qui  dixerit  cognitionem,  vel  attentionem  ex- 
terni  sensus  requiri  quidem,  ut  ejus  .species 
similem  aliam  in  internum  introducat^  non 
tamen  ut  causam,  sed  ut  conditionem  :  hoc 
enim  merum  videtur  effugium^  prseterqnam 
quod  vitalis  attentio  requiri  jure  potest  ut  po- 
tentia  per  speciem  operetur  :  ut  autem  spe- 
ciem  patiatur^  nequaquam  requiritur,  ut  in 
externis  sensibus  videre  licet. 

7.  Prima  fars  tmde  constet. — Secunda  fars 
suadetur.  —  Unde  sit  secunda  conchisio.  Spe- 
cies  sensata  interioris  sensus  non  fit  ab  objecto 
extrinseco  mediante  specie,  sed  ab  exteriori 
sensu,  medio  actu  cognitionis.  Hsec  ut  proha- 
bilis  tantum  ponitur ,  quia  in  re  tam  abdita 
niliilcerto  defmire  possumus.  Prima  ergo  pars 
suadetur  ex  numero  praecedenti  :  ad  iutelli- 
gendam  vero  partem  secundam,  oportet  resu- 
mere  ex  capite  quinto  per  actionem  cognoscen- 
di  produci  intrinsecum  terminum,  qnahtatem 
sciUcet  reproesentativam  rei  in  actu  secundo  : 
per  hanc  ergo  c|uahtatem^  c[uam  sensusquoque 
exterior  in  seipso  format,  probabihter  creditur 
produci  in  sensu  interiori  speciem  reprKsen- 
tativam  ejusdem  objecti,  idque  propter  coor- 
dinationem  et  unionem,  quam  istaj  potentise 
habentineadem  anima,  quod  suadetur  primo. 
Sensus  interior  non  recipit  species  nisi  exte- 
riori  sensu  actu  cognosceute,  ac  eo  recipit  me- 
Hores,  quo  ipse  exterior  mehus,  et  exactius 
operatur:  signum  ergo  est  ihas  imprimi  a 
sensu  externo,  mediante  illa  quahtate,  seu  ac- 
tu  secundo,  siquidem  talis  est  species  interior, 
quahs  est  externa  sensatio.  Secundo  non  ap- 
paret  commodior  causa  productiva  specierum, 
de  quibus  loquimur:  ergo  illa  credenda  est, 
c[uam  assignamus. 

8.  Primum  corollariimz. —  Secundum  corol- 
laritm. — Hinc  colligitur  primo  interni  sensus 
imagines  ab  imaginibus  externi  distingui  spe- 
cifice.  Probatur  ex  dictis.  Nam  si  ejusdemspe- 
ciei  esseut,  posset  una  alteram  causare,  cujus 
oppositum  ostensum  est.  Prteterea  species  ex- 
terior  pendet  in  fieri,  et  esse  ab  ol)jecto  suo, 
non  item  interior.  Denique  ratio  supra  facta 
suadet  probabihter.  Nam  species  debet  pro- 
portionari  potentise :  ergo  potentia  altior  sor- 
tiri  debet  species  perfectiores.  Secundo  sequi- 
tur  species  illas  interiores  differre  quoqne 
specie  ab  externis  sensationibus ,  idque  a  for- 
tioii,  cum  actus  vitahs,  et  species  constituens 


potentiam  in  actu  primo  diversi  sint  generis. 
Rursum  sensatio  externa  pcndet  in  fieri  et  esse 
a  sua  potentia :  illamque  constituit  in  actu  se- 
cundo:  species  vero  interiornihilistorumven- 
dicat:  quare,  etc. 

9.  Ohjectio  contra  proxime  dicta  solvitur. — 
Instantia.  —  Uesfonsio  fro  qua  tide  etiam,  in 
disp.  21  Metaphysicce,  sect.  4,  a  num.  3. — 
Sed  dices.  Si  hi3ec  vera  essent,  sequeretur  spe- 
ciem  internam  perfectiorem  esse  sensatione  ex- 
terna,  quia  actus  est  nobiUoris  potentiaj,  atque 
adeo  ab  ea  non  posse  produci.  Negatur  tamen 
sequela,  nam  comparatio  apposite  iieri  debet, 
comparando  scihcet  actus  primos  utriusque 
potentiee  inter  se,  vel  etiam  inter  se  secundos: 
sicque  perfectior  erit,  qui  perfectioris  fuerit 
potentiee :  comparando  vero  actum  secundum 
potentias  minus  perfectse ,  ad  actum  primum 
perfectioris,  ille  poterit  esse  perfectior  ratione 
sui  generis.  Urgebis,  perfectior  est  sensatio 
externa,  quam  interna  species :  hsec  ergo  jam 
dependebit  ab  illa  in  conservari.  Quia  quoties 
effectus  est  imperfecta  participatio  suse  causse^ 
ab  ea  pendet  in  conservari.  Ad  hoc  respondi- 
mus  2,  Physicorum,  qua^.st.  5,  de  Causis,  divi- 
sione  4  ,  dependentiam  in  conservari  soepe 
provenire  magis  ex  natura  formee  et  subjecti, 
quam  ex  causalitate.  Ad  hsec :  species  externa 
ideo  quidem  pendet  ab  objecto,  quia  prodit  ut 
qusedam  imperfecta  participatio  illius :  at  sen- 
satio  exterior  producit  in  sensu  interiori  spe- 
ciem,  tanquam  perfectam  sui  similitudinem, 
quam  interior  sensus  juxta  naturalem  suam 
dispositionem  optime  conservare  potest. 

dO.  Tertia  assertio.  —  Sit  tamen  tertia  con- 
clusio.  Probabile  est  species  interiores  resulta- 
re  in  iuteriori  sensu  ex  propria  illius  efficien- 
tia.  Hanc  conclusionem  probabimus ,  infra 
1.4,  c.  2,  agentesdeSpeciebus  intelligibilibus. 
Nunc  vero  declaratur  ex  supra  dicta  sympathia, 
seu  consensione  potentiarum  cognoscentium 
propter  radicationem  in  anima  eadem.  Nam 
eo  ipso,  quod  anima  per  externum  sensum 
cognoscit  ,  ad  pr^esentiam  talis  cognitionis 
absque  ulla  ejus  activitate  resultat  ab  inter- 
no  sensu  effective  interna  species,  hac  enim 
de  causa  ejusmodi  simplices  species  sensus  in- 
terior  non  semper  efFormat,  quia  videlicet  non 
semper  datur  in  exteriori  prsevia  aliqua  cogni- 
tio  objecti.  Hffic  conclusio  nuUam  prse  se  fert 
absurditatem,  redditurque  probabilis  primo, 
quod  nunquam  satis  ratioui  consonet  putare 
externam  sensationem  efficere  .speciem  inte- 
riorem,  cum  cognitio  non  sit  productiva  alte- 
rius  qualitatis  a  se  distinctoe  realiter :  gratis 


650 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


ergo  confictum  videtur  id  externse  sensationi 
attribuere.  Secundo,  quia  non  redditur  sufii- 
ciensratio,  quare  speciesinterior  non  pendeatin 
conservari  a  sensatione  externa,  si  est  iraper- 
fectior  effectus.  Tertio,  quia  similes  alise  con- 
sensiones  reperiuntur  in  potentiis  vitalibus 
ejusdem  animoej  nam  una  operante  alia  ope- 
ratur,  et  non  aliter :  ergo  similiter  inpraesenti. 
Denique  hic  dicendi  modus  consonat  cum  sta- 
tuendis  ii]/ra  de  intellectu,  ideoque  placet  ma- 
gis,  quamvis  modas  alius  in  secunda  conclu- 
sione  positus  non  sit  improbabilis. 

ii.  De  STpecielus  compositis  ex  sensatis. — 
Ex  his  constat  quid  dicendum  sit  de  speciebus 
compositis  ex  sensatis^  quando  sciUcet  inter- 
nus  sensus  species  simphces  componit,  dum, 
exemph  gratia,  montem  aurcam  imaginatur: 
de  tah  enim  cognitione  est  diliicuhas,  an  fiat 
per  duas  species  montis,  scilicet,  et  auri,  an 
per  unicam  tantum  reprsesentantem  montem 
aureum .  Divus  Thomas,  locis  citandis,  infra  in 
e.  18,  affirmare  videtin^  hoc  secundum,  quod 
probabile  fiet,  si  exponatur,  non  quidem  de 
primo  actu,  quem  certe  simpUces  tantum  spe- 
cies  antecesserant,  ac  per  modum  unius  ad  ip- 
sum  eliciendum  concurrerant,  sed  de  rchquis 
in  posterum  ob  relictam  jam  ex  priori  iho  ac- 
tu  unicam  speciem.  Quod  ctiam  fit  credibile 
ab  experientia.  Qui  enim  nunquam  cognovit 
montem  aureumj  ut  ilhmifingat,  prius  conci- 
pit  singulas  partes  cum  quadam  successione, 
quod  signum  est  in  ea  compositione  usum 
fuisse  speciebus  utruisque  partis :  at  deinceps 
absque  nova  compositione  et  transcursu  ima- 
ginatur  facile  montem  aureum  ob  rehetam  sci- 
hcet  in  poteatia  speciem  unicam  ilhus  repraj- 
sentatricem. 

12.  De  speciedus  insensatis  alioruni  placi- 
tum.  —  Denique  circa  species  insensatas,  ut 
in  fine  numeri  quinti  dicebamus,  notaudum 
duphciter  cognosci  a  sensu  interiori,  vel  sub 
extrinseca  iha  ratione,  quee  sensibus  exterio- 
ribus  olijicitur,  vel  sub  alia  magis  abdita  ra- 
tione.  Ex  hac  ergo  duphci  ratione,  et  cogni- 
tione  duplex  solet  induci  species  in  interiori 
sensu,  sensata  scihcet  et  insensata,  quod  enim 
ad  reprffisentandas  lias  rationes  duplex  requi- 
ratur  species  patet,  tum  ex  earum  diversi- 
tate,  tum  quia  stat  reprEesentari  unam,  altera 
non  reprassentata  :  hipus  enim  habet  speciem 
alterius  hipi  repra^sentantem  ihu)n  tantum  sub 
ratione  hipi,  ovis  vero  reprsesentantem  prai- 
terea  sub  ratione  iuimici  :  sunt  ergo  species 
distinctas.  Porro  si  verum  est  species  has  in- 
sensatas  dari^  non  possuut  saue  fieri  ab  objectO;, 


ut  constat  ex  dictis  :  unde  necessario  dicen- 
dum  fieri  a  potentia  interiori,  media  cogni- 
tione  rei  sensatsB;  in  qua  fundatur  iha  superior 
ratio  non  sensata  :  itaque  si  ovis,  verbi  gratia, 
per  speciem  sensatam  hipum  cognoscat,  ut 
sic,  resultabit,  propter  naturarum  contrarie- 
tatem,  in  eadem,  vel  aha  potentia  species  re- 
prsesentans  ilhim  sub  ratione  inimici,  quse  in 
aho  lupo  non  resuhabit,  cum  dictam  contra- 
rietatem  non  habeant. 

13.  Verior  sententia.  -- Mihi  tamen  proba- 
bilius  videtuF  species  insensatas  non  distingui 
a  sensatis,  sed  per  eamdem  speciem,  quse  ovi, 
verbi  gratia,  reprsesentat  lupum  cognos.-i  ab 
iha  sub  ratione  inimici  :  primo,  quia  nuUa  est 
necessitas  distinguendi,  nam  statim  ac  sentit 
ovis  hipum,  sentit  esse  inimicum,  potest  ergo 
per  eamdem  speciem  utrumque  judicare  :  quod 
vero  in  hipo  alio  possit  unum  judicium  sine 
aho  inveniri,  nou  arguit  diver-itatem  in  spe- 
ciebus,  cum  per  eamdem  valeat  una  potentia 
phu^a,  guam  altera  cognoscere,  et  judicare 
propter  diversam  virtutem,  aut  diversum  in- 
stinctum  naturaes.  Et  confirmatur  primo  :  nam 
avis  nondum  experta  phiviam  (ut  pote  foiie 
veriio  tempore  nata)  ventum  seutieus  ad  tutum 
locum  se  recipit  :  quis  autem  credat  eam  ex 
cognitione  venti  ehcere  speciem  reprseseutan- 
tem  phiviam  venturam  :  per  eamdem  ergo 
speciem,  qua  cognovit  veutum,  naturah  in- 
stinctu  judieat  ihum  esse  fugiendum,  nec  talis 
fugse  rationem  quserit,  aut  pluviam  cognoscit, 
quam  nuham  viderat :  simile  ergo  erit  in  co- 
gnitionibus  brutorum  similibus.  Secundo  non 
sokim  superfluum,  sed  etiam  impossibile  vi- 
detur  ratiouem  inimicitiae  repreeseutari  a  sen- 
sibih  specie  abstracto  modo  :  quo  enim  pacto 
species  sensibilis  reprsesentare  valet  lupum 
sub  ratione  inimici,  nisi  repra^seutando  sub 
hac  figura,  hoc  colore,  odore,  etc. ;  ergo  im- 
possibile  est,  quod  species  repreesentans  sub 
ratione  insensata,  distincta  sit  ab  specie  re- 
prffiseutaute  sub  sensata  :  ratio  ergo  illa  in- 
sensata  non  est  reprsesentabihs  ab  speciei 
mateiiali,  ut  abstracta  a  ratione  sensata,  sed 
ut  modus  quidam  in  iha  fundatus,  atque  adeo 
uon  oportet  dictas  species  distinguere. 

1-4.  Quarta  assertio.  —  Ex  quibus  omuibus 
coUigitur  uhima  conchisio,  respectu  sensuum 
internorum  necessario  esse  ponendimi  aliquem 
sensum  agentem  intentionales  species.  Hrec 
patet  ex  dictis,  quod  vero  Aristoteles  lioc  uuu- 
quam  dixerit  nou  urget,  muha  euim  aha  prae- 
terivit,  alia  exacte  non  tractavit  :  fatemur 
c^uidem  S.  Thomam^  prima  parte,  qu^stioue 


CAP.  X.  AN  SENSUS  IN  SUA 
septnagesima  uoua,  articulo  tertio  ad  pri- 
mum,  hauc  activitatem  specierum  videri  de- 
negare  omuibus  seusibus,  sed  fortasse ,  ut 
supra  diximus^  de  seusibus  loquitur  quantum 
ad  primam  receptionem  specierum,  quee  fit 
ab  objecto,  ex  qua  origiuatur  cujuscumque 
alterius  speciei  productio. 

GAPUT  X. 

AN  SENSUS  IN  GOGNITIONE  SUA  FALLI  POSSIT. 

i .  Nomen  judicii  in  simpUciMis  cogtiilioni- 
l)us  late  usurpat  auctor,  ut  patet  supra  6,  n.  2, 
et  in  Metapkysica,  disp.  8,  sect.  A,  n.  6,  sicut 
et  iiomen  falsitatis,  in  disp.  9,  sect.  \,  n.  '14. 
— Considaturetianiauctor,  disp.  8  Metaphysi- 
cce.  —  Prima  antiguorum  opinio.  —  Secunda 
opinio.  —  Quffislio  de  veritate  et  falsitate  ac- 
tus  coguoscendi  communis  est  omnipotentise 
coguoscitiva3,  tamen  quia  metapbysica,  non 
est  exacte  de  sensibus  tractanda  :  sed  solum 
dicemus  de  eorum  nounulla  cognitioue,  quo- 
niam  Aristoteles  id  etiam  tetigit.  Est  ergo  sup- 
ponendum  veritatem  cognitionis  consistere  in 
couformitate  judieii  et  rei,  de  qua  fertur.  Du- 
plex  vero  est  judicuun,  nempe  complexum  et 
simplex,  et  in  utroque  potest  esse  veritas  suo 
modo,  scilicet  complexa  et  incomplexa,  ut  ex- 
posuimus  late  iu  primo  periliermen.  Hic  ergo 
queestio  solum  est  de  veritate,  vel  falsitate  iu- 
complexa,  cum  in  sensibus,  de  quibus  dispu- 
tamus^  coguitio  complexa  non  reperiatur.  Hoc 
posito  fuit  prima  opinio  Academieorum,  nul- 
lum  sensum  babere  posse  judicium  certum;, 
contra  quos  disputat  Cicero  in  qutestiouibus 
Academicis,  Tertulliauus,  lib.  de  Auirna,  cap. 
de  quinque  sensibus.  Secunda  fuit  Epicureo- 
rum,  nunquam  decipi  sensus  in  suo  judicio, 
contra  quos  etiam  arguit  ibideni  Cicero,  et 
D.  Augustinus  8^  de  Civit.,  cap.  1,  Aristoteles 
vero  ^,  de  Anima,  cap.  1,  ex  parte  tradit  hanc 
opiniouem,  dum  ait  sensuni  circa  proprium 
sensibile  nunquam  errare,  et  Albertus  2,  de 
Anima,  tract.  3,  cap.  1,  rationem  affert,  quia 
ex  natura  sua  sensus  inclinatur  ad  tale  objec- 
tum,  inclinatio  autem  naturee  semper  est  ad 
verum^  et  nunquam  ad  falsum,  sicut  iutellec- 
tus  non  potest  falli  in  assensu  primorum  priu- 
cipiorum,  quia  ad  illa  liabet  naturalem  iucli- 
nationem.  Et  coufirmatur,  quia  si  sensus  posset 
falli,  nulla  esset  certitudo  inscientiis  maxime 
in  philosophia,  quse  a  seusibus  ducit  origiuem, 
primo  Posterior.^  cap.  18^  et  i,  Ethicoxnmi;, 
cap.  7. 


COGNITIONE  FALLI  QUEANT.  651 

2.  Prinia  conclusio.  —  Diflficultas  potissima 
in  prtesenti  est  de  sensibus  externis,  de  quibus 
Aristoteles  prouuntiavit  circa  sensibilia  tum 
commuuia^  tum  etiam  per  accidens,  falU  posse, 
circa  propria  vero  minime.  Qu£e  seuteutia 
quoad  sensibiha  per  accidens  est  manifesta, 
quia  ab  illis  uon  immutatur  sensus,  unde  fa- 
cile  halluciuari  potest,  ut  etiam  docet  experien- 
tia.  At  quoad  sensibiha  communia,  et  propria 
est  ditficuitas,  uam  sicut  potest  fahi  visus  judi- 
cans  rem  esse  tautffi  quautitatis,  cum  sit  ma- 
joris,  ita  potest  falli  judicaus  rem  esse  hujus 
coloris.  cum  sit  alterius.  Sit  tameu  prima  con- 
ciusio.  Circa  sensibile  proprium  adcequatum 
nou  potest  falli  seusus,  ut  visus  non  potest  faUi 
judicans  rem  esse  coloratam,  neque  auditus 
judicans  hunc  esse  sonum.  Ratiouem  indieat 
divus  Thomas,  prima  part,,  queest.  85,  art.  6, 
quod  poteutia  ferri  uequeat  extra  suum  adse- 
quatum  objectum  :  ergo  id,  quod  coguoscit, 
necessario  debet  coutiueri  iutra  latitudiuem 
ejus  :  non  ergo  circa  ilhid  falh  potest.  Solum 
est  advertendum,  quale  nam  sit  adajquatum 
objectum,  nam  in  visu  colores  etiam  apparcn- 
tes  (ut  vocaut)  ad  ejus  objectum  spectant.  At~ 
que  praidicto  modo  explicant  multi  differeu- 
tiam  constitutam  a  Philospplio  iuter  sensibile 
proprium  et  commuue,  quod  in  ordine  ad  pro- 
prium  adaequatum  falli  non  possit  sensus,  pos- 
sit  tameu  in  ordine  ad  commune. 

3.  Secunda  conclusio.  —  Quormndam,  placi- 
tum  prolaMle.  —  Instantiam  patitur.  —  Sit 
tamen  secunda  conchisio.  Circa  sensibile  com- 
mune  absohite  sumptum,  uon  potest  faUi  seu- 
sus,  quare  ex  hac  parte  non  videntur  differre 
sensibile  proprium  et  commune.  Probatur, 
nam  Ucet  visus  possit  decipi  judicaudo  rem 
tanta?-,  vel  tanta3  maguitudinis,  falli  tamen  nou 
potest,  judicando  liabere  magnitudinem ,  nec 
similiter  falU  potest  judicando  habere  figuram, 
Ucet  falli  possit,  sitne  illa  triangulus,  au  qua- 
draugulus  :  at  vero  in  tribus  aUis  sensibilibus 
etiamsi  in  commAUii  sumantur,  potest  falli 
sensus,  eo  ifuod  suut  magis  extriuseca,  seu  re- 
mota  a  propriis  objectis.  Respoudent  tamen, 
qui  universaUter  assignaut  dictam  diflferen- 
tiam  iuter  sensibile  proprium  et  commime,  po- 
tentiam  ab  intrinseco  non  posse  faUi  circa 
ada^quatum  sensibUe  proprium,  quia  intrinse- 
cum  iUi  est ,  non  posse  ferri  extra  illud,  circa 
sensibile  aulem  commuue  posse  falU,  per  se 
loqueudo,  licet  per  accidens  circa  aUquod  noii 
fallatur,  propter  intriusecam  couaexiouem, 
quam  liahet  cum  aiiquo  proprio,  ut  quantitas 
habet  cum  re  visihile,  quee  doctrina  probabilis. 


«52 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


est^  qiiamvis  cavillum  etiam  pati  possit^  qnia 
potentia  ex  propria  quoque  ratione,  ac  per  se 
extensionem  in  objecto  postulat,  atqne  adeo 
ab  intrinseco  habet^  quod  circa  illud  falli  non 
possit, 

4.  Tertia  conclusio.  —  Tertia  conclusio. 
Tam  circa  sensibilia  propria^  quam  circa  com- 
munia  in  particulari  sumpta^  potest  falli  seu- 
sus,  Utrumque  constat  experientia,  sed  ut  in- 
telligaturtotiusconclusionisratio,  recolendum;, 
in  sensatione  intervenire  productionem  spe- 
ciei,  deinde  sequi  actum  sentiendi  :  quoniam 
ergo  species  ipsa  principium  est  cognitionis, 
ideo  cognitio  semper  conformis  prodit  speciei, 
semper  enim  talis  cognoscitur  res,  qualis  re- 
prassentatur  per  speciem,  atque  ad  hanc  solam 
conformitatem  attendens  citatus  Albertus  dixit 
sensum  falli  non  posse  :  sed  ad  pauca  respexit, 
est  enim  uhra  recolendum,  speciem  non  sem- 
per  repreesentare  objectum  ut  reprsesentari  de- 
beret,  ideoque  per  talem  speciem  non  cogno- 
sci  objectum  prout  est,  eoque  modo  sensum 
faUi,  cum  in  eo  judicio,  quo  res  prout  a  parte 
rei  habet,  vel  non  habet,  non  autem  prout  re- 
hicet  in  specie,  veritas,  et  falsitas  consistit,  ut 
notavit  optime  divus  Thomas,  decimo  septimo, 
qusestione  decimaseptima,  articulo  secundo  ad 
primum,  et  queestione  octogesimaquinta,  Gur 
autem  species  non  reprsesentet  rem,  ut  re- 
praesentari  deberet,  una  causa  est  organi  in- 
dispositio  :  sic  infirmus  judicat  amaram,  rem 
dulcem,  quialingua  suffusaest  amarore.  Unde 
Aristoteles  quinto,  de  Generatione  animahum, 
capit,  2,  scripsit  judicium  exquisitum  diffe- 
rentiarum  soni,  atque  odoris  in  sinceritate 
sensorii  positum  essc.  Altera  est  medium  in- 
dispositum,  quee  est  simihs  priori,  organum 
enim  quasi  medium  est  quoddam  i]itrinsecum. 
Tertia  causa  esse  potest  situs,  et  distantia  ob- 
jecti,  sic  colores  in  coUo  cohimbas  appareut, 
quia  sic  positam  lux  ferit  eo  modo,  ut  species 
ihos  colores  reprajsentautes  diffundat,  cum  ta- 
men  ii  colores  in  coho  non  existant. 

5.  Quarta  conclusio  lipartita — Quarta  con- 
clusio.  Facihus  decipitur  sensus  circa  sensi- 
biha  communia,  quam  circa  propria,  quee  est 
differentia  ab  Aristotele  intenta,  quare  si  im- 
pedimenta  toUantur,  omniaque  requisita  ad- 
sint,  circa  nuUum  eorum  decipietur.  Probatur 
prima  pars  conclusionis.  Nam  visus  facile  de- 
cipitur  circa  quantitatem  rei,  difficile  autem 
circa  colorem  :  sic  a  longe  rem  albam  cogno- 
scit,  decipitur  autem  circa  illius  quantitatem, 
vel  distantiam,  vcl  circa  alia  sensibilia  com- 
mmiiamuhofacilius.  Ratio  veroest,  quia  sen- 


sibile  proprium  virtute  sua  immutat  sensum, 
sensibile  autemcommunenon  sic :  quare,  etc, 
quam  quidem  differentiam  (ut  secundse  parti 
conclusionis  satisfaciamus)  explicat  Aristoteles 
tertio,  de  Anima,  text.  d61,  dicens  circa  sen- 
sibilia  propria  errorem  non  contingere,  aut 
quam  paucissimum,  idemque  sentit  sanctus 
Thomas,  prima  part.,  loc.  cit.,etlect.  decima- 
tertia,  libro  de  Anima,  dum  ait  sensum  faUi 
per  se  circa  sensibile  commune,  per  accidens 
vero  circa  proprium.  L^tima  vero  pars  conclu- 
sionispatet  ex  dictis.  Nam  ablatis  impedimen- 
tis  ex  parte  potentiee  et  medii  ,  atque  ob- 
jecto  debite  apphcato,  non  est  unde  possit  ir- 
repere  deceptio  :  objectum  enim  naturahter 
agit,  ac  proinde  si  non  impediatur  perfectam 
imprimit  sui  simihtudinem  :  sensus  deinde 
naturaliter  conformatur  in  cognitione  speciei, 
quam  recipit :  ergo,  etc.  Et  confirmatur  argu- 
mentis  pro  Alberto,  iu  fine  num.  primi,  quse 
non  ahud  probant  unde  Alexander  1,  de  Ani- 
ma,  cap.  12,  Themistius,  hbro  secundo,  capite 
vigesimoprimo,  et  Commentator,  text.  sexage- 
simoquinto,  aiuntsensus  non  falh,  si  sensoria, 
situs  et  media  recte  habeant,  et  heec  de  quses- 
tione  proesenti  :  nam  de  modo,  quo  contingit 
fahi  sensum  interiorem,  mehus  dicettir  c.  31. 

CAPUT  XI. 

UTRUM    ALIQUIS   SENSUS   POSSIT    COGNOSCERE    PRO- 
PRIUM  ACTUM. 

1 .  Ratio  duhitandi  pro  utraque  parte. — No- 
tatio  prima.  —  Notatio  secimda. — Hsec  quses- 
tio  partim  pertinet  ad  explicationem  objecti 
sensibilis,  partim  ad  exphcationem  actus  po- 
tentise  sensitivse,  et  partim  ad  explicandam  vim 
ipsius  sensitivse  potentiae,  investigamus  enim 
an  possit  tanta  perfectio  in  tah  potentia  repe- 
riri,  ut  possit  super  suum  actum  reflexionem  fa- 
cere,  et  videtur  affirmandum  ex  Aristotele,  de 
Anima,  hb.  3,  cap.  2,  text.  138,  ubi  indicat, 
qtiod  visus  se  videre  videat,  qtiia  qtiodammodo 
est  colore  dehbutus.  Contra  vero  est,  quia  re- 
flexio  supra  proprium  actum  ad  virtutem  spi- 
ritualem  spectat.  Notandum  est,  quod  actus 
cognoscendi  dttphciter  potest  cognosci,  uno 
modo  proprie  tanquam  objectum  aherius  ac- 
ttis,  cognoscendo  videhcet  ipsam  coguitionem, 
Alio  modo  mintts  proprie  dici  potest  cognosci 
acttts  qtiasi  in  acttt  exercito,  non  per  alium 
actum,  sed  per  ipsttmmet,  Nam  quia  visio, 
verbi  gratia,  est  vitalis  aclio  cognoscitiva,  ideo 
per  iham  formahter  in  acttt  exercito  videmus 


CAP.  XI.  AN  ALIQUIS  SENSUS 
nos  videre,  non  autem^  quia  reflexionem  for- 
malem  faciamus,  sed  virtualem  quasi  dum 
actu  videmus,  experiendo  nos  videre,  Circa 
priorem  modum,  notandum  ulterius,  non  esse 
sensum  qusestionis,  an  potentia  sensitiva  possit 
quidditative  cognoscere  actum  suum,  sed  so- 
lum  quantum  ad  an  est,  ut  quemadmodum 
sentitur  sensationis  objectum,  albedo  scilicet, 
vel  sonus,  ita  sentiri  possit  ipsa  visio.  Licet 
autem  sermo  sit  pra?cipue  de  eadem  potentia, 
tamen  queestio  universim  decidetur,  an  actus 
sensitiva;  potentite  possit  proprie  ab  eadem , 
vel  ab  alia  potentia  sensitiva  cognosci. 

2.  Priiua  o^pinio  Themistii,  Averrois,  etc. 
—  jSecunda  opviio  contraria  B.  Tliomw ,  Al- 
lerti,  etc.  —  Prima  est  opinio  Themistii,  citato 
loco  de  Anima,  concl.  h^,  Averrois,  textu  136, 
sensus  etiam  externos  posse  percipere  proprias 
operationes  :  fuitque  sententia  Platonis  in 
Theeteto  quem  sequuntur  Venetus,  ^Egidius, 
Cajetanus  et  abi,  infra  libro  3,  capit.  2.  Alia 
opinio  est  nullum  sensum  externum  posse  pro- 
priam  percipere  operationem ,  posse  tamen 
internum  externas  illas  percipere.  Ita  divus 
Thomas,  1  part.,  quffist.  78,  art.  4,  ad  secuu- 
dum,  qusest.  87,  art.  3,  ad  tertium,  2,  contra 
Geutes,  cap.  65,  Albertus  2,  de  Anima,  tract. 
4,  cap.  7,  Tlrienensis,  textu  138.  Atque  Scotus 
in  4,  dist.  45,  qusest.  3,  apertius  ait  sensatio- 
nem  exteriorem  imprimere  posse  sui  speciem 
sensui  interiori ;  imo  ipsum  quoque  sensum 
interiorem  posse  actum  suum  cognoscere  et 
memorari.  Aristoteles  autem  in  hac  re  dubius 
videtur,  nam  libr.  de  Somno  et  vigilia,  capit. 
2,  aperte  confirmat  secundam  opinionem  :  at, 
citato  libro  3,  de  Anima,  cap.  2,  primam 
indicat,  nam  quaistionem  disputat  de  sensu 
exteriore,  et  utrimque  arguit,  deinde  argu- 
menta  solvit  partis  negantis. 

3.  Prima  assertio. — Sit  vero  in  hac  re 
prima  conclusio.  Nulla  potentia  seusitiva  co- 
gnoscit  primo  modo,  seu  aetu  distincto  suum 
actum.  Ita  divus  Thomas  supra,  et  1  part., 
qugest.  14,  art.  2,  ad  primum.  Ferrarius  2, 
contra,  capit.  66,  Javellus,  hb.  2,  de  Anima, 
queest.  56,  Capreolus,  in  3,  dist.  44,  quajst.  1, 
art.  3,  Jaudunus  3,  de  Anima,  qusest.  33, 
Apollinaris,  qusest.  37,  qui  omues  de  sensi- 
bus  exterioribus  tantum  loquuntur  :  attamen 
conclusio  universahor  est  et  ejus  ratio,  quod 
reflecti  super  suum  actum  excedat  limites  po- 
tentieematerialis.Unde  Proclus,lib.  de  element. 
Theolog.,  dixit  nullum  extensum  csse  ad  se 
conversivum.  Hoc  vero  assumitur  tanquam 
primum  principium,  cum  tamen  tale  esse  non 


COGNOSCAT  PROPRIUM  ACTUM.  653 

appareat.  Ratio  ergo  esse  videtur,  quod  nulla 
potentia  ferri  possit  extra  suum  objectum,  ac- 
tus  autemsensus  cujusvis  non  comprehenditur 
sub  objecto  illius,  quod  probatur.  Quia  objec- 
tum  sensus  limitatum  est,  ac  determinatum, 
cum  ipsa  quoque  potentia  sit  limitata  etiam 
in  ratione  cognoscitivse  potentise  :  objectum 
autem  sic  limitatum  non  complectitur  suse  po- 
tentise  actum,  qui  altioris  est  ordinis,  cum  ma- 
gis  ad  spiritualitatem  accedat,  quia  ratione 
etiam  supra  diximus,  capit.  2,  num.  32,poten- 
tiam  materialem  non  posse  esse  partem  sui 
objecti.  Et  explicatur  ratio  inductione,  nam 
visus  visionem  non  videt,  quia  cleterminatur 
ad  lucidum,  quo  sane  visio  est  perfectior, 
idemque  de  imaginativa,  ac  cseteris  dicendum: 
solum  ergo  potentiee.  spirituali  datum  est, 
ut  proprium  actum  aho  actu  cognoscat,  quia 
objectum  liabet  universalissimum,  atque  om- 
nia  comprehendens.  Et  confirmatur  hsecratio 
primo  :  quia  nulla  potentia  sensitiva  potest 
cognoscere  seipsam  :  ergo  nec  suum  actum. 
Consequentia  valet  a  paritate  rationis  ex  supra 
dictis.  Secundo  potentia  sensitiva  non  est  co- 
gnoscitiva  sui  organi,  quia  jam  objectum  in- 
tus  existens  prohiberet  cognitionem  objecti 
extranei,  sed  eadem  vel  major  ratio  est  de  actu, 
ut  ab  ipso  organo,  in  quo  est  impediatur,  ne 
terminari  possit  ad  alia  objecta  :  ergo,  etc. 
Ex  hac  vero  conclusione  colliges,  nullum  sen- 
sum  esse  cognoscitivum  suarum  specierum,  et 
de  externis  quidem  id  constat,  de  aliis  autem 
probatur,  tum  quia  species  quantum  ad  mo- 
dum,  quo  sunt  in  potentia,  ejusdem  sunt  or- 
dinis  cum  ipsa  :  tum  quia  non  assignabitur 
modus,  quo  valeant  cognosci,  aut  immutare 
queant  ipsam  potentiam. 

4.  Secunda  assertio.  —  Secunda  conclusio, 
Nullus  sensus  percipit  actum  alterius  sensus 
per  propriam  talis  actus  speciem,  ac  tanquam 
partem  sui  adsequati  objecti.  Hanc  conclusio- 
nem  insinuat  Philoponus,  lib.  3,  de  Anima, 
cap.  2,  et  Simplicius  ibi,  dum  dicunt  opera- 
tiones  sensuum  non  percipi  sensu  exteriori,  aut 
interiori,  sed  quadam  vi  animse  rationalis,  quse 
attentiva  nuncupatur,  addunt  tamen,  sensum 
utinstrumentiun  ralionisposse  perciperesuam- 
met  operationem :  conseatit  Nyphus  in  Collec- 
taneis,  etNemesius,  de  Naturahominis,  cap.  7. 
Hoc  tamen  additamentum  falsum  est,  ut  ex 
prsecedenti  conclusione  constat  :  nam  sensus 
etiam  rationi  conjuucius  non  transcendit  suum 
objectum,  primum  vero  dictum  verum  est,  si 
per  vim  attenlivam  significent  intellectivam, 
alia  enim  qusecumque  fictitia  erit,  ac  super- 


654 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


flua  :  probatnr  ergo  oonclusio,  Qiioniam  in- 
terni  sensus  nou  percipiunt  illo  modo  sensa- 
tiones  externas,  qui  maxime  viderentur  eas 
percipere :  ergo,  ete.  Probatur  antecedens.Nam 
visio,  verhi  gratia^,  non  imprimit  propriam  sui 
speciem  sensui  interno,  ut  ita  valeat  ab  illo 
percipi,  alias  videndo  album  du£e  imprime- 
rentur  in  interiori  sensu  species  all^edinis  sci- 
licet  et  visionis,  quod  falsum  esse  inde  cou.stat, 
quia  jam  sensus  interior  duos  actus  simul  eli- 
ceret  juxta  numerum  specierum ,  quod  est 
contra  experientiam,  ac  debitum  modum  ope- 
randi  sensus  interioris;  nunquam  enim  posset 
ad  unum  aliquid  perfectam  adhibere  attentio- 
nem,  sed  neccssario  illam  divideret,  cum  na- 
turaliter  operetur,  nec  sit  major  ratio  se  ad 
hoc,  quam  ad  illud  applicandi.  Et  confirma- 
tur  primo  :  nani  si  cognosceremus  visionem 
per  propriam  speciem,  possemus  formare  pro- 
prium  et  distinctum  illius  idobim,  cujus  oppo- 
situm  certe  experientia  demonstrat  :  concki- 
dendum  igitur  hujusmodi  sensationes  actus 
esse,  et  entitates  excedentes  ambitum  objecto- 
rum  sensibiUum.  Et  confirmatur  secundo :  quia 
sensus  interior  non  potcst  cognoscere  ipsam 
externam  potentiam  :  ergo  non  potest  perci- 
pere  illius  actum  per  propriam  speciem,  cum 
par  sit  ratio. 

5.  Tertia  asscrtio  prohatur. — Sit  tertia  con- 
clusio.  Omnis  sensus  percipit  ahquo  modo  ac- 
tum  suum  non  per  reflexioneni;,  sed  imper- 
fecto  modo,  et  quasi  in  actu  exercito,  ut  num. 
primo  exphcatum  est.  Probatur,  nam  omnis 
cognitio  fit  per  vitalem  attentionem  et  immu- 
tatiouem  ipsius  potentite  :  ergo  dum  potentia 
sentit  objectum  extrinsecum;,  a  tali  sensatione 
immutatur,  et  in  actu  exercito  quodammodo 
experitur  se  sentire.  Confirmatur.  Nam  eo  ipso, 
quod  vi  'emus  colorem,  licet  mente  nou  reflec- 
tamur,  postea  experimentalem  notitiam  habe- 
mus,  non  sohim  quid  color  sit,  sed  etiam  quid 
sit  videre  colorem  :  ergo  signum  est  vidisse 
nos  antea  modo  aUquo  ipsam  visionem,  non 
enim  ahunde  tahs  notitia  rehnqui  potuit,  po- 
sito,  quod  nulla  habita  est  formalis  reflexio. 

6.  (^uarta  assertio. — Quarta  conclusio.  Sen- 
sus  interior  cognoscit  operationem  sensus  ex- 
terni,  non  quidem  per  propriam  ipsius  opera- 
tionis  speciem,  sed  per  speciem  externi  sensi- 
bihs,  quam  vekiti  modificatam  recipit  ab  ipsa 
operatione  externi  sensus.  Probatur,  nam  sen- 
sationes  externse  cognoscuntur  ab  interiori 
sensu,  et  non  per  proprias  species  earum,  ut 
probatum  est  :  ergo  per  species  objectorum 
ipsarum  :  cumque  hse  species  non  possint  in 


interno  sensu  ejusdem  omnino  rationis  es.se 
cum  speciebus,  qua3  de  eisdem  objectis  dantur 
in  externis  sensibus  (divers^  namque  potcn- 
tiffi  diversas  modo  ahquo  species  exiguut),  re- 
hquum  est^,  ut  sint  saltem  modificatee,  tales- 
que  resukent  ex  sensatione  externi  sensibiUs  : 
cum  aUa  via  non  supersit,  qua  internus  sen- 
sus  externas  sensationes  percipiat  :  sola  ergo 
major  probatur,  nam  memoramur  nostrarum 
sensationum  externarum,  verbi  gratia;,  vidisse. 
vel  audivisse  tale  aUquid.  Si  dicas  memorari 
nos  per  inteUectivam  memoriam  :  contra  est, 
quod  experiamur,  eadem  virtute  memorari 
nos  rei  visee,  et  visionis,  memoria  autem  taUs 
rei  sen.sitiva  est :  ergo  et  visionis  iUius.  Et  cou- 
firmatur  de  brutis,  quK  videre  et  tangere  ap- 
petunt :   ergo   aUquo  modo  percipiunt  actus 
istoS;,  quod  certe  necessarium  fuit,  inquit  Al- 
bertus,  ad  complementum  naturse  sensitivse, 
quia  tales  actus  nocivi  sunt,  aut  proficui  parti 
sensitivee;,  et  ideo  oportuit  a  bruto  cognosci,  ut 
possiut  nociva  fugere  et  commoda  prosequi. 
Dicta  autem  modificatio  potest  declarari,  ut 
sicut  sensus  exterior  percipit  distantiam,  quia 
.species  a  diversa  distantia  ahter,  et  ahter  iUum 
immutant,  ita  species  in  sensu  interiori  fiunt 
taU ,  vel  taU  modo  ,  quia  ministrantur  per 
hunc,  vel  aUum  externum  sensum,  per  hanc 
vel   iUam   ejus    sensationem  :   nam  species, 
verbi  gratia,  ministrata;  per  visum,  proveniunt 
ad  sensum  internum,  modo  magis,  ut  ita  di- 
cam,  spirituaU,  quam  species  quffi  per  audi- 
tum  ministrantur.  Item  internee  iUse  species 
repreesentant  rem  ipsam  quasi  jam  intuitive 
perceptam,  sicque  modo  aUquo  repraisentatio 
earum  modificatur  a  sensationibus  exterioribus. 
7.  0'ojectio  frima  contra  proximam  conclu- 
sionem.  —  Secunda  oljectio.  —  Tertia.  —  Sed 
circa  conclusionem  hanc  dijQBcuUas  restat  ex 
Aristotele,   Ubr.  de  Insomniis,  capit.  ukim., 
ubi  indicat  imaginationem  coguoscere  actum 
suum,  sic  enim  ait :  Cum  surama  potestas,  ea- 
demque  judicatonx  sentiebat  Coriscwn,  simula- 
crum  non  dicehat,  imo  per  hoc  ipsum  simtila- 
crum,  et  verum^  illum  Coriscmn  animo  complec- 
tehatur:  ^?^o^(utique  &\^mvL\Q.CTVim)item  sentiens 
Ttoc  ipsum  ait  non  esse  Coriscum,  sed  illius  si- 
mulacrum :  ubi  aperte  ait  imaginativam  co- 
gnoscere  idolum  a  se  formatum,  C[uod  certe  a 
suo  actu  non  distinguitur,  ut  infra  videbimus : 
quod  aiitem  de  virtute  sensitiva  ibi  loquatur 
patet :  nam  subdit,  nisi  sanguine  impediatur, 
judicabit  vere  illum   esse  Coriscum.  Secundo 
arguitur  ex  Aristotele.  libr.  de  Memoria  et  re- 
minisc.j  doceute  memoriam,  utique  seusiti- 


CAP.  XII.  AN,  ET  QUOMODO  POSSIT 
vam^  fieri  manente  rei  imagine  in  poteutia, 
qna3  postea  percipitur,  ut  est-  imago.  Ratione 
arguitur  tertio.  Nam  intellectus  cognoscit  ope- 
ra  phantasiae,  sicut  experimur :  ergo  et  plian- 
tasia  illa  cognoscit,  cum  nihil  cognoscat  intel- 
lectuSj  quod  non  etiam  phantasia  cognoscat : 
atque  heec  ratio  valet  etiam  contra  secundam 
conckisiouem.  Urget  quoque  locus  Aristotehs, 
de  Somno  et  vigilia,  supra  citatisinn.  2,  asse- 
rentis  sensum  communem  cognoscere  sensa- 
tiones  externas. 

8.  Ad  primam  ohjectioiieni.  — Adsecicndam 
odjectionem. — Ad  primum  locum  respondetur, 
per  summam  potestatemindicatricem  intelhgi 
intellectum,  nam  dicta  operatio  illius  tantum 
esse  potest,  qua^rit  enim  ibi  Aristoteles  princi- 
pium  cujusdam  operatioinsomniisfieri  solitse, 
nempc  cum  aliquid  imaginamur,  et  postea  re- 
flexe  judicamus  id  esse  somnium,  et  non  rem 
veram,  illud  namque  judicium  tit  ab  iatellectu, 
qui  etiam  inter  dormiendum  non  omnino  ini- 
peditur  a  discurrendo:  quod  vero  Aristoteles 
ibi  de  intellectu  loquatur,  patet  primo  ex  illo, 
quod  subdit  exemplo,  quando  res  visa  appa- 
ret  duplex,  et  intellectus  apparentias  causam 
pernoscens,  judicat  unam-esse,  sensumque 
corrigit.  Patet  secundo  ex  causa  talis  actus, 
quam  idem  subdit,  illam  nempe  potentiam 
tunc  etiam  habere  posse  ahquem  discursum, 
at  discurrere  intehectus  est,  non  ullius  sensus. 
Neque  obstat,  quod  de  sanguine  adducatur, 
nam  diversa  corporis  dispositio  variat  imagi- 
nationem,  sicque  potest  judicium  intellectus 
variare,  maxime  quando  non  est  perfecte  so- 
lutus,  et  ita  ait  idem  Philosophus,  si  maxi- 
ma  sit  copia  sanguinis,  futuram  vehementem 
specie  impressionem  in  imaginativa:  sicque 
defecturam  intellectui  facultatem  judicandi 
non  ita  esse.  Neque  etiam  obstat,  quod  Aris- 
toteles  loquens  de  intellectiva  potestate  verbo 
sentiendi  utatur,  hoc  enim  extendi  solet  etiam 
ad  intellectum.  Ad  secundum  locum  respon- 
detur,  Philosophum  tractare  ibi  de  moclo,  quo 
fit  memoria,  per  imagines  scilicet  relictas  a 
rebus,  quibus  dum  potentia  non  utitur ,  non 
memoratur  :  quando  vero  utitur,  memoratur, 
et  hoc  vocat  Aristoteles  cognoscere  rei  simula- 
crum,  id  est,  per  illud  rem  reprsesentatam  at- 
tingere,  non  cpiod  idolum  ipsum  coguoscatur, 
siquidem  impertinens  est  ad  memoriam. 

9.  Ad  tertiam  objectionem  et  ad  alia  in  prin- 
c/pio  adducta.  —  Placittmi  Alherti,  etc,  quo- 
modo  verificandum.  —  Ad  rationem  responde- 
tur  non  oportere  ut  idipsum  phantaslu  cogno- 
scat  quod  intellectus  intelligit,  sed  est  satis,  si 


ALIQUIS  SENSUS  COGNOSCEBE,  ETC.  6o5 

quippiam  cognoscat,  quo  intellectus  deveuiat 
in  cognitionem  alterius  :  veluti  si  phantasia 
verselur  circa  motum  cceli,  ut  intellectus  co- 
gnosc-at  intelligentiam  motricem  coeli.  In  pro- 
posito  ergo  satis  est,  quod  phantasia  operatio- 
nes  suas  in  actu  exercito  imperfecte  cogno- 
scat,  ut  intellectus  possit  illas  magis  proprie 
et  perfectius  cognoscere.  Illud  vero  ex  Aristo- 
tele,  de  Somno  et  vigilia,  intelligendum  juxta 
quartam  conclusionem,  eodemque  modo  opor- 
tet  intelligere,  divum  Thomam  in  numero  se- 
cundo,  etiam  allatum.  Quando  vero  Aristote- 
les,  citato  loco  de  Anima  dicere  videtur  visum 
cognoscere  se  videre,  interpretandus  est  juxta 
tertiam  conclusionem,  et  ita  est  intelligenda 
illa  ejxis  ratio,  in  numero  primo  tacta,  quod 
visus  ideo  sentire  possit  se  videre,  quia  est  ali- 
quomodo  colore  delibutus,  id  est,  quia  Iiabet 
speciem  repreesentantem  colorem  potest  exire 
in  actum,  quo  videat,  ac  simul  in  actu  exerci- 
to  cognoscat  se  videre.  Qui  sensus  confirmatur 
ex  textu  J  38,  ubi  ait  visum  ita  sentire  se  vi- 
dere,  sicut  tenebras  videt,  tenebras  autem  non 
sentit  proprio  actu  signato,  sed  ideo  solum, 
quod  in  actum  exercitum  non  exit :  sic  ergo  e 
contrario,  etc.  NonnuIIi  opinati  sunt  sensum 
exteriorem  per  se  quidem  non  sentire  suam 
sensationem,  sentire  tamen  ut  conjunctus  est 
sensui  communi,  et  quasi  unus  cum  illo.  Ita 
insinuat  Albertus,  lib.  2,  tractatu  -4,  cap.  8,  in 
fine,  et  Ferrarius  2,  contra,  cap.  66,  Gajeta- 
nus,  1  part.,  qugest.  7o,  articulo  secundo.  Dis- 
tinctio  tamen  consistit  in  voce  solum,  in  re 
autem  admittunt  sensum  internum  cognoscere 
actus  exterioris  sen.sus,  quod  etiam  quo  pacto 
verum  sit,  jam  exposuimus. 

GAPUT  XII. 

UTRUM  ALTQUA  POTENTIA  SENSITIVA   rOSSTT  COGNO- 
SGEKE  IN  ABSENTIA  OBJEGTI,  ET  QUO  MODO. 

l~  Argidtur  primo  pro  parte  negativa.  — 
Secitndo. — Tertio. — Arguitur  pro  parte  affir- 
mante.  —  Videtur  pars  negativa  vera.  Primo, 
quia  hsec  est  differentia  inter  iutellectum  et 
sensum,  quod  intellectus  habere  possit  noti- 
tiam  abstractivam,  sensus  vero  non  nisi  intui- 
tivam.  Secundo  si  sensus  posset  cognoscere 
rem  absentem,  posset  etiam  cognoscere  rem 
prajteritam  :  hoc  autem  non  potest,  nam  co- 
gnoscere  pra3teritum,  est  cognoscere  tempus, 
quod  tamen  solo  intellectu  concipitur,  4  Phys., 
text.  131.  Item  si  sensus  posset  cognoscere 
rem  non  existentem.  Consequens  est  falsum. 


656  LIB.  III 

cum  sensiis  non  nisi,  quod  est  sensibile^  sen- 
tiat  :  quod  autem  non  existit,  sentiri  non  po- 
test,  sed  ut  plurimum  intelligi,  cum  sentire  sit 
experiri,  quod  rera  actu  existentem  plane  re- 
quirit,  Contra  est,  quia  in  sensu  est  memoria^ 
memoria  autem  est  praeteriti,  ut  prseteriti^  ut 
dicitur  in  lib.  de  Memoria  et  reminiscentia^ 
cap.  i.  Nofandum  pro  resolutione  potentiam 
eo  ipso,  quod  est  informata  specie  objecti, 
posse  illnd  cognoscere  sive  prsesens,  sive  ab- 
sens,  sive  existens,  sive  non  existens  :  namque 
ex  supra  dictis  constat  objectum,  et  rationem 
motivi  et  terminativi  habere,  movere  autem 
speciem  imprimendo,  ideoque  si  species  im- 
pressa  sit  potentise,  prsesentiam,  vel  existen- 
tiam  objecti  non  requiri,  ut  moveat.  Ad  ter- 
minandum  etiam  non  requiritur,  quia  termi- 
natio  lisec,  ut  diximus,  materialis  non  est  et 
quantitativa,  sed  intentionalis  :  satis  ergo  est, 
si  potentia  sit  informata  specie  objecti :  unde 
tota  quaestio  ad  lioc  reducitur,  an  sensus  ali- 
quis  possit  conservare  species  absentis,  vel  non 
existentis  objecti :  si  enim  possit,  poterit  eliam 
cognoscere  :  sin  minus  non  poterit. 

2.  Opinio  simpliciter  affirmans.  —  Fimda- 
mentum  Aristotelis.  —  Hoc  posito  est  opinio 
affirmans  omnem  sensum  posse  conservare 
speciem  in  absentia  objecti,  qufe.  probatur  ex 
Aristotele  3,  de  Anima,  textu  138,  ubi  sic  ha- 
bet :  Quocirca  sensiMlibios  ipsis  semotis  insunt 
in  sensuum.  instnmentis  sensus,  imaginatio- 
nesque,  hoc  est,  sensationes  tam  externse,  quam 
internai.  Et  textu  456  :  Atque  nolis  [quod 
paulo  ante  dicebamus)  clausis  quidem  oculis 
visa  mdentur,  atque  apparent :  ubi  tacite  indi- 
cat  quotidianam  experientiam,  nam  cum  quis 
intentis  oculis  inspexit  ad  rem  hicidam,  si  su- 
bito  oculos  claudat,  videt  adliuc  aliqualem 
hicem,  quod  etiam  aperte  refert  opusculo  de 
Insomniis,  circa  medium,  et  Augustinus  11,  de 
Trinitate,  capite  secundo.  Nec  vero  potest  hoc 
referri  ad  imaginationem  :  si  enim  id  ex  ima- 
ginatione  proveniret,  posset  multo  tempore 
durare  :  cum  tamen  non  nisi  brevissimo  duret, 
nimirum  quia  species  visibiUs  utpote  tuuc  de- 
bihs  facile  evanescit. 

3.  Prima  assertio  ejusque  fundamentum. — 
Nihilominus  sit  prima  conclusio.  Nullus  sen- 
sus  exterior  potest  naturahter  sentire,  nisi 
prcesenti  objecto  causante  speciem.  Fundamen- 
tuni  est,  quo4  eorum  sensuum/«pecies  ex  na- 
tura  sua  in  fieri  et  conservari  pendeaut  ab  ob- 
jectis  suis.  Id  quod  constare  primo  videtur 
experieutia.  Secundo  ratione  arguitur.  Nam 
species  hse  sunt  imperfectae  queedam  partici- 


DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


pationes  objectorum  :  ergo  pendent  in  fieri,  et 
esse  ab  illis.  Arguitur  tertio  dcstruendo  expe- 
rientiam  ab  adversariis  adductam,  nam  si  quis 
brevi  tempore  hicem  intueatur  moxque  ocu- 
los  claudat,  nec  per  instans  specie  lucis  intra 
oculum  conservatur  :  ergo  neque  conservabi- 
tur,  hcet  multo  tempore  intueatur.  Probatur 
consequentia,  quia  species  iha  ejusdem  sem- 
per  rationis  est,  nec  enim  propter  continua- 
tionem  majorem  visionis  mutatur  species,  aut 
radicatur  magis,  seu  intenditur,  cum  iu  in- 
stanti  fiat,  quam  perfecta  fieri  potest,  utpote 
sine  impedimento,  et  ab  agente  naturali  pro- 
ducta.  Quarto  vel  ejusmodi  species  habent  ex 
natura  sua  dependentiam  ab  objecto  sensibih, 
vel  non  liabent  :  si  hoc  dicatur,  certe  conser- 
vabuntur  semper  in  absentia  ilhus,  si  habent : 
ergo  nec  per  instans  poteruut  conservari,  quan- 
tumvis  intendantur,  Respondent  ex  natura 
quidem  sua  non  pendere,  diu  tamen  non  ma- 
nere  ex  defectu  subjecti  non  satis  illas  con- 
servantis.  Sed  respousio  non  satisfacit,  quia 
subjectum  non  conservat  species  effective,  ma- 
teriahter  autem  affatim  posset  conservare  sus- 
tentando  :  ergo  cum  coutrarium  non  habeant, 
neutiquam  deficient,  nisi  propter  absentiam 
objecti,  a  quo  in  conservari  dependent.  Unde 
ad  experientiam  in  numero  prescedenti  adduc- 
tam  ex  Aristotele,  et  Augustnio  dicitur,  pro- 
veiiire  id  ex  vehementi  imaginatione  excita- 
taob  diuturnamattentionem,  et  quoniam  tanta 
imaginationis  attentio  durare  multum  nequit, 
ideo  apparentia  ipsa  parum  durat :  enimvero 
si  ex  reUctis  in  oculo  speciebus  id  proveuire 
posset,  certe  quotiescumque  oculos  claudere- 
mus,  rei  visae  quEecumque  iha  esset,  species 
adliuc  iu  sensorio  permanerent,quod  experien- 
tiee  repugnat,  cum  sola  vehementiora  objecta, 
eaque  magno  sensuum  conatu  percepta  soleant 
hujusmodi  causare  imagiuationem.  Quod  au- 
tem  Aristoteles,  de  Cognitione  imaginationis 
loquatur,  patet  ex  textu  138,  ubi  probat  sen- 
sum  suscipere  species  sine  materia,  ex  eo  quod 
ihee  abeuutibus  sensibihbus  retineantur,  utique 
interius  :  hiuc  enim  optime  conchiditur  fuisse 
prius  ahas  interius  :  in  textu  autem  1 56,  dif- 
ferentiam  assignat  inter  sensum  externum, 
atque  imaginationem ;  quod  cum  res  sensu 
illo  exacte  percipitur,  non  dicitur  nobis  videri, 
aut  apparere :  sic  euim  potius  loqui  nos,  quan- 
do  non  exacte  sentimus  :  at  cum  percipitur, 
inquit,  clausif  oculis  ( sensu  nimirum  interno) 
semper  dicitur  nobis  apparere,  aut  videri. 

•4.  Observatio  duplex  pro  assertione  prcece- 
denti.  —  Sunt  tamen  in  hac  conclusione  ad- 


CAP.  XII.  AN,  ET  QUOMODO  POSSIT  ALIQUIS  SENSUS  COGNOSCEBE,  ETC. 


657 


vertanrla  duo.  Primum  est,  quod  potentia 
sensibilis  est  intelligenda  secundum  propor- 
tionatam  distantiam  ad  causandam  speciem 
in  sensu,  sive  directe  et  immediate,  sive  me- 
dia  reflexione  causetur,  non  enim  est  opus 
sensibile  coram  sensu  existere,  unde,  et  videri 
potest  a  tergo,  ut  supra  diximus.  Secundum 
est  non  oportere  objectum  prsesens,  esse  eo 
modo,  quo  cernitur,  sed  eo  tantum,  quo  ap- 
tum  sit  speciem  imprimere ,  quando  enim 
collum  columba3  varium  apparet;  non  est  ne- 
cesse  colores  illos  realiter  prsesentes  esse  oculis, 
sed  est  satis,  si  lux  ita  colliim  afiiciat,  ut  ap- 
tum  reddatur  ad  causandas  species  talium  co- 
lorum,  quo  sane  in  eventu  sensus  exterior 
percipit  quodammodo  rem  absentem,  colorem 
scilicet,  qui  non  est  prsesens,  sed  aliquid  aliud 
potens  causare  speciem  illius,  quod  nihil  dic- 
tis  repugnat. 

5.  Semnda  assertio.  —  Secunda  conclusio. 
Sensusexternus  virtute  divina  cognoscere  po- 
testrem  absentem.  Probatur:  nam  Deus  con- 
servare  potest  in  oculo  speciem  rei  absentis, 
eaque  oculus  uti  posset  juxta  dicta  in  numero 
primo  :  ergo,  etc.  Antecedens  patet,  quia  Deus 
potest  supplere  vicem  causeeeflicientis,  species 
autem  eo  tantum  modo  pendet  ab  objecto. 
Quod  apertius  fiet,  si  ponas  rem  a  te  longissi- 
me  dissitam  divinitus  imprimere  sui  speciem 
in  speculum  coram  te  existens,  inde  enim  ad 
ipsos  tuos  oculos  facile  resultaret :  remque  ita 
distantem,  sive  absentem  facile  videres :  quod 
ergo  intelligitur  medio  speculo  fieri  posse,  uti- 
que  sine  speculo  etiam  fiet,  ac  ipsa  etiam  re 
non  existente :  an  vero  talis  visio  intuitiva  es- 
set,  an  abstractiva,  respondendum  vere  qui- 
dem  esse  abstractivam  utpote  rei  absentis,  vi- 
dens  tamen  falso  judicaret,  ut  preesentem,  cum 
ita  videret,  ac  si  esset  preesens.  Urgebis,  ergo 
jamtunc  Deus  deciperet.  Negandum  vero,  sed 
permitteret  tantnm  videntem  falii,  objectum 
namque  veram  sui  speciem  divinitus  immitte- 
ret,  videns  autem  seipsum  falleret  putando 
objectum  sibi  adesse. 

6.  Tertia  assertio. — Tertia  conclusio.  Sen- 
sus  aliquis  interior  potest  naturaliter  cogno- 
scere  rem  absentem  :  patet  experientia,  nam 
est  in  nobis  memoria  rerum  absentium,  quse 
non  potest  ad  intellectivam  partem  tantum  re- 
ferH,  cum  illa  sit  nobis,  brutisque  communis, 
recordatur  enim  bestia  loci  sua3  habitationis 
et  vise,  per  quam  decurrerat,  timet  hominem, 
qui  ipsam  percusserat,  ulciscitur  de  iuimico, 
etc,  de  qua  poteutia  memorandi  infra  dice- 
mus,  dicitque  multa  D.  Augustinus  1 0,  Con- 
fessionumj  per  varia  capita. 

m. 


7.  Quarta assertiocontra  Avicennam. — Quar- 
ta  conclusio.  Ita  sola  potentia  sensitiva  coguoscit 
absens  objectum,  qua3  conservat  illius  absentis 
species.  Hsecconclusiocontra  Avicennam  pro- 
ponitur,  qui  ofEcium  conservandi  species,  ae 
per  illas  objecta  absentia  cognoscendi  diversis 
potenliis  tribuebat :  sed  immerito.  Primo,  quia 
ipsa  potentia  elicit  actum  secundum,  quee  con- 
slituta  est  in  actu  primo.  Secundo :  nam  si  una 
est  potentia,  c[U8e  cognoscit,  et  altera  quai  con- 
servat  speciem,  vel  illa  cognoscit  per  speciem 
hnjus,  vel  per  aliam  :  prius  illud  certe  est  im- 
possibile,  quiaper  talemspeciem  non  actuatur, 
cumque  species  sit  accidens,  non  potest  mi- 
grare  de  subjecto  suo  in  aliam  potentiam.  Pos- 
terius  quoque  dici  non  potest,  quia  ad  cogno- 
scendam  rem  absentem  non  datur  novaspeciei 
productio.  Tertio,  potentia  conservans  species 
potentia  vitalis  est,   et  perfectissima ,   atque 
adeo  cognoscitiva :  ergo  :  et  csetera.  Tandem 
illa  distinctio  potentiarum  superflue  fingitur : 
non  ergo  est  admittenda.  Hsec  est  sententia 
Aristotelis,  de  Memoria  et  reminiscentia,  in 
principio,  ubi  D.  Thomas,  late  lectionibus  \, 
*2  et  3,  et  prima  parte,  q.  78,  art.  4,  qusestione 
septuagesima  nona,  articulo  sexto,  ad  2,  et  2, 
contra  Gentes,  cap.  74,  et  Comment.  aliique 
communiter. 

^.  Ad  primicm^  in  nim.  2.  —  Ad  secundum. 
Ad  primum  argumentum  in  principio,  nega- 
tur  diflerentia  illa,  nam  cognitio  abstractiva 
communis  esse  potest  sensui  et  intellectui.  Ad 
secrmdum  respondetur  ,  sensum  posse  cogno- 
scere  praeteritum  in  concreto,  seu  in  actu  exer- 
cito,  considerando  scilicet  rem,  quee  prffiteriit, 
non  rationem  formalem  prseteriti,  sicut  etiam 
percipit  rem  prgesentem  in  actu  exercito :  con- 
siderare  autem  formaliter,  et  signate  tempo- 
rum  differentias  proprium  esse  intellectus.  Ad 
tertium  dicito  sensum  etiam  posse  cognoscere 
res  non  existentes,  si  species  illarum  habeatj 
neque  ob  defectum  existentiae  a  genere  sensi- 
bilium  rerum  extrahi ,  ut  notum  est.  Interest 
tamen  inter  sensum,  atque  intellectum,  quod 
hic  prsescindere  valet  existentiam  rei,  puram- 
c[ue  essentiam  considerare,  non  item  sensus, 
qui  semper  concipit  rem  cum  ordine  ad  exi- 
stentiam  vel  pra3sentem,  vel  prasteritam,  unde 
deceptio  obrepit,  concipiendo  scilicet,  ut  exis- 
tens,  quod  non  existit,  nisi  intellectu  corriga- 
mur.  Item  cognoscet  sensus  interior  rem  prue- 
teritam ,  si  loci  et  temporis,  in  quo  extitit, 
recordetur :  si  vero  appreheudat  illam,  ut  exis- 
teutem  in  loco  alio,  vel  tempore,  falletur.  Si- 
militer  imaginatio  fiugens  res  impossibiles,  si 
illas  apprehendat,  ut  existentes,    errabit,   si 

42 


658 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


vero  ut  fictitias  tantum,  non  errabit ;  quod  ta- 
men  per  se  non  valet,  solusque  intellectus  er- 
rori  medetur,  unde  imaginatio  sibi  relicta  sem- 
per  fallitur  in  compositione  impossibilium , 
sicut  in  somniis  fere  semper  contingit. 

GAPUT  XIII. 

UTRUM   RADIX  ,    ET    PEmCIPmM    SENTIENDI   SIT   IN 
CEREBRO,   AN   IN   CORDE. 

4.  Varia  de  oljectis  actihus  ac  potentiis  tra- 
di  solita  alio  remittuntur.  —  De  objectis  et  ac- 
tibus  potentiarum  sensitivarum  hactenus  dic- 
tum  est,  sequitur  ut  de  potentiis  ipsius  dica- 
mus.  Quaj  namque  de  aclibus  dici  poterant^ 
an  scilicet  compositio  et  divisio  in  sensibus 
reperiatur,  an  possint  privationem  cognoscere, 
an  sensus  debeat  nudari  ab  omni  natura  sen- 
sibili,  ut  sensibilia  objecta  percipere  queant, 
an  singularia  taiitum  cognoscere  possint,  an 
sensibile  super  sensum  causet  sensationem  : 
Iicec,  inquam,  omnia  explicata  sunt  praeter  ul- 
tima  duo,  ex  quibus  postremum  opportunius 
decidetur,  cap.  27,  a  num.  5,  penultimum  vero 
de  se  liquet ,  aclib.  4,  capite  tertio,  similem 
dubitationem  tractantes  de  intellectu ,  de  illa 
dicemus  sufficienter  :  de  actibas  ergo  et  objec- 
tis  satis  sint  dicta  :  de  potentia  quoque  ipsa 
sensitiva  illud  potissime  disputari  solet,  au  sit 
activa,  vel  passiva  :  ejus  solutio  data  est  in  ca- 
pite  quarto,  unde  niliil  dicendum  superest  de 
potentia  sensitiva  in  communi,  nisi  qiiod  pro- 
positum  est.  Observandum  ergo  :  licet  una 
sit,  eademque  anima  sensitiva,  quae  per  diver- 
sos  sensus  diversas  operationes  sentiendi  exer- 
cet,  eos  tamen  sensus  pendere  omnes  a  qua- 
dam  prfficipua  parte  corporis  submiuistrante 
vim  sentiendi  per  spiritus,  ut  vocant  animales, 
quemadmodum  in  sequentibus  exponemus  , 
cujus  rei  ratio  prseter  experientiam  est  debitus 
natui^ai  ordo ,  nam  quando  in  uno  composito 
reperiuutur  virtutes  ejusdem  generis,  reduci 
omnes  debent  ad  unum  principium,  a  quo  ha- 
beant  originem,  ut  fit  in  virtute  vegetativa  et 
vitali,  quee  radicatur  in  corde,  ut  libro  secun- 
do,  capite  decimoprimo,  numer.  7,tractatum 
est :  est  ergo  una  prima  radix  sentiendi,  de 
qua  inquirimus,  in  qua  parte  resideat. 

2.  Aristotelis  opinio  in  quastione  proposita. 
■ —  Prohatur  primo.  —  Opinio  Cfaleni,  D.  Tho- 
ince  et  aliorum.  —  Opinatur  ergo  Aristoteles  in 
corde  residere  :  ita  Iiabet  2,  de  Generatione 
animalium,  capite  4,  et  libro  5,  cap.  2,  et  I.  3, 
de  Partibus,  c.  3  et  4,  de  Juventute  et  senec- 
tute,  c.  1  et  2,  rationes  illius  ex  parte  adduxi- 


mus,  citato  capite  Jl  libri  superioris  ,  ubi 
quasstionem  similem  de  virtute  vegetativa  dis- 
cussimus.  Ac  prseterea  arguitur  primo.  Nam 
cor  prius,  quam  cerebrum  generatur,  ut  etiam 
ibi  diximus,  et  Galenus  fatetur,  libro  de  Foetus 
formatione ,  tunc  autem  jam  sensus  datur  in 
animali,  cum  jam  palpitet :  ergo  in  corde  pri- 
ma  sentiendi  radix  existit.  Secundo  cor  est 
principium  membrorum  ministrantium  sensi- 
bus,  sunt  enim  nervi  duriusculi,  conformes 
scilicet  substantiEe  cordis,  quse  subdura,  non 
vero  cerebri,  quse  mollior  est,  ut  docet  Aris- 
toteles,  tertio  de  Historia,  capite  quinto,  ergo, 
etc.  Tertio  conveniens  valde  est,  ut  omnes  vi- 
res  animalis  ad  unum  primum  principium,  ut 
diximus,  reducantur  :  nam  hoc  optima  dispo- 
sitio,  ac  rei  natura  postulat :  tale  autem  prin- 
cipium  solum  cor  posse  esse  videtur.  Est  siqui- 
dem  in  aptissimo  loco  constitutum,  et  calorem 
subministrat  et  spiritns,  quibus  universee  ope- 
rationes  animantis  perficiuntur.  Quarto  dolor 
et  tristitia  ipsum  afiiciunt :  ibi  ergo  etiam  sen- 
tiendi  radix  existit.  Aristotelem  sequitur  Com- 
mentator  2,  de  Paitib.,  capit.  7,  etin  CoUec- 
taneis ,  libro  secundo ,  cap.  H,  Avicenna, 
fen.  1  primi,  doctrina  6,  c.  1,  ApoIIinaris  2, 
de  Anima,  q.  37,  art.  3,  Janduuus,  de  Somno 
et  vigilia,  queest.  9.  Est  tamen  notandum, 
eumdem  Aristotelem,  c.  1,  de  Sensu  et  sensi- 
bili,  contractius  asseruisse  radicem,  scilicet 
trium  sensuum  auditus,  visus  et  olfactus,  in 
cerebro  esse,  gustus  autem,  et  tactus  esse  in 
corde,  idemque  habet  2  ,  de  Partib. ,  c.  11, 
ubi  videtur  olfactum  partim  ad  cor,  partim  ad 
cerebrum  reducere,  quod  forte  sic  interpre- 
tandum,  ut  cor  statuatur  ab  Aristotele  princi- 
pium  commune  influens  in  omnes  sensus,  in 
gustum  quidem,  et  tactum  immediate,  in  reU- 
quos  vero  tres  mediante  cerebro,  quod  pro- 
inde  eorum  principium  dicatm*.  Contrariam 
sententiam  docuit  Galenus  8,  de  Usu  partium, 
cap.  3  et  -4,  et  lib.  3  et  7,  de  Placitis,  sequitur 
Albertus,  lib.  2,  de  Anima,  tract.  4,  cap.  11, 
sanctus  Thomas,  de  A^eritate,  q.  18,  £rt.  8, 
opusculo  43,  a.  4,  et  3  p.,  q.  8,  a.  1  et  6,  et 
q.  68,  a.  7,  ad  tertiuiu,  et  in  3,  dist.  13,  q.  2, 
a.  •] ,  ad  3 ,  citatur  etiam  Avicenna  6,  Natura- 
lium,  p.  4,  c.  1 . 

3.  In  quo  conveniat  utraq^iie  opinio.  — In  qiio 
discrepet.  —  Ad  inteUigentiam  harum  opiuio- 
num,  notandum  eas  qiiidem  convenire,  quod 
cerebrum  habeat  dependeutiam  nonnullam  a 
corde,  et  cor  a  cerebro  vicissim,  cor  euim  trans- 
mittit  spiritus  vitales,  ac  calidos  ad  cerebr  um  per 
arterias,  teste  etiam  Galeno,  I.  3,  de  Placitis^ 


CAP.  Xm.  AN  PRINCIPIUM  SENTIENDI  SIT  IN  CEREBRO,  ETC. 


659 


in  fine^  cerebrum  vero  frigiditate  sua  mode- 
ratur  calorem  cordis,  teste  etiam  Aristotele  2^ 
de  Parlibus,  c.  7.  DifFerentia  vero  opinionum 
est^  quod  Aristoteles  quidem  putet  nervos 
procedere  a  seiisibus  externis,  et  ad  cor  usque^ 
per  illosque  deferri,  sensibiles  species,  ibique 
terminar  cognitionem  externam,  eo  quod  sen- 
sus  interior  ibidem  resideat :  unde  quinto,  de 
Generatione  animalium,  cap.  2^  scribit  ad  cor 
terminari  omnes  sensorios  meatus,  et  2,  de 
Partibus,  cap,  7,  cerebrum  nullam  habere  con- 
tinuationem  cum  partibus,  quse  vim  sentiendi 
babent.  At  Galenus  vult  omnes  vias,  et  vires 
sensitivas  in  cerebro  terminari,  ibique  esse 
internos  sensus,  unde  1,  de  Placitis,  in  princi- 
pio,  et  lib.  2,in  fme,  aitcerebrum  nonpendere 
a  corde  in  operando. 

A.   Veo-a  asseriio  variis  experimejitis  suo.cle- 
tur. — Hispositis  sit  conchisio.  Initiumetradix 
sentiendi  est  in  cerebro,  et  ab  illo  commiuiica- 
tur  sensibus  exterioribus.  Probatur  potissime 
experientia.  Primo  enim  constat  ex  anatome 
nervos  iUos,  qui  vise  sunt  per  quas  miuistrau- 
tur  spiritus  animales,  a  cerebro  oriri.  Secundo 
constat  Iseso  cerebro  privari  animal  sensu  et 
motu,  quia  sciUcet  tunc  leeditur  animahs  fa- 
cuhas  :  ergo  signum  est  eam  in  cerebro  resi- 
dere.  Tertio  cnm  infirmitas  aliqua,  seu  vitium 
coutingit  in  animali  virtute,  veluti  si  phanta- 
sia  Isedatur,  medicamenta  capiti  apponuntur, 
non  cordi,  ut  scite  notavit  Galenus  3,  hb.  de 
Locis  patientibus,  c.  k,  quod  indicio  est  talem 
virtutem  in  cerebro  morari.  Quarto  ex  velie- 
menti  attentione  lassatur,  et  dolet  caput,  non 
cor  :  illic  ergo  residet  principium  virtutis  sen- 
tiendi.  Quinto  sensus  interior  in  cerebro  re- 
sidet,  ut  infra  dicemus,  ac  patet  experientia ; 
cum  experiamur  idola  rerum  in  capite  for- 
mari  :  ergo  etiam  ibi  est  prima  radix  hujus 
virtutis.  Sexto  somnus  est  privatio  operationis 
primi  sensorii,  sommis  autem  in  capite  causa- 
tur  :  cor  enim  a  sua  operatione  propter  som- 
num  minime  quiescit,  ut  etiam   docet  ipse 
Aristoteles,  lib.  de  Respiratione  ,   c.  uhimo. 
Septimo  cerebrum  est  in  sublimi  loco   posi- 
tum,  nimirum,  ut  influere  possit   in   omnes 
sensus  :  in  illo  ergo  sublimis  est  virtus  et  pri- 
ma  radix  totius  corporis.   Sed  est  notandum 
in  cerebro  preeter  substantiam,  quae  meduUa 
dicitur,  esse  membranas  et  nervos,    ex  sub- 
stantia  ipsa  procedentes,  virtutem  vero  potis- 
sime  residere  in  substantia,  reliqua  deservire 
ad     illius    conservationem    et  nutritionem  , 
teste  Galeno  7,  de  Placitis,  de  quo  legendus 
est  Valles  2,  Controversiarum,  cap.  13. 


5.  Cerelnmi  in  sensiis  externos  influere  qui 
negent.  —  Vera  sententia  Galeni ,  Nemesii  et 
Fernelii. — Qucerat  jam  aliquis  quomodo  cere- 
brum  in  omnes  sensus  influat  :  nonnuUi  enim 
crediderunt ,  cerebrum  niiiil  communicare 
sensibus  externis,  sed  potius  hos  imprimere 
cerebro  species  rerum,  ibique  perfici  sensa- 
tiones  universas,  visionem,  auditionem,  etc, 
ita  videtur  opinari  Tliemistius  3,  de  Anima, 
et  Portius,  lib.  de  Dolore,  cap.  13.  Gregorius 
Nyssenus  \,  libro  de  Viribus  animse,  cap.  \ , 
et  Marsilius  Ficinus,  in  principio  Tlietiti :  hoc 
ipsum  tribuit  Platoni,  idem  tenet  Manardus, 
lib.  6,  epistola  ult.,  sed  oppositum  sine  dubio 
verum  est,  quod  tradit  Galenus  1,  de  Placitis, 
capit  15  et  L  \,  de  Causis  symptomatum,  c.  8, 
Nemesius,  de  Natura  hominis,  c.  8,  Fernehus, 
hb.  6,  Piiysiologise,  c.  10.  Et  ratio  est,  quo- 
niam  unaquseque  operatio  in  propria  potentia, 
proprioque  ejus  organo  perficitur,  ut  visio  in 
oculo,  etc.  Nam  orgaua  externorum  sensuum 
non  sunt  superflua,  sed  ad  sensitivas  facuha- 
tes  ordinata  :  ergo  in  illis  sunt  potentiee  sen- 
sitivae  :  ergo  in  liis  perficiuntur  sensationes. 
Quod  etiam  experientia  ipsa  docet.  Videndus 
est  Valles,  1.  2,  Coutroversiarum,  cap.  26. 

6.  In/luxum  cerelri  in  sensus,  qiio  imdo 
explicent  Valles  et  alii.  —  Supposito  ergo 
uniuscujusque  sensus  actionem  propriam  in 
proprio  sensorio  effici,  dicendum  superest  quo- 
modo  haec  virtus  a  cerebro  communicetiir  : 
quidam  ergo  aiunt  non  communicari  per  in- 
fluentiam  spirituum  animalium.  Primo,  quo- 
niam  in  fieri  delieret  instantanee ,  spiritus 
autem  non  possunt  in  instanti  transmitti. 
Secundo,  quia  si  communicatio  esset  per  in- 
fluxvmi,planetransmissis  semel  illis spiritibus, 
quamvis  cerebrum  repente  laederetur  apo- 
plexia,  ahave  causa,  non  illico  vis  sentiendi 
corrumperetur,  sed  aliquantulum  posset  ope- 
rari,  dum  scilicet  spiritus  ilh  non  absumeren- 
tur  :  oppositum  autem  constat  experientia  : 
unde  aiunt  virtutem  lianc  communicari  illus- 
tratione  quadam,  id  est,  media  qualitate  in- 
tentionah  et  spirituali  instantanee  diffusa, 
atque  a  cerebro,  in  fieri  et  conservari  depen- 
dente,  proindeque  lajso  cerebro  statira  cor- 
rumpi  virtutem  sentiendi.  Ita  Vahes,  lib.  2, 
cap.  14,  quod  etiam  tribuit  Galeno  7,  de 
Placitis. 

7 .  hnpugnatur .  —  Verior  expUcatio.  —  Hfec 
vero  sententia  non  explicat,   quod   affirmat, 

quse  enim  est  illa  qualitas  spirituahs,  aut  quai 
illusti-atio  illa   :    nam  si  intehigat  esse   vere 

spiritualem,  improbabile  astruit^  quia  ea  qua- 


660 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


litas  commimicari  nequit  a  materiali  virtute, 
aut  recipi  in  parte  materiali  :  si  vero  intelligat 
esse  intentionalem  et  subtilem  ( sic  enim  ali- 
quando  usurpatur  vox  spiritualis,  iit  prima 
part.,  q.  78,  art.  3),  queero  au  sit  species  aliqua 
sensitiva,  necne  :  primum  dici  non  potest, 
quia  cerebrum  species  non  imprimit  in  sensus 
externos  :  si  vero  species  sensitiva  non  est^ 
cur  intentionalis  ponitur^,  atque  vires  confe- 
rens  ad  sentiendum.  Prffiterea  talis  quabtas 
fieri  debet  a  qualitate  alia  cerebri^  in  quo  ta- 
men  invenitur  tanturn  primarum  qualitatum 
temperamentum^  ac  virtus  sentiendi,  ab  his 
autem  non  potest  fieri  illa  qualitas.  Tandem 
ilhistratio  illa  obscurissima  est,  neque  satis 
intehigitur,  quidnam  sit.  Quapropter  censeo 
virtutem^  de  qua  loquimur,  communicari  a 
cerebro  per  spiritus  animales,  fovendo  scihcet 
organa  sensuum,  illaque  conservando  in  dis- 
positione  apta  ad  fonctiones  suas,  eosque  spi- 
ritus  pendere  ab  actuali  influxu  cerebri,  ideo- 
que  obstructis  viis  ad  cerebrum  seusum  ihico 
amitti.  Fortasse  etiam  communicatur  hoec 
virtus  per  modum  atteutionis,  seusus  namque 
operari  non  potest,  nisi  anima  attendat^  ea 
autem  attentio  ex  imaginativa  pendet, 

8.  Qmdnam  sint  spirilus.  —  Unvus  tantum 
generis  spiritus  agnovit  Aristoteles.  —  Galenus 
triplicis,  verius  tamen  esse  in  diiplici  differen- 
tia.  —  Sed  quseres  :  quidnam  sint  ejusmodi 
spiritus,  quotque  eorum  veriiates,  de  quo  satis 
disputant  Fernehus  4,  Physiologiie,  et  Argen- 
terius,  de  Somno  et  vigiha,  a  capite  quinto, 
Dico  breviter  cuni  Galeno  6,  de  Usu  partium, 
spiritus  esse  instar  exhalationum  calore  cordis 
ex  purissimo  sanguiue  prodeuutium,  darique 
in  vehiculum  quo  deferri  citissimepossit  calor 
naturahs,  ac  virtus  principahum  membrorum 
ad  rehquas  partes  corporis  :  quam  certe  diffu- 
sionem  caloris  citissime  fieri  experimur,  Porro 
spiritus  ab  Aristotele  pouitur  unius  tantum 
modi,  quia  unum  tantmn  principale  mem- 
brum  statuit,  cujus  sit  veluti  instrumentum 
spiritus  ipse  :  idquod  potest  cohigi,  ex  quinto 
de  Generatione  auimahum,  capite  ultimo,  et 
ex  hbro  de  Animalium  motUj  in  fiue.  Alii  vero 
sicut  cum  Galeiio  ponuut  tria  membra  prin- 
cipaha,  tria  genera  spirituum  distinguunt , 
nempe  vitales,  animales  et  naturales :  verum 
naturales  spiritus  superflue  ponuntur,  hepar 
enim  per  spiritus  non  influit,  ut  1.  2,  c.  IJ, 
probavimus  :  duo  ergo  spirituum  genera  res- 
taut :  vitahiun,  quia  a  corde  fiuut  in  arteriis 
et  animahum,  qui  iiunt  a  cerebro  ex  ipsis 
forte  spiritibus  vitahbus  attemperatis  :  inter 


hos  autem  spiritusnon  numeravimus  spiritum 
plantarum  in  semine  generationi  deservien- 
tem,  quia  nunc  tantum  agimus  de  spiritibus 
deservientibus  ad  proprias  actiones  animahs 
obeundas. 

9.  Adprimuin  in  n.  2.  —  Ad  secundum.  — 
Ad  tertium.  —  Ad  quarturn,  —  Ad  primum 
Aristotelis  argumentum  quidam  respondent, 
quo  tempore  cor  prius  formatur,  quam  cere- 
brum,  non  habere  sensum  :  sed  hoc  stare  non 
potest,  cum  jam  tunc  babeat  animam  sensiti- 
vam,  ut  supra  diximus  :  ea  vero  anima  absque 
tactu  esse  non  potest ;  quare  respondeudum, 
habere  tunc  imperfectum  tactum,  consimilem- 
que  illorum  auimalium,  qui  perfectam  organi- 
sationem  non  vendicant :  cum  vero  postea  per- 
fecta  anima  informatur ,  pei-fectiorem  sortiri 
tactum,  ideoque  tunc  influxum  recipere  a  ce- 
rebro.  Ad  secundum  :  uegandum  antecedens  : 
nervi  enim  ad  cerebrum  terminantur,  ut  ex- 
perientia  docet,  et  Galenus,  lib.  de  Placitis, 
capite  octavo,  sunt  quippe  conformes  substan- 
tiee  cerebri,  utpote  molles ,  etc.  Ad  tertium 
responsum  est  in  hb.  2,  iterumque  responde- 
tur  operationes  ejusdem  ordinis  ad  unum  prin- 
cipmm  reduci,  non  tamen  operationes  diver- 
sarum  rationum,  pertinentes  scihcet  ad  diver- 
sas  virtutes  principales.  Ad  quartum  dicito 
ihos  actus  pertinere  ad  appetitum  sensitivum, 
de  cujus  sede  dicetur,  hb.  quinto,  cap.  4. 

10.  Sommis  quomodo  fiat,  operationesque 
sensuum  impediat.  —  Ex  dictis  cohiges  brevi- 
ter,  quomodo  per  somnum  cessent  sensitivse 
operationes  :  ascendunt  scilicet  vapores  calidi, 
atque  humidi  ab  stomacho  ad  cerebrum  cujus 
frigiditate  densantur,  ad  modum  q\io  vapores 
iu  regione  aeris,  et  sicut  vapores  hi  soepe  im- 
pediunt  illustratiouem  Solis,  ita  illi  diflusioni 
spirituum  animalium  obstant ,  quse  fit  a  cere- 
bro,  unde  dicta  cessatio  ab  operationibus  con- 
sequitur,  quee  est  somnus.  Accedit  etiam,  quod 
vapores  ihi  densatione  jam  graves  descendant, 
ac  per  totum  corpus  spargautur,  illudque  pro- 
inde  pigrum  reddaut  ineptum  ad  operationes. 
Qua  dere  Aristoteles,  de  Somno  et  vigilia,  c.  3, 
Titelmauus,  hb.  20,  sua?  phj  sicse,  a  capite  de- 
cimo  nono  usque  ad  t1.  Sicut  autem  sternuta- 
tio  contingit  ad  excutiendos  vapores  oppri- 
mentes  cerebrum ,  ita  paudiculatio  ad  depel- 
lendos,  qui  per  totum  corpus  sparsi  fuerant, 
eaque  localis  expulsio,  atque  exoneratio  delec- 
tatiouem  causat  in  tactu,  qui  iu  toto  corpore 
residet.  Et  lia?c  de  sensibus  in  communi  prse- 
misisse  sufliciat. 


CAP.  XIV.  QUID  SIT  LUMEN. 


661 


CAPUT  XIV. 


QmDNA,M   SIT  LFMEN. 


1 .  Prima  opinio  antiqiiata.  —  Secimda  opi- 
nio  rejicitur.  —  Tertia  opinio  falsa.  —  Dicen- 
diim  sequitur  de  sensitivis  potentiis  in  specialia 
ac  prirao  de  externis^  de  qua  materia  agifc 
Aristoteles,  libro  secundo  de  Anima,  a  capite 
septimo^  usque  ad  fmem,  estque  tota  philoso- 
pliicaj  unde  sanctus  Tliomas^  1  part.,  q.  78;, 
art.  3,  de  numero  tantum  externorum  sen- 
suum  et  collectione  ipsius  ex  objectis  disputa- 
vit  :  nos  vero  totam  doctrinam  preesenti  loco 
complectemur.  Ineipimus  autem  a  principali 
sensu,  nempe  visu,  cujus  objectum  vel  lumen 
est,  vel  certe  per  lumen  completur,  et  ideo  ab 
explicatione  bmiinisordimur.  In  proposita  ergo 
qusestione  fuit  antiqua  sententia,  lumen  secun- 
dum  se  niliil  esse  praater  ipsara  coloris  mani- 
festationem,  quse  seutentia  sua  iraprobabilitate 
periit,  saepe  enim  contingit  videre  nos  luraen, 
non  viso  colore,  quod  fieri  non  posset,  si  vera 
ac  realis  entitas  non  esset :  prseterea  si  lumen 
colorem  manifestat,  aliquid  sane  esse  debet^ 
quoniam  id,  quod  niliil  est  si  realem  effectum 
habere  nequit.  Alii  ergo  putarunt  lumen  esse 
corpus.  Ita  sentire  videtur  Siraplicius  2,  de 
Ccelo,  commento  suo  29,  quod  etiam  aperte  fal- 
sum  est  primo.  Quia  lunien  in  eodem  loco  est 
cum  corpore  illuminato,  sicque  daretur  natu- 
raliter  penetratio.  Secundo,  luraen  per  totum 
hsemispliserium  diffunditur  in  instanti ;  corpus 
autem  ad  motura  localera  requirit  tempus  satis 
perceptibile,  cum  hemisphairii  spatiura  sit  sa- 
tis  magnum.  Tertio  quoniam  tale  corpus  an- 
nihilari  oporteret  in  absentia  illuminantis, 
cum  per  ejus  absentiara  nihil  positivum  pro- 
ducatur,  nisi  ex  Manichseorum  errore  tenebras 
aliquid  positivum  esse  dixeris.  Urgebis,  quod, 
sect.  11,  probleraate  33,  ait  Aristoteles,  vocera 
melius  audiri  nocte,  quam  die,  eo  quod  aer 
densior  sit  iiiterdiu,  utpote  refertus  luce,  ac 
radiis  solaribus ,  quse  corpora  esse  dixeris. 
Heec  tamen  verba  assertive  non  proferimtur, 
sed  more  investigantis  :  postea  enira  veram 
decisionem  problematis  assignat  Philosophus. 
Videatur  divus  Thomas,  1  part.,  queestion.  67, 
art.  secundo.  Alia  fuit  sententia  lucem  esse 
formara  substantialem  Solis  ,  quam  videtur 
tenere  Philoponus  in  opere  de  mundi  seterni- 
tate  contra  Proclum,  capit.  5  et  6,  fallitur  ta- 
men :  tum  quia  nulla  substantia  per  se,  sed 
per  accidentia  sentitur  :  tum  quia  nulla  etiam 


substantia  immediate  producit  accidens  in 
subjecto  extraneo ,  cum  taraen  sol  immediate 
per  suam  lucem  producit  lumen  in  aere,  quod 
accidensilliusest,cum  eiinsubstantia  constitu- 
to,  adsitque  et  absit  absque  nulla  ejus  corrup- 
tione  :  tura  etiara,  quia  alioqui  duse  essent  for- 
rase  substantiales  in  eodera  aere  lurainoso, 
nec  lux  intcndi  in  eo  possit,  nec  remitti. 

2.  Prima  assertio  Mpartita.  —  Ex  quibus 
colligitur  jam  prima  conclusio.  Lumen  est  ac- 
tus  accidentalis  ad  praedicamentum  qualitatis 
pertinens.  Prior  pars  patet  ex  dictis,  quod  lu- 
men  nec  forma  substantialis  sit,  nec  corpus 
aliquod :  est  ergo  forma  accidentahs.  Posterior 
suadetur,tumquia  in  nullo  alio  praiclicaraento 
accidentium  collocari  potest :  tum  cjuiahabet 
raodum  afficiendi  subjectum  ab  accidentibus 
aliis  distinctum  :  tura  denique  quia  est  forraa 
intensibilis  et  remissibilis,  ac  per  se  primo  sen- 
sibihs.  Superest  vero  explicandum,  cujusmodi 
qualitas  sit.  Pro  quo  notandum  ex  Avicenna  6, 
Naturalium,  part.  3,  cap.  2,  etD.TIioma,in2^ 
dist.  13,  art.  3,  et  libro  secundo  de  Anima, 
lectione  14,  lucem,  et  lumen  aliqualiter  dis- 
tingui,  lux  enim  dicitur  cpialitas  lucens,  prout 
est  in  fonte,  seu  corpore  de  se  illuminante  qua- 
lis  lux  Soli  inhserens,  lumen  vero  illa  qualitas, 
quse  in  medio  recipitur :  diciturque  prseterea 
tura  radius  in  cpiantum  per  lineam  directam, 
vel  reflexam  usque  ad  oculum  tenditnr  :  tum 
etiara  splendor,  preecipue  quanclo  hujusraodi 
lumen  repercntitur  ab  aliquo  corpore  terso,  ac 
perpolito.  De  luce  igitur  constat  esse  qualita- 
tem  illam  quse  hseret  torpori  ex  se  lumen 
fundenti,  in  eoque  proprium  suum  esse  natu- 
rale  retinere. 

3.  De  lumine  opinio  Scoti  et  aliorum.  — 
Fjus  fundamentum  suadetur  primo . — Secundo. 
—  Tertio .  —  Quarto .  —  Quinto .  —  Opinio  divi 
Thomce  verioo^  ostenditur.  —  TJtramque  opinio- 
nem  conciliat  Cajetanus.  —  At  de  lumine  non 
est  omnium  eadem  sententia,  nara  Scotus,  in  2, 
dist.  13,  vultlumen  habere  tantum  esse  inten- 
tionale,  ac  debile  non  solum,  quia  in  fieri,  et 
esse  pendet  a  luce,  sed  quia  etiam  ejus  est 
quasi  intentionalis  species,  similitudove  re- 
prsesentans.  Idera  placuit  yEgidio,  lib.  2,  de 
Aniraa,  text,  76,  dubio  secundo  et  tertio,Thie- 
nensi,  tex.  71,  Buridano,  qusestione  decima 
septima,  Assiano  in  quffistionibus  perspectivse. 
Fundamentura  asserunt,  quod  lumen  habeat 
effectus  omnes  et  proprietates  speciei  intentio- 
nalis,  prirao  enim  sicut  per  speciem  coloris 
colorem  videmus,  ipsa  autem  species  non  vi- 
detur,itaper  lunien  lux  Solis  conspicitur,  nou 


662 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


aiitem  lumen.  Secimdo  sensibile positum  super 
sensum  secundum  reale  esse,  realem  non  cau- 
sat  sensationem,  causat  autem  positum  secun- 
dum  esse  intentionale^  at  lumen  appositum 
oculis  visionem  causat^  teste  experientia^  atque 
Aristotele^  in  libro  de  Sensu  et  sensibili,  c.  2^ 
habet  ergo  tantum  intentionale  esse.  Tertio, 
ut  species  intentionalis  durat  tantum  in  pra?- 
sentia  causas  illam  diffundentis,  ita  et  lumen 
in  prsesentia  tantum  lucentis  corporis.  Quarto 
ut  species  intentionalis  contrario  vacat^  ita  et 
lumen.  Quinto  ut  plures  species  intentionales 
ejusdem  objecti  in  eodem  sunt  medio,  ita  et 
plura  lumina,  plura  siquidem  himinosa  phires 
causant  umbras.  Divus  Thomas  nihilominuS;, 
supra  articulo  tertio,  hanc  sententiam  impro- 
bat,  existimatcpie  hanen  esse  quaUtatem  ve- 
ram,  habentemque  proprium  esse  reale^^et  non 
tantum  reprsesentativum  alterius.  Ejus  fun- 
damentum  oppositum  est,  quod  ornnes  vendi- 
cet  proprietates,  quas  solet  quahtas  in  sno  esse 
reah  consistens :  primo  enim  hmien  denominat 
subjectum  lucens,  quod  minime  priBestat  species 
intentionahs.  Secundo  physicos  effectus  cau- 
sat,  non  item  species  intentionales^  est  siqui- 
dem  calefaciendi,  siccandique  principium,  etc. 
Tertio  sensu  cognoscitur  externo^  non  item 
species.  Quoniam  vero  rationes  utriusque  sen- 
tentia3  videtur  iirgere  Cajetanus^  prima  parte 
supra,  quem  muhi  sequuntur^  utrisque  suc- 
cumbens  ait  himen,  quod  quahtas  sit  nobihs- 
sima;,  eminenter  habere  tum  reale  esse^  tum 
etiam  intentionale. 

4.  Secunda  assertio  comnmnis.  — Sit  vero 
secunda  conchisio.  Lumen  habet  verum  esse 
naturale  et  reale.  Ita  communiter  expositores, 
loco  citato,  ex  hbro  secundo  de  Anima,  Ale- 
xander,  Simphcius,  Themistius,  Philoponus  et 
Averroes,  Albertus,  tractatu  tertio^  capite  de- 
cimo  et  undecimo,  Avicenna  supra  relatus, 
Scholastici,  in  secunda,  distinctione  decima 
tertia ,  ubi  divus  Bonaventura ,  Richardus, 
Durandus,  quaestione  secunda.  Hervceus  quod- 
hbeto  tertio,  qusestione  18,  ac  rationes  divi 
Thomai  sunt  optimse.  Arguoque  uUerius,  nam 
himen  a  sole  productum  ejusdem  rationis  est, 
quando  fit  in  corpore  raro,  ut  in  aere,  ac 
quando  in  denso,  ut  in  hma,  aut  speculo,  so- 
himque  differt  ex  parte  subjecti,  sed  in  hma 
habet  verum  esse  reale,  lucet  enim,  ac  senti- 
tur,  tanquam  proprium  visus  sensibile  et  cale- 
facit  :  ergo,  etc. 

5.  Tertia  assertio  tripartita.  —  Concluditur 
pro  D.  Thonia.  —  Ci'>r  lumcn  interdum  inten- 
tionalis  qualitas  roceiur.  — Ad  majorem  tamen 


exphcationem  secundse  hujus  conchi.sionis  addo 
tertiam.  Lumen  in  aere  est  quahtas  per  se 
visibihs  tanquam  objectum,  atque  adeo  non 
per  seipsam,  sed  per  speciem  sui  videtur,  ne- 
que  per  eam  sol  tanquam  per  speciem  cernitur. 
Primam  partem  conclusionis  tradunt  divus 
Tliomas,  TEgidius,  et  alii,  citato  hbro  de  Ani- 
ma,  textu  C8.  Et  probatur  experientia,  visus 
enim  non  discernit  objectum  solum  in  quod 
terminatur^  sed  etiam  medium  quod  nunc 
lucidius,  c[uam  antea  distinguit :  percipit  ergo 
lumen  in  ipso  medio.  Item,  si  vacimm  esset, 
visus  nihil  in  medio  conspiceret :  aliquid  ergo 
nunc  in  eo,  quando  lucidum  apparet,  contue- 
mur,  id  est,  lumen.  Unde  Aristoteles  illo  loco 
scribit  diaphanum  non  per  se,  sed  per  lumen, 
visibile  esse.  Jam  secunda  pars  conclusiouis 
probatur  primo.  Nam  lumen  similitudo  nou 
est,  species  autem  ab  auctoribus  oppositfe 
sententiee  ponitur  similitudo.  Secundo,  medii 
inuminati  figuram  discernimus,  ac  diversas 
ejus  partes  magis,  minusve  illuminatas,  quod 
signum  est  talis  medii  lumen  non  videri  per 
particulam  luminis  pertingentis  ad  oculum , 
(iha  enim  prcedicta  omnia  non  repra^sentat), 
sed  videri  per  speciem  sui,  quam  ad  oculum 
tansmittit.  Tertio,  quando  lumen  aeris  simul 
ac  lunai  conspicimus,  specie  eju.sdem  rationis 
utimur,  cum  ipsa  himina  visa  ejusdem  sint 
rationis  :  atqui  lumen  lunse  ha.'rens  videmus 
per  speciem,  ut  mox  ostendemus  :  ergo,  et 
lumen  aeris  per  speciem  quoque  intuemur. 
Quarto,  si  lumen  per  se  ipsum  videri  posset, 
non  esset  cur  oculus  non  videret  lumen  intra 
ipsum  existens,  cum  tamen  si  objiciatur  spe- 
culum,  lumen  intra  oculum  existens  contuea- 
mur,  cujus  discriminis  ratio  alia  non  succurrit, 
quam  speciei  reflexio  ab  speculo  :  lumen  ergo 
speciem  diffundit,  per  quam  videatur.  Tandem 
post  visum  a  nobis  lumen,  manet  in  imagina- 
tione  species,  per  quam  deinceps  abstractive 
cognoscitur,  non  manet  autem  ipsum  lumen 
realiter  :  non  ergo  lumen  incapax  est  repree- 
sentari  per  intentionalem  speciem  ab  ipso  dis- 
tinctam.  Tertia  pars  conclusionis  persuadetur 
fere  iisdem  argumentis  :  eadem  enim  ratio 
est  de  luce  Solis,  et  de  lumine  in  medio  aere. 
Deinde  arguo  primo.  Lumen,  neque  lumino- 
sum  ipsum,  neque  figuram  illius  reprassentat, 
medium  enim  pariter  illuminatur,  cujuscum- 
que  figurse  sit  luminosum  :  reprgesentatur 
ergo  per  propriam  speciem.  Secundo,  lumen 
uon  ordinatur  ad  cognitionem  luminosi,  sed 
est  qutedam  communicatio  sui  lummis,  sicut 
calor  calorem  efiicit_,  unde  lumeu  non  flt  so- 


CAP.  XIV.  QUID  SIT  LUMEN. 


663 


lum  in  meclio  ad  inspiciendum  idoneo,  sed  in 
re  quavis  apta  ad  illud  secundum  proprium 
esse  naturale  recipiendum.  Tertio  si  lumen 
esset  species  per  quam  sol^  verbi  gratia,  vide- 
tur,  plane  recepto  lumine  in  oculo  speciem 
Solis  reciperemus,  quod  cum  experientia  pu- 
gnat  :  alias  eo  ipso,  quod  oculus  lumine  illu- 
straretur,  solem  viderct.  Denique  huic  rei 
favet  experientia,  nam  species,  ac  radii  Solis 
ad  speculum  pertingentes,  reflexique  ad  ocu- 
lum  causant  Solis  similitudinem,  ideo  certe, 
quia  speciera  aliquam  dLstinctam  a  lumine 
producunt,  nam  lumen  absque  speculo  emit- 
tebatur  a  Sole,  qui  tamen  tunc  minime  reproe- 
sentabatur.  Simile  experimentum  estdeaqua, 
quam  si  feriant  directe  solis  vel  lunse  radii, 
illorum  repreesentatio  causatur.  Ex  quibns 
patet  solam  divi  Thomse  sententiam  recte  asse- 
rere  himen  esse  propriam  quaUtatem  natura- 
lem,  realemque  et  non  intentionalem,  cum 
speciei  oflQcium  nunquam  exerceat  :  solet  ta- 
men  ahquando  intentionaUs  vocari,  quia  inter 
corporeas  accedit  maxime  ad  spirituales,  ut- 
pote  perfectior,  ac  subtihor  inter  corporeas. 
Quo  modo  loquendi  utitur  interdum  divus 
Tliomas,  ut  in  A,  dist.  1,  queest.  1,  art.  A,  de 
Potentia,  qugest.  5,  art.  1,  ad  5,  et  qusest.  6. 
art.  quarto.  Unde  et  a  quibusdam  h.imen  me- 
dium  dicitur  inter  corporaha  et  spirituaha, 
videatur  Marsihus  Ficinus  ad  dialogum  de 
Convivio,  capit.  A,  et  hbro  septimo,  de  Re- 
pubhca. 

6.  Ad  primum  pro  Scoto  in  num.  3.  —  Ad 
secundim.  —  Ad  tertium.  —  Ad  quartum,.  — 
Ad  quintum.  —  Videatur  disp.  5  Metapliysi- 
ca',  sect.  3.  —  Ad  primum  ergo  Scoti,  neganda 
iha  comparatio  :  secundum  mihtat  potius  esse 
contra  ipsum  Scotum,  nam  si  videtur  himen 
per  seipsum  ,  sane  positum  super  sensum 
causabit.sensationem.  Respondetur  tamen  hi- 
men  existens  intra  oculum  non  videri ,  sed 
lumen  exterius  per  ipsius  speciem  in  oculo 
existentem.  Ad  tertium  negatur  etiam  simili- 
tudo  iUa,  nam  tahs  proprietas  communis  est 
multis  effectibus  :  similiterque  ad  quartum 
negatur,  carere  contrario,  proprium  esse  spe- 
ciei,  cum  multis  ahis  quahtatibus  conveniat, 
et  preecipue  lumini,  utpote  quahtati  superio- 
rum  corporum.  Ad  quintum  multi  perspectivi 
censent  duo  himina  esse  simul  in  eodem  sub- 
jecto,  de  qua  re  alibi  latius  :  nunc  tamen  ne- 
cessitas  nuha  est  id  asserendi,  licet  enim  duo 
himinosa  ponantur  efhcere  himen  unum  in- 
tensius,  ut  docent  D.  Tliomas,  3  part.,  quajst.  9, 
art.  4,  Durandus  supra,  Gajetanus,  \   part.. 


q.  41,  art.  6,  Gapreolus,  in  2,  dist.  1,  qusest.  2, 
Ferrarius  4,  contra,  cap.  26,  duae  tamen  um- 
brce  causabuntur,  eo  quod  duae  medii  partes 
sint  impeditee,  quominus  in  eis  possit  fieri  lu- 
men  reque  intensum,  in  cseteris  mediipartibus, 
umbra  autem  nihil  est  aUud,  quam  luminis 
carentia  :  quod  autem  ab  unico  obstaculo 
duai  partes  aeri  impediantur,  ratio  clara  est, 
quia  duobus  himinosis  opponitur,  ac  respectu 
diversarum  partium  totahs  medii. 

7.  Luonnis  definitio  ex  Aristotele  enodalur. 
—  Ex  his  colhgitur,  effectum  formalem  lu- 
minis  esse  reddere  rem  perspicuam  et  claram, 
quem  Aristoteles  sua  defmitione  explicuit , 
dicens  :  lumen  esse  actum  perspicui,  etc.  Ad 
ejus  majorem  intelligentiam  notan(ium,  cor- 
pus  perspicuum,  seu  diaphanum  dici  aut  in 
potentia,  aut  in  actu  :  in  potentia  quidem, 
quatenus  propter  suam  diaphaneitatem  tan- 
quam  dispositionem  redditur  aptum,  ut  illu- 
minetur  :  in  actu  vero  quando  jam  ilhistratur, 
vel  secundum  se  totum,  quod  transparens  di- . 
citur,  vel  tantum  in  superficie,  quod  solet  dici 
diaplianum  terminatum  :  effectus  ergo  for- 
malis  luminis  est  constituere  actu  corpus  dia- 
plianum. 

8.  Sul)jectum  luminis  quod?  —  Atque  ex 
his  inteUigitur,  quodnam  sit  subjectum  kimi- 
nis,  omne  enim  corpus,  quod  a  lumine  mani- 
festari  potest  et  perspicuum  redditur,  potest 
esse  subjectum  luminis.  Gorpora  quidem  trans- 
parentia  secundum  se  tota,  id  est,  secundum 
profunditatem  etiam  himini  subjiciuntur  : 
corpora  vero  opaca  secundum  superficiem 
tantum  lumini  subjiciuntur,  quod  etsi  a  non- 
nuhis  negetur,  est  tamen  aperte  senteutia 
Aristotehs,  de  Sensu  et  sensibili,  capite  tertio, 
ac  divi  Tliomae  ibi,  leetione  sexta,  experientia- 
que  constat,  percipit  enim  visus  rem  albam 
et  illuminatam,  ac  distinguit  in  ea  himen  ab 
aUjedine  :  quamvis  vero  ob  densitatem,  seu 
opacitatem  himen  interius  non  pervadat,  at- 
tameu  cum  attingit  superficiem  cui  hssret  co- 
lor,  in  eadem  poterit  subjectari.  Item  himen 
aerem  iUustrat  usque  ad  uUimam  ejus  super- 
ficiem,  ut  Uquet  experientia  :  ergo  superficies 
de  se  est  subjectum  aptum,  cui  inlisereat  lu- 
men  :  ergo  poterit  etiam  recipi  in  superficie 
corporis  opaci,  nam  partes  intra  talem  super- 
ficiem  contentse  id  non  possunt  impedire.  Ex 
his  ergo,  et  subjectum  himinis  et  quidditas  ejus 
patescit,  quo  autem  modo  visioni  deserviat, 
capit.  \Q  dicetur. 

9.  Lwnien  a  liice  qui  distinguant  specifice. — • 
De  quantitate  vide  dispiUat.  12,  Metapliysicce ^ 


664 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


sect.  \i,  num.  46. — Juclicium  auctoris.  — Sed 
restat  dubium,  an  lux,  et  lumen  specieidistin- 
guantur.  Et  afTirmant  non  pauci,  quod  una  sit 
qualitas  elementaris,  altera  coelestis,  Ita  Mar- 
silius^  secundo,  de  Generatione,  qusest.  \,  M^i- 
dius  2,  de  Anima,  text.  69,  Albertus,  Apolli- 
naris  et  Thienensis  indicat  etiam  D.  Tliomas 
in  A,  dist.  44,  qucest.  2,  art.  \,  quffistiunc.  3, 
adtertium:  fundamentum  tamen  hujus  sen- 
tentiee  debile  est :  multa  enim  dantur  acciden- 
tia  communia  coehs  cum  elementis,  ut  quan- 
titas,  figura,  etc.  Nec  dubium,  quin  himen, 
verbi  gratia,  a  sole  productum  in  aere,  et  luna 
ejusdem  sint  speciei,  cum  maxime  simiha,  ac 
sine  uUa  ratione,  distinctionis  appareant :  non 
dubium  etiam  quin  himina  a  sole  atque  igne 
causata  ejusdem  sint  naturse  specificee,  imo 
saepe  etiam  numericse,  cum  unum  ab  altero 
intendatur.  Ahud  ergo  fundamentum  afferri 
potest  pro  distinctione  apparentius,  quod  lux 
sit  proprietas  dimanans  a  forma  Sohs,  aut 
ignis,  himen  autem  elfectus  quidam  extrinse- 
cus.  Item  quia  si  ejusdem  speciei  essent,  posset 
intendi  ad  aiquahtatem  lumen  aeris  a  Sole, 
quod  plane  falsum  videtur  :  simihs  difficuhas 
est  de  hice  ignis  et  Sohs,  an  inter  se  specie  dif- 
ferant,  non  enim  videntur  posse  convenire. 
Nihilominus  probabile  est  heec  omnia  ejusdem 
esse  speciei,  quod  sensit  Cajetanus  et  Venetus, 
secundo,  de  Anima,  textu  68,  Astudihus,  se- 
cundo,  de  Generatione,  divus  Thomas  2,  de 
Coelo,  lection.  14,  et  de  Veritate,  q.  9,  art.  1. 
Favetque  simihtudo,  quam  inter  has  quahtates 
observamus.  Qnando  ergo  quahtas  activa  (ut 
proximo  fundamento  satisfaciamus)  proprietas 
est,  contingit  communicari  secundum  eamdem 
speciem,  hcet  non  cum  tanta  perfectione,  sic 
magnes  communicat  ferro  virtutem  trahendi 
ferrum  ahud,  ut  ahbi  dictum  est.  Itaque  hcet 
niliil  in  hac  re  certum  habeam,  hoc  tamen  pos- 
terius  videtur  verosimihus. 

CAPUT  XV. 

QUIDNAM  SIT  COLOR,   ET  QUOMODO  IN  SPEGIES  SUAS 
DISTINGUATUR. 

1.  Circa  primam  parteni  tituli  opinio  quo- 
rumdam.  —  Non  solum  lumen,  sed  colores 
etiam  visu  percipiuntur :  post  hmien  igitur  di- 
cendum  sequitur  de  colore,  ac  primo,  quid  sit. 
Secundo  quas  habeat  species.  Girea  primum, 
est  notandum,  colorem  et  afficere  subjectum, 
quod  per  entitatem  suam  praestat,  et  visibilem 
€sse  :   nunc  eutitatem  vestigamus ,  sequeuti 


capite  de  visibihtate  dicemus.  Est  autem  certa 
sententia  colorem  ad  preedicamentum  quahta- 
tis  pertinere,  quae  tamen  quahtas  sit,  non  satis 
constat.  Nonnuhi  autumant  colorem  non  esse 
peculiarem  qualitatem  in  corpore  colorato,  sed 
esse  lumen  ipsum  in  corpore  denso  et  solido 
receptum,  nam  sicut  corpus  diaphanum  et  ra- 
rum  aptum  est,  ut  illuminetur  a  luce,  ita  cor- 
pus  opacum,  ut  ab  ea  cploretur,  coloratur 
autem  diverso  morlo,  juxta  diversas  ipsius  dis- 
positiones,  atque  ita  opinantes  exponunt  Aris- 
totelem  de  Sensu  et  sensibih,  capite  tertio,  cum 
scribit  colorem  esse  extremitatem  perspicui  in 
terminato  corpore,  terminatum  enim  vocatur 
densum  corpus,  eo  quod  in  ipso  sistit,  seu  ter- 
minatur  visio  :  perspicuitatem  ergo  existentem 
in  extremitate  opaci  corporis  vult  Aristoteles 
esse  colorem  :  talis  vero  perspicuitas  non  nisi 
lumen  est  ibi  receptum  :  ergo,  etc.  Vel  aliter 
perspicuum  dicitur  corpus  transparens,  ut  aer, 
hujusmodi  autem  perspicuum  usque  ad  corpus 
aliquod  opacum  protenditur,  ibique  termina- 
tur,  cum  vacuum  dari  non  possit:  Aristoteles 
ergo  extremitatem  i^psam  aeris  perspicui,  quae 
ad  corpus  opacum  terminatur,  vult  esse  colo- 
rem,  talis  autem  extremitas  lumen  est :  ergo 
etc.  Confirmatur  hasc  sententia,  namque  expe- 
rimur  colores  fieri  ex  sola  terminatione  lucis 
in  nube  densa:  ergo  revera  color  non  estaliud, 
quam  lux  terminata  in  denso  corpore.  Atque 
ita  sensit  Avicenna  6,  Naturalium,  3  p.,  c.  1, 
citans  Avempace  et  Alpharabium.  Iclem  fere 
habet  Alexander,  hb.  1,  Qua^stionum  natura- 
lium,  q.  \,  cap.  2,  cum  dicat  colorem  essen- 
tialiter  a  luce  non  difl^erre,  sed  lucem  ipsam 
in  opaco  corpore  colorem  esse.  Idem  sequitur 
Tliienensis,  1  de  Anima,  cap.  de  Visu,  Tliemis- 
tius,  .^gidius  et  Cajetanus,  lib.  2,  cap.  7,  Ja- 
velhisib.,  quaest.  33,  Sonciuas  10,  Metapliysi- 
cae,  queest.  2. 

2.  Contraria  assertio  hipartita.  —  Dico  ta- 
men,  colorem  esse  qualitatem  permanentem 
in  corpore  colorato  (etiamsi  non  illuminetur) 
resultantem  in  illo  ex  elemeutorum  mixtione. 
Hsec  est  sententia  D.  Thomas  ubique,  ac  sua- 
detur  primo.  Nam  visus  distinguit  in  objecto 
lucem  a  colore,  cum  enim  videat  duo  corpora 
aequaliter  esse  illuminata,  utpote  in  fequali 
situ,  magnitudine,  ac  distantia  a  sole,  discer- 
nit  tamen  alterum  esse  album,  alterum  ni- 
grum.  Secundo  docet  experientia  lumen  exi- 
stensin  corpore  albo  remitti,  albedine  maneute 
immutata:  non  ergo  albedo  est  lux  ipsa  :  an- 
tecedens  ita  ostenditur,  si  quis  videat  rem  al- 
bam  a  certa  distantia  remissa  forte  paululum 


CAP.  XV.  DE  NATURA  ET  DIYISIONE  COLORUM  IN  SPECIES  SUAS. 


665 


luce,  minns  discernet  alborem  :  si  tamen  pro- 
pins  ad  rem  ipsam  albam  accedat,  eeque  discer- 
net,acautea,quia  quodde  luceestimminutum, 
suppletum  accessu  fuit :  tunc  ergo  visus  perci- 
pit  lumen  esse  minus,  albedinem  veromanere 
eamdem,  atque  adeo  percipit  lucem  a  colore 
distingui :  imo  et  alborem  in  absentia,  lumi- 
nis  perseverare.  Tertio  conducunt  experien- 
tia3  alise,  res  namque  eadem  eumdem  servat 
colorem,  nisi  ab  intrinseco  alteretur,  diversse 
vero  diversos  habent  colores  :  intelligi  autem 
vix  potest  tantam  diversitatem  mere  acciden- 
taliter  ex  parte  subjecti  provenire.  Quarto  in- 
credibile  est  ex  sola  absentia  Solis  cessare  in 
corporibus  colorem,  qui  per  solam  illumina- 
tionem  reproducatur.  Quinto,  si  colores  lux 
ipsa  sunt,  non  inter  se  diflferent  essentialiter, 
cum  qua3  sunt  eadem  uni  tertio,  inter  se  quo- 
que  sint  eadem.  Sexto,  lumen  receptiim  in 
corpore  opaco  non  cau^at  semper  colorem,  ut 
patet  iuluna,  quse  lucem  aspectui  objicit,  non 
colorem.  Tandem  lioec  sententia  nullum  habet 
firmum  fundamentum,  et  multa  ponit  incre- 
dibilia. 

3.  Posterior  pars  suadetur,  et  explicatur  ge- 
neratio  colorum.  —  De  coloriius  nubium.  — 
Postrema  conclusionis  pars  hinc  a  posteriori 
suadetur,  color  enim  in  corporibus  mixtis  in- 
venitur,  quod  signum  est  resultare  illum  ex 
mixtione,  quod  ita  potest  explicari.  hiter  ele- 
menta,  aer,  et  aqua  diaphana  tantum  sunt, 
ignis  actu  lucidus,  terra  vero  opaca,  diapha- 
neitas,  ut  dictum  est,  ad  iHuminationem  dis- 
ponit,  opacitas  illam  impedit :  imdeterra  iVu- 
minari  secundum  se  totaui  non  potest,  sed  ut 
phirimum  in  superficie.  Mixta  ergo,  quee  ex 
elementis  quodammodo  componuntur,  et  in- 
ter  ea  media  sunt  quo  magis  participant  de 
natura  aquse,  vel  aeris,  eo,  sunt  magis  diapha- 
na,  ut  patet  in  vitro  et  crystallo  :  mixta  vero 
in  quibus  dominatur  terra  magis  opaca  sunt, 
non  tamen  adeo,  ut  terra,  cum  ex  mixtione 
aliorum  elementorum  ahquod  retineant  vesti- 
gium  diaphaneitatis  :  unde  dici  solent  perspi- 
cua  terminata,  id  est,  in  quibus  perspicuitas 
terminata  est,  et  ab  opacitate  impedita,  ne  in- 
terius  illabatur,  atque  hinc  est,  quod  hix  ele- 
menti  ignis  in  hujusmodi  mixtis  non  resultet, 
propter  eorum  scilicet  opacitatem,  neque  ah'as 
in  eis  ignis  ipse  sit  formahter.  Verum  sicut  in 
mixtionenon  totahter  corrumpuntur  eleraenta, 
sed  modo  ahquo  in  mixto  manent,  ita  hix  ignis 
suo  modo  remanet,  in  aham  scihcet  quahta- 
tem  degenerando,|quamjdicimuscolorem,  quia 
enim  mixtum  habet  diaphaneitatem  nonnul- 


lam  opacatam,  incapax  hicis  est  secundum  se 
totum  :  evadit  tamen  capax  ipsius  coloris,  ut- 
pote  hicem  quodammodo  concernentis  :  lioc 
ergo  modo  dimanat  color  ex  mixtione  elemen- 
torum  ratione  hicis,  et  diaphaneitatis  ad  opa- 
citatem  terminatai.  Quod  etiam  potest  expli- 
cari  ex  modo,  quo  colores  etiam  generantur 
in  aere :  tria  enim  in  taU  generationi  conour- 
runt,  himen  participatum  a  Sole,  diaphaneitas 
aeris  et  opacitas  nubis,  ex  quibus  color  ipse 
resuhat  hac  sola  diflierentia,  quod  quemadmo- 
dum  iUuminatio  Solis  brevi  durat,  ac  mixtio 
est  imperfecta,  ita  colores  ilh  cito  evanescunt, 
ahi  vero  colores  diuturniores  sunt  ob  perfec- 
tam  mixtionem  ex  quaresuUat,  ita  fere  exph- 
cat  rem  hanc  Plato,  in  dialogo  de  Natura,  ubi 
colores  esse  ait  flammas  a  singuhs  corporibus 
dimanantes:  fliammas  vocat,  quia  siout  hix  ex 
igue,  ita  e  mixto  prodit  color,  quasi  hix  quas- 
dam  opacitate  mixti  offusoata.  Platoni  concinit 
Aristoteles,hbro  de  Coloribus,accedunt  Alber- 
tus,  Summa  de  liomine,  in  qusestione  de  Sub- 
stantia  coloris,  D.  Thomas,  secuudo  de  Anima, 
lectione  decima  quarta,  atque  ita  color  essen- 
tialiter  a  luce  distinguitur,  licet  quodammodo 
in  illa  fundetur  quia  ratione  illius  prsesertim 
resultat,  qua  de  causa  Albertus,  citato  libro 
de  Anima,  traotatu  tertio,  capite  septimo, 
dixit  lucem  esse  coloris  hypostasim,  similiter- 
que  loquitur  D.  Thomas,  in  tertia  chstinct,  23, 
qusest.  2,  art.  \,  ad  1. 

4.  Coloris  definitio  ex  Aristotele  discutitur. 
—  Germana  de/lmtio.  —  Einc  jani  explicatur 
defmitio  coloris  ex  Aristotele  in  Imnc  modum. 
Color  est  extremitas  perspicui  iii  corpore  ler- 
oidnato.  Terminatum  corpus  vocat  Philosophus, 
in  quo  diaphaneitas  propter  admixtam  opaci- 
tatem  ultra  non  pervadit,  sed  in  externa 
superficie  sistit,  ac  terminalur.  Unde  tale  cor- 
pus,  qua  ex  parte  perspicuiuu  est,  sive  diapha- 
num,  id  est,  quoad  externam  superficiem, 
capax  sit  inuminationis  :  qua  vero  est  opacum, 
terminatum  dicitur,  ac  proinde  intimse  illus- 
trationis  incapax.  Ait  ergo  Aristoteles  colorem 
esse  eam  qualitatem,  quse  in  extremitate  per- 
spicui,  inquam,  ut  sic,  quia  videhcet  color 
ipse  ad  perspicuitatem  conducit.  Adhuc  tamen 
definitio  obsoura  est,  minimeque  suflTiciens, 
cum  non  describat  veram  coloris  essentiam  : 
praiterquam  quod  non  in  superficie  tantum, 
sed  interhis  etiam  color  iusit,  ut  patet  in  san- 
guiue,  lacte  et  simihbus.  Quapropter  nonnulli 
exponunt  extremitatem  metaphorice  sumi  in 
definitione  pro  perfectione,  seu  consumma- 
tioue  :  color  ergo  (iuquiunt)  definitur  extre- 


666 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


mitas,  id  est^  perfectio  seii  qualitas  quoe  opa- 
cum  quidem  corpus,  prout  tamen  perspicuum 
est,  consummat  et  perficit.  Verum  metapliora 
illa  a  mente  Aristotelis  aliena  est,  et  in  uni- 
versum  vitiosa  in  defmiendo,  ut  ille  in  Topicis 
monet.  Dicendum  ergo  fortasse  non  intendisse 
defmire  exacte  colorem,  sed  modo  aliquo  ex- 
plicare,  proprie  vero  defmiri  posse  qualitatem 
efficientem  mixtum  corpus  quatenus  perspicui- 
tatem  aliquam  liabet  opacitate  terminatam.  Et 
heec  de  prima  parte  qua^stionis. 

5.  Pro  secunda  parte  tituli  cle  specielms  co- 
lorum,  ac  primo  de  extreonis  opinionis  dum  ad- 
'versce.  — Attctoris  j^idicium.—Civcai  secundam 
est  advertendum  inter  colores  cluos  esse  extre- 
mos,  albedinem  et  nigredinem,  inter  quas  as- 
signari  solet  discrimen^  quod  albedo  prove- 
niat  ex  abundantia  luminis,  exiguaque  opaci- 
tate,  nigredo  vero  e  contra,  quod  ex  efFectibus 
ostendi  potest :  ut  enim  hii  disgregat  visum, 
sic  et  albedo  :  multum  ergo  de  luce  participat. 
Nigredo  vero  quia  congregat,  exiguam  parti- 
cipat.  Habet  tamen  difficultatem  bsec  doctrina, 
nam  sa?pe  res  densissima  et  opacissima  alba 
est  valde,  ut  patet  in  argento  :  e  contra  vero 
transparens,  et  rarior  nigra  est,  ut  patet  in 
cornu  nigro  :  non  ergo  hi  colores  proveniunt 
ex  opacitate,  aut  himine.  Abi  vero  eos  refe- 
runt  ad  primas  quabtates  calori  tribuentes 
nigredinem,  frigiditati  albedinem,  quod  vide- 
tur  experientia;  consomim.  Sed  neque  hoc  sa- 
tisfacit,  cum  nullam  convenientiam  habeant 
hse  quahtates  curn  ilhs.  liem  ex  calore  potius 
dimanaret  albedo,  quia  calor  virtus  est  ignis, 
qui  ubi  excellens  calor  est,  prsedominatur  : 
ergo  et  himen,  vel  saUem  albedo  quse  de  hi- 
mine  magis  participat,  potius  diraanaret.  Di- 
cendum  vero  utramque  opinionem  ex  parte 
veram  esse,  nam  cum  dicti  colores  cousurgunt 
ex  niixtione  elementorum  :  albedo  quidem 
consurget  ex  majori  participatione  hicis  ab 
igne^  atque  ex  majori  convenientia  cum  aqua, 
et  aere  quoad  transparentiam  et  claritatem, 
imde  res  acpiese,  ut  nix,  argentum,  et  similes, 
albse  sunt,  nigredo  vero  consurget  ex  praedo- 
minio  terree,  opacitateque  ihius,  atque  ex  de- 
fectu  himinis.  Quare  quod  res  minus  densain- 
terdum  nigra  sit,  ab  exigua  participatione 
ignis,  ac  himiuis  nascitur  :  calor  autem  nigre- 
dinem  causat,  cum  admiscetur  terrestri  ma- 
terise,  eamque  exsiccat,  attamen  adjunctus 
humiditati  generat  pothis  albedinem,  ut  in 
lacte,  et  in  nobis  speciatim  calor  flavam  bilem 
adurit,  et  atiam  creat,  quae  illam  inficit,  atque 
obfuscat^  in  uobis  enim  mutatio  coloris  nou 


raro  provenit  ex  abundantia  humoris,  sed  in 
ea  re  nihil  est  certum. 

6,  De  mediis  colorilms. — Inter  has  porro 
extremas  species  phires  sunt  media^,  quse  ad 
sex  reducuntur,  scilicet  palUdum,  rufum,  fla- 
vum,  rubeum,  viride,  ac  Uvidum:  quod  si  aUse 
dari  videantur,  aut  fortasse  simpUces  non 
sunt,  sed  exhis  mixtge,  aut  adeas  reducuntur: 
sex  vero  numerati  colores,  Ucet  medii  dicantur, 
putandum  non  est  extremis  formaliter  com- 
poni,  sed  potius  quaUtates  esse  simpUces,  si- 
cut  extremas,  ut  docet  Aristoteles  3,  de  Sensu 
et  sensibiU^  ac  patet,  quia  non  fiunt  ex  mix- 
tione  remissorum  extremorum,  sed  resuUant 
per  se  ex  proprio  elementorum  mixtione,  ut 
videre  Ucet  in  nubibus,  ubi  diversi  fmnt  colo- 
res  tam  medii,  quam  extremi  secundum  di- 
versas  mixtiones  lucidi  et  diaphani  ad  opa- 
cum  terminati :  dicuntur  ergo  medii  propter 
simiUtudinem  aUquam  majorem,  vel  miuo- 
rem  ad  aUerum  extremorum,  nam  requisita 
proportio  inter  Uimen,  et  per?picuum  termi- 
uatum  ad  generationem  aUiedinis,  ex  nimia 
opacitate  et  magna  luce  constat,  ad  genera- 
tionem  vero  nigredinis  oppositum  in  extre- 
mis  requiritur  :  at  ca^teros  deinde  colores 
exigitur  proportio  media  :  unde  et  medii  ap- 
peUantur  :  fatemur  tamen  aUquando  etiam 
dari  medium  per  participationem  extremorum, 
veUiti  si  aUDcdo  prseexistens  remittatur,  mis- 
ceaturque  nigredo  :  tunc  enim  fuscus  iUe  color 
simplex  non  erit,  sed  duo  extremi  in  remissis 
gradibus. 

7.  Colores  alii  veri,  alii  apparentes. — In 
nuMlms  veros  cotores  dari  sentit  D.  TJiomas  et 
alii. — Contra  opinantur  alii.  — UUimo  est  ad- 
vertendum  inter  colores  quosdam  esse  veros, 
alios  apparentes,  ut  Aristoteles  notat,  lib.  de 
Coloribus,  et  de  Sensu  et  sensibili,  cap.  3,  et  3 
Meteor.,  cap.  -4.  Veri  secundum  rem  dicuntur, 
qui  subjectis  insunt,  apparentes ,  qui  tantum 
in  esse  apparent,  quales  in  cohimbarum  coUis  : 
si  enim  ex  diverso  situ  conspiciantur,  diversi 
ap})arent,  quod  non  contingeret,  si  vere  ines- 
sent,  utrosque  autem  discernendi  regula  dif- 
ficiUs  est.  Quis  enim  dicat,  quales  sint  colores 
apparentes  in  nubibus  :  Uinc  enim  tam  veri 
videntur,  quam  qui  inter  nos  sunt :  praesertim 
quia  reperitur  ibi  causa  sufficiens  ad  causan- 
dum  colorem.  Unde  Uanc  partem  docuit  divus 
Thomas  3,  Meteor,,  c.  4,  quem  Colonienses, 
et  aUi  secuti  sunt.  AUunde  vero  apparentes 
esse  suadet,  quod  cito  transeant,  et  faciU  de 
causa  mutentur  :  atque  Ua  sentiunt  Yeuetus  3, 
Meteor.  et  Soncinas  7,  MetaphysicEe;  qusest.  9, 


CAP.  XVI.  AN  UNUM 
art.  1.  Similisque  difficultas  est  de  colore  ex 
reflexioue  solaris  radii  a  vitro  colorato  :  verum 
enim  colorem  esse  inde  probari  videtur,  quod 
permanens,  fixusque  sit,  atque  undique  idem 
semper  conspiciatur  :  alimide  vero  minime 
vcrus  putabitur,  quia  illius  causa  nulla  se  of- 
fert :  difficile  ergo  est  veros  colores  ab  appa- 
rentibus  discernere. 

8.  Decisio  auctoris.  —  Dici  tamen  potest,  si 
color  semper,  eodemque  modo  permaneat,  ve- 
rum  esse,  at  si  brevi  transeat,  observandam 
esse  causam  illius,  quse  si  proportionata  gene- 
rationi  coloris  judicetur,  verum  quoque  colo- 
rem  judicandum  esse,  quantumlibet  brevi  eva- 
nescat,  atque  hujus  generis  esse  colores  iridis 
et  nubium,  probabiliiis  videtur,  cum  ibi  ea 
mixtio  qualitatum,  licet  dissipatu  facilis,  con- 
currat,  quffi  in  mixtionibus  aliis  magis  per- 
manentibus  dari  solet  :  si  vero  causa  non 
appareat  sufficiens  ad  producendum  colorem, 
maxime  si  ex  parte  rei  visee  non  sit  facta  va- 
riatio,  sed  ideo  tantum  varii  colores  appareant, 
quia  potentise  applicatio,  situsve  fuit  variatus, 
tunc  plane  deceptio  quaedam  potentiae  est : 
sicque  sentiendum  de  coloribus,  qui  in  collo  co- 
lumba3  apparent,  ac  etiam  de  illo,  qui  per  re- 
flexionem  iucis  ex  vitro  colorato  conspici  pu- 
tatur,  ut  supra  etiani  diximus,  nam  quemad- 
modum  cum  objectum  album  cernitur  per 
medium  rubrum  apparet  rubrum  ob  confusio- 
nem  specierum  ipsius  objecti,  atqiie  medii,  ita 
in  prsesenti  casu  id  quod  reflectitur,  splendor 
quidam  tantum  est  admixtus  speciebus  vitri 
colorati,  quse  intensiores  evadunt,  atque  ve- 
henientiores  ex  inflammatione,  seu  illustra- 
tione  radiorum,  quse  vitri  species  simul  cum 
speciebus  lucis  reflectuntur  usque  ad  visum, 
unde  apparet  splendor  ille  lucis  coloratus. 
Qui  plura  de  coloribus  desiderat,  legat  Pere- 
sium  2,  de  Anima,  cap.  7,  qusest.  2,  sed  ob- 
scure  satis  loquitur,  ut  assolet. 

CAPUT  XVI. 

SITNE  UNUM  OBJEGTUM    VISUS,   ET  QUID  SIT  ILLUD. 

1.  Adf^equatuvi  potenii^e  ohjectum  quod?  — 
In  qusestione  hac  certum  est,  visum  habere 
aliquod  objectum  adEequatum,  tale  autem  di- 
citur,  extra  quod  ferri  neque  potentia,  ita  ta- 
men  ut  nihil  intra  ejus  ambitum  sit,  in  quod 
ferri  non  possit :  omnis  autem  potentia  ada- 
quatum  objectum  habet  necessario,  imo  et 
unam  rationem  formalem  objecti  sibi  adeequa- 
tam  vendicat,  a  qua  sumat  specieni;  et  ad 


SIT  OBJECTUM  VISUS.  667 

quam  per  se  primo  ordinetur  :  hoc  ergo  posito 
difticnltas  estin  assignando  visus  objecto.  Nam 
cum  visus  tum  lumen,  tum  etiam  colores  per- 
cipiat,  non  constat,  an  horum  aliquod,  an  vero 
aliquid  illis  commimesit  objectumadsequatum 
visus,  itemque  an  utrumque  sequaliter  videa- 
tur,  necne  ? 

2.  Prima  assertio  ex  Aristotele. — Avice^mce 
evasio,  quw  placet  D.  Thomce  et  Cajetano. — 
Ad  hujus  difficultatis  decisionem  prius  expli- 
candum  est  quo  modo  lumen  requiratur  ad 
videndum:  dupliciter  enim,  ut  supra  notavi- 
mus,  rem  videri  contiugit,  aut  tanquamter- 
minum  visionis,  sicut  objectus  paries  videtur, 
aut  tanquam  viam,  sicut  videtur  aerinterjectus 
quasi  in  transitu,  cum  visus  non  sistat  in  re 
diaphana :  certum  ergo  est  eorum,  qui  in  tran- 
situ  videntur,  flumen  esse  videndi  rationem, 
ibi  enim  lumen  primo  et  per  se  conspicitur. 
Difficultas  ergo  est  de  iis,  quse  videntur  utter- 
mini,  ubi  rursus  notandum,  quod  terminat 
visionem  esse  posse,  aut  lucidum  tantum,  ut 
ignis,  vel  stella,  aut  etiam  coloratum,  ut  pa- 
ries.  Dicojam  primo.  Objectumlucidum  videri 
potest  ratione  lucis  tantum  sibi  inhaerentis 
absque  eo  quod  reqiiirat  lumen  in  medio.  Pro- 
batur  ex  Aristotele,  lib.  2,  de  Anima,  cap.  7, 
textu  72,  dicente,  res  quasdam  videri  in  tene- 
bris,  quod  etiam  experientia  monstrat,  cum  a 
longinquo  lucernam  conspicimus  per  densissi- 
mas  noctis  tenebras.  Respondet  tamen  Avi- 
cenna,  lib.  6,  Naturalium,  p.  3,  cap.  3,  hsec 
ipsa  lucida  illuminare  medium,  quantum  ne- 
cesse  sit,  ut  videantur,  difl^erentiamque  ab 
Aristotele  adductam  inter  ea,  qua?  in  tenebris, 
aut  in  luce  videntur,  interpretatur  quod  utra- 
que  quidem  videantur  per  medium  lucidum, 
qucedam  tamen  aliunde  lucidum  supponere, 
ut  species  imprimant,  ideoque  dici  videri  in 
lucido,  qua-dam  vero  illud  efficere,  quse  prop- 
terea  in  tenebris  videri  perhibeiitur.  Quam 
doctrinam  videntur  amplecti  D.  Thomas,  et 
Cajetanus  in  citato  loco  Aristotelis.  Quod  ta- 
mcn  non  placet  aliisasserentibuspra?fatalucida 
videri  in  tenebris,  medio  nullocollustrato,  con- 
sonatque  experientiee,  nam  oculi  felium  hi  cu- 
biculoproi-.sus  obscuro  conspiciuntur,qui  tamen 
habere  non  videntur  vim  illustrandi  totum  cu- 
bicuIum.Aristoteles  quoque,  de Sensu  et  sensi- 
bili,  cap.  2,  scribit,  'corpora  nonnulla  levia, 
aique  poUta  ad  fulgendum  in  tenehris  apposita 
esse,  nnn  tamen  ad  lumen  prcehendum. 

3.  Auctoris  judicium.  —  Specieslucidiaut 
colorati  an  pertingant,  quo  non  accedit  lux.  — 
De  hac  disceptatione  censeo  actionem  rei  lu- 


668 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


cidee  duplicem  esse,  unam  productivam  lumi- 
nis,  alteram  specieriim  visualium,  quse  actio- 
nes  iion  videntur  subordinari,  ita  ut  illumina- 
tiva  proecedat  natura,  ac  disponat  medium  ad 
specierum  productionem,  nam  sicut  ipsa  illu- 
minativa  immediate  fit  circa  subjectum  om- 
nino  tenebrosum,  ita  et  actio  specierum  pro- 
ductiva  posset  immediate  fieri  circa  meduim 
carens  lumine,  neque  est  ratio  fingendi  illu- 
minationem  medii  praerequiri  tanquam  spe- 
cierum  dispositionem,  et  hoc  est  quod  preeci- 
pue  intendimus  in  conchisione,  An  vero  prse- 
dictee  duse  actiones  semper  sese  comitentur ,  ad 
rem  non  pertinet,  estque  utrinque  probabile : 
cum  enim  utraque  actio  fiat  sine  contrario, 
procedatque  a  principio  ageute  naturaliter , 
credi  potest  utramque  semper  fieri  ad  sequa- 
lem  distantiam.  Alinnde  autem  apparet  posse 
ad  majorem  distantiam  rem  bicidam  diffim- 
dere  species,  quamlumen,  cnmilla  sit  himine 
impertectior,  ac  proinde  minorem  reqnirens 
virtutem,  ut  diffundatur  ad  majorem  distan- 
tiam  :  utraque  ergo  pars  est  probabilis,  sed  lisec 
uhima  videtnr  probabilior,  quam  etiam  con- 
firmant  adductse  experiinitiai. 

4.  Secunda  assertio  tripartita.  —  Dico  sectui- 
do.  Color,  ut  videri  possit,  ac  imprimere  in  visu 
speciem,  per  se  exigit,  ut  sit  illuminatus,  ex 
parte  autem  medii  requirit  hunen  ex  conse- 
quenti  magis,  quam  per  se,  ex  parte  taudem 
potentiffi  sunpHciter  non  est  necessarium.  Hajc 
conchisio  jure  tribuitur  D.  Thomtp  :  licet  enim 
1  p.,  qugest.  79,  art.  3,  ad  secundum  dubie  lo- 
quatur,  attamen,  qusest.  67,  art.  3,  ad  terthim, 
absolute  scribit  hicem  colores  actu  visibiles 
eflicere.  Item  in  1,  dist.  45,  a.  2,  ad  primum, 
et  dfst.  48,  art.  5,  ait  in  objecto  visus  colorem 
se  habere  ut  materiale,  et  lucem  ut  formale. 
Idem  repetit  iu  2,  dist.  20,  queest.  2,  ai't.  2, 
ad2,  et  1,  contraGentes,  cap.  76,  et2,  2,  q.  \, 
art.  3.  Item  docet  Albertus,  de  Sensu  et  sensi- 
biU,  tractatu  2,  cap.  1  et  2,  ahis  locis  citatis 
praecedenti  capite,  asserentes  colorem  esse 
qualitatem  distinctam  a  hmiine,  manereque 
absente  himine  :  addit  tamen,  in  ordine  ad 
visum,  colorem  non  esse  in  actu,  sed  in  po- 
tentia  tantum  :  fieri  vero  in  actu  a  himine,  a 
quo  vim  accipit  immutandi  visum,  Idem  opi- 
nantur  Avicenna,  Themistius,^gidms  et  Caje- 
tanussupracitati,  consonat  Aristoteles,text.  18, 
tertii  de  Anima,  dicens  lumen  facere  colores 
actu,  utique  visibiles,  quia  antea  erant  in  po- 
tentia.  Sed  exponunt  adversarii,  actu  facere, 
quatenus  absque  himine  non  possunt  videri. 
Sed  non  satisfaciunt,  nam  rem  actu  facere,  est 


proprium  formee,  dispositio  autem  requisita  ex 
parte  passi  nec  facit,  nec  constituit  in  actu  ip- 
sum  agens.  Idem  praeterea  colligitur  ex  defuii- 
tione  coloris,  dum  dicitur  extremitasperspicui, 
etc,  ubi  colorem  definit  Ari.stoteles  in  ordine  ad. 
visum,.atque  pronuutiat  esse  illum  tantum  in 
extremitate  perspicui,  seu  illuminati  :  color 
ergo  per  lumen  constituitur  in  esse  visibihs, 
quodetiam,  ex  toto  illo  capite  tertio,  deSensu 
et  sensibili,  licet  coUigere.  Tandem,  lib,  2,  de 
Anima,  c.  7,  scribit  oportere  omnia  visibiha 
reduci  ad  unum,  in  quo  conveniant,  non  pos  - 
sunt  autem  reduci,  nisi  ad  himen.  Accedunt 
quoque  experientise  ad  lioc  coiifirmandum, 
nam  objectum  coloratum  nunquam  nisi  ilhimi- 
natnm  videtur,  eoque  perfectius,  quo  est  illu- 
minatius  :  signum  ergo  est,  quod  ex  se  re- 
quirat  hiraeu,  ut  possit  videri.  Prseterea 
compertum.  est  res  lucidas  per  se  esse  visibi- 
les,  neque  indigere  ahquo  extrinseco,  ut  vi- 
deantur,  ut  solem,  ceeteraque  astra,  ignem, 
et  si  quee  sunt  alia  per  se  lucentia,  res  autem 
coloratas  omnes  indigere  ilhistratione  :  ergo 
himen  revera  complet  rationem  visibihs  etiam 
in  ipsis  coloribns.  Quocirca  arbitror  sicut  color 
est,  vehiti  umbra,  et  participatio  kicis,  ita  ex 
se  liabere  iuchoatiouem  quamdam  visibilitatis, 
atque  ex  se  aptum  esse,  ut  videatur,  deesse 
tamen  illi  complementum  virtutis ,  idque  a 
lumine  mutuari,  atque  adeo  cum  lumine  sibi 
inherente  complere  unum  perfectum  visibile, 
in  quo  sane  differt  color  ab  aliis  qualitatibus, 
quod  nec  per  se  sola?,  nec  cum  luce  possint  vi- 
deri :  color  autem  ex  se  Iiabeat  ut  possit  videri, 
adjutus  scilicet  virtute  lucis  :  ita  ergo  inter- 
pretandus  venit  Aristoteles ,  et  quicumque 
aiunt  colores  per  se  esse  visibiles. 

5.  Secunda  pars  assertionis  exponitur.  — Et 
hinc  liquet  secunda  pars  conclusionis,  color 
enim  non  nisi  per  aerem  illuminatur,  et  ideo  eo 
ipso,  quod  illuminandum  est  objectum,  conse- 
quenter  medium  erit  illuminandum,  quamvis 
id  per  se  non  postularetur.  Itaque  sieut  res 
lucida  ex  se  visibilis  est,  seu  medium  sit  illumi- 
natum,  seu  tenebrosum  :  ita  color  illumina- 
tus  ratione  luminis  jam  sibi  adheerentis  evadit 
per  se  visibilis,  productivusque  suarum  specie- 
rum  per  quodlibet  medium  :  unde,  quod  hoc 
illuminatum  sit  accidentarium  est,  quamvis 
fortasse  deserviat  ihuminatio  medii,  ut  spe- 
cies  efficaciores  prodeant,  adjuvaudo  nimirum 
ipsius  coloris  activitatem.  Atque  ex  his  liquet 
probatio  conclusionis.  Nam  color  illuminatus, 
constitutus  est  tanquam  quoddam  lucidum  : 
eodem  ergo  modo  visibilis  erit,  ae  res  lucida  : 


CAP.  XVI.  AN  UNUM 
qnod  enim  ex  se  habeat  lumen,  vel  ab  alio^ 
nihil  refert  :  luna  enim  visibilis  est  per  me- 
diumetiam  non  aliunde  inuminatum^hcet  non 
a  se,  sed  a  sole  hiceat  :  quare  sicut  res  lucida 
per  se  non  requirit  medium  illuminatum^  ita 
nec  coloratum  lumine  perfusum  illud  requiri- 
tur.  Et  confirmatur  experimento^  nam  res  co- 
lorata,  lumineque  affecta  sui  speciem  fundit 
per  interjectum  aerem,etiamsitotum  non  illus- 
tretur,  cum  videatur  ab  existente  in  obscuro 
recessu,  ut  experientia  demonstrat  :  non  ergo 
medii  illustratio  per  se  requiritur.  Quod  si 
contendas  medium  semper  illumiuari  saltem 
remisse,  hinc  colhgemus  id  per  se  nou  requiri 
ad  visibilitatem  objecti,  alioquin  diminuta  in 
medio  luce  visio  fieret  imperfectior  :  siquidem 
stante  subjecto  imperfecte  disposito,  forma  de- 
bilior  illi  imprimetur  :  nunc  autem  licet  lumen 
minuatur  iu  magna  medii  parte,  dum  non  re- 
mittatur  in  objecto  illuminato,  seque  perfecte 
ipsum  conspicimus  :  ergo  signum  est  illustra- 
tionem  medii  per  se  non  requiri,  ut  color  illus- 
tratus  sit  actu,  seu  in  potentia  proxima  '^'isibi- 
lis.  Et  hinc  patet  etiam  ultima  pars  conclusio- 
nis.  Nam  si  lumen  ex  parte  organi  posceretur, 
id  esset  maxime,  quia  in  eo  recipi  deberent 
species,  ac  per  illud  pertingere  ad  potentiam 
quasi  per  medium,  sed  ex  parte  medii  non  re- 
quiritur,  ut  ostendimus  :  ergo  neque  ex  parte 
organi,  idemque  probatur  ex  aliis  argumentis 
jam  positis. 

6.  Primum  corollarium  ex  assertioniJjus 
colligens  resultationem  capitis.  —  Consulatur 
auctor,  tractatu  Fide  de,  disp.  3,  sect.  2,  n.  7. 
—  Ex  dictis  colligitur  decisio  prfesentis  capi- 
tis,  nimirum  objectum  adsequatum  visus  esse 
himen,  et  quidquid  ex  vi  luminis  manifestatur, 
seu  res  illuminata,  ut  sic.  Patet  ex  dictis,  quia 
quidquid  est  visibile,  fit  actu  tale  et  complete^ 
mediante  lumine  :  solet  vero  aliquando  color 
dici  objectum  visus  adsequatum,  ut  patet  iu 
D.  Thoma  ssepe  1,  2,  qusestione  octava,  a.  2_, 
qusest.  10,  art.  2,  et  1  parte,  qua^st.  19,  art.  3, 
minus  proprie  tamen  nomine  coloris  extenso 
ad  lucem,  quod  prsestat  etiamAristoteles,  libro 
de  Coloribus,  et  lib.  2,  de  Anima,  textu  69, 
et  de  Sensu  et  sensibili^  c.  3,  dum  ait  lumen 
esse  colorem  perspicui.  Alii  astruunt  visibile 
esse  objectum  adaiquatum  visus  inteliigentes 
per  visibile  rationem  quamdam  communem  a 
calore  et  luce  abstrahibilem,  sed  hoc  modo 
idem  fere  per  idem  explicatur,  quare  ne  cir- 
culus  fiat,  ad  ea  quse,  libro  secundo,  capite 
secundo,  de  specilicatione  poteutiarum  per  ob- 
jecta  formaha  diximus,  recurrendum  erit. 


SIT  OBJECTUM  VISUS.  669 

7.  Secimdum  corolJarium  divisionem  visibi- 
lium  continens.  —  Secundo  sequitur  intelli- 
gentia  divisionis ,  quam  Aristoteles  attulit 
visibilium  in  luce,  in  tenebris,  in  utrolibet, 
quse  sane  fit  secundum  ea  quae  visibilibus  ac- 
cidunt,  per  se  enim  requirunt  esse  actu  ilhi- 
minata,  quod  vero  in  Iioc,  vel  illo  medio 
cernantur,  conditio  est  accidentalis  queedam  ; 
namque  ex  se  lucent,  ideoque  per  tenebrosum 
medium  videri  possunt,  alia  ab  extrinseco 
illuminantur,  ut  colores,  uude  per  medium 
videntur,  quod  simul  cuni  eis  iilustratur  : 
quaedam  denique  quia  parum  luminis  habent, 
ut  quercus  putrida,  nocticulse,  oculi  felium, 
piscium  squamse ,  ac  similia  perpolita,  quse 
ideo  in  tenebris  solum  discernuntur,  quia  cum 
medium  perfecte  illuminatur,  absorbeutur  a 
majori  luce,  ut  etiam  astiu  fulgente  sole  : 
unde  qua3  plenius  lucent,  ut  ignis,  noctu,  ac 
interdiu  possunt  videri,  quamvis  etiam  hsec 
duo  membra  respectu  diversorum  confundi 
possint,  ut  exeraplis  est  facile  videre  :  credunt 
tamen  alii  ea  quai  solum  in  tenebris  videntur^ 
lucem  non  habere,  sed  qualitatem,  lucem  et 
colorem  eminenter  contiuentem,  quseinterdiu 
apparet  color,  eo  quod  a  divino  lumine  offus- 
cetur.  Ita  citatus  Themistius.  Ea  tamen  emi- 
nentia  minime  intelligitur  :  quare  dicendum 
hujusmodi  res  lucentes  participare  aliquid 
lucis  secundum  partes  magis  perspicuas,  et 
aliquid  coloris  secundum  magis  opacas  :  noc- 
tuque  videri  secundum  priores  tantum,  eo 
quod  posteriores  tunc  perfecte  non  illuminan- 
tur,  interdiu  vero  conspici  secundum  ipsas 
posteriores  tantum,  quia  jam  satis  illuminan- 
tur,  priores  vero  non  conspici,  quia  a  diurna 
luce  absorbentur.  Ila  S.  Thomas  3,  de  Anima, 
textu  72,  ubi  Commentator,  Nyphus,  Albertus 
et  Thienensis,  latiusque  idem  Albertus,  Sum- 
ma  de  liomine,  fol.  95. 

8.  Tertium  corollarium  de  interjecta  dis' 
tantia  ad  videndum.  —  Consule  auctorem , 
disp.  \^,sect.  8,  n.  19.  —  De  hac  difficultate 
Coninibricenses,  lih.  2^  de  Anima,  c.  7,  q.  ult. 
—  Ultimo  sequitur  ex  dictis  :  quale  debeat 
esse  medium  ad  videndum  :  requirifcur  enim 
nonnuUa  inter  visibile,  et  visum  distantia, 
ostendit  siquidem  experientia,  visibile  super 
visum  positum  non  videri,  distantia  vero  cum 
mmquam  sit  vacua,  occupari  debet  a  corpore 
solum  diaphano  :  corpus  namque  opacum 
productioni  specierum  obstaret,  si  tamen  di- 
stautia  inanis  esset,  objectumque  visibile  suffi- 
cienter  illuminatum,  et  visus  etiam  specie 
instructus;,  ac  debite  applicatus  posset  fieri 


670 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


visiO;,  quia  nihil  cst  quod  ad  videndi  actum 
amplius  requiratur,  medium  enim  plenum  ad 
sjieciei  pi-oductionem,  conservationemque  in 
oculo  solum  requiritur.  Cu'ca  ha3C  tamen  diffi- 
cultas  restat  de  iis  qui  per  medium  densum  et 
opacum  inspicere  dicuntur,  quod  minime  cre- 
dOj  aut  si  verum  est,  causam  igiioro^  consula- 
tur  VeracruZ;,lib.  2,  yEgidius,  Tlieoremate  13, 
Albertus,  lib.  ^^,  de  Animalibus,  ubi  de  lynce 
agens  ait  fabulosum  esse,  quod  visu  pervadat 
solida  et  opaca  corpora. 

CAPUT  XVII. 

UTRUM   VISIO   FIAT   EXTRAMITTENDO ,   AN  INTUS 
REGIPIENDO. 

1,  Sententia  Platonis.  —  Diximus  de  ob- 
jecto  visus  :  de  speciebus  autem  illius  nihil 
dicendum  superest,  prseter  ea  qua3  dicta  sunt 
in  preecedentibus,  de  actu  vero  specialis  manet 
difficultas  propter  antiquam  Platonis  opinio- 
nem,  visionem  non  fieri  intra  oculum  per  re- 
ceptionem  alicujus  qualitatis,  sed  fieri  potius 
per  emissionem  quorumdam  spirituum.  Ita 
docuit  Plato  in  Timeo,  sequiturque  Aulus  Gel- 
lius  5,  Hb.  noctium  Atticarum,  Alcinous,  lib. 
de  decretis  Platonis,  Priscianus  Lydus,  lib.  de 
Phantasia,  Plotinus,  hb.  de  Visione,  et  non- 
nulli  ex  perspectivis,  id  quod  diversis  modis 
expHcatur  :  quidam  ergo  aiunt  oculos  emittere 
spiritum  hicidum,  ac  per  illum  alterare  me- 
dium,  inde  vero  usque  ad  visibile  pertiugere 
quemdam  splendorem,  commiscerique  specie- 
bus  visibihbus,  atque  ita  perfici  visionem  abs- 
que  uha  reflexione  ad  ocuhim  :  sed  non  ita 
Plato,  ut  adnotavit  Galenus  7,  de  Placitis,  in 
fine,  non  enim  negat  ille  ab  olijecto  devenire 
species  usque  ad  visum,  ut  patet  ex  Tlieeteto, 
et  ex  6,  lib.  de  Legibus,  easdemque  admittit 
Galenus  ipse  Platonem  secutus  ibid.,  et  lib.  10, 
deUsu  partium,  in  fin.,et  hb.  1,  Prognostico., 
c.  19.  Ahter  ergo  explicatur  Platonis  senten- 
tia,  visum  imprimis  emittere  lucem  usque  ad 
objectum  visibile,  quo  cum  appulerit  regredi 
simul  cum  specie  usque  ad  oeulum ,  ibique 
peragi  visionem.  Ita  Galenus,  Plutarchus,  1.  4, 
de  Placitis,  cap.  13,  Gregorius  Nyssenus  4,  de 
Virib.  animse ,  cap.  2,  Nemesius,  de  Natura 
hominis,  cap.  7,  -Macrobius  7,  Saturnalium, 
cap,  14.  Addunt  alii  lucem  emissam  ab  oculo, 
spiritibusque  delatam  non  pervenire  ad  visi- 
bile,  sed  ad  certam  usque  distantiam  spatii, 
ad  quam  etiam  species  visibiles  occurrant, 
qu83  spiritibus  commixtee  revertantur  ad  ocu- 


lum,  ut  ubi  visio  perficiatur.  Ahi  denique 
explicant  primum  omnium  recipi  in  oculo 
species  intentionales,  deinde  vero  egredi  spi- 
ritus  ab  oculo  per  aerem  usque  ad  certam 
distantiam  in  ilhsque  esset  facultatem  forman- 
di  visiouem,  et  ideo  egressos  ab  oculo,  cum 
sufficienter  approximantur  objecto ,  formare 
visionem  in  aere  ipso  :  opinionem  hanc  ita 
explicatam  sequitur  Vailes,  hb.    !2,    cap.  28, 

2.  Vera  assertio. — Sit  tamen  conclusio.  Re- 
ceptis  in  oculo  speciebus  ibidem  formatur 
visio  absque  ilhus  rei  emissione.  Hasc  est  sen- 
tentia  Aristotelis,  quam  late  probat  de  Sensu 
et  sensibih,  cap,  2,  sequunturque  omnes  Aris- 
totelici :  atque  ita  probatur,  nam  oculus  reci- 
pit  species  ab  objecto,  et  per  hanc  receptionem 
ohjectum  conjungitur  potenti»  visivee,  quse 
proinde  constituitur  in  actu  primo  ad  viden- 
dum  :  ergo  satis  habet,  imde  in  se  formet  vi- 
sionem  :  omuia  vero  alia,  qua?  adduntur, 
figmenta  sunt,  ac  superflua.  Major  et  ab  aliis 
conceditur,  et  supra  est  probata,  ac  confirma- 
tur,  Nam  ad  sensationes  omnium  aliorum 
sensuum  nihil  ahud  requiritur,  quam  con- 
junctio  cognoscentis  potentice,  cum  cognosci- 
bili,  quse  in  ipsa  potentia  fit  mediis  speciebus, 
in  eademque  formatur  sensatio,  neque  in  tali 
ahquo  sensu  inducitur  necessario  emissio 
ahcujus  rei  :  ergo  neque  in  visu  est  confin- 
genda. 

3.  Prohatur  secundo  per  dilemma. — Prior 
fars  dilemmatis  multipliciter  urgetur.  —  Se- 
cundo  arguitur,  expugnando  oppositam  sen- 
tentiam,  nam  vel  id,  quod  emittitur,  est  sub- 
stantia,  vel  accidens,  si  substantia  (ut  Plato, 
et  alii  videntur  asserere,  dum  spiritus  qnosdam 
emitti  aiunt)  aut  talis  substantia  generatur 
in  aere,  quod  evidenter  falsum  est,  cum  inter 
videndum  aer  non  corrumpatur,  aliquidve  de 
novo  generetur  :  aut  ea  ab  oculis  egreditur, 
sicque  tempus  nonnullum  ponet  usque  ad  ob- 
jectum,  cum  tamen  etiam,  qute  uimium  di- 
stant,  ut  astra  tam  cito  conscipiautur,  quam 
quaj  sunt  proxima,  quod  manifestum  signum 
est  nullum  utrobique  locahs  delationis  moram 
consumi.  Arguit  etiam  optime  Aristoteles  , 
quoniam  ad  videndum  rem  nimium  distantem 
necessarium  foret  expendere  magnam  spiri- 
tuum  vitalium  copiam,  qui  vel  unico  actu  vi- 
dendi  consumerentur  omnes.  PrEeterea  spiri- 
tus,  cum  sint  corpuscula,  dissipantui*  facile, 
nec  possent  recta  ad  multam  distantiam 
pervenire,  flante  prsesertim  vento,  potiusque 
interdmn  contingeret  videri  rem,  ad  quam 
non  intenderet_,  si  forte  ventus  ad  iUam  pro- 


CAP.  XVII.  AN  VISIO  FIAT  ALIQUID  EXTRAMITTENDO,  NEG  NE. 


671 


duceret  spiritus.  Quod  si  dicas^  spiritus  pertin- 
gere  solum  ad  distantiam ,  in  qua  conservari 
possint  ab  emittentibus  oculis  :  ergo  in  tota 
reliqua  distantia,  quse  poterit  esse  multo  ma- 
jor,  fiet  visio  sine  emissione  :  ergo  etiam  pos- 
set  fieri  absque  ulla  in  reliqua  parte.  Habet 
praeterea  evasio  ha3C  absurda^  quee  patefient 
in  tertio  argumento,  multaque  ex  illatis  non 
potest  effugere.  Est  quoque  specialis  difficultas 
in  visione  per  vitrum,  quod  spiritus  illi  ne- 
queunt  penetrare,  nec  recurri  potest  ad  po- 
ros  :  tum  quia  non  sunt  adeo  subtiles,  cum 
nec  ignis  ipse  subtilior  vitrum  pervadat  :  tum 
etiam  quia  pori  rectilinei  non  sunt^  ut  oporte- 
ret  ad  visionem. 

4f.  TJrgetur  altera  dilemniatis  pars.  — ■  Si 
vero  dicatur  (qua?  erat  altera  dilemmatis  pars) 
non  emitti  sulistantiam ,  sed  accidens  :  fingi 
certe  nequit  quitinam  sit  prseter  lumen  ali- 
quod,  vel  splendorem :  c[uod  refellitur,  primo, 
quia  alias  in  tenebris  posset  fieri  visio  oculis 
diffundentibus  kimen  suum.,  cum  contra  expe- 
rientiarn  sit  heec  luminis  diffusio  usque  ad  vi- 
sibile :  lumen  quoque  tale  remissum  valde  ideo- 
que  sole  plurimum  lucente,  ab  oculo  non 
posset  emitti,  cum  prseveniretur  ab  agente  for- 
tiori,  atque  adeo  non  posset  fieri  visio.  Denique 
quorsum  esset  illa  diffusio  huninis,  non  certe 
ad  ilhiminandum  objectum,  nam  aliunde  illu- 
minatum  esse  oportet,  ahoquin  non  videbitur : 
non  etiam  ad  iiluminandum  medium,  vel  po- 
tentiam,  ut  constat  :  fictitia  ergo  est  acciden- 
tis  emissio.  Unde  licet  oculi  aliquantulam  vim 
habeant  emittendi  lumen,  iha  certe  emissio 
per  se  non  concurreret  ad  visionem,  sed  tan- 
tum  per  accidens. 

5.  Probatttr  tertio  ininciipaliter  fer  alterum 
dilemna  urgeturque  primum  metnbrum  triplici- 
ter.  —  Tertio  principaliter  arguitur  :  nam  in 
opinione  Iiac  Platonica,  vel  visio  fit  extra  ocu- 
him,  vel  intra,  non  extra.  Primo,  quia  visio, 
cum  sit  actio  immanens,  fieri  debet  in  ipso 
cognoscente.  Secundo,  quia  si  forte  in  extremo 
aere  fieri  ponatur,  vel  ab  ipso  effective  fieret, 
media  accidentaU  virtute  recepta  ex  oculo,  et 
sic  aer  ipse  visionem  eliceret,  quod  est  absur- 
dissimum,  vel  ab  spiritu  emisso  fieret  tanquam 
ab  instrumento  oculi  illum  emittendis,  quod 
certe  emissionem  supponit  jam  expugnatam  : 
prseterquam  quod  non  salvatur  ratio  vitalis 
actus,  quem  oportet  fieri  immediate  a  vita, 
quam  spiritus  non  habet.  Tertio,  visionem 
extra  potentem  prope  objectum  fieri  est  impos- 
sibile,  maxime  cum  res  etiam  distantissimse 
videantur  :  fieri  autem  in  medio  intervallo  sic 


impugnatur,  quia  jam  ab  eo  loco  res  distans 
concipietur  absque  emissione  usque  ad  ipsam  : 
fnige  ergo  ibi  esse  videndi  potcntiam,  tunc 
exerceret  plane  intra  se  visionem  circa  illius 
rei  emissionem,  semel  autem  data  rei  distan- 
tis  visione  intra  potentiam,  fatendum  necessa- 
rio  erit  semper  ita  posse  fieri,  cum  eadem  sit 
semperratio,  reliquaque  omnia  superflua  sint : 
maxime,  quia  distantia,  ad  quam  oculus  po- 
test  emittere  spiiitus,  curta  est :  inde  vero  us- 
que  ad  objectum  satis  magna.  Unde  si  ex  hac 
magna  videre  potest  absque  emissione,  pote- 
rit  simpliciter  sine  ulla. 

6.  Seciindim  rnemiruin  dilemmatis  etiam  im- 
imgnatur.  — Quod  si  tandem  dicatur  visionem 
fieri  in  oculis,  per  regressum  tandem  spirituum 
ad  illos,  imprimis  talis  emissio,  ac  reflexio  su- 
perflua  erit  :  per  illam  quippe  potentia  non 
roboratur,  sed  exhauritur  potius,  objectumque 
tali  non  indiget  emissione  ad  multiplicandas 
sui  species,  quia  de  se  habile,  ac  sufficiens  est 
ad  id  munus.  Ulteriusque  arguitur  in  hunc 
modum.  Vel  emissio  a  potentia  usque  ad  objec- 
tum  visibile  pertingit,  indeque  regreditur,  vel 
usque  ad  certam  partem  metlii  ubi  occurrunt 
species,  inde  revertitur  ad  potentiam  :  hoc  se- 
cundum  merum  est  figmentum  :  lum  quia 
niliil  cogit  reflexionem  fieri,  cum  nec  sit  obsta- 
culum  alterius  procedendi,  neque  actio  libera 
sit,  ut  possit  per  se  regredi  :  tum  etiam,  quia 
si  substantia  illa  ab  oculo  emissa,  cum  primum 
ad  species  appellit  eas  revehit,  sane  oculo  in 
ea  distantia  collocato,  ad  quam  objectum  dif- 
fundere  valet  species,  non  fiet  visio  extramit- 
tendo,  quare  cum  objectum  ad  magnam  usque 
distantiam  illas  diffundat,  superflua  erit  emis- 
sio  spirituum  a  potentia.  Jam  primum  illud 
quod  scilicet  emissio,  seu  actio  potentiae  per- 
tingat  usque  ad  objeclum  visibile,  et  inde  re- 
grediatur,  falsum  est,  quia  ad  objectum  ni- 
mium  distans  non  potest  talis  actio  pertingere, 
ac  regredi  tam  vehementer,  argumentaque 
supra  facta  hic  etiam  habent  locum,  Denique 
sententiam  nostram  multi  perspectivi  demons- 
trant,  inter  qnos  Vitelius,  lib.  3,  perpectivse, 
proposit.  5  et  6. 

7. 0^'jeciioprima  contra  assertionem  diluitur. 
— Sed  obstat  huic  conclusioni  primo  Aristoteles 
3,Meteor.,  c.  4-,  ubi  adducens  experientiam  de 
Antipheronte,  cujus  semper  aute  oculos  idolum 
versabatur,  causam  reddit,  quod  visus  ob  imbe- 
cillitatemaerem  propellere  nonposset,ubi  aper- 
te  sentit  emissionem  fieri  ex  parte  visus  D.  Tho- 
mas  ib.  occurrit,  Aristotelem  causam  reddere 
ex  scientia  perspectivorum  sui  a^vi,  Alii  aliter 


672 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


respondent,  dici  fortasse  posset,  licet  visio  per 
extramissionem  non  fiat,  oculos  tamen  emil- 
tere  sui  specieS;,  sicut  res  alias  visibiles^  et  de 
hac  specierum  emissione  locutum  esse  Aristo- 
telem  cum  dixerit  factam  ibi  fuisse  reflexio- 
nem  in  aere  tanquam  in  speculo^  adeo  enim 
imbecillo  aspectu  erat  Antipheron^  ut  qualis- 
cumque  aeris  densitas  esset  pro  speculo,  maxi- 
me  si  ex  ipsius  ociilis  humor  ahquis  difflueret, 
quo  aer  magis  crassesceret.  Adde;,Anti[)heron- 
tem  non  ocuhs,  sed  forte  Isesa  imaginatione, 
sohtum  sese  vehit  sibi  in  aere  adversum  con- 
tueri,  ac  si  visu  conspexisset. 

8.  Objectio  secunda  solmtur.  —  Secundus 
locus  Aristotehs  habetur,  hb.  5,  de  Generat. 
animah,  cap,  1,  oculos  prominentes  non  posse 
tam  procul  cernere^  quam  qui  in  cavo  sunt 
positi,  quia  horum  motus,  inquit,  in  vastum 
non  dissipatur,  sed  recta  meat,  ubi  videtur 
emissionem  ahquam  ocuhs  tribuere.  Respon- 
detur  Aristotelem  loqui  de  immutatione  a  vi- 
sibih  in  visum,  quse  magis  uuiiur,  quando 
oculos  in  cavo  positos  aUerat,  quod  Aristoteles 
plane  exphcavit  dicens,  si  ab  ocuhs  vehiti  fis- 
tula  queedam  ad  rem  usque  cernendam  porri- 
geretur,  nuha  ex  parte  dissolvendum  motum, 
qui  a  re  visibih  proficisceretur,  et  ad  hoc  insti- 
tutum  subdit,  uihil  referre^  an  visus  cernere 
dicatur  exitu  ,  ut  quidam  sentiebant,  quasi 
dicat  talem  sententiam  non  esse  necessariam 
ad  ihiusrei  rationem  reddendam:  causam  ergo 
esse,  quod  ocuh  in  cavo  immutentur  a  pau- 
cioribus  objectis :  prominentes  vero  immutan- 
tur  a  phiribus,  sicque  dissipari,  debihtarique 
vim  cernendi,  qua  etiam  ratione  ad  videndam 
rem  a  longe  palpebras  claudimus^  aut  inspec- 
toriam  fistulam  ocuhs  apphcamus,  ut  a  sola  re, 
quam  videre  intendimus,  quantum  fieri  posset, 
ocuh  immutentur. 

9.  Objectlo  tertia.  ■ —  Confirmatur.  —  Ohjec- 
tionem  hanc  ceque  contra  opponentem  militare 
ostendit.  —  Ratione  prseterea  contra  hanc  con- 
chisionem  arguit  Vahes.  Si  visio  perficeretur 
in  oculo  sine  emissione  spirituum,  non  posset 
ocuhisdiscernere  magnitudinem,  acdistantiam 
objecti,  quod  est  contra  experientiam.  Decla- 
ratur  major,  quia  distantia  per  propriam  spe- 
ciem  non  discernitur,  nec  vero  per  modifica- 
tionem  speciei  proprii  sensibihs,  cum  species 
non  ahter  objectum  remotum,,  quam  propin- 
quum  repr£esentet :  non  ergo  restat  via  distan- 
tiam  cognoscendi,  nisi  per  emissionem  :  idem- 
que argumentum  fit de  magnitudine, non  enim 
posset  discerni  magna  vel  parva,  nisi  per 
emissionem  propiuquior  fieret  visio  uni  cor- 


pori,  quam  aheri.  Confirmatur.  Nam  ocuh 
plura,  vel  muHo  tempore  contuendo  lassantur, 
idque  non  ahnnde,  nisi  quia  videndo  ex  se 
nonnihil  emittunt.  Argumentum  positumpetit 
quidem  difficuhatem  optimam,  non  quae  ex 
nostra  sententia  oriatur  speciaiiter,  sed  quae 
communis  sit,  atque  m  Vahesii  opinione  muho 
major,   nam  si  vi^io  fit  intra  ocuhim,   sive 
prsecedat  emissio  ahqua,  sive  nulla,  idem  per- 
sistit  argumentum.  Si  vero  fit  extra  ocuhim, 
ut  dictus  auctor  opinatur^  vel  ea  fit  in  contactu 
rei  visibihs,  vel  in  medio  :  primum  uon  con- 
ce<ht :  nec  verO  potest,  alias  nunquam  decipe- 
retur  ocuhis  circa  distantiam,  et  magnitudi- 
nem  rei/^si  juxta  rem  semper  format  visionem: 
secundum  ergo  concedit,  sicque  restat  eadem 
argumenti  difficuhas.  Nam  a  distantia  rehqua 
usque  ad  objectum,  quo  quseso  pacto  discerni- 
tur  dhus  magnitudo,  atque  distantia  ?  cumque 
ipse  veht  neutram  discerni  posse  per  modifica- 
tionem  speciei  :   nuha  ipsi  restat  via  ad  diffi- 
cuhatem  propositam  solvendam.Preeterea  quo 
modo  quffiso  posset  visus  discernere  visibile 
distantius  aho?  Taudemde  auditu  esset  eadem 
difficuhas,  cum   etiam  agnoscat  distantiam, 
neque  audiat  extramittendo :  atque  idem  de 
sensibus  ahis  urgeri  posset.  -  .   ......] 

10.  Duo  certa  prcemittuntur  ad  solutionem 
tertire  objectionis.  —  Quocirca  ad  difficuhatem 
dicendum  primo,  extensionem  et  magnitudi- 
nem  rei  non  videri  per  speciei  extensionem 
et  magnitudinem,  nam  per  speciem  minimam 
videtur  magnus  mons,  et  saepe  species  reprae- 
sentat  rem  majorem,  quam  sit,  ut  patet  in 
sensum  inspicihis.  Secundo  dicendum,  magni- 
tudinem  et  distautiam  non  videri  per  proprias 
species,  ut  in  cap.  8^  ostensum  est,  sed  videri 
per  modificationem  specierum  cujusque  pro- 
priisensibihs.  Sed  nuncreddenda  causa^  quare 
res  appareat  ssepe  major,  aut  etiam  minor 
quam  sit.  Communis  responsio  perspectivorum 
est  species  emitti  ab  objecto  per  modum  pyra- 
midis,  cujus  basis  sit  in  objecto,  finiaturquein 
pupiha  per  modum  cuspidis,  sive  auguh,  quo 
igitur  angulus  major  est,  vel  minor^  hoc  est, 
obtusior,  vel  acutior;,  eo  objectum  majus  ap- 
paret,  aut  minus^  ita  quoque  respondent  Al- 
bertus  2,  de  Anima,  tract.  3,  cap.  14,  D.  Tho- 
mas,  lectione  15,  text.  74.  Responsio  tamen 
difficuhatem  habet.  Nam  vel  species  describunt 
anguhim  in  determinato  puncto  medii  sohim, 
et  hoc  dici  non  potest,  alias  ab  iho  solo  puncto 
videri  posset  objectum,  vel  describuntur  angu- 
li  in  omnibus  punctis  ac  partibus  medii,  es- 
sentque  proinde  infiniti,  quod  absurdum  vi- 


CAP.  XVIII.  DE  ORGANO,  ET  POTENTIA  IPSA  VISIVA. 


673 


detur.  Sed  negandnm  esse  absurdum  describi 
in  qualibet  parte  medii^  a  qna  videri  potest 
totum  objectum;,  atque  adeo  infmitos  in  poten- 
tia^  cum  omnes  sint  veluti  partes  unius  speciei 
reprsesentantes  singuloe  totum  objectum^  ut 
capite  tertio  diximus. 

11.  UrgentioT  instantia  contra  perspectivo- 
rum  solutionem.  —  Major  ergo  difiicultas  in- 
surgit  ex  hac  responsione  :  nam  si  data  ex  an- 
gulis  causa  vera  est,  plane  variata  aliquantu- 
lum  distantia^,  variaretur  et  visio  magnitudinis 
objecti,  cum  angulus  in  majorem  ;,  vel  mino- 
rem  variaretur,  atque  adeo  objectum  ipsum 
majus,  vel  minus  appareret :  consequens  vero 
est  contra  experientiam  :  nam  in  qua  distan- 
tia  objectum  est  sufBcienter  approximatum, 
cernitur  illius  esse  magnitudinis,  quam  vere 
habet  non  majoris,  neque  minoris.  Prseterea 
jam  inde  sequeretur,  existente  duplo  majori 
distantia  rem  videndam,  fore  duplo  mino- 
rem,  cum  angukis  sit  duplo  minor;,  quod  ta- 
men  est  contra  experientiam.  Denique  seque- 
retur  res  describentes  eequalem  anguhim  in 
pupilla  judicandas  semper  sequalis  magnitudi- 
uis,  ac  adeo  rem  exiguam  propinc[uam  oculo, 
magnam  vero  distantem  judicandas  eequales, 
si  in  ea  proportione  statuantur,  ut  ob  insequa- 
lem  distantiam  sequales  angulos  efficiant  in 
eodem  oculo, 

12.  Altera  tertice  objectionis  solutio  ab  aliis 
affertur.  —  Prseter  hsec  ergo  ahi  positee  dif- 
ficultatis  causam  nolunt  assignare  ex  angu- 
lorum  diversitate,  sed  specierum,  nam  usque 
ad  certam  distantiam  (inquiunt)  progreditur 
objecti  species  reprffisentans  illud  cum  eadem 
quantitate  et  magnitudine,  quam  in  se  habet, 
deinde  ab  illa  distantia  usque  ad  certum  aliud 
punctum  progrediendo  species  reprsesentat  ob- 
jectum  idem  sub  minori  jam  quantitate,  et 
sic  in  aha,  atque  aha  certa  distantia  tot  species 
multiphcantur  in  medio,  quot  sunt  medii  ip- 
sius  partes,  in  quibus  objectum  majus  apparet^, 
aut  minus. 

\  3.  Proxima  solutione  rejecta  verior  affer- 
tur.- — Sed  hsec  multiphcatio  specierum  super- 
flua  est,  nec  secundum  regulas  philosophiee 
inducitur  :  unde  dicendum  existimo  ,  intra 
certam  distantiam,  in  qua  objectum  est  aptum 
producere  perfectam  sui  simihtudinem,  re- 
prsesentari  perfecte  ejus  magnitudinem,  ac  in- 
tra  totam  iUam  distantiam  perfecte  videri, 
extra  iUam  vero  imperfecte,  eo  quod  similitu- 
do  sensim  debilior  evadat,  atque  ita  objectum 
semper  apparere  minus,  quam  vere  existat  : 
hanc  ergo  imperfectionem  speciei  explicabant 
m. 


perspectivi  per  angulos.  Atque  hoc  ipsum  de 
distantiae  cognitione  pliilosopliandum.  Ad 
quam  etiam  majoris,  vel  minoris  distautiEe  co- 
gnitionem  phirimum  conducit  medii  cognitio  : 
apparet  enim  res  tam  distans ,  quam  medium 
interjectum  Imjus,  vel  illixis  magnitudinis  ap- 
paret,  unde  in  conspiciendo  de  nocte  himinoso 
facillime  decipitur  visus  circa  distantiam,  eo 
quod  nihil  interjectum  conspiciatur.  Ad  con- 
firmationem  respondetur  oculum  lassari  vi- 
dendo  propter  attentionem  continuam  et  debi- 
litatem  corporis,  sicut  et  imaginatio  fatigatur, 
quod  si  forte  oculi  emittunt  aliquando  spiri- 
tus,  non  id  prsestant  ut  perficiatur  visio,  sed 
defluxus  ille  spirituum  consequenter  se  habet 
ex  applicatione  animse  vehementi. 

CAPUT  XVIII. 

QUIDNAM   SIT  ET   QUALE   ORGANUM  VISIVjE  POTEN- 
TI^,   ET   POTENTIA  IPSA. 

1.  Consule  Dandinum,  lib.  4,  dePartibus 
Jieterog.,  a  c.  38.  —  Supererat  qusestio  altera 
etiam  de  actu,  sicut  prsecedens,  an  cujusque 
rei  visa3  duplex  semper  formetur  visio  ob  du- 
plicem  pupillam,  an  una  tantum,  sed  cognito 
prius  organo,  ac  loco  ubi  visio  formatur  in 
fine  commodius  constabit.  In  quaestione  er- 
go  praesenti  nihil  potest  certa  ratione  haberi , 
sed  ex  Aristotelis  et  medicorum  fide,  ac  prte- 
cipue  ab  experimento  anatomiae  supponenda 
sunt  aliqua  circa  compositionem  oculi,  de  qua 
re  late  Vesalius  ,  de  Gompositione  corporis 
humani,  lib.  2,  ubi  ponit  in  oculo  tunicas  quin- 
que,  ettres  humores  et  musculos  septem,  quibus 
in  omnem  partemmovetur:  porro  musculi  non 
deserviunt  proxime  visioni,  ceeci  namque  illos 
habent,  moventsiquidem  oculossicut  videntes. 
Quare  ad  praBsens  institutum  non  spectant. 

2.  Oculi  figurce  circularis  sunt.  — Diversce 
oculorum  denominationes  unde  proveniant.  — 
Ad  intelligendum  ergo  instrumentum  pro- 
prium  potentiae  visivse,  cogitanda  est  substan- 
tia  oculi  orbicularis  instar  ovi,  in  cujus  centro 
est  humor  crystallinus  appellatus,  quod  sit 
transparens,  licet  mollior,  et  hsec  est  ipsa  pu- 
pilla,  circumscribiturque  pellicula,  quasi  tuni- 
ca  ad  illius  conservationem  apta ,  quas  tum 
aranea  vocatur  ob  similitudinem  telarum  ara- 
nei,  tum  etiam  specularis  tunica,  quia  idonea 
est  ad  videndum.  Hic  porro  crystallinus  hu- 
mor  ex  parte  immergitur  humori  alteri  vitreo 
utpote  molli  et  splendenti ,  sicut  vitrea  massa 
dum  loquitur  in  fornace,circumdatque  crystal- 
linum  relicta  anterius  quasi  fenestra  circulari 

43 


67-i 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


ad  recipiendas  species.  NonnuUi  tamen  liumo- 
rem  hunc  vitreum  non  distinguunt  a  crystalli- 
nO;,  quod  illiusnunquam  meminerit  Aristoteles, 
sed  major  fides  est  habenda  Galeno,  qui  lO, 
de  Usu  partium^,  capite  primo^,  ihum  distinguit, 
datumque  a  natura  ait  in  nutrimentum  pupillse, 
qu£e  apta  non  est  nutriri  sanguine^  unde  vi- 
treum  humorem  ex  interiori  parte  ambit  tu- 
nica  dicta  reticularis,  quia  intexta  est  multis 
venis,  et  arteriis  in  modum  retis,  cujus  mu- 
nus,  ait  Galenus  supra  capite  secundo,  est  pa- 
rere,  ministrareque  alimentum  dictis  humori- 
bus ,  qui  quoniam  moUes  sunt ,  neque  venas 
habent,  neque  arterias.  Post  hanc  vero  tuni- 
cam  sequitur  aha^,  qua3  uvea  nuncupatur^  quod 
simihs  sit  uvffi  folhculo,  ambitque  ex  omni 
parte  pupillam  vitreumque  humorem  rehcto 
sohim  quasi  foramine  per  quod  crystaUinus 
humor  apparet  :  cum  enim  uvea  hsec  tunica 
aliquo  semper  colore  sub  obscuro  affecta  sit, 
ut  in  crystaUoide  congregentur  perfecte  spe- 
cies,  non  potuit  esse  omnino  transparens,  pro- 
indeque  non  debuit  undique  pupiUam  tegere  : 
atque  a  diversis  tahs  tunicse  coloribus  varii  de- 
nominantur  ocuh  nigri,  csesii,  caprini,  flavidi^, 
etc,  huic  contigua  est  aha  tunica,  quee  cornea 
dicitur  dura,  et  transparens  ad  modum  laminae 
cornea3  cingens  pupillam  omni  ex  parte^  data- 
que  in  propugnacuhim.  Prseter  hsec  omnia  est 
ahus  immor  replens  totam  ocuh  cavitatem, 
qui  albugineus  dicitur  a  calore  datus  ad  hu- 
mectandum,  fovendumque  crystaUinum,  qui 
tandem  cingitur  tunica,  quam  ordinatam  vo- 
cant,  seu  pericranium  :  est  vero  fortis  et  pin- 
guis,  aptaque  adtuendum  memoratos  humores 
omnes,  et  interiores  tunicas,  hsec  desumpta 
sunt  ex  Galeno  supra,  apud  quem  plura  aha 
videri  possunt. 

3.  Aristoteles  non  omnes  oculonm  partes 
perspectas  Jiahtdt.  —  Aristoteles  porro  non 
omnia  heec  assecutus  fuit,  nam  1 ,  de  Historia^ 
cap.  9,  et  4  lib.,  cap.  8,  meminit  tunicae  uveae 
et  cornese^  in  hbro  5,  de  Generatione  auima- 
hum,  cap.  1,  ad  fmem,  indicans  j)roximas  esse 
pupiUffi :  aharum  vero  nunquam  meminit,  quia 
muUa  de  paitium  Immani  corporis  fabrica  et 
dissectione  erant  per  id  tempus  ignota :  quod 
vitium  eetatis  ilhus  fuit,  non  hominis,  ut  ait 
Commentator,  libro  4,  de  Partibus  animahum, 
cap.  ultimo,  et  hb.  %  CoUectanearum,  c.  19, 
videndus  vero  est  Theopliilus,  lib.  -4,  de  Fabrica 
corporis  humani,  vel  ahus  lib.  14,  cap.  1,  Val- 
verde,  lib.  7,  Simon  Portius,  hbro  de  Coloribus 
oculorum,  c.  3,  Pissanus  in  perspectiva,  pro- 
positione  31. 


4-.  Organim  potenticB  visivc^  est  pupilla,  seu 
humor  crystallinus.  —  His  positis  communis 
sententia  pliilosophorum  liabet,  proprium  po- 
tentiee  visivse  organum  esse  pupillam,  seu  hu- 
morem  crystallinum.  Et  lisec  sit  praesentis  ca- 
pitis  conclusio,  quam  tradit  Aristoteles,  citatis 
locis  :  ait  enim  in  priori:  Humor,  quo  videmus, 
pupilla  est.  Idem  late  ostendit  Galenus  8,  de 
Usu  partium,  cap.  6,  et  patet  tum  ex  substantia 
illius  humoris,  quse  est  ad  videndum  aptissima^ 
utpote  diaphana,  rara,  moUis  et  tenera,  atque 
adeo  accommodata,  ut  illi  imprimantur  sub- 
tiles  species  :  tum  prseterea,  quia  omnia,  quee 
in  oculo  deprehendimus^  illi  deserviunt :  ab 
efFectu  etiam  idem  confirmatur,  Isesa  enim  pu- 
pilla  visio  impeditur^  non  impeditur  autem, 
vel  amittitur  aspectus,  quod  alii  humores  las- 
dantur,  ut  docet  Galenus,  lib.  de  Morborum 
differentiis,  cap.  6^  et  de  Symptomatum  cau- 
sis,  cap.  2,  Philoponus,  et  expositores  ahi  2, 
de  Anima,  cap.  2,  hinc  Pissanus  supra  propo- 
sitione  36,  scribit^  si  alii  humores,  vel  tunicse 
Icedantur,  salva  pupilla,  posse  visum  restitui^ 
non  vero  si  semel  pupilla  corrumpatur,  unde 
a  natura  in  intimo,  quasi  in  tutissimo  loco  fuit 
reposita. 

5.  Visionem  non  fieri  in  pupilla  arguitur. — 
Sed  contra  hanc  conclusionem  sunt  argumen- 
ta.  Primum:  pupilla  nigra  esse  conspidtur: 
ergo  non  potest  esse  organum  visus,  nam  per 
Aristotelem  intus  existens  prohibet  extranei 
perceptionem.  Secundum,  pupilla  aquea  est, 
atque  humor  quidam :  organum  autem  visus 
igneum  esse  oportet^  cum  sit  purissimum,  et 
maxime  perspicuum.  Tertium,  si  pupilla  or- 
ganum  esset,  cum  duae  pupiUee  sint  potentise 
quoque  visivse  essent  duse,  atque  etiam  visio- 
nes,  sicque  res  semper  appareret  duplex. 

6.  Ad  primum  argumentum. — Pupilla  oculi 
cum  nigra  non  sit,  cur  ialis  appareat.  —  Ad 
primum  uegandum,  pupillam  uigri  esse  colo- 
ris  :  nigricantem  vero  apparere,  quia  propter 
humoris  copiam  penetrari  non  potest  visu,  ut 
colligitur  ex  Philosopho  5,  de  Generatione  ani- 
malium,  cap.  \,  tunica  autem  uvea,  quamvis 
colorata,  non  impedit  visiouem,  quia,  ut  dixi- 
mus,  non  circumdat  auterius  pupiUam^  ac 
proinde  species  quominus  ad  pupiUam  usque 
perveniant,  minime  impedit.  Unde  spatium 
ipsum,  quod  ab  uvea  tunica  anterius  liberum 
relinquitur  instar  foraminis,  angustius  fit  si 
oculos  introrsum  reprimatm',  dUatatm^  vero,  si 
emittatm^  atque  hoc  non  parum  juvat,  ut  or- 
biculus  interior  niger  appareat.  Jam  tunica 
interior,,  et  cornea  dici  solet  ab  Aristotele  alba 


CAP.  XVIII.  DE  ORGANO,  ET  POTENTIA  IPSA  VISIVA. 


675 


5,  de  Generatione  animalium,  cap.  1  et  alibi, 
non  quia  colorem  habeat,  sic  enim  visioni  ob- 
staret,  sed  propter  transparentiam :  albugineus 
tandem  humor  nihil  officit  visioni,  quia  neque 
medium  est,  neque  organum. 

7.  Ad  secundum  argimentum.  —  Vufilla 
oculi  aquece  naturce  est,  non  ignece.  —  Propter 
secundum  argumentum  aliqui  opinantur  pu- 
pillam  esse  de  natura  ignea  cum  Platone,  quod 
tenet  Valles  2,  Controversiarum,  cap.  26.  ac 
prteterea  confirmant,  quia  ocukis  aliquando 
scintillare  videtur,  vebiti  cum  in  tenebris  ocu- 
his  digito  comprimitur,  aut  casu  ad  corpus 
aUud  durum  caputalHditur-.Aristotelestamen, 
de  Sensu  et  sensibili,  cap.  2,  vult  pupillam  esse 
aquese  naturae,  quod  probat  experientia,  nam 
percusso  oculo  aqueus  humor  fluit,  ac  si  forte 
eruatur  apparet  humor  instar  aquse  gelatee, 
atquc  ideo  natura  juxta  himc  humorem  alium 
adliibuit  albugineum,  ut  illum  jugiter  humec- 
taret,  quod  hsec  esset  necessaria  dispositio  il- 
lius  organi:  est  ergo  potius  naturee  aquese. 
Idem  repetit  2,  de  Partibus,  cap.  10,  et  5,  de 
Generatione  animahum,  cap.  1,  videturque 
rationabihus,  nam  hcet  ignis  sit  magis  lucidus^ 
aerque  magis  diaphanus,  attamen  natura  aquse 
videtur  aptior  ad  suscipiendas  species,  atque 
etiam  ut  organum  fixum  sit  et  consistat.  Ad 
experientiam  autem  illam  de  scintillatione 
respondet  Aristoteles,  causam  non  esse,  quod 
ignis  in  ocuhs  existat,  sed  quia,  quod  in  eis 
nigricat,  pohtum  est,  atque  tersum,  ideo  fulget 
quodammodo,  ac  dum  comprimuntur  exilire 
ab  eis  videtur  fulgor  ille :  idemque  experimur 
in  corporibus  ahis  bene  tersis  et  pohtis,  fulgent 
enim,  quamvis  naturee  ignese  non  sint,  ut  in 
fungis  et  capitibus  quorumdam  piscium  videre 
hcet.  Fortasse  etiam  fulgor  ihe  oculorum  pro- 
venit  ex  emissione  spirituum  vitalium,  qui 
ignei  suut  et  cahdissimi,  ideoque  splendidi, 
apparet  enim  seepe  splendor  ille,  cum  oculi 
vehementer  conantur  ad  videndum :  unde  et 
facile  etiam  lassantur,  ut  pote  spiritibus,  qui 
exiliunt,  destituti.  Denique  fehum,  ocuU  tunc 
maxime  splendent,  cum  illi  irascuntur,  eo 
quod  tunc  spiritus  calidissimos,  ac  fervidos 
emittant. 

8.  Nervi  duo  visorii  a  cerebro  ad  im]}illas 
'proficiscuntur.  — -In  eorum  congressti  visionem 
fieri  quiputent.  — Girca  tertium  argumentum 
praenotandum,  videndi  vim  dimanare  a  cere- 
bro  ad  pupillas  per  nervos  duos,  qui  optici, 
seu  visorii  appehantur  :  quorum  uuus  a  parte 
dextera  cerebri  oritur,  ahus  a  sinistra,  paula- 
timque  procedendo  approximantur.  Per  hos 


ergo  nervos  purissima  substantia,  ac  splendi- 
dus  quidam  spiritus  communicatur  a  cerebro, 
organo  visus,  ut  perficiat  visionem.  Ita  Aris- 
toteles  2,  de  Generatione  animahum,  cap.  A^, 
Galenus  supra,  et  7,  hbro  de  Placitis.  Hoc  po- 
sito  Avicenua  6,  Naturahum,  p.  3,  cap.  8^ 
Cyrvellus,  hbr.  1,  Perspect.,  cap.  9,  concl.  6, 
Vitehius,  hb.  3.  Theoremate  2,  et  Albertus  2, 
de  Anima,  tractatu  3,  cap,  14,  aiunt  visionem 
fieri  in  confniio  talium  nervorum  ,  ibique 
residere  potissimum  videndi  organum,  imde 
concludunt  unius  rei  tantum  fieri  visionem 
unam. 

9.  Refelhmtur. — Hanc  vero  sententiam  esse 
falsam  demonstrat  Galenus  10,deUsupartium, 
cap.  12,  quod  constat  ex  anatome  duos  illos 
nervos,  neque  in  mutuo  occursu  sistere,  neque 
simul  recta  procedere,  nec  se  intersecare,  sed 
postquam  sibi  occurrerunt  ilhim,  cjui  a  sinistra 
parte  cerebri  procedebat,  divertere  ad  sinis- 
truhi  ocuhmi,  qui  a  dextera  divertere  ad  dex- 
terum  :  quo  fit,  ut  spiritus  visorii  procedant 
per  eos  nervos  ad  pupiUam  usque ,  ibique 
forment  visionem  :  quare  conjunctio  iUa  ner- 
vorum  opticorum  non  est  propter  unicam 
visionem  formandam,  sed  ob  aUas  causas,  quas 
Galenus  prosequitur  10,  de  Usupartium,  c.  14, 
quarum  preecipua  iUa  videtur,  ut  spiritus  a 
cerebro  manantes  possint  in  aUerum  oculum 
commeare,  si  alter  fuerit  impeditus,  cui  etiam 
experientia  sufiragatur,  nam  si  alter  oculus 
claudatur,  alter  videt  acutius,  ut  etiam  nota- 
vit  Aristoteles,  sectione  3 1 ,  Problematum,  q.  4, 
de  qua  re  late  Vesalius,  lib.  4,  c.  4,  et  Valver- 
dius,  lib.  7,  c.  3. 

10.  Ad  tertium  argumentum,  in  n.  5. — Ad 
argumentum  igitur  concedimus  potentiam 
visivam  aggregari  ex  duabus,  vel  potius  duas 
esse  potentias,  ut  duas  manus,  consequenter- 
que  duas  visiones  formari,  objectum  vero  non 
apparere  duplex  quod  oculi  sint  in  eequali  situ, 
et  ordine  positi,  ac  simul,  eodemque  modo 
immutentur  ab  objecto.  Ita  Aristoteles  2,  de 
Partibus,  cap.  9,  et  Galenus,  supra.  Unde  si 
contingat  insequalitas  aliqua  in  ocuhs,  veluti 
si  pupilla  una  sit  altior  altera,  objectum  jam 
apparet  duplex,  quia  nimirum  oculi  diverso 
modo  immutantur,  ideoque  diverso  modo  vi- 
dent  objeetum,  de  quo  Galenus,  supra  latissime, 
et  Aristoteles,  sect.  21,  Problematum,  q.  11  et 
18.  Ex  dictis  vero  omnibus  constat,  quid  sit 
potentia  visiva,  Est  scilicet  qualitas  in  pupilla 
oculi  residens,  percipiensque  lucida  omnia  per 
proprias  species  eorum,  neque  aliquid  aliud 
de  hac  potentia  dicendum  superest. 


676 


LIB.  III. 


CAPUT  XIX. 


QUID  SONTJS  SIT  ET  QUO  MODO 
FIAT. 


4 .  De  prima  deflnitionis  particula.  —  De  se- 
cundaparticula.  —  Diximus  de  potentia  visiva 
hacteniis ,  dicendum  sequitur  de  auditu ,  et 
quoniam  evidenti   experientia   constat  illius 
objectum  esse  sonum,  ideo  primum  omnium 
natura  soni  investiganda  est^  ac  omissis  argu- 
mentis  sit  conclusio :  Sonus  est  qualitas  sensi- 
bilis  proveniens  ex  violenta  percussione  ,  vel 
divisione  in  corpore  apto  ad  illam  recipien- 
dam.   Quod  qualitas  sit^  patet  tum  ex  defini- 
tione  patibilis  qualitatis:  nam  sonus  passionem 
causat  in  sensu :  tum  quia  est  accidens^  et  non 
alterius  pra^dicamenti :  si  quis  vero  dicat  esse 
motum^  facile  convincetur  falsitatis,  quoniam 
ratio  motus  salvatur  integra  absque  sono  ,  ut 
patet  in  motu  coeli :  accidentarius  ergo  est  mo- 
tui  sonus^  quatenus  ex  illo  resultat  aliquando. 
ReliquEe  particulse  definitionis^    pra^ter  ulti- 
mam ,  explicant  soni  differentiam  :  pro  qua 
notandum^  si  sonus  definiretur,  ut  seusibilis 
est,  facile  declarari  potuisse  in  hunc  modum. 
Est  qualitas  immutativa  auditus  per  propriam 
speciem,  tamen  quia  sensibilitatis  ratio  in  na- 
tura  soni  fundatur,  ideo  talem  naturam  pra3- 
cipue  perquirentes  pku^ibus  verbis  circumscri- 
bimus  :  quod  ergo  causetur  sonus  ex  violenta 
percussione^  aut  divisione  et  non  alias,  proba- 
tur  experientia:  nam  si  cuncta  quiescerent, 
millus  causaretur  sonus :  si  item  corpus  lente 
moveatur  in  aere,  ita  ut  aer  ipse  sine  violentia 
diffundatur,  non  causabit  souum :  signum  er- 
go  est  esse  necessariam  violentam  motionem, 
quod  Aristoteles  expressit,  dicens :  Quapropter 
si  cito,  vehementerque  percutiatur,  sonat :  opus 
enim  est  quod  percutientis  motus  diffmionem 
prceveniat  aeris.  Hiuc  colligitur  corpus  causa- 
tivum  soni  durum  esse  oportere,  quia  mollia 
non  commovent  aerem  vehementer^  unde  aut 
nulhim,  aut  minimum  sonum  efficiunt. 

2.  Ohjectio  contra  proxime  dicta  diluitur. — 
Dices.  Aer  molhssimum  corpus  est,  atque  ra- 
rissimum,  cum  tamen  vehementem  causet  so- 
num.  Occurrendum  aerem  etsi  mollem  et 
durum,  esse  tamen  solidum,  seu  minime  poro- 
sum,  ideoque  aptiorem  ad  causandum  sonum,, 
quam  corpora  duriora  crebris  ahas  cava  poris, 
ad  quos  aer  compressus  recipitur  sine  violen- 
tia,  sine  qua  aut  nulhis,  aut  minimus  resuhat 
sonus.  Advertit  etiam  Aristoteles  non  qusehbet 


DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 

dura  corpora  seque  sonum  efficere,  sed  prseci- 
pue  laevigata  et  tersa,  quse  enim  aspera  sunt, 
partim  prominentes,  partim  lacunosas  Iiabent 
ET  IN  Quo  SUBJEGTO  partcs  :  unde  minus  sonant,  sicut  et  porosa,  a 
Isevigatis  autem  ob  »quabilem  superficiem  aer 
percussus  facile  resilit,  sonusque  proinde  faci- 
lius  causatur;,  juvat  etiam  figura  concava  sup- 
posita  superficiei  Isevitate,  quoniam  detentus 
ibi  aer  ssepius  ad  latera  repercutitur,  proinde- 
qae  diuturniorem,  ac  majorem  efficit  sonum. 
Constat  ergo  sonumfieri  exictu^  et  percussio- 
ne  vehementi^  majoremque  cseteris  paribus, 
quo  magis  dictee  conditiones  levitatis^  figurse, 
etc,  intercedent. 

3.  Petes,  quo  pacto  motus,  res  adeo  im- 
perfecta,  causare  valeat  qualitatem  perfectio- 
rem.  Interrogatio  hBcc  ihos  urgebit,  qui  mo- 
tum  per  se  causare  sonum  asserunt :  ego  vero 
arbitror  esse  tantum  conditionem  requisitam, 
simile  quippiam  cernitur  in  projectis,  ubi  ex 
vehemente   contactu  qualitas   impulsiva   re- 
suhat_,   cum  tamen  is  virtutem  productivam 
non  habeat,  sed  ipse  projiciens,  requirens  ni- 
hilominus  ipsum  contactum  tanquam  approxi- 
matiouem.  Simile  item  videre  est  in  calore, 
qui  ex  vehementi  corporum  motu   resuhat, 
hic  enim  conditio  sola   est,  quam  requirunt 
corpora  ut  vim  suam  calefactivam  exerant: 
sic  in  prsesenti  virtus  productiva  soni  est  qua- 
litas  ahqua  existens  in  re  sonativa,  motio  au- 
tem  et  percussio  est  conditio  necessaria :  hinc 
vero  cohigitur  sonum  esse  quahtatem  successi- 
vam,  ut  pote  incipientem  ad  inceptionem  mo- 
tus,  ac  puhulantem  cum  resistentia  subjecti 
percussi,  vel  divisi,  quae  successio  in  voce  con- 
stat  aperte,  ideo  namque  potest  breviori,  et 
longiori  tempore  edi.  Quare  in  sono,  sicut  in 
rebus  ahis  successivis,  distinguendee  sunt  par- 
tes,  quae  in  successione  consistunt  a  continua- 
tivis  earum :  incipit  ergo  sonus  per  ultimum 
non  esse,  et  per  primum  non  esse  desinit,  to- 
toque  tempore  intermedio,  quo  continue  du- 
rat,  distinguendus  est  sonus,  qui  in  temporis 
partibus  dividuis  invenitur,  et  qui  invenitur 
in  instantibus,  non  qui  sit  completus  sonus, 
sed  compleat,  terminetve  partem  praeceden- 
tem,  et  inchoet  subsequeutem_,  uniatque  u- 
tramque. 

4.  Instantiaremovetur . — Objicies.  Contactus 
sonum  efficiens  incipit  in  instanti :  ergo  et  so- 
nus.  Antecedens  patet,  cum  coutactus  incipiat 
in  primo  non  esse  motus  corporum  se  contin- 
gentium.  Sed  neganda  consequentia,  quoniam 
sonus  uon  in  eo  instanti  est ,  iu  quo  incipit 
contactus^  sed  immediate  post  incipit :  sicut  et 


CAP.  XIX.  QUID  SONUS  SIT,  ET  QUOMODO,  ET  QUO  IN  OBJEGTO  FIAT. 


motus  aeris  qui  ex  tali  contactu  causatur,  si- 
cut  etiam  in  projectis^  et  universim  in  liis^  qui 
resiliunt  per  fortem  coutactum,  impetus  nou 
in  eodem  instanti  incipit,  in  quo  contactus, 
sed  immeciiate  post  tale  instans . 

5.  Be  ultima  'paTticiila  clefinitionis.  —  JiJgi- 
dius  rejicitur. — In  tertia  particula  defniitionis 
non  explicatur  determinatum  subjectum  soni, 
quia  illud  sub  opinione  est,  definitiones  autem 
debent  esse  receptae  communiter,  unde  ad  ex- 
plicationem  illius  particulee  qugedam  sunt  no- 
tanda  et  alia  dubitanda.  Primum  notandum 
ex  Aristotele  2,  de  Anima,  c.  8,  sonum  semper 
esse  alicujus  ad  aliquid  et  in  alicjuo,  quia  enim 
ad  sonum  requiritur  motio,  ideo  necessarium 
est  corpus  movens,  seu  percutienSj  et  aliiid 
percussum,  et  lioc  sibi  volunt  verba,  alicvjus 
adaliquid,  requiritur  etiam  subjectum  motus, 
in  quo  sonus  recipiatur,  atque  id  est,  inaliquo. 
Secundo  est  advertendum  sonum  aliquando 
causari  ex  coUisione  duorum  corporum  soli- 
dorum,  aliquando  vero  ex  divisione  iinius,  a- 
liquando  ex  percussione  aeris,  ut  in  voce  et 
aliquando  ex  vebementi  ejus  divisione,  quos 
modos  recenset  Albertus,  Summa  de  liomine, 
p.  2,  in  q.,  quid  per  se  sonat,  unde  colligimus 
tria  quee  Aristoteles  numeravit,  percutiens, 
percussum  et  medium,  aliquando  esse  reipsa 
distincta,  veluti  cum  duo  solida  corpora  in  aere 
percussa  causant  sonum,  quemadmodum  in 
cymbalis  videre  licet :  aliquando  vero  tria  Iisec 
non  distingui,  sed  tantum  duo,  ut  quando  ex 
motione  aeris  sonus  causatur,  tunc  enim  id, 
ad  quod  et  id,  in  quo  sonus  efficitur,  ratione 
tantum  distingui  possunt,  et  ideo  in  2,  de  Ani- 
ma ,  textu  78,  dixit  Aristoteles  uno  tantnm 
existentenonfieri  sonum,  posse  vero  fieri  exis- 
tentibus  duobus.  Quare  quod  ulterius  in  textu 
79,  scripsit  fieri  ex  collisione  duorum  solido- 
rum  in  aere,  non  tria  exigit  tanquam  necessa- 
ria,  ut  Simplicius  advertit,  falsusque  est  ^gi- 
dius  necessaria  credens  in  perfecto  sono  :  vox 
enim  datur  ex  sola  percussione  aeris  ad  aspe- 
ram  materiam,  utinfra  videbimus,  qusetamen 
perfectissimus  est  sonus.  Item  ut  in  textu  87, 
ait  Aristoteles,  et  lyra  et  tibia  sonum  habent 
vocis  similem,  atque  adeo  perfectum,  cumta- 
men  ex  sola  percussione  aeris  resultet. 

6.  Qucestiuncula  pro  eadem  tcrtia  farticula 
enodanda.  —  Prima  sententia  D.  Tlwmce,  Al- 
lerti,  etc.  —  His  suppositis  est  primum  du- 
bium,  quando  motus  causatur  ex  collisione, 
vel  divisione  alterius  corporis  in  aere,  an  in 
ipso  haereat  sonus,  vel  in  corporibus  divisis, 
aut  inter  se  coUisis  :  ac  simile  dubium  est 


677 

quando  sonus  fit  ex  percussione  aeris,  vel  ejus 
divisione,  an  sonus  sit  in  ipso  aere,  vel  in  cor- 
pore  dividente,  vel  percutiente  :  Communis 
sententia  est  sonum  tantum  esse  subjective  m. 
medio.  Ita  Albertus,  Philoponus,  Commenta- 
tor,  sanctus  Thomas,  ^Egidius,  et  uterque  Ca- 
jetanus,  textu  76  et  77,  et  alii  communiter, 
favetque  Aristoteles,  toto  cap.  8,  insinuans  so- 
num  tantum  esse  in  aere.  Atque  in  principio 
illius  ait,  ea  corpora  habere  sonum  in  poten- 
tia,  inter  quee  et  auditum  sonus  effici  potest, 
ubi  ea  quse  dicit  esse  sonativa  in  potentia, 
non  obscure  explicat  esse  talia  effective  et  non 
materialiter :  favet  etiam  experientia:  nam 
impossibile  videtur,  soniim  esse  in  fidibus,  vel 
in  fistulis  musici  instrumenti,  vox  etiam  sub- 
jective  non  est  in  arteria,  sed  in  aere.  Et  ratio 
a  priori  pro  hac  parte  esse  potest ,  quia  sonus 
generari  videtur  agitatione  unius  corporis, 
divisione ,  rarefactione  ,  condensatione,  mu- 
tuaque  successione  partium  in  eodem  loco, 
atque  ita  ex  naturasua  videturpostularesonus 
subjectum  facile  agitabile,  hujusmodi  autem 
est  aer,  non  corpus  sonans  quare,  etc. 

7.  Secunda  sententia  opposita,  ejusque  pri- 
mum  arguonentum.  —  Secundum  argumentum. 
— Tertium  argimentum.  —  Oppositam  nihilo- 
minus  sententiam  tenent  alii,  quos  refert  in  2, 
de  Anima,  Apollinaris,  queest.  21,probaturque 
primo,  diversa  corpora  se  percutientia  diver- 
sum  efficiunt  sonum,  quamvis  utraque  in  aere 
parem  subeant  motionem,  veluti  si  dua;  inter 
se  tabulae  lapideae,  ac  duo  item  lignese  tequali 
etiam  vehementia  collidantur  :  ergo  iUa  cor- 
pora  non  sunt  nudae  causee  efficientes,  sed 
etiam  subjectivse,  si  namque  aer  solum  esset 
subjectum,  diversus  sonus  non  esset,  cum 
subjectum  sit  idem,  et  motio  eadem,  ut  sup- 
ponitur.  Secundo  si  sonus  tantum  esset  in 
aere,  major  ictus  aeris  majorem  sonum  et 
minor  minorem  semper  causaret.  Consequeus 
est  contra  experientiam,  quia  in  altero  cym- 
balo  minor  ictus  interdum  causat  majorem 
sonum,  quam  major  ictus  in  altero.  Si  dicas 
id  contingere  ex  diversitate  rei  sonorse,  inqui- 
ram  quid  sit  rem  esse  magis,  aut  minus  sono- 
ram,  an  esse  magis,  meliusve  susceptivam 
soni.  At  hoc  modo  intentum  concluditur.  An 
forte  esse  magis  factivam  soni  :  at  contra  hoc 
procedit  argumentum,  quod  sonus  fiat  me- 
diante  ictu,  atque  adeo  hoc  non  existente 
majore,  major  sonus  fieri  non  possit.  Idem 
argumentum  urgetur  in  divisione  papyri,  vel 
panni  scissione,  causatur  enim  sonus  omnino 
diversus,  cum  tamen  sit  eadem  aeris  motio. 


678 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIYIS. 


Tertio  argnitur.  Ex  violenta  divisione  aeris 
causatur  sonus  ob  illius  tantum  violentam  dis- 
continuationem^  atqui  talis  sonus  in  aere  tan- 
tum  subjectatur  :  ergo  etiam  quando  violenter 
pannuS;,  aut  papyrus  scinditur,  diseontinuatio 
partium  in  ipsismet  sonum  introducet,  par 
enim  videtur  ratio.  Dicetur  fortasse  sonum 
non  causari  ob  divisionem.  sed  ob  velocem  in- 
gressum  aeris  intcr  partes  diversas  :  quippe 
ne  vacuum  detur  impetu  vehementi  accurrit^ 
colliditque  proinde  partes  alias,  atque  ita  cau- 
sat  sonum.  Sed  obstare  videtur  tum  experien- 
tia  docens  sonum  causari  ex  divisione  ante 
aeris  ingressum  :  tum  quia  jam  similis  fieret 
sonus  in  omni  successione  ceque  veloci  :  tum 
denique,  quia  si  sonus  illc  fieret  ex  motu  aeris, 
minimus  foret,  quia  motus  ille  est  minimi 
spatii,  cum  minima  sit  panni,  aut  papyri 
crassitudO;,  cum  tamen  in  aliis  motibus  aeris 
majoribus,  tantus  sonus  non  soleat  resultare  : 
stat  igitur  argumentum,  nempe  sonum  lieri 
ex  violenta  separatione  partium,  in  eisque 
subjectari,  atque  adeo  fore  etiam  causandum 
in  vacuo  sonum  ex  simili  aliqua  corporis  di- 
visione^  cum  partes  illius  sulijectum  esse  pos- 
sent  resultantis  soui. 

8 .  Primum  prommtiatum . — Semndum  pro- 
mmtiatimi. — In  hac  disceptatione  milii  certum 
est_,  sonum  preecipue  in  corpore  medio,  qualis 
est  aer,  inhserere,  cum  ipse  praecipue  agitetur 
et  moveatur.  Id  primo  patet  in  cymbali  per- 
cussione  :  licet  enim  ses  illud  uniformiter,  et 
constanter  perseveret,  non  sic  tamen  sonus, 
sed  potius  quasi  per  diversos  ictus  a  nobis  per- 
cipitur  :  quia  scihcet  aer  intra  cavum  aeris 
hinc  inde  ad  latera  allisus,  variis  ictibus  va- 
rios  reddit  sonos  :  cinn  ergo  varietas  soni  va- 
rietati  moti  aeris  respondeat  :  credendum  est 
hunc  ilHus  subjectum  esse  potissimum.  Patet 
secundo,  quoniaai  ratione  soHus  figuree  ca- 
pientis  aerem  fit  major  sonus,  caiteris  paribus ; 
magis  enim  ses  idem  sonat,  si  concavum  sit^, 
quam  si  expansum  :  eademque  ratio  est  de 
voce,  eclio_,  atque  sono  instrumentorum  musi- 
corum,  ob  cavitates  enim  aerem  detinentes 
sonus  redditur  major  :  in  aere  igitur  residet 
saltem  prsecipue.  An  vero  ahquid  soni  subjec- 
tetur  etiam  in  corpore  sonante,  res  obscura 
est  :  consentiendum  tamen  videtur  communi 
opinioni,  quse  experientiis  adductis  aUquando 
suadetur. 

9.  Notatio  pro  solvendis  argumentis  in 
num.  7. — Ad  pri^num  arg-umentim. — Ad  se- 
cundum.  — Ad  tertium.  —  Argumenta  vero  in 
contrarium  facta  solvi  possunt  advertendo  ad 


efficiendum  sonum,  ejusque  diversitates  non 
concurrere  solum  aerem  medium,  sed  etiam 
inchisum  in  poris  corporum  se  percutientium : 
in  illo  enim  sonus  etiam  recipitur.  Item  ex 
violeuta  corporis  unius  divisione  in  aere  in- 
chiso  causatur  sonus.  Divcrsus  denique  modus 
percutiendi,  seu  comprimendi  aerem  inter 
corpora  ipsa  percussa,  aut  etiam  dividendi^, 
diversitatem  soni  causat.  Ad  primum  igitur 
argumentum  negatur ,  aerem  internum  et 
externum  eodem  modo  agitari,  quando  di- 
versi  resultant  soni.  Ad  secundum  licet  ictus 
sit  sequahs,  potest  sonus  esse  major,  propter 
diversam  figuranij  vel  dispositionem  rei  so- 
nantis,  ex  «pia  provenit  aerem  percuti^  reflec- 
tique  diversimode.  Ad  tertium  dic  scissionem 
non  nisi  propter  aerem  circumstantem,  vel 
propter  inchisum  in  re,  quae  scinditur  causare 
sonum,  neque  in  re  adeo  lubrica  et  obscura 
quairenda  est  major  evidentia. 

10.  Qucestiuncula  secunda. — Quid  in  ea  sen- 
tiant  Commentator  et  alii. — Sed  nunc  restat  se- 
cundum  dubium,  an  sonus  tantum  possit  fieri 
in  aere,  an  etiam  in  aqua  :  et  in  alio  corpore 
tanquam  medio.  Quidam  id  aeri  tantum  defe- 
runt,  ut  Gommentator  2,  de  Anima,  textu  76, 
Albertus,  tract.  3  et  18,  Philoponus,  column.  1, 
Javellus,  quccst.  73,  et  alii,  insinuatque  Aris- 
toteles,  textu  79,  dicens  sonum  fieri  per  re- 
percussionem  ad  aerem  :  et  textu  81,  aerem 
esse  qui  facit  audire,  et  82,  sonativum  dicitur, 
quod  est  motivum  aeris,  et  textu  88,  omne, 
quod  sonat,  in  aere  sonare,  et  J^,  de  Historia, 
c.  9,  ait  animalia  tam  aquatilia,  quam  terres- 
tria,  quee  vocem,  vel  spiritum  faciunt  percusso, 
verberatoque  aere  id  preestare,  ac  sigiUatim 
per  universa  volatilia,  et  aquatOia  discurrens 
ostendere  conatur  souum  fieri  ex  attritione 
spiritus,  sive  aeris.  Item  section.  11  Proble- 
matum,  qusest.  6,  dicit  sonum  continue  fieri, 
quia  aer  aerem  propellit,  et  queest.  29,  strepi- 
tum  esse  aeris  afi^ectionem,  additque  oscitantes 
non  recte  audire  :  quia  per  aures  egrediens 
aer  colliditur  :  et  sonus  iit,  qui  exterioris  soni 
auditiouem  impedit,  et  qusest.  49,  strepitum 
essespiritumquemdam,  id  est,  attritionem  spi- 
ritus.  Experientia  quoque  suadetur  heec  opi- 
nio  :  nam  pisces  licet  sub  aqua  magno  excm'- 
rant  impetu,  non  causant  sonum,  maxime  vero 
si  in  aquse  superficie  aerem  attingant.  Deni- 
que  ratio  a  priori  esse  potest,  quod  ad  sonum 
requiratm'  vehemens  contactus  corporum  so- 
nantium,  ac  facilis  divisio  medii,  qua3  apte 
concurruut  in  aere,  utpote  subtilissimo  :  aqua 
vero  quia  gravis  est  et  corpuleuta,  tam  facile 


CAP.  XX.  DE  DIVERSITATE  SONORUM,  MAXIME  DE  VOCE  ET  ECHO. 


679 


dividi  nequit;,  aut  impelli;,  unde  percussio  ve- 
hemens  non  fit^  priusque  excluditm^  aqua^ 
quam  sonus  generetur. 

11.  Contraria  sententia  Avicennce  et  alio- 
Tum.  — Est  tamen  alia  opinio,  asserens  sonum 
causari  etiam  iuaqua.  Ita  Avicenna  6^  Natural., 
2  p.;,  cap.  6^  TheoplirastiuS;,  Simplicius^  The- 
mistius2,  de  Anima^  c.  26,  S.  Thomas,  text.  79 
et  83,  Cajetanus  et  J^gidius,  ib.  coUigiturque 
ex  Philosopho,  text.  79,  scribente  audiri  so- 
num  in  aere  et  aqua,  favet  experientia,  lapi- 
des  enim  sub  aqiia,  aut  demissus  in  puteo  le- 
bes,  cum  terram  attingit,  sonum  eiiicit.  Item 
ranse  sub  aquis  sonant  4,  de  Hist.,  c.  9,  de- 
missa  scihcet  inferiori  mandibula,  aquaque 
modice  rupta  in  faucibus,  ut  ibidem  pliiloso- 
phatur  Aristoteles.  Naves  etiam  et  remigia  sub 
aquis  sonum  causant,  quem  pisces  percipientes 
fugiunt,  4,  de  Hist.,  c.  8.  Ratio  a  priori  erit 
fortasse,  quoniam  aqua  omnes  conditiones 
vendicat,  quas  aer,  ut  subjectum  esse  dicatur, 
namque,  et  aqua  mollis  est,  ac  divisu  facilis, 
impetuosa,  comprimique  potest  violenter  :  est 
ergo  suflB.ciens  subjectum  soni,  licet  minus 
idoneum,  quam  aer. 

12.  Primimi  prommtiatum  in  Iiac  gucestiun- 
cula.  —  Secimdum  prommtiatt^n.  —  Tertium 
prommtiatum.  —  In  hac  re  dicendum  videtur 
primo,  preeter  aerem,  ignem  qvioque  subjec- 
tum  soni  esse,  cujus  tamen  videntur  auctores 
obliti,  omnes  enim,  aut  aerem  tantum,  aut 
aquam  etiam  subjectum  soni  statuunt.  Proba- 
tur  tamen  experientia,  si  quis  enim  violenter 
dividat  flammam,  vel  si  intra  illam  corpora 
solida  sese  percutiant,  non  minor  causabitur 
sonus,  quam  in  aere.  Ratio  deinde  rem  con- 
firmat.  Etenim  ignis  rarior  est  aere,  et  facilis 
ad  dividendum  :  ac  reliquas  vendicat  conditio- 
nes  propter  quas  aer  subjectum  ponitur  soni. 
Secundo  dicendum  aquam  quoque  esse  subjec- 
tum  soni,  experientiee  quippe  numero  prsece- 
denti  adductse  urgent,  neque  evasiones  solitae 
satisfaciunt  corpora  intra  aquam  coUisa  so- 
nare,  quod  aquam  moveant  usque  ad  aerem  : 
refragatur  enim  experientia  percipimus  enim 
sonum  nonsuperno,  sed  infimo  in  loco.  Neque 
item  satisfacit  causari  sonum  ob  inclusum  ae- 
rem  in  poris  corporum  sub  aquis  se  coUiden- 
tium  :  tum  quia  aer  ille  exiguus  est,  sonus  au- 
tem  solet  esse  grandis  :  tum  etiam  quia  aer  in 
poris  tunc  nec  commovetur,  nec  extra  illos 
resilit,  ictusque  principaliter  in  aqua  recipitur; 
quocirca  verius  est  sonum  quoque  in  aqua  re- 
cipi.  Unde  coUigo  tertio  sonum  non  tantum  in 
tribus  dictis  elementis  fieri,  sed  etiam  in  mix- 


tis  eamdem  dispositionem  habentibus,  ut  in 
liquoribus  aqu8B  simiUbus  in  modo  substantiffi, 
quales  in  sublimatoriis  destillari  solent,  dum- 
modo  multee  non  sint  pinguedinis,  ut  oleum. 
Nubes  quoque  apta  videntur  soni  subjecta, 
quia  aeri  sunt  consimiles. 

13.  Admotiva  inoium.  10. — Ad  experimenta 
pro  opinione  priore  respondetur  natantia  sub 
aquis  non  causare  sonnm,  quia  sine  violentia 
dividunt,  densitas  enim  aquse  celerem  divisio- 
nem  non  permittit,  solida  tamen  corpora,  si 
sub  aquis  coUidantur  vehementius,  causabunt 
sonum.  Jam  ad  rationem  negetur  densitatem 
aquse  tantam  esse,  ut  omnino  sonum  impediat. 
Ad  Aristotelem  denique  respondetur  speciali- 
ter  meminisse  aeris,  quod  sit  aptius  subjectum 
et  usitatum,  magisque  ut  sic  dicam,  famiUare, 
prsecipue  ad  perfectos  sonos. 

GAPUT  XX. 

DE    DIVERSITATE    SONI,  ET  SPECIAllTER    BE  VOGE 
ET  EGHQ.. 

1.  Varice  soni  climsiones  proponimtur.  — De 
vocis  instnmmitis  a  natura  datis.  —  Qjiio  pacto 
vox  formatur.  —  Solet  dividi  sonus  in  sonum 
perfectum,  id  est,  vocem,  et  in  imperfectum, 
qui  sciUcet  a  rebus  inanimis  causatur,  spiri- 
tusque  dici  solet.  Rursum  dividitur  in  sonum 
directum  et  reflexum,  sive  echo.  Tertio  in  acu- 
tum  et  gravem  :  denique  in  naturalem  et  arti- 
ficialem,  quae  omnia  membra  explicanda  sunt, 
ut  perfecta  soni  notitia  habeatur.  De  voce  Aris- 
toteles  2,  de  Anima,  in  fine,  cap.  8,  nonnuUa. 
Et  primo  notandum  vocem  esse  propriam 
animaUiim,  qu9B  pulmonem  habent,  ac  respi- 
rant,  quare  primum  principium  vocis  est  ani- 
ma,  instrumenta  vero,  quibus  formatur,  ad 
quinque  reduci  possunt.  Primum  est  pulmo 
aerem  intra  se  continens  :  secvmdum  aspera 
arteria,  quaj  ima  sui  parte  pulmonem  attingit, 
et  usque  ad  linguam  extenditur.  Tertium  la- 
rynx,  quas  a  parte  anteriori  colli  se  prodit 
instar  nucis,  estque  in  summitate  asper»  arte- 
rise,  sunt  in  ea  tres  cartilagines  veluti  vasa 
quasdam  intertexta  musculis,  ut  facile  possint 
dilatari  et  comprimi.  Htec  scribit  Galenus,  li- 
bro  de  Vocis  instrumento,  cap.  k  et  7,  de  Usu 
partium,  cap.  4,  Vesalius,  lib.  2,  cap.  21. 
Quartum  instrumentum  est  particula  queedam, 
seu  Ungula  quasi  opericulum  laryngis,  atque 
asperse  arteriee,  ne  illuc  subintrent  cibus,  po- 
tusve,  aut  queecumque  in  stomachum  inferenda 
sunt;  elevatur  autem  ac  deprimitur  suismus- 


680 


LIB.  III.  DB  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


culis  ad  formandam  vocem.  Quinto  concurrifc 
palatum  quasi  quoddam  vocis  refractorium,  ut 
ait  Galenus  7,  de  Usu  partium,  cap.  5,  deser- 
viens  ad  augendam  vocem,  Ex  liis  omnibus 
numeratis  aggregatur  integruni  iustrumentum 
formandeB  vocis  fistulo3  siraile^  ut  idem  Gale- 
nus,  cap.  13,  scite  prosequitur,  nam  oblonga 
arteria  est,  quasi  fistula,  pulmo  respondet  buc- 
cis  aerem  mittentibus,  laryngis  lingula  cor- 
respondet  foramini  superioris  partis  fistulaa, 
cui  os  canentis  admovetur ,  ac  sicut  immisso 
aere, foraminibusque  modoclausis,  modo  aper- 
tis,  variatur  sonus,  ita  laryngis  rimula  dilatata, 
vel  compressa  per  suos  musculos,  varia  emit- 
titur  vox  :  sic  igitur  descripto  instrumento^ 
vox  formatur.  Aer  musculis  thoracis  et  pul- 
monis  veliementer  compressus  spiratur,  qui  in 
larynge  et  lingula,  angusta  plane  via,  amplius 
comprimitur  ad  aerem  ibidem  contentum  : 
nam  que  ad  formandam  vocem  oportet,  ut  aer 
externus  in  larynge  retineatur,  internusque 
impellatur,  ut  ex  eorum  collisione  majori,  vel 
minori,  major,  vel  minor  vox  eflformetur  :  col- 
lisio  autem  major,  vel  minor  existit,  prout  la- 
rynx,  lingulaque  comprimitur,  aut  dilatatur  : 
atque  ita  ex  diversa  aflfectione  ejusmodi  instru- 
mentorum  orietur  diversitas  in  vocibus.  Ita 
Aristoteles  5,  de  Generat.  animal.,  cap.  7,  Al- 
hertus  Magnus,  Summa  de  homine,  tract.  de 
voce,  qusest.  4. 

2.  Colligiturjamvoc\sdefinitio. —  His  dictis 
de  instrumento  vocis,  ejus  defuiitio,  quam  ex 
Aristotele  collegit  Philoponus,  sic  habet :  Vox 
est  somis  ab  anima  eductus,  per  vocalem  ^par- 
tem,  cimi  imaginatioM  aliquid  significandi :  in 
qua  definitione  omnes  particula^  explicatse  re- 
linquuntur  prseter  ultimam.  Pro  qua  notan- 
dura,  vocem  emitterc  commune  esse  homini 
cuni  brutis,qu8e  pulmone,  arteriaque  donantur, 
4,  de  Ilist.,  cap.  9,  quales  non  sunt  pisces  et 
animalia  exanguia,  unde  vocem  non  emittunt, 
sed  sonos  quosdam  efiiciunt  nou  vocali  arteria, 
sed  instrumentis  aliis,  ut  branchiis,  quamvis 
Plinius,  lib.  9,  cap.  18,  baleenas  et  delphinos 
asserat  carere  branchiis,  fistulisque  spirare, 
qute  ad  pulmonem  pertingant :  animalia  ergo, 
quffi  per  propria  instrumenta  vocem  emittunt, 
id  semper  eflBciunt  cum  imaginatione  signifi- 
candi  mentem,  vel  certe  aflfectum  aliqueminter- 
num,  ipsum  saltem  emittendi  vocem  delectatio- 
nis  gratia,  quam  inde  capiunt,  uthominibus,  ac 
etiam  avibus  canoris  accidit,  unde  ad  vocem 
necessaria  non  est  significatio  ad  placitum,  sed 
quasvis  naturalis  significatio  suflEicit.  Excludi- 
tur  autem  tussis  a  vocis  defiuitioue  per  dic- 


tam  particulam,  ut  Philoponus  notat,  fol.  63, 
col.  2,  eo  quod  non  ordinatur  ad  significan- 
dum  :  quod  si  fortasse  imponatur,  inde  parti- 
cipabit  oflQcium  vocis  analogice,  vox  autem 
proprie  ordinatur,  formaturque  voluntarie  : 
tussis  autem  qusedam  est  inordinata,  coactaque 
aeris  emissio.  Atque  ita  patet  vocis  definitio  et 
natura. 

3,  Dlscrimen  unum  tocis  a  locutione. — Dis- 
crimen  aUcrius.  —  Concluditur  ^irima  divisio, 
iriitio  capltis. — Est tamen  ulterius notanda dif- 
ferentia  vocis  a  locutione ,  quod  vox  communis 
sit  irrationalilius,  locutio  homini  propria,  4, 
de  Historia,  cap.  9,  nimirum  locutio  super 
vocem  addit  articulatioaem,  distinctionemque 
suis  terminis,  quibus  diversoB  syllabse  etdictinc- 
tiones  componi  possint :  unde  per  instrumenta 
vocis  hactenus  exposita  ad  locutionem  specia- 
liter  concurrunt  lingua  et  labia  :  vocales  nam- 
que  litterai,  teste  Aristotele  supra,  ipsaque 
experientia,  gutture,  et  voce  solum  proferun- 
tur  :  consonantes  vero  linguae,  ac  labiorum 
ministerium  poscunt  :  ex  his  ergo  locutio  per- 
ficitur  unde  alia  diflfereutia  vocis,  et  locutionis 
est,  quod  ad  vocem  sit  satis,  si  imaginationem 
significet,  ad  locutionem  vero  requiritur,  ut 
expressiva  sit  rationalis  conceptus  :  brutis  e- 
nim,  quse  sensum  jucundi  et  molesti  solum 
vendicant,  satis  fuit  vox  ad  eas  aflfectiones  ex- 
plicandas :  homini  vero  necessaria  fuit  locutio , 
ut  posset  interiores  conceptus  declarare,  1  Po- 
liticorum,  cap.  2,  et  sect.  11,  Problematum, 
qusest.  1 .  Quapropter  locutiones  psittacorum 
et  similium,  imo  et  hominum  dormientium 
non  vendicant  perfectam  rationem  locutionis, 
quamvis  materialiter  sumpta?,  sint  locutioni 
similes,  ut  sunt  etiam  soui  instrumentorum 
musicte,  cum  enim  hi  nec  vocales  sint,  nec  lo- 
cutiones,  distinctionem  tamen  quamdam  ha- 
bent,  melodiamque,  seu  consonantiam.  Ex 
quibus  patet  jam  prima  divisio,  initio  capitis, 
nam  vox  est  sonus  ille,  quem  explicavimus, 
alii  vero  omnes  soni,  quibus  ea  definitio  non 
quadrat  sub  membro  altero  comprehenduutur, 
retinueruntque  nomen  generis  tanquam  im- 
perfectiores. 

4.  Pro  secunda  divisione,  quidnam  sit  ecJio. 
—  Videatur  Lorinus,  Sap.  17,  vers.  18.  — 
Opinio prirna  improlatur. — Secundaopinio  ve- 
rior.—  Cur  posteriora  verla  in  echo  audio/ntur. 
— Circa  secundam  divisionem  est  notaudum 
ex  Aristotele  supra  echo  dici  quamdam  soni 
refllexionem  quse  fuit  etiam  sententia  Platonis 
in  phaedone,  ubi  echo  sonum  esse  dixit,  quia 
a  concavis  et  solidis  corporibus  reflectitm'  in- 


CAP.  XXI.  QUO  MODO,  ET  MEDIO  SONUS  IMMUTET  AUDITUM. 


681 


star  amoris,  qiii  in  amantem  revertitur  atque 
in  hoc  conveniunt  universi  interpretes  :  dubi- 
tant  vero  de  modo  reflexionis  quo  pacto  fiat  : 
volunt  ergo  quidam  eclio  fieri  parte  aeris  per- 
cussi  perveniente  usque  ad  corpus  solidum; 
eademque  reflectente  instar  pilse.  Ita  Avicenna 
6,  Naturalium  :  liic  tamen  modus  est  impossi- 
bilis^  quia  in  aere  non  est  una  numero  pars , 
quse  moveatur,  ac  deferat^  referatque  sonum, 
sed  alia  aliam  propellit^  satisque  proinde  est, 
si  pars  corpori  solido  proxima  ad  illud  allida- 
tur^  sonumque  efficiat.  Alii  reflectionem  lianc 
fieri  dicunt  percusso  aere^  atque  in  circulum 
moto^  ita  ut  pars  una  moveat^  aliam  impri- 
mendo  ei  similem  sonum,  sicque  deferri  so- 
num,  donec  finiatur  impulsus,  vel  obstacuium 
ofiendatur,  unde  reflectantur  illse  velut  undse 
aeris,  servata  eadem  forma  soni^  explicantque 
apposito  exemplo  circulorum  aquae,  cum  lapis 
inputeum  injicitur,  expanduntur  enim  circuli 
usque  ad  circumdantes  parietes,  unde  rever- 
tuntur  ad  medium  ordine  retrogrado.  Ita  Plii- 
lopouus,  fol.  60^  col.  3,  et  Avicenna  6,  Natu- 
ralium,  part.  2,  cap.  6,  Albertus,  tract.  3,  c.  19, 
sanctus  Thomas,  Coramentator,  J5gidius  et 
aliiapudAristotelem,  ad  text.  78  et  80,  libri  2, 
de  Anima.  Quse  sententia  vera  apparet,  dum- 
modo  necessarium  non  requirat  in  echo  re- 
flecti  realem  sonum  :  nam  saepe  est  satis  re- 
flecti  species  intentionales  :  ut  enim  in  speculo 
videt  quis  faciem  per  solas  species  intentiona- 
les  reflectentes  ad  oculos,  ita  in  echo  suam 
quisque  audit  vocem,  quia  solse  ejus  species 
reflectuntur  ad  aures  :  hoc  enim  sufficere  pa- 
tet,  tum  ex  similitudine  adducta  :  tum  etiam, 
quia  ssepe  fit  echo  ad  magnam  distantiam, 
ad  quam  sicut  nec  realis  aeris  motus  pervenire 
potest  (nedum  inde  reverti)  ita  nec  realis  de- 
ferri  sonus.  Et  hinc  intelligitur  ^  cur  in  eclio 
audiantur  ultima  verba  tantum,  quia  scilicet 
reflexio  fit  ordine  retrogrado,  et  quoniam  so- 
nus  successivus  est  facile  moritur,  atque  adeo 
quando  ultima  verba  perficiuntur,  primorum 
verborum  sonus  saltem  secundum  articulatio- 
nem  vocis  evanuerat  :  hac  ergo  de  causa  non 
fit  integra  reflexio,  et  ita  patet  secunda  divisio. 
5.  De  tertia  clivisione. — De  qnarta. — Tertia 
divisio  clarissima  est  et  data,  quasi  per  me- 
taphoram  extangibilibus  desumpta,  ut  Philo- 
ponus  et  Themistius  advertunt,  dicitur  enim 
ferrum  acutum,  quod  brevi  tempore  alte  pe- 
netrat,  obtusum  quod  vix  longo  penelrando 
quasi  obtunditur  :  sic  sonus  acutus  dicitur,  qui 
brevi  pervadit,  gravis  vero,  qui  obtundit  au- 
ditum.  Quarta  etiam  divisio  nulla  fere  exposi- 


tione  indiget :  solum  est  notandum,  omnem 
sonum  quoad  substantiam,  esse  qualitatem  na- 
turalis  ordinis  :  in  compositione  tamen,  et 
proportione  sonorum,  artem  multum  habere 
locum,  quse  differentia  accidit  sono,  ut  so- 
nus  est,  verumtamen  secundum  formam  illam 
artis  ad  praedicamentum  quantitatis  reduci 
potestj  habereque  essentialem  differentiam 
illius  generis.  Porro  de  divisionibus  notan- 
dum,  videri  omnes  accidentaies  respectu  soni, 
cum  accidat  illi  hoc  vel  illo  instrumento  fieri 
propter  hunc  finem,  vel  alium. 

CAPUT  XXI. 

QUOMODO,   ET    PER  QUOD   MEDIUM    SONUS  IMMUTET 
AUDITUM. 

1 .  Proposterlori  imrle  tituli  resolutio  aerem, 
et  ignem  esse  media  idonea  diffusioni  soni.  — 
Item.  et  aquam. —  In  Iioc  capite  agendum  jam 
de  sono  prout  est  audibilis,  de  quo  duo  sunt 
explicanda.  Primum  quo  modo  sonus,  qui  in 
longinqua  fit,  perveniat  ad  auditum.  Secun- 
dum,  quo  medio  pervenire  possit  :  atque  a 
secundo  incipiendo,  ut  faciliori.  In  quovis 
objecto  exterius  sensibili  postulatur  spatium 
inter  ipsum  et  potentiam,  expeditum  corpore 
quolibet  impediente  actionem,  unde  in  prse- 
senti  aer  ,  qui  rarissimus  est ,  expeditissi- 
mum  habetur  medium,  idemque  ceiiseo  de 
igne  :  aquam  vero  nonnulli  :  inter  quos  est 
Albertus,  Summa  dehomine,  tract.  de  Auditu, 
queest.  penult.,  censent  ineptam  esse  ad  hoc 
rnunus,  nec  posse  per  ilJam  sonum  pervenire 
ad  auditum  :  sed  oppositum  mihi  certum  est, 
acsentit  Aristoteles  2,  lib.  deAnim.,  text.  79, 
dicens  :  Attditur  quidem  sonus  in  aere  et  aq^ia, 
et  4.  de  Hist.,  c.  8,  fatetur  pisces  sub  aqua 
audire,  quod  etiam  experientia  constat,  nam 
strepitu  in  littore  terrentur,  ac  fugiunt.  Neque 
potest  id  attribui  visioni,  quia  si  astantes  si- 
leaut,  non  fugiunt  :  et  e  contra  sub  turbida 
etiam  aqua,  atque  adeo  ad  videndum  inepta, 
fugiunt  propter  strepitum.  Certe  Plinius,  I.  1, 
c.  7,  refert,  fuisse  in  piscinis  Csesaris  pisces 
adeo  perfectum  habeutes  auditum,  ut  vocati 
venirent :  nos  etiam  sonum  sub  aquis  editum 
extra  illas  audimus  :  ridiculum  autem  est  pu- 
tare  in  iis  eventis  sonum  deferri  per  aerem, 
cum  aquis  etiam  quiescentibus  nullaque  in  eis 
motione  facta,  quae.  aeri  loeum  prsebeat,  spe- 
cies  soni  per  illas  diffunduntur  :  sunt  ergo  ap- 
tum  medium.  Accedit  tandem  ratio,  timi  quia 
habent  aquEe  sufficientem  raritatem^  tum  quia 


682 


LIB.  Iir.  DE  POTENTIIS  C0GN0SCITIVI5  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


probavimus  esse  subjectum  soni :  ergo  a  for- 
tiori  medium  illius  erunt. 

2.  Gontra  proxime  dicta  unus  Aristotelis 
locus.  —  Illius  interpretatio. — Alter  textus. — 
Sed  obstare  videntur  huic  veritati  duo  Aristo- 
telis  textus.  Primus  est  1%,  uln  difFerentiam 
ponitinterauditum  et  olfactum^  quod  medium 
auditus  sit  aer^  olfactus  vero  tum  aer^  tum 
aqua  :  Gommentator  ibidem^  aliique  respon- 
dent  loqui  Aristotelem  de  medio  recipiente 
objectum  secundum  esse  reale,  quse  expositio 
nobis  probari  non  potest^  qui  ostendimus  so- 
num  recipiin  aqua  realiter :  rursus  non  consonat 
litterce,  loquitur  siquidem  Aristoteles  de  im- 
mutationemedii^  quae  deservit  sensationi :  haic 
autem  est  intentionahs.  Adde  quod  odor  rea- 
liter  in  aqua^  aut  in  aere  non  recipitur^  sed  in 
exhalatione  odorifera,  ut  infra  dicemus.  Ali- 
ter  ergo  respondet  Gajetanus  ibi  cum  Simplicio 
aerem  poni  a  Philosopho  medium  auditus  tan- 
quam  omnium  aptissimum,  Atque  boc  modo 
nulla  esset  diffcrentia,  sohis  enim  aer  est  me- 
dium  aptissimum  odoratus^  maxime  respectu 
animantium,  qui  respirando  olfaciunt,  ut  textu 
octavo  dicitur.  Prteterea  medium  visus  non 
ponitur  aer,  sed  perspicuum  in  communi,  h- 
cet  aer  tantum  sit  aptissimus  inter  perspicua. 
Locus  sane  difficilis  est^,  atque  cum  de  mente 
AristoteHs  ahas  constet,  nec  commodior  oc- 
currat  expositio^  dicendum,  ideo  aerem  sim- 
pUciter  poni  medium  auditus^  qiiia  simphciter 
necessarius  est,  ac  sine  quo  auditio  non  fieret, 
iho  sahem  qui  intra  aures  existit.  Unde  sub 
aquis  tamdiu  quis  audiet,  quamdiu  in  aures 
non  irrepent :  ad  olfaciendum  vero  neque  aer 
necessarius  omnino  est,  neque  aqua  impedit 
omnino  :  intercedit  ergo  differentia  ahqua. 
Addi  etiam  potest  per  aquam  difficile  sonum 
percipi,  medium  autem  dici,  per  quod  fit  com- 
mode  sensatio,  fieri  vero  odorationem  per  ae- 
rem  et  aquam  satis  commode,  preesertim  ab 
aquatihbus.  Secundo  in  text.  82,  ait  Aristote- 
les  sonativum  esse  motivum  aeris,  indicans 
plane  sohim  aerem  capacem  esse  recipiendi 
soni ,  Respondetur  Aristotelem  non  dicere  aerem 
esse  adsequatum  soui  subjectum,  velmedium, 
sed  principale,  magisque  usitatum,  quia  nul- 
lum  est  commune  nomen  significans  subjec- 
tum  adffiquatum,  itaque  potest  sonus  audiri 
per  aerem  ignem  et  aquam,  et  consequenter 
per  aha  etiam  corpora  mixta,  quee  ejusdem  ra- 
ritatis  erunt. 

3,  Discutitur,  an  ccetera  corfora  quamvis 
densissinia  sint  soni  meditoni.  — Judiciuni  auc- 
toris.  —  An  vero  per  terram,  et  densissima 


aha  corpora  possimus  audire_,difficultatem  ha- 
bet,  nam  experientia  id  probare  videtur  :  nam 
intra  cubicuhim  densissimis,  ac  crassissimis 
parietibus  undique  septum,  audietur  externus 
sonus,  maxime  si  vel  leviter  pulsetur  paries. 
Oppositum  nihilominus  habet  communis  sen- 
tentia  :  ad  experientiamque  adductam  respon- 
dent  quidam,  corporibus  nunquam  deesse  po- 
ros  aerem  continentes,  qui  species  recipiat  : 
sed  hsec  solutio  difficilis  creditu  est,  quid  enim 
vetat  dari  corpus  sine  poris ,  ut  purum  terrse 
elemeutum?  Cajetanus  ergo,  quem  moderni 
quidam  sequuntur,  nou  negat  possibile  corpus 
absque  poris,  raro  tamen,  aut  nunquam  apud 
nos  tale  medium  inveniri,  ac  si  inveniatur  ne- 
quaquam  per  ihud  fieri  posse  auditionem,  seu 
specierum  soni  diffusionem ,  quse  quidem  so- 
lutio  satisfaceret  utcumque  experientiee,  si  af- 
ferretur  ratio  ad  suadendum  impossibile  esse 
sonum  audiri,  nisi  aer  extrinsecus  cum  intrin- 
seco  continuetur  :  sola  vero  affertur  Philoso- 
phi  auctoritas  asserentis ,  aquam  et  aerem 
soni  medium  esse  ,  qua  etiam  ,  si  efficax  ad 
rem  esset,  ignis  exv^uderetur,  quod  tamen  esse 
falsum  jam  ostendimus.  Aristoteles  ergo  me- 
dia  usitata,  et  communia  proposuit,  rariora 
alia  non  exchisit.  Itaque  cum  ratio  in  contra- 
rium  non  producatur  ,  experientiaque  faveat 
parti  asserenti  sonum  audiri  posse  per  densum 
corpus,  ea  sane  videtur  admittenda.  Adde 
quod  soni  immutatio  per  actionem  realem  fit : 
sicut  ergo  calor  ob  hanc  rationem  alterare  so- 
let  medium  densum  magis,  vel  minus,  juxta 
capacitatem  medii,  ita  et  sonus  idipsum  pote- 
rit.  Probabihter  quidem  ista  dicuntur,  sed 
quia  urgentes  etiam  rationes  hic  desiderantur, 
assentiendum  opinioni  communiori ,  pro  qua 
ratio  probabilissima  se  oflert.  Nam  sonus  suc- 
cessivus  est,  ac  citissime  transit,  unde  medium 
requirit  citissime  penetrabile ,  cuj^ismodi  non 
est  densum  corpus,  ut  patet  etiam  ex  ad- 
ducto  exemplo,  calor  enim,  qui  summe  est  ac- 
tivus,  tarde  parietem  pervadit.  Restabat  du- 
bium  ahud ,  an  per  vacuum  possit  sonus  im- 
mutare  auditum,  cui  simile  resolvimus  in  cap. 
16,  n.  8. 

4.  Pro  priore  tituli  parte  varice  o^nniones  de 
medio  sotii.  —  Gognito  medio,  investigare  su- 
perest,  quomodo  per  ihud  sonus  perveniat  ad 
auditum,  causando  ne  in  medio  pleno  ahquid, 
atque  in  auditu  ipso,  an  non  ?  Gonveniunt  qui- 
dem  omnes  in  organo  potentise  auditivse  pro- 
duci  species  soni,  sicut  in  oculo  species  coloris; 
de  medio  autem  non  ita,  quidam  putant  non 
diffimdi  souum  per  medium  intentioualiter. 


CAP.  XXI.  QUO  MODO,  ET  MEDIO,  SONTJS  IMMUTET  AUDITUM. 


683 


sed  realitcr,  iisque  ad  intriusecum  aerem  au- 
ditus.  Ita  opinari  videtur  Albertus,  Summa  de 
homine,  quaest.  de  Auditu^  referens  Avicen- 
nam  6,  Naturalium^  favet  Aristoteles^  secundo^ 
de  Anima,  text.  8i,  dum  ait  sonativum  esse, 
quod  facit  audire^  eo  quod  moveat  continue 
aerem  usque  ad  auditum,  et,  textu  8^2,  addit 
tunc  internum  aerem  moveri  atque  agitari, 
quo  non  obscure  indicat  realem  transmutatio- 
nem.  Alii  voluut  realem  sonum  per  aerem 
diffundi,  non  vero  per  aquam,  eo  quod  inepta 
sit  ad  illum  recipiendum,  et  nibilominus  posse 
auditum  immutari  per  illam  utique  iutentiona- 
liter.  Alii  aiunt  sonum  per  aerem  tantum  in- 
tentionaliter  diflfundi,  quia  credunt  solum  esse 
subjective  in  corpore  sonante,  quod  tamen  jam 
supra  exclusum  est. 

5.  Assertio  prolatur.  —  Satisfit  Aristoteli 
in  num.  fropcedenti.  —  Unde  dico  primo^  so- 
num  multiplicari  posse  etiam  intentionaliter 
per  aerem  et  aquam  :  probatur  experientia. 
Primo,  nam  contingit  adeo  longe  rem  sonan- 
tem  audiri,  ut  incredibile  sit  realem  sonum 
ad  aures  usque  pervenire,  cum  non  nisi  vio- 
lenti,  et  sensibili  aeris  motione  excitetur, 
quam  tamen  nullam  in  similibus  eventis  per- 
cipimus  :  sola  ergo  tunc  fit  intentionalis  diflfu- 
sio  specierum,  saltem  propius  aures.  Secundo 
si  sonus  realiter  pervenit  usque  ad  aures,  vel 
idem  numero  pervenit,  qui  prima  aeris  percus- 
sione  fuit  genitus,  vel  ille,  qui  per  successivam 
partium  aeris  agitationem  generatur  prope 
auditum.  Primum  impossibile  videtur  ;  cum 
idem  sonus  audiatur  in  locis  distantibus,  non 
posset  autem  una  numero  pars  aeris  ad  tot 
loca,  tamque  abjuncta  deferri.  Alterum  quo- 
que  falsum  est,  nam  si  ille  tantum  sonus  qui 
in  aere  fit  juxta  aures  imprimeret  speciem  in 
auditum,  profecto  sonus  ille  audiretur  :  conse- 
quens  vero  est  contra  experientiam,  omnes 
quippe  eumdem  sonum,  eumdemque  ubi  sit 
locum  percipiunt.  Tertio  sonus  est  per  se  pri- 
mo,  et  proprie  sensibilis  :  igitur  ex  se  immu- 
tat  auditum,  etiamsi  longe  distet  dummodo 
obstacula  non  interjaceant,  ut  patet  etiam  in 
coloribus  :  ergo  potest  sonus  species  suas  per 
aerem  multiplicare.  Neque  vero  Iioc  negasset 
Aristoteles  :  nam  quod  ait  sonativum  movere 
aerem  usque  ad  auditum,  non  conficit  de  ra- 
tione  illius  esse,  quod  illuc  realiter  pertingat, 
sed  tantum  esse  oportere  immutativum  audi- 
tus  modo  aliquo. 

6.  Secunda  assertio.  —  Sed  nunc  exponen- 
dum  superest  quando  incipiat  sonus  sui  spe- 
cies    multiplicare    per    aerem   :    dico    ergo 


secundo  sonum,  simul  ac  esse  incipit,  multi- 
plicare  species  intentionales  per  medium.  Est 
contra  non  paucos  asserentes,  dum  souus  rea- 
liter  per  medium  producitur  (producitur  au- 
tem  ubicumque  realis  medii  motio  impetuose 
causatur)  non  diflfimdi  intentionales  illius  spe- 
cies,  sed  harum  diflfusionem  inde  inchoari,  ubi 
desinit  realis  diffusio.  Ita  opinantur  Albertus, 
secundo  de  Anima,  tractatu  3,  cap.  18  et  19, 
Venetus,  textu  78,  Thienensis,  text.  79  et  82, 
yEgidius,  textu  64,  indicantque  Cajetanus, 
sanctus  Thomas  et  Alexandrinus.  Nostram  vero 
concIusionemdocuitS.Thomas,  1  p.,qu8est,  77, 
art.  1,  et  quaast.  78,  art.  3,  in  2,  dist.  2-4, 
art.  2,  qua3st.  1.  Suadentque  argumenta  facta 
pro  priori  assertione.  Audimus  enim  sonum 
in  parte,  quia  incipit,  verbi  gratia,  in  cym- 
balo,  aut  ore  animantis  :  is  ergo  sonus  impri- 
mit  species  suas  in  auriluis,  sonus  enim  cau- 
satus  in  ultima  parte  aeris  potuit  quidem  sui 
speciem  producere,  non  tamen  alterius,  cum 
ostensum  sit  cap.  2,  speciem  reprgesentativam 
objecti  totius,  et  singularum  partium  esse  dis- 
tinctas,  saltem  partialiter,  et  in  prcesenti  os- 
tenditur,  tum  quia  ipse  sonus  distinctus  est  : 
ergo  et  species  :  tum  quia  sonus  a  principio 
est  objectum  per  se  sensibile  :  ergo  a  principio 
multiplicat  species,  cum  sit  agens  naturale  : 
patetque  a  simili  in  colore.  Confirmatur.  Nam 
primus  sonus  aliis  etiam  non  multiplicatis 
audibilis  esset  ,  aliorum  vero  multiplicatio 
est  illi  per  accidens  :  est  ergo  per  se  diflfu- 
sivus  specierum  :  ergo  a  principio  eas  diflfim- 
dit. 

7.  Prima  oljectto.  —  Vera  solutio.  —  Sed 
contra  hanc  doctrinam  objicies  primo  :  sonus 
est  qualitas  successiva  :  ergo  species  non  pro- 
ducit.  Patet  consequentia,  quia  vel  produceret 
per  sui  partes  prseteritas,  vel  per  futuras,  quo- 
rum  neutrum  stare  potest,  cum  neutrffi  partes 
existant ;  vel  produceret  per  continuativa  in- 
divisibilia,  et  hoc  etiam  falsum  videtnr,  quia 
jam  illa3  tantum  partes  audirentur.  Quidam 
concedunt  produci  species  per  indivisibilia 
illa,  audirique  sonum  secundum  illorum  ali- 
quod  tantummodo,  sed  hoc  contra  experien- 
tiam  est,  percipimus  enim  integram  vocem, 
quae  successive  fit,  et  sonum  continue  duran- 
tem  :  ergo  totius  integri  soni  producitur  spe- 
cies.  Dicendum  ergo,  totum  sonum  producere 
species  tum  per  partes  dividuas,  tum  per  indi- 
viduas  suo  modo.  Itaque  sicut  sonus  successive 
fit,  ita  intelligendum  successive  immutare  po- 
tentiam  :  et  hac  ratione  niliil  obstare  quomi- 
nus  res  successiva  agat  per  partes  suas  :  nam 


684 


LIC.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


sicut  habent  veriim  esse  reale^  sed  in  tempore  : 
ita;  et  in  tempore^  sui  producunt  species. 

8.  Secunda  ohjectio.  —  Secundo  contra  se- 
cundam  conclusionem  oppones.  Si  sonus  mul- 
tiplicaret  species  intentionales  a  principio,  in 
instanti  audiretur,  cum  ea  multiplicatio  abs- 
que  resistentia  contrarii  fiat,  ac  patet  in  visibi- 
libus  speciebus.  Nonnulli,  ut  videre  est  apud 
Venetum  2,  de  Anima,  text.  83,  huic  objec- 
tioni  cedunt :  attamen  videntur  contra  expe- 
rientiam  sentire  :  auditur  enim  sonus  trans- 
acto  tempore  non  minimo,  ut  quando  in  sylva 
ligna  cseduntur,  longe  prius  audit  sonum  qui 
csedit,  quam  qui  late  distat  :  fulgur  etiam 
multo  ante  ferit  oculos,  quam  tonitruum  au- 
diatur,  cum  tamen  tonitruum  prius  erumpat : 
cujus  rei  ratio  nulla  est  alia,  quam  quia  spe- 
cies  audibiles  multiplicantur  successive. 

9.  Pro  vera  responsione  notatio  triplex.  — 
Quare  pro  responsione  notandum,  cum  sonus 
incipiat  per  ultimum  non  esse,illius  actionem, 
quee  simul  cum  illo  naturali  necessitate  incipit, 
eodem  modo  incipere  debere  :  alioquin  si  per 
primum  sui  esse  inclioaretur,  vel  ante,  vel 
post  sonum  inciperet.  Secundo  est  observan- 
dum  magnitudinem  rei  sensibilis  plurimum 
conducere  ad  multiplicandas  lougius  species, 
sicut  etiam  in  aliis  agentibus  muldtudo  formse 
eorum  sphseram  activitatis  auget  :  atque  expe- 
rientia  etiam  constat,  majus  luminosum  ex 
loco  remotiore  immutare  visum  efficacius, 
quam  minus.  Tertio  est  notandum  distinguere 
oportere  in  sono  quantitatem  (ut  ita  dicam) 
ex  parte  ipsius  ab  ea,  quse  provenit  ex  parte 
siibjecti,  non  enim  sunt  ecedem,  sic  sonus,  qui 
fit  in  una,  et  eadem  parte  aeris,  potest  esse 
major,  vel  miuor  per  modum  intensionis,  pro 
ratione  majoris,  vel  minoris  ictus,  vel  causse 
alterius,  et  lianc  voco  quantitatem  ex  parte 
soni.  Est  etiam  sonus  major  per  modum  ex- 
tensionis,  quo  per  partes  plures  aeris  diffun- 
ditur,  et  utraque  magnitudo  couducit  ad  spliee- 
ram  activitatis  augendam,  ut  ex  dictis  liquet. 

1 0 .  Vera  respmsio.  —  Dico  ergo,  considerari 
posse  certam  sphseram,  intra  quam  souus  in- 
teusivae  solum  magnitudinis  multiplicet  spe- 
cies,  etiamsi  sit  mininife  extensionis  :  intra 
talem  ergo  spheeram  totam,  quse  curta  est, 
multiplicat  soims  simulac  iacipit  sui  species, 
possetque  simul  ab  eo  audiri,  qui  intra  sphse- 
ram  illam  existeret.  Ac  certe  docere  videtur 
experieutia,  intra  parvam  distantiam,  simulac 
oculus  videt  contactum  corporum  sonautium, 
percipi  ab  auribus  sonum,  sicque  intra  eam- 
dem  sphajram  tam  cito  audiri  sonum  distan- 


tem,  quam  propinquum  :  at  vero  in  spatio 
amplo  species  soni  non  poterunt  propagari 
longius,  donec  sonus  ipse  plurimum  etiam 
multiplicetur  extensive  :  et  quia  talis  multipli- 
catio  successive  fit,  species  quoque  ad  tantam 
distantiam  non  nisi  transacto  aliquo  tempore 
perveniunt,  atque  ita  salvse  sunt  dictse  expe- 
rientiee,  intelligitiu-que  Aristoteles,  de  Sensu 
et  sensibili,  capit.  7,  ubi  ait  sonum  prius  im- 
mutare  medium,  quam  auditum. 

4 1 .  Bifficultas  una  ex  clicta  responsione.  — 
Difflcultas  altera.  —  Ex  hac  vero  solutione 
insurgunt  difficultates  duae.  Prima  est  sequi 
ex  dictis  actionem  audiendi  posse  incipere 
per  ultimum  non  esse,  atque  adeo  successive 
fieri,  quod  videtur  contra  ratiouem  actus  co- 
gnoscitivi  et  immanentis.  Secunda  est,  datam 
solutionem  habere  locum  non  posse  :  nam  cum 
sonus  successivus  sit,  dum  pars  posterior  fit, 
prsecedens  jam  non  existit  :  nunquam  ergo 
crescet  sonus  extensive.  Et  confirmatur  :  nam 
si  prior  pars  soni  non  prius  auditur,  plane 
transacto  tempore  aliquo  audiri  non  poterit, 
quia  cum  successiva  sit,  miuime  perseverat. 

12.  Ad  primam  difficultatem.  —  Ad  secun- 
dam.  —  Ad  primam  difficultatem  concedo  se- 
quelam,  nam  actus  proportiouantur  objectis, 
et  praesertim  in  externis  sensibus,  qui  ab  ob- 
jectis  suis  maxime  dependent.  Itaque  sicut 
objectum  auditus  successive  fit ,  successive 
etiam  coguoscitur,  ac  cum  ipso  successive  mul- 
tiplicato,  continue  multiplicantur  species.  Ad 
secundam  respondetur  sonum  non  esse  quali- 
tatem  adeo  successivam,  quin  in  eadem  parte 
durare  possit  aliquo  tempore,  sed  successivam 
dici,  quia  successive  fit,  et  durat  solum,  quo 
tempore  durat  successiva  factio  illius,  nam  si 
consideremus  sonum  secuudum  magnitudinem 
intensionis,  in  eadem  parte  successive  acqui- 
rit  totam  perfectiouem,  non  tamen  ibi  perma- 
net,  sed  statim  incipit  corrumpi,  brevique 
tempore  ex  toto  deficit  :  attamen  quo  tempore 
durat  multiplicari  potest  extensive,  ac  fieri 
sufficiens  ad  multiplicandas  longius  species. 
Ad  confirmatiouem  quidam  dicunt,  species 
soni  conservari  aliquantulum  post  desitionem 
soni,  sed  hoc  impossibile  est,  quoniam  species 
illse  pendent  in  conservari  a  sono,  et  si  ali- 
quanto  tempore  mauereut,  souojam  coiTupto, 
semper  possent  conservari,  quod  est  contra 
experieutiam  :  dicendum  est  ergo,  species 
soni  tamdiu  durare,  quamdiu  souus  ipse,  atque 
intra  id  tempus  quo  durant,  audiri  posse,  et 
non  ultra  :  simile  quippiam  resolvimus  supe- 
rius  cap,  12,  u.  3. 


CAP.  XXII.  QUOD  ORGANUM,  ET 
CAPUT  XXII. 

QUODNAM    SIT    ORGANUM,    ET    QU^    TOTENTIA    AU- 
DIENDI. 

4 .  Assertio  communis  orgamim  auditus  ae- 
reum  esse.  — Notatio  prima.  —  De  actione  au- 
dieudi  nihil  dicendum  occurrit  prseterea^  quee 
in  communi  dicta  sunt  :  superest  ergo  agen- 
dum  de  ipsius  organo,  de  quo  plerique  pliilo- 
sophorum  conveniunt  debere  esse  ahquid 
aereum  cum  subjectum  soni  aptius  sit  aer , 
organumque  debeat  esse  quantum  fieri  potest 
objecto  potentise  accommodatum  :  atque  ita 
post  Aristotelem^  de  Sensu  et  sensibili^  cap.  2, 
et  omnes  pliilosophi  et  medici  senserunt;,  quod 
tamen  non  ita  inteUigendum,  ut  organum  au- 
ditus  sit  purus  aer  :  organum  quippe  sensus 
pars  est  animantis^  cum  nutriri  debeat^  ac  sen- 
tire  :  puro  autem  elemento  hffic  repugnant^ 
cum  animatum  non  sit :  dicitur  ergo  auditus 
organum  aereum  a  prsedominantibus  aeris 
qualitatibus,  quod  colhgipotest  ex  Aristotele2^ 
de  Anima  text.  111.  Opponestamen  ex  eodem 
philosopho  2^  de  Partibus^  cap.  d,ubi  astruere 
videtur  sohus  tactus  organum  esse  mixtum  : 
in  ahis  vero  esse  quid  simplex  :  verumtamen 
locus  de  perfecta  mixtione  intelhgitur,  quod 
nimirum  tangendi  organum  esse  oporteat  at- 
temperatum  absque  prsedominio  ahcujus  ele- 
menti,  quantum  possit  fieri,  in  ahis  vero  sen- 
sibus  posset  elementum  ahquod  prsedominari, 
ac  de  ihius  datura  dici.  Qua  de  causa  superius 
asseruimus  organum  visus  esse  aqueum,  ita 
et  nunc  dicimus  organum  auditus  esse  ae- 
reum. 

2.  Notatio  secunda.  —  Ad  hoc  tamen  expU- 
candum  notetur  secundo,  aures  exterius  ap- 
parentes  non  esse  auditus  instrumentum^  sed 
datas  a  natura^  ut  aer  sono  commotus  in  ea- 
rum  anfractibus  refrangatur^  sensoriumque 
auditus  minime  Isedat,  ac  mehus  immutet,  quo 
sine  auris  eflfecta  est  dura  et  cartilaginea;,  1, 
de  Historia,  cap.  11,  intra  aures  vero  uervus 
residet  descendens  a  cerebro,  terminatus  ad 
earum  cavitatem^  per  quem  spiritus  animales 
auditui  communicantur  a  cerebro^,  iha  autem 
cavitas  plena  est  parte  quadam  animata  spiri- 
tuosa  et  aerea,  quse  ob  id  vitahs  aer  nuncupa- 
tur  a  Themistio,  capite  octavo,  et  a  Simphcio, 
textu  82;,  hsec  autem  pars  tegitur,  et  cavitas 
ipsa  auris  clauditur  quadam  membranula^  quse 
tympanum  dicitur^  extra  quam  rehqua  aurium 
cavitas,  aeris  cum  externo   continuati  plena 


aU^  POTENTIA  AUDITUS  SIT.  685 

est.  Ex  his  vero  omnibus  sola  pars  spirituosa 
sub  membrana  contenta  organum  auditus  po- 
nitur  ob  rationem  ahatam :  membrana  autem 
deservit  ad-tutamentum,  ne  sensorium  ab  ex- 
trinsecis  commotionibus  immediate  impedi- 
tum  laideretur  facile.  In  quo  auditio  ita  perfi- 
citur:  sonus^  vel  ejus  species  pervenit  usque 
ad  aerem  in  extrinseca  cavitate  auris  conten- 
tum,  membranamque  attingit,  per  quam  in 
sensorio  ipso  species  inducitur,  ac  tandem  po- 
tentia  ibi  existens,  taUque  specie  informata 
auditionem  ehcit. 

3.  Notatio  tertia.  —  Sed  advertendum  est 
tertio  in  scissionibus  et  divisionibus  anatomi- 
cis  apparere  manifeste  dictum  nervum  et  mem- 
branam,  de  quo  VesaUus,  Ubro  \,  de  Fabrica, 
cap.  8,  Valverde,  Ub.  i,  cap.  3,  qui  diUgenter 
de  his  scribunt;,  et  cuncta  auris  ossicula  enu- 
merant,  negant  tamen,  partem  aeream,  quam 
posuimus  sensorium,  hucusque  per  anatomem 
fuisse  deprehensam,  quod  ideo  forte  contingit, 
quia  dissohito  a  corpore  animo  pars  iUa  facile 
dissipatur:  Ucet  ergo  experimento  non  sit  co- 
gnita,  neganda  non  erit,  cum  ratio  convincat^ 
organum  auditus  debere  esse  aereum :  csetera 
enim  quse  in  auribus  reperiuntur  terrestria 
sunt :  ponendum  est  ergo  ahquid  aereum,  quod 
sensorium  sit  audiendi,  unde  falsus  est  AUaer- 
tus^  in  Summa  de  liomine,  tract.  de  Auditu, 
qusest.  \,  qui  cum  Avicenna  dixit  sensorium 
auditus  esse  nervum,  quibus  videtur  assentire 
Galenus  1,  de  Causis  symptomatum;,  cap.  3,  at- 
tameu  7,  de  placitis  aperte  consentit  AristoteU 
hac  in  parte. 

4.  Notatio  quarta.  —  Quarto  est  notandum 
ipsum  Aristotelem,  text.  83,  docere  pradictum 
sensorium  debere  esse  omnino  immobile,  ut 
possit  percipere  omnes  differentias  sonorum^ 
at  in  text.  82,  aerem  auribus  insitum  moveri 
exteriori  aere  moto,  et  text.  84,  additur  mo- 
veri  semper  proprio  motu :  non  ergo  sibi  con- 
stat  Aristoteles.  Quidam  inteUigunt  non  de 
parte  aerea,  quee  est  sensorium,  sed  de  vero 
aere  in  extriuseca  cavitate  aurium  existente, 
huncque  dici  immobilem,  quia  nunquam  extra 
talem  locum  fertur,  moveri  tamen  intra  iUum. 
Ita  Themistius,  cap.  28,  Philoponus,  foL  61, 
col.  3,  Averroes,  JEgidius  et  ahi :  sed  obstat 
quod  aer  iUe  si  organum  non  est,  erit  saUem 
medium  audiendi  :  si  ergo  continue  movere- 
tur,  impediretproculdubio  auditum.  Adde  fingi 
facile  non  posse,  a  quo  semper  moveatur.  Rec- 
tius  ergo  S.  Tiiomas  et  SimpUcius  aerem  auris 
de  se  esse  immobilem,  ab  extrinseco  tamen 
moveri  ob  pravam  aUquam  dispositionem  au- 


686 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


ditus^  quce  expositio  consouat  verbis  Aristote- 
lis^  qui  cum  clixisset  aerem  illum  moveri  sub- 
dit^  veritm  ipse  sonus  alienus  est,  et  non  pro- 
prius,  sicque  vult  cum  motum  signum  esse 
depravati  auditus.  Quocirea  motus  intra  aurem 
digito  obturatam^  non  ideo  sentimus,  quod 
interior  aer  continue  moveatur^  ut  alii  credi- 
derunt^  sed  quod  externus  aer  vehementius 
intruditur,  quem  interior  pellere  nititur^  et  sic 
sonus  resultat^  qui  a  nobis  percipitur. 

5.  Notatio  quinta. — Concluditur  pars  tituli 
Jmjus  capitis.  —  Ultimo  advertendum  est  ex 
Aristotele^  lib.  A,  de  Historia  animalium,  ca- 
pite  octavo^  in  quibusdam  animantibus  imper- 
fectis  auditum  constitui  in  medio  corpore^,  ne- 
que  in  eis  prominere  aures,  sed  tantum  quem- 
dam  anfractum  dari^  cujus  foramen  extrinsecus 
visitur.  In  quibusdam  prffiterea  imperfectiori- 
bus  adhuc  non  apparere  determinatum  locum 
auditus,  ut  etiam  dicitur  2,  de  PartibuS;,  c.  12. 
Haj  tamen  differentise  in  iis  sunt :  quee  ad  me- 
lius  esse  spectant,  ad  majoremque  perfectio- 
nem  et  custodiam  liujus  potentise :  at  substantia 
illa,  quam  diximus  esse  organum,  necessario 
debet  reperiri  saltem  proportionaliter  in  om- 
nibus,  qua3  vere  audiunt.  Ex  bis  ergo  omnibus 
notatis  constat  quod  sit  organum  auditus  et 
quse  audiendi  facultas  :  est  nimirum  qualitas 
in  dicto  organo  residens  apta  ad  percipien- 
dum  sonum  per  propriam  speciem  ab  ipso  im- 
pressam. 

CAPUT  XXIII. 

QUIDNAM  SIT  ODOR,  ET  QUID  SAPOR,  AG  DE  SPECIE- 
BUS  EORUM. 

1.  De  natura  odoris  opiniones.  —  Dicendum 
sequitur  de  olfactu,  cujus  objectum  est  odor, 
et  ideo  ejus  natura  prius  explicanda  est,  quia 
vero  odor  et  sapor  magnam  inter  se  conve- 
nientiam  habent,  simul  de  utroque  agendum. 
Fuit  ergo  sententia  Heracly  ti  apud  Aristotelem, 
cle  Sensu  et  sensibih,  c.  5,  dicentis  odorem  esse 
vaporem,  seu  exhalationem :  Aviceuna  6^,  Na- 
turaHum^part.  2,  c.  de  Odore^  vult  esse  humi- 
dum  spiritum,  'et  Conciliator_,  different.  d55, 
exprimit  spiritum  esse  medium  quid  inter  fu- 
mum  et  vaporem,  quod  tamen  Aristoteles  im- 
probat  illo  loco. 

2.  Prima  asserlio.  —  Prima  conclusio.  Odor 
est  quahtas  tertise  speciei.  Probatur,  quoniam 
est  accidens  per  se  primo  sensibile,  omnia  vero 
ita  sensibilia  in  illa  specie  collocantur,  cum 
neque  aliud  praedicamentum  detiu-,,  neque  alia 


species  illius  prsedicamenti  in  qua  ponantur: 
esse  vero  odorem  accidens  patet,  quia  adest,  et 
abest,  elc,  quod  etiam  sit  quaUtas,  notum 
videtur  :  quia  non  habet  modum  afiiciendi 
substantiam  diversum  a  quahtatibus  aliis. 

3.  Secunda.  —  Secunda  conclusio.  Odor  est 
qualitas  secundo  consequens  ex  primarum 
mixtione,  in  qua  siccum,  vincit  humidum, 
calorque  absolute  dominatur.  Ita  Aristoteles, 
de  Sensu  et  sensibiH,  cap.  5,  D.  Thomas  2,  de 
Anima,  lectioue  29,  text.  95.  Albertus,  Summa 
de  homine,  tract.  de  olfactu,  quaest.  9,  scribit 
odoris  subjectum  esse  ignem  temperatum,  vi- 
dehcet  mixtum  corpus,  in  quo  preedominantur 
qualitates  ignis,  simihter  sentiunt  Alexander, 
in  hbro  de  Sensibih,  c.  de  odore,  et  ahi,  citato 
loco,  de  Anima,  Theophrastus,  hb.  6,  de  Causis 
plantarum,  cap.  1,  idem  preeterea  indicant, 
asserentes  odorem  fumum  esse,  vel  exhalatio- 
nem:  explicant  euim  naturam  odoris  per  ejus 
subjecta,  in  quibus  sane  calor  et  siccitas  prte.- 
dominatur.  Probatur  deinde  conclusio  ratione. 
Nam  res  odoriferse  calefactse  mehus  odorem 
efQant,  unde  mehus  cestate,  quam  hyeme  per- 
cipiuntur  odores,  pleraque  etiam  vigente  ca- 
lore  odorem  emittunt  et  non  alias.  Quod  aperte 
demonstrat  calorem  esse  prsecipuam  odoris 
dispositionem.  Unde  etiam  experimur  rem 
odoriferam  non  percipi  odoratu,  si  nimium 
madefiat,  ipsum  quoque  organum  odorandi 
multa  e  capite  distiUatione  obtunditur,  atque 
imperfecte  odorem  percipit :  dulcia  tandem 
minus  odorifera  sunt,  quia  in  eis  praidomina- 
tur  humiditas :  requirit  ergo  odor  dominium 
siccitatis,  non  tamen  omnino  aridis  gaudet^ 
nonnidlamque  humoris  admixtionem  poscit. 

4.  Varia  AristoteUs  loca  conciliantur.  —  Ex 
quibus  patent,  cohaerentque  diversa  Aristotehs 
loca  in  hac  materia,  uam,  cap.  5,  de  Sensu  et 
sensibih,  ait  odorem  non  esse  vaporem,  necjue 
exhalationem,  sectioue  vero  12,  Problematum, 
q.  10,  dubitat,  an  odor  sit  fumus,  vel  vapor, 
et  sect.  13,  qusest.  5,  inquit  odoris  naturam 
esse  vaporem,  et  cap.  2,  de  Sensu  et  sensibili, 
in  fine,  vult  odorem  esse  fumosam  vaporatio- 
nem,  ideoque  ab  igne  esse:  cum  ergo,  cap.  5, 
negat  esse  exhalationem,  interpretandus  est  in 
sensu  formali,  id  est,  non  esse  ipsam  substan- 
tiam  exhalationis :  cum  vero  ahis  locis  id  afiir- 
mat,  intenigitiu"  subjective,  id  est,  subjectari 
in  re  simih  exhalationi,  cahda  scihcet,  et  sicca. 
Urgebis,  dicto  cap.  5,  de  Sensu  et  sensibih, 
impugnat  Aristoteles  Heraclytum,  quod  odo- 
rem  posuerit  exhalationem,  cjui  tamen  cre- 
dendus   sit  locutus   subjective.  Respondetm* 


CAP.  XXIII.  QUID  ODOR  SIT,  ET 
putasse  forte  Heraclytura  esse  substantiam, 
vel  certe  dicendum  seepe  Aristotelem  impu- 
gnare  verba  magis,  quam  sensum.  Alii  res- 
pondent  Aristotelem  eo  loco  probare  odorem 
non  subjectari  in  vero  vapore  et  exbalatione^ 
quse  mixta  imperfecta  sunt,  quod  quidem  ve- 
rum  est  in  se^  incertum  tamen  an  id  intende- 
rit  Aristoteles :  vapor  enim^  cum  sit  bumidus 
nimium,  non  est  capax  odoris,  neque  item 
exlialatio  ob  nimiam  siccitatem,  videndus  est 
Plinius  de  bac  re,  1.  40,  c.  70. 

5.  Tertia  assertio  pro  sapore. — Sit  jam  ter- 
tia  concbisio.  Sapor  est  quaUtas  secunda  re- 
sultans  ex  mixtione,  in  qua  calor  cum  bumi- 
ditate  vincuut,  ita  tamen,  ut  calor  sit  princi- 
pabor.  Et  boc  est,  quod  Aristoteles  ait  de  Sensii 
et  sensibib,  saporem  causari  ex  materia,  in 
qua  bumiditas,  qute  comprebendit  (id  est,  su- 
perat)  siccitatem  calore  concoquitur :  sic  enim 
resultat  sapor :  quod  si  calefactio  adeo  procedat, 
ut  ex  iba  materia  bumida  resolvat  materiam 
subtiHorem  jam  pbirimum  exsiccatam,  causa- 
bitur  odor,  quo  fit  ut  omne  sapidum  bumidum 
sit  abquantulum,  atque  infra  videbimus  etiam 
in  organo  gustus  reperiri  bumiditatem,  ad 
saporem  percipiendum.  Quare  sapor  et  odor 
quaUtates  vicinse  sunt,  quamvis  bic  subtilior 
sit^  ac  nobibor. 

6.  Pro  postrema  parte  tituli  cle  sfecielus 
saporum  et  odorum  commtmiter . — De  saporiius 
peculiariter .  —  Hinc  Aristoteles  2,  de  Anima, 
cap.  9,  ait  species  saporum  et  odorum  propor- 
tione  quadam  esse  sumendas,  et  de  Sensu  et 
sensibili,  cap.  5,  scribit,  sicutsaporum  quidam 
dulces  sunt,  abi  amari,  ita  inter  odorum  abos 
delectationem  causare,  aUos  tristitiam,  qiii 
dulces,  atque  amari  proportionabter  dici  pos- 
sint.  De  utrorumque  tamen  speciebus  in  uni- 
versum  dicimus,  sicut  ex  dicta  proportione 
quaUtatum  primarum  resultant,  ita  ex  ilbus 
variatione  variari,  de  qua  Galeuus,  Ub.  i,  de 
simpHcium  Medicamentorum  facultate,  c.  38, 
ubi  plerasque  species  saporum  enumerat,  et 
Tbeopbrastus,  bb.  6,  de  Causis  plantarum, 
cap.  4,  Plinius,  bb.  15,  cap,  27,  tredecim  re- 
censet  saporum  genera:  Aristoteles  vero  de 
Sensu  et  sensibili,  cap.  4,  et  cum  ipso  aUi  post 
Platonem  in  Timeeo  octo  proponunt,  dulcem  et 
amarum,  pinguem,  falsum,  austerum,  acrem^ 
acutum,  acerbum.  seu  ponticum.  Dulcis  sapor 
consurgit  ex  temperatis  caUdo  et  bumido,  qua 
de  causa  maxime  accommodatur  nostrsa  na- 
turaa,  amarus  vero  ex  caUdo  et  sicco  vebe- 
mentibus,   atque  ponuntur  extremi  sapores, 

este  Aristotele:  imo  et  sensu  ipso^  extreme 


QUID  SAPOR,  EORUMQUE  SPECIES.  687 

enim  afUciunt  gustum :  ergo  et  inter  se  distant 
extreme.  Prseterea  Ucet  in  calore  non  maxime 
distent,  maxime  tamen  in  siccitate  et  bumore : 
unde  ex  parte  subjecti  requirunt  etiamtempe- 
ramenta  nimium  distantia.  FieUqui  sapores 
medii  sunt,  de  quibus  pbilosopbandum  juxta 
accessum  et  recessum  ad  extremos  iUos.  Gale- 
nus  tamen,  Ub.  4,  de  simpUcium  Medicamen- 
torum  facultate,  cap.  10,  vult  acutum  potius, 
ac  ponticum  saporem  maxime  distare,  quem 
medici  sequuntur :  sed  immerito,  ut  ex  dictis 
patet,  afUrmatque  Aristoteles,  ac  peripatetici 
non  paiici,  nominatim  Commentator  2,  de 
Anima,  commento  105,  et  5  CoUectanearum, 
cap.  2,  divus  Tbomas,  de  Sensu  et  sensibiU, 
lect.  11,  Averroes  2,  de  Anima,  text.  105,  et 
5  CoUectanearum,  c.  27,  Garbius,  in  Summa, 
Ub.  1,  tract.  5,  queest.  71,  Contarenus,  Ub.  5^ 
de  Elementis,  JaveUus  2,  de  Anima,  q.  46.  Hse 
itaque  sunt  saporum  species  simplices,  ex  qui- 
bus  mixti  aUi  congregantur  sapores,  quemad- 
modum  de  coloribus  superius  diximus,  ac  tam 
multi  quidem  ut  promptius  fuerit  bominum 
ventri  eos  in  dies  miscere,  quam  menti  nomi- 
nibus  distinguere. 

7.  Item  cle  odorihis.  —  Sed  et  ipsse  odorum 
simpUces  species  non  sunt  nobis  adeo  notae 
propter  imperfectionem  nostri  olfactus :  unde 
boc  tantum  distinguimus,  an  res  sit  odorifera, 
necne,  et  an  sit  odor  nobis  gratus,  an  moles- 
tus :  unde  neque  iUos  propriis  nominibus  dis- 
tinguimus,  sed  ex  ipsis  rebus  odoriferis  deno- 
minationem  sumimus,  ut  a  rosa,  a  tbure,  etc. 
Distinguimus  etiam  odorem  a  foetore  per  iUum 
inteUigentes  odorem  suavem,  per  bunc  contra- 
rium,  solet  etiam  distingui  odor  acutus  et  gra- 
vis :  acutus  dicitur,  quia  celeriter  movet :  gra-^ 
vis,  quia  tarde,  seu  remisse :  de  quibus  PUnius, 
1.  21,  cap.  7.  Oportet  tamen  advertere  uUimo 
loco,  ex  cap.  4,  de  Sensu  et  sensibiU,  et  es 
Galeno,  Ub.  4,  de  simpUcium  Medicamentorum 
facultate,  cap.  21,  odorem  quemdam  esse,  qui 
ad  aUmentum  ordinatur,  et  gustum  provocat, 
unde  consonantiam  babet  cum  sapore,  nam 
suavis  et  delectabilis  odor  conjungitur  optimo 
sapori,  et  e  contrario,  ac  sensus  taUum  odorum 
maxime  inest  brutis,  quod  fuit  necessarium, 
cum  quffi  ab  eis  gustanda  sunt  per  soUim  odo- 
rem  absque  aUis  documentis  discernant,  visui 
enim  ssepe  aUmentum  est  delectabile,  quod 
tamen  gustui  esset  nocivum,  itaque  odorandi 
facultas  necessaria  fuit  maxime  brutis,  ut  pree- 
nuntiaret  gustui  conditionem  cibi,  fuit  item 
necessaria,  ut  aUmentum  distans  sentire  pos~ 
sent.  AUi  sunt  odores,  qui  per  se  delectaut, 


688 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


neque  movent  appetitum,  ut  passim  experimur 
in  floribus,  atque  suffitibus^  tales  vero  conso- 
nantiam  non  vendicant  cum  sapore^,  imo  saepe 
suavissimi  sunt,  sapor  autem  amarissimus^ 
quod  Galenus  supra  notat,  et  Aristoteles^  tex- 
tu  95,  Plinius,  lib.  15,  cap.  18. 

GAPUT  XXIV. 

QUO  MODO  ODOR  MEDIUM,   ET   OLFACTUM  IMMUTET. 

1.  Suppositio  pro  priore  parte  tituli. —  Opi- 
niones  adversce  de  diffusione  odorisper  medium. 
—  Quamvis  prsecedenti  quaestione  de  odore  et 
sapore  dixerimus,  propter  eorum  affinitatem, 
in  hac  tamen  qusestione  prosequemiu'  tantum 
de  odore;,  superest  autem  de  illo  dicere  prout 
sensibilis  est,  de  modo  videlicet,  quo  sensum 
immutat.  Atque  primo  supponendum  odorem 
a  longe  immutare  posse  sensum^  ut  experien- 
tia  docet:  necesse  ergo  estinterjectum  medium 
carere  corpore  impediente  diffiisionem  odoris : 
unde  medium  accommodatum  sunt  aer,  imo 
et  aqua,  ut  Aristoteles  supra  testatur,  et  de 
Sensu,  et  cap.  5,  et  4,  de  Hist.,  cap.  8.  Nam 
pisces  sub  aquis  odorem  percipiunt,  dum  nocte 
moventur  ad  alimentum  distans,  non  alio  ducti 
sensu,  quam  olfactu.  Idem  habetur  2,de  Part., 
cap.  10.  Scribitque  Plinius,  lib.  10,  cap.  70, 
Philoponus,  de  Anima,  fol.  59,  col.  3,  S.  Tho- 
mas,  de  Sensu  et  sensibili,  lect.  14.  Hoc  po- 
sito,  quEestio  est  de  modo  diffusionis  per  me- 
dium.  Avicenna  6,  NaturaHum,  p.  2,  cap.  de 
Olfactu,  sentit  odorem  non  aliter  posse  difFundi, 
quam  realiter.  Quce  fuit  sententia  Platonis,  ut 
refert  Albertus,  tractatu  3,  cap.  23.  Commen- 
tator  vero  ad  textum  97,  ex  alio  extremo  credit 
rem  odoriferam  solum  emittere  species  inten- 
tionales,  quem  sequitur  Nyphus. 

2.  Primum  pronuntiatum.  —  Secundum. — 
Hac  tamen  in  re  duo  habentur  certa.  Unum 
quahtatem  odoriferam  non  posse  ita  diffundi 
per  aerem,  aut  aquam,  ut  in  eis  subjectetur, 
cum  odor  non  sit  activa  qualitas,  sicut  nec 
color  mediumque  incapax  ilhus  sit,  cum  in  eo 
requiratur  mixtio  qualitatum  primarum,  unde 
denuo  non  producitur,  nisi  ea  mixtione  posita, 
ad  quam  cousequitur  :  cum  autem  medium  ab 
odorabili  immutatur,  illa  mixtio  non  interce- 
dit :  ergo,  etc.  Alterum  est  a  re  odorabili  dif- 
fundi  odorem  reahter  per  medium,  quare  cum 
non  diffundatur  inhserendo  aeri,  ut  dictum  est, 
oportet  ut  exhaletur  aliqua  substantia  tenuis 
ad  modum  sumi  deferens  ipsam  qualitatem. 
Atque  ita  iutelhgitur  Aristoteles  %  de  Auima, 


textu  127,  dicens  aerem  pati  ab  odore,  non 
quod  recipiat  subjective  in  se  odorem,  sed  quod 
per  aerem  deferatur.  Atque  hoc  evidentissimis 
experientiis  patefit.  Primo  quia  ablata  re  odo- 
rifera  medium  per  multum  temporis  conservat 
odorem :  non  posset  autem  conservare  solas 
species,  quia  pendent  in  conservari  ab  objec- 
tis  :  ergo  manet  ipsa  qualitas  in  aliqua  tenui 
substantia.  Secundo,  seepe  non  redolet  materia 
odorifera  nisi  calefaciat,  et  fumum  quemdam, 
vel  lialitum  spiret,  ut  patet  in  thure,  ideoque 
melius  odorem  percipimus  vere,  quam  hyeme, 
quia  frigus  impedit  exhalatiouem.  Tertio  ex- 
perimur  odorem  involucris  conservari,  et  alias 
facile  difflari,  namque  sola  emissio  speciemm 
absque  substantiae  vaporatione  non  minueret 
quahtatem,  ut  in  colore  patet,  hac  enim  de 
causa  rosa  evaporando  marcescit,  et  poma 
corrugantur.  Quarto  manus  rem  odoriferam 
attrectans  redolet :  non  ob  species  solas,  ut 
patet :  non  ob  productum  odorem  iu  mauibus, 
ut  ex  dictis  hquet :  ergo  ob  aliquam  substan- 
tiam  odorosam,  quee  ihis  adhsesit :  unde  et 
ablueudo  facile  odor  perditur.  Quinto  odores 
nonnunquam  plurimum  cerebro  prosuut,  cu- 
jus  causam  reddit  Ai'istoteles,  de  Sensu  etsen- 
sibih,  capite  primo,  quia  cerebrum  frigidum 
vapore  odoro,  utpote  calido,  temperatur,  ac 
fovetur,  qua  de  re  Aristoteles  ibidem,  cap.  2, 
et  sectione  13,  problematum,qu8estione  prima, 
atque  in  hoc  conveniunt  fere  auctores  :  imo 
propter  hanc  evaporationem  Pythagorici  dixe- 
runt  odorem  nutrire,  quod  Aristoteles  impro- 
bat  eodemlib.  de  Sensu,  cap.  5,  nam  substan- 
tia  illa  nutritioni  idonea  non  est,  neque  ad 
stomachum  descendit,  unde  fabulosum  videtur, 
quia  Plinius,  lib.  7,  cap.  2,refert  quosdam  ore 
cassos ,  odore  tautum  ali ,  quem  naribus  tra- 
hunt. 

3.  Circa  secundam  partem  tituli  diffusionem 
reale  usqne  ad  ~olfactum  alii  requirunt,  alii  'ce- 
rius  non  requirunt. — His  itastatutis  difficultas 
restat,  an  ad  odorem  sentiendum  oporteat  il- 
lum  realem  vaporem  substantice  pervenire  us- 
que  ad  olfactum,  nam  Avicenna  supra,  et  alii 
affirmant,  D.  Thomas,  lect.  20,  in  secundo  de 
Anima,  scribit  hoc  posse  quidem  contingere 
aliquando  propter  vehementiam  odoris ,  non 
tamen  esse  neeessarium,  sufficereque  species 
intentionales.  Idem  docet  in  2,  dist.  2,  q.  2, 
art.  2,  ad  5,  Philoponus  2,  de  Anima,  fol.  63, 
col.  1  et  2,  JEgidius,  text.  100,  dub.  2,  uter- 
que  Gajetanus  et  Javellus,  deuique  Colouien- 
ses,  de  Sensu  et  sensibih ,  cap.  de  Odoratu : 
quee  sententia  mihi  probabilior  est,  et  proba- 


CAP.  XXIV.  QUOMODO  ODOR  MEDIUM,  ET  OLFACTUM  IMMUTET. 


689 


tur  primo.  Sensatio  odoris  fit  ad  longissimam 
distantiam,  de  vulture  enim  scriptores  produnt 
olfacere  ad  50  milliaria,  non  est  autem  cre- 
dibile  substantiam  odoram  ita  longe  posse  dif- 
fundi,  atque  Albertus  Magnus  ^,  de  Anima, 
cap.  25;,  refert  in  Grsecia,  alii  apud  Trojam, 
tantam  fuisse  stragem,  ut  Tygrides,  et  vultu- 
res  odore  cadaverum  allicerentur  ab  spatio 
leucarum  500.  Responderi  solet  tunc  cptidem 
deferri  exbalationes  odoriferas,  vento  prseser- 
tim  calido  eas  conservante,  et  fovente,  sic  e- 
nim  tempore  pestis  vitiatum  aerem  pervenire 
longissime.  Sed  obstat,  quoniam  licet  integra 
cadavera  resolverentur  in  rarissimam  mate- 
riam,  non  possent  tantum  spatium  exbalatio- 
nibus  implere  :  maxime  quia  odor  versus  om- 
nem  partem  in  sphseram  fuuditur.  Secundo 
probatur,  quia  si  odor  multiplicaretur  realiter 
usque  ad  olfactum,  species  intentionalis  illius 
produceretur  solum  a  vaporenaribusproximo, 
sicque  non  sentiretur  odor  existens  in  objecto 
preecipuO;,  unde  realis  odor  difflatur,  quod  est 
contra  experientiam.  Tertio  odor  est  per  se 
primo  sensibilis :  ergo  est  productivus  specie- 
rum  ubicumque  bairet :  ergo  illas  producet 
existens  in  objecto  odorifero,  atque  adeo  ad 
nares  usque,  si  proportionata  fuerit  distantia. 
Confirmatur,  quia  alias  nuUum  esset  medium 
extrinsecum  ad  sentiendum  odorem,  semper- 
que  sentiretur  per  contactum  pliysicum  inter 
rem  odorabilem  et  olfactum,  essetque  olfactus 
quidam  tactus,  sicut  de  gustu  asseruit  Aristo- 
teles  secundo,  de  Anima,  cap.  10.  Ultimo  sen- 
satio  odoris  per  aquam  necessario  fit  per  spe- 
cies  intentionales  j  quia  exlialatio  odorifera 
non  potest  in  aqua  conservari  propter  frigidi- 
tatem  et  bumorem,  teste  AristotelC;,  de  Sensu 
et  sensibili,  cap.  5,  ergo,  etc. 

A.  Diffusio  sfecierum  intentionalhim  odoris 
ab  objecto  incipit,  sicut  et  soni. — Superestvero 
dubium  simile  ei,  quod  de  sono  tractavimus, 
an  species  odoris  iucipiant  multiplicari  a  prin- 
cipio  a  re  ipsa  odorifera,  an  vero  sohim  unde 
cessat  muUiphcatio  odoris  reahs.  Respondetur 
a  principio  muhiphcari,  quod  vero  simul  ex- 
haletur  substantia  tenuis,  accidentariumesse: 
eteuim  res  odorabihs  non  sentitur  per  exhala- 
tionem  ab  ipsa  distinctam,  sed  per  propriam 
speciem,  quam  producit  a  principio.  Rationes 
etiam  factse  de  sono  hic  procedunt:  objectio- 
que  in  contrarium,  quia  jam  odor  in  instanti 
perciperetur  contra  Aristotelem,  de  Sensu  et 
sensibih,  c.  1,  ac  contra  ipsam  experientiam. 
Sed  objectio  sicut  ibi  de  sono,  ita  hic  simihter 
solvenda  est :  nimirum  esse  certam  sphseram, 
III. 


intra  quam  res  odorifera  sua  virtute  muhiph- 
care  valet  species,  et  intra  iham  percipi  in  in- 
stanti :  esse  autem  sphseram  aham,  ad  quam 
perveniant  species  ratione  exlialationis  ad- 
junctoe,  vel  ratione  calefactionis  rei  odorabi- 
hs,  per  quam  multiphcatio  specierum  fit  suc- 
cessivee,  quia  exhalatio,  et  calefactio  succes.sive 
fiunt.  OfTert  se  tamen  adhuc  duplex  argumen- 
tumiunum  quia  sensatio  odoris  perturbatur 
contrario  vento  :  non  fit  ergo  per  multiphca- 
tionem  specierum  intentionalium  ,  quEe  ita 
plane  non  perturbantur,  ut  de  visuahbus  h- 
quet,  quibus  non  obstat  agitatio  aeris,  quomi- 
nus  per  diaphanum  propagentur.  Aherum  , 
quia  odor  sempermolestus*est,  aut  jucundus: 
ergo  non  tantum  pervemt  ad  potentiam  per 
species  intentiouales.  Ad  primum  dic  quamli- 
bet  agitationem  medii,  perceptionem  sensibi- 
hs  perturbare,  hcet  non  perturbentur  species: 
id  tamen  minus  apparet  in  visu,  quia  immu- 
tatio  visus  est  magis  perfecta,  ac  minus  mate- 
riahs.  Ad  secundum  negatm^  consequeutia,  ut 
de  visione  etiam  patet,  quse  cum  pure  inten- 
tionalis  sit,  recreat  tamen,  aut  contristat. 

5.  Ultima  in  prcesenti  capite  dubitatio  re- 
solvittir.  —  Reliquum  est  idtimum  dubiohim, 
an  ad  sentiendum  odorem  sit  simphciter  ne- 
cessaria  progressio  odoriferi  vaporis  per  ah- 
quamdistantiam.  Respondemus  hanc  ssepe  re- 
quiri  propter  imperfectionem  odoratus,  aut 
rei  odorabihs,  per  se  tamen  loquendo  non  esse 
necessai-iam ,  sed  sufiicere  multiphcationem 
specierum ,  quod  tantum  forte  vohiere  Com- 
mentator  supra,  et  Venetus,  textu  97,  adducta 
experientia  cupressi ,  et  quorumdam  ahorum 
corporum,  quae  longo  tempore  seque  redolent, 
ac  sine  diminutione  :  non  ergo  evaporantur^ 
ahoquin  diminuerentur,  ut  in  plerisque  docet 
experientia.  Et  liffic  videtur  mens  Aristotelis, 
sectione  12  problematum,  qusestion.  10,  ubi 
qusereus ,  an  a  re  odorabih  progrediatur  ah- 
quid  ad  sensirai,  negative  conchidit,  quia  ahas, 
inquit,  oporteret  rem  minorem  reddi,  nunc 
aatem  ea,  cjuse  odoratissima  sunt,  eadem  vide- 
mus  durare.  Est  et  alia  experientia  :  nam  i-es 
odorifera  intra  aquam  sentitur,  ubi  tamen  ni- 
hil  exhalat,  Accedit  tandem  ratio,  sensus  enim 
a  sohs  speciebus  immutantur,  species  autem 
fieri  possunt  absque  exhalatione,  per  se  loquen- 
do,  cum  non  habeant  necessariam  connexio- 
nem. 

6.  Oppositio  ex  Aristotele,  et  D.  Thoma.  — ■ 
JExplicantur. — Oppones  Aristotelem,  de  Sensu 
et  sensibih,  capit.  2,  asserentem,  organum  ol- 
factus  nou  debere  esse  calidum,  eo  quod  odo- 

44 


690 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


rabile,  cum  fumosa  evaporatio  sit^  calidum 
est  :  immutatur  ergo  ab  ipso  vapore,  utpote  a 
dissimili;,  alioquin  ratio  non  procederet^  et 
cap.  5;,  docet  vaporationem  odoris  illabi  in 
sensorium  divus Thomas  etiam^,  1  part.,  quses- 
tion.  78^  art.  3^  scribit  oportere  objectum  ol- 
factus  moveri  secundum  alterationem  caloris, 
ut  inspiret  odorem.  Neuter  tamen  exigit  va- 
porationem  hanc  ut  simpliciter  necessariam^ 
sed  tantum  ut  magis  conducentem  :  quia  e- 
tiam  communiter  et  regulariter  fit,  necessaria 
dici  potest^  maxime  in  nobis_,  in  quibus  olfac- 
tus  est  obtusissimus. 

CAPUT  XXV. 

DE   OE,GANO     ET   POTENTIA    GLFACTtJS;,    AG    ETIAM 
DE   MEDIO    AGTUQUE   ODORANDI. 

1 .  Diversce  sententice  de  organo  olfactus.  — 
Aristotelis  in  hac  re  sententia  obscura.  —  De 
organo  liujus  sensus  varia  est  pliilosophorum 
sententia ,  ad  quam  diversitatem  inteUigen- 
dam^,  notandum;,  quod  in  anteriori  parte  cere- 
bri  sunt  quasi  duse  cellulse ,  quee  ventricuh 
cerebri  dicuntur,  a  quibus  progrediuntur  duo 
nervi^*mamillares  appellati^  quod  eorum  ex- 
trema  sunt  quasi  pupillffi  :.  est  preeterea  nasus 
duabus  patulus  viis ,  quibus  recta  itur  ad  illos 
nervos.  Igitur  sententia  Galeni  est  organum 
odoratus  residere  in  ventriculis  cerebri  :  ita 
habet  8,  de  Usu  partium,  et  libro  de  Tnstru- 
mento  odoratus.  Idem  tenet  Avicenna^,  6,  Na- 
turalium^  part.  i,  cap.  5,  Albertus  2^  de  Ani- 
ma^  capit.  26^  Philoponus,  fol.  65^  col.  2  et  4. 
At  VesaliuS;,  lib.  A,  capit.  3^,  vult  organum  hoc 
consistere  in  ossiculis  mamillaribus^  quem  ple- 
rique  moderni  sequuntur :  jMagnesius  vero^ 
lib.  de  Sensu  particulari^  cap.  22,  sentit  per 
cartilagines  narium  derivari  nervos,  in  quibus 
consistit  sensorium  odoratus  :  Aristotelis  sen- 
tentia  obscura  est  in  hac  parte,  nam,  sect.  d3 
Problematum,  q.  5,  ait  in  animalibus  respi- 
rantibus  fieri  odorationem,  accedentibus  odo- 
ribus  ad  cerebrum,  ubi  tamen  non  affirmat  in 
cerebro  exerceri  odoraudi  actum,  sed  explicat 
id,  quod  ssepe  talem  actum  comitatur.  Primo 
autem  de  Historia  animalium,  cap.  11,  solum 
dixitper  vias  narium  subministrari  olfactum, 
et  hb.  2,  capit.  12,  de  naribus  pronuntiavit 
coutinere  meatus  odorandi,  et  lib.  4,  capit.  8, 
quod  sicut  externorum  sensuum,  ita  olfactus 
coustitutum  est  diversorium,  id  est,  organum^ 
nam  avium,  inquit,  genen  foramina  tantum 
sunt  odorandi,  cum  aliis  etiam  nares  insint. 


quo  indicat  in  naribus  constitui  organum,  et 
2  dePartibu,?,  capit.  16,  ostendit  diversita- 
tem  organorum  olfactus  ex  diversitate  narium, 
et  2,  de  Generatione  animalium,  capit.  4,  si- 
gnilicat  orgauum  odoratus  oriri  a  cerebro,  si- 
cut  organum  auditus ,  atque  adeo  alibi  re- 
sidere. 

2.  Excluditur  Cfaleni  opinio. — Vallesii  opi- 
nio  magis  arridet. — Falsa  tamen  extensio  Val- 
lesii.  —  In  hac  re  non  potest  statui  certa  con- 
clusio  :  at  imprimis  sententia  Galeni  odora- 
tionem  fieri  in  cerebro,  non  videtur  probanda, 
et  idem  existimo  de  sententia  Vesalii,  illse 
enim  partes  de  substantia  cerebri  sunt,  cum 
tamen  cerebrum  sit  fons  omnium  sensuum, 
et  ideo  nullius  organum  :  sed  omnibiis  caret, 
nisi  forte  tactu  aliquo,  unde  ab  eodem  Ga- 
leno,  lib.  3,  de  Causis  symptomatum,  orga- 
num  non  sentiens  cerebrum  appelletur,  quod 
optime  illi  objicit  Commentator,  lib.  1  Collec- 
tanearnm,  cap.  6,  etlib.  2,  capit.  17.  Prseterea 
non  est  majorratio  cur  in  cerebro,  coUocetur 
organum  olfactus,  quam  visus ,  vel  auditus  : 
ergo,  etc.  Probabilior  itaque  videtur  sententia, 
asserens  organum  odorandi  jacere  in  interiori 
parte  nasi,  quam  etiam  amplectitur  Valles, 
lib.  2,  cap.  24,  ac  confirmat  primo,  quia  odo- 
ratio  fit  in  naso  :  ibi  ergo  sensorium  existit. 
Probat  antecedens,  quia  ibi  est  sensatio  ubi 
voluptas  ,  sed  hsec  in  naso  percipitm^  :  ergo. 
Secundo  cum  vapores  odoriferi  ascendant  us- 
que  ad  cerebrum  confortandum,  consonum 
rationi  est,  ut  olfactus,  quasi.explorator  va- 
porum  locetur  ante  cerebrum,  sicut  in  gustu 
observatum  videmus ,  esse  scilicet  in  ore  col- 
locatum,  qua.9i  in  janua,  ut  possit  de  cibis  ju- 
dicare,  antequamad  ventriculum  demittantur, 
Addit  tamen  Valles  odorationem  non  tan- 
tum  in  naribus  fieri,  sed  in  ipsis  visceribus  e- 
tiam,  ac  tota  ea  parte,  per  quam,  et  ad  quam 
respiratio  protenditur,  quod  putat  sensisse  Pla- 
tonem,  dialogo  de  natura.  Hoc  tamen  falsum 
videtur,  arbitrorque  ante  partem  illam,  in 
quam  incurrunt  meatus  oris ,  et  nasi  ad  pul- 
monem,  organum  olfactus  residere,  non  ultra: 
alias  sicut  respirando  per  uares  odoramur,  ita 
respirando  per  os  perciperemus  odores ,  quod 
contra  experientiam  est,  ac  philosophos  omnes. 

3.  Vao^ietas  organorum  olfactus. —  Odoratus 
clefinitio. — Ultimo  advertendum  est  olfaciendi 
organum  diversimode  disponi  in  diversis  ani- 
malibus,  de  quo  late  Aristoteles  4,  de  Historia, 
cap.  10,  2,  de  Partibus,  cap.  16,  de  Sensu  et 
sensibili,  cap.  2.  Etenim  qusedam  habent  ol- 
factum  opertum,  alia  vero  miuime,  quee  diffe- 


CAP.  XXVI.  AN  GUSTUS  ET  TACTUS 
rentia,  per  se  loquendo,  non  est  essentialis,  ut 
advertit  sanctus  Thomas ,  de  Sensu  et  sensi- 
bili^  lect.  44.  Quseret  vero  aliquis,  quod  ele- 
mentum  in  lioc  sensorio  prsedominetur,  dixi- 
mus  namque  organum  visus  esse  aqueum, 
auditus  aereum :  Aristoteles  ergO;,  de  Sensu  et 
sensibili^  c.  2^  indicat  organum  olfactus  esse 
igneum,  at  in  2,  de  Anima,  textu  130,  docet 
ignem,  in  nullo  organo  sensuum  prsedominari, 
sed  oculus,  ait,  ex  aqua,  auris  ex  aere,  olfactus 
ex  horum  altero  constat :  probabilius  itaque 
videtur  temperamentum  hujus  organi  esse 
quasi  medium  inter  aquam  et  ignem,  atque 
aerem,  ut  substantia  organi  consonet  objecto 
sensus ,  est  enim  odor  in  calido  et  sicco  tem- 
peratis  :  unde  quamdam  temperiem  requirit : 
probabile  ergo  est  similem  requiri  ab  ipso 
sensu.  Sed  interest,  quia  organum  esse  non 
debet  affatim  calidum,  ac  siccum,  cum  sit  in 
potentia  ad  actionem  objecti :  atque  hsec  est 
mens  Aristotelis  in  citato  loco  de  Anima  :  cum 
vero  alibi  illud  tribuit  igni ,  non  significat  ei 
prEedominari  ignem,  sed  quando  actum  elicit 
ignem  preedominari;,  quia  nimirum  calefit  a 
vapore  odorifero  ,  ut  exponit  S.  Thomas,  et 
heec  de  organo.  Ex  quibus  licet  colligere  quid 
sit  ipsa  potentia  odorandi ,  est  enim  facultas 
qugedam  residens  in  explicato  sensorio  intra 
nares,  apta,  ut  immutetur  ab  odoribus,  illos- 
que  sentiat. 

4.  Animalia  terrestria,  respirantia  non  nisi 
in  aere  odorantur.  —  Circa  actum  hujusce  po- 
tentise  prseterdicta  in  communi,  sokim  restat 
advertendum  ,  animalia  tantum  respirantia 
olfacere  respirando,  atque  adeo  in  aere  tantum 
olfacere ,  non  in  aqua,  ut  docet  Aristoteles  2, 
de  Anima,  textu  100,  causamque  reddit,  quia 
intra  nasum  datur  opercukim  in  via  ad  sen- 
sum,  quod  non  nisi  per  respirationem  elevatur. 
Galenus  supra  hoc  irridet  opercukim,  cum  ex 
anatomia  non  deprehendatur  :  unde  causam 
akam  affert,  non  posse  sentiri  odores,  nisi  res- 
pirando,  quia  nequeunt  ahter  penetrare  usque 
ad  ventriculos  cerebri :  haec  vero  ratio  falsum 
supponit,  estque  insufficiens,  quia  si  via  ad  ol- 
factum  non  esset  occkisa,  nulla  esset  ratio  cur 
non  penetrarent  species  odoris  semel  intra 
nasum  positse  usque  ad  cerebrum,  etiam  res- 
piratione  cessante  :  est  ergo  occkisa  via :  oper- 
cukim  autem  non  est  pars  aliqua,  sicut  palpe- 
bra  in  oculo,  sed  via  arctissima  in  parte  inte- 
riori  nasi,  quaj  respiratione  dilatatur  :  com- 
pressio  ergo  illius  dicitur  opercukim,  unde 
eodem  textu  lOO,  Aristoteles  ait,  quod  in  res- 
pirantibus  amovetur  opercukim  dilatatis  ve- 


IMMUTENTUR  AB  OBJECTIS,  ETC.  691 

nis,  ac  meatibus,  et  ex  hoc  colkgit  Aristoteles 
animalia  respirantia  non  olfacere  in  aqua , 
quod  de  terrest:ibus  intelligendum  est,  nam 
qusedam  sunt  aquatilia ,  quse  respirant,  ut 
rana3,  4,  de  Historia,  cap.  7,  et  delphines,  ca- 
pite  demisso,  etiam  sub  aquis  odorantur,  mo- 
ventur  etiam  ad  escam  de  nocte,  cum  illam 
videre  non  possint ;  tunc  ergo  olfactu  ducun- 
lur  :  quando  autem  Aristoteles  2,  de  Anima, 
textu  98,  videtur  homini  olfactum  proprie  tri- 
buere  respirando,  idem  de  reliquis  animanli- 
bus  sentit,  quse  similem  nasi  compositionem 
habent,  ut  statim  textu  centesimo  exponit. 

CAPUT  XXVI. 

UTRUM  OBJECTA   GUSTUS  ET  TACTUS  IMMUTENT  PO- 
TENTIAS  EEALITER,  VEL  INTENTIONALITER. 

1 .  Opinio  Vallesii  et  aliorum  Jios  sensti.s  a- 
gere  tantum  per  species  reales. — De  his  duobus 
sensibus,  Cjuoniam  inter  se  magnam  vicinita- 
tem  habent,  et  ut  brevitati  etiam  consulamus, 
simul  dicendum  est.  -  De  objectis  autem  eorum 
secundum  naturam,  dictum  a  nobis  est,  objec- 
tum  quippe  gustus  est  sapor,  objectum  vero 
tactus  sunt  qualitates  primse,  aligeque  nonnul- 
lee  ex  eis  profluentes,  de  quibus  in  2,  de  Ge- 
neratione  egimus:  solum  ergo  restat  explicare 
modum  quo  keec  objecta  immutant  sensus : 
opinantur  enim  aliqui  immutare  illos  sola 
materiali  alteratioue,  quam  sententiam  defen- 
dit  Valles,  lib.  2,  cap.  29.  Qu£e  probatur 
primo,  nam  dicti  sensus,  quoties  sentiunt  ma- 
terialiter  alterantur,  ut  experientia  constat : 
hoc  autem  sufficit,  ut  objectum  sentiri  dicatur: 
ergo.  Secundo  si  tactus  sentiret  perspecies  in- 
tentionales,  etiamsi  in  organo  tactus  esset  ca- 
lor,  ut  cjuatuor,  posset  nihilominus  tactus  per- 
cipere  calidum  aliud,  ut  quatuor,  consequens 
est  falsum  :  ergo.  Patet  sequela,  quia  realis 
calor,  et  species  caloris  non  repugnant  esse  si- 
mul :  ergo  licet  habeat  calorem,  ut  quatuor 
realiter,  recipere  poterit  species  alterius  calo- 
ris,  ut  quatuor :  ergo,  etc.  Tertio  si  per  spe- 
cies  intentionales  ejusmodi  sensus  agerent, 
utique  in  instanti  agerent :  nam  productio  spe- 
cierum  instantanea  esse  potest.Consequens  est 
falsum,  cum  ignis,  verbi  gratia,  appkcatus 
successive,  magis  ac  magis  sentiatur:  ergo, 
etc. 

2.  Prima  assertio  acprwamhula. — Prolatur 
quoad  gustum. — Notatio  pro  prolatione  quoad 
tactum.  — Difficultas  liujus  quffistionis  potissi- 
me  habet  locum  in  tactu,  pendetque  ejus  deci- 


692 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


sio  ex  alio  puncto,  an  quando  manus,  verbi 
gratia,  sentit  calorem,  illum  sentiat,  quemsub- 
jectat  inhsesive,  an  eum,  qui  est  iu  calefacien- 
te  :  nam  si  calorem  percipit  inliserentem  sibi, 
ipse  erit  sufEciens  ad  causandam  sensationem 
sui  absque  specie  alia :  si  vero  sentit  in  altero 
subjecto  existentem,  necessaria  erit  species  : 
hinc  ergo  incipiendo  sit  prima  conclusio.  Gus- 
tus  et  tactus  non  sentiuut  quahtates  suis  or- 
ganis  inliserentes,  sed  qualitates  rerum  eos 
alterantium.  Hasc  conclusio,  quod  ad  gustum 
attinet,  est  mihi  certa  :  experientia  quippe 
evidenter  docet  gustum  non  percipere  saporem 
sibi  inhgerentem  :  sed  rei  sapidee,  ac  distinctse. 
Et  ratio  id  demonstrat,  sapor  enim  quahtas 
activa  non  est,  sicut  neque  odor,  solumque 
resultat  ex  mixtione  primarum_,  unde  quando 
Aristoteles  2,  de  Anima,  textu  126,  ait  corpora 
inseusibilia  pati  non  nihil  a  re  gustabili,  ma- 
teriaUter  intelhgendum  venit,  id  est,  non  rem 
gustabilem,  ut  sic  per  saporem  ahquid  agere 
in  rem  insensibilem,  sed  per  humorem  sapori 
conjunctum.  Quodveroad  tactum  attinet,  ad- 
vertendum,  illum  per  multa  membra  extendi, 
quse  ineequahter  afFecta  esse  possunt  a  quahta- 
tibus  tangibihbus,  Est  ergo  sensus  conchisio- 
nis  quoad  hanc  tangendi  facuUatem,  nuUam 
partem  tactu  pra^ditam  sentire  calorem,  vel 
alias  quahtates  sibi  inhserentes:  posse  tamen 
sentire  calorem,  partis  vicinse,  si  sit  excellen- 
tior.  Quo  certe  modo  aliquando  sentimus  ca- 
lorem  ab  intrinseco :  semper  ergo  is  qui  senti- 
tur  calor,  alterius  rei  est,  vel  partis  calefacien- 
tis,  nou  is  qui  inh£eret  parti  sentienti. 

3.  Prolaiur.  —  Probatur  ergo  conchisio  sic 
declarata  primo  a  paritate  rationis  aliorum 
sensuum,  nulhis  enim  eorum  sentit  sibi  inhse- 
rentem  quahtatem  :  ergo  neque  tactus  sentiet 
calorem  inheerentem  sibi.  Secundo,  quia  jam 
tactus  continuo  sentiret,  quia  semper  ahquoe 
qualitates  primse  ei  inhaerent  :  consequens 
vero  est  contra  experientiam.  Dicetur  forte 
non  sentire  qualitates  secundum  gradus  sibi 
connaturales,  sedsecundum  excessum.  At  hinc 
saltem  sequitur  quoties  calor,  vel  frigus  inhse- 
serint  in  gradu  prfeternaturah,  continuam 
sensationem  in  tactu  dari,  quod  repugnat  ex- 
perientia?. :  nam  si  quis  manum  igni  applicet, 
sentit  calorem,  si  removeat,  non  sentit,  et 
tamen  ahquandiu  durat  calor  manus  intensior, 
quam  sit  ipse  naturaUs.  Prseterea  arguitur 
contra  evasionem.  Nam  si  calor  naturalis  re- 
mittatur,  et  postea  intendatur  usque  ad  debi- 
tam  intentionem  naturalem ,  taUs  calefactio 
sentietur :  ergo  calor  in  naturaU  intensione 


tactu  percipitur,  atque  adeo,  si  calor  inhae- 
rens,  et  connaturaUs  sentitur,  semper  plane 
sentietur.  Occurrunt  aUi  tactum  non  sentire 
calorem  in  facto  esse,  sed  in  fieri,  hoc  vero 
falsum  est,  nam  quod  sentitur  primo,  et  per 
se,  quahtas  sensibilis  est,  heec  autem  calor  est 
ipse  in  facto  esse  :  nam  in  fieri  motus  vocatur, 
atque  inter  sensibiUa  communia  ponitur.  Ter- 
tio  arguitur  principaUter,  nam  tactus  m.ijo- 
rem  calorem  percipit  quam  sibi  inlieereat :  ergo 
non  percipit  sibi  inhserentem,  sed  potius  rei 
calefacientis,  si  enim  proprium  sentiret,  iUum 
certe,  et  non  majorem  sentiret.  Antecedens 
vero  ostenditur.  Nam  cum  quis  igni  appUcatur, 
sentit  ilUco,  vehementem,  ac  molestum  calo- 
rem  :  et  tamen  totum  nondum  recepit  :  tum 
quia  longiori  egeret  mora  :  tum  etiam  quia  si 
ab  igne  moveatur,  protinus  iUam  caloris  vehe- 
mentiam  non  sentiet.  Quarto  arguitur,  nam 
tactus  sentit  duritiem  et  molUtiem,  et  simi- 
les  aUas,  evidens  vero  est  non  sentire  eas  sibi 
inlieerentes,  sed  inhaerentes  reitactte,  ut  duri- 
tiem  lapidis :  ergo  idem  modus  sentiendi  datur 
respectu  quaUtatum  primarum,  uam  unius 
sensus  unus  est  sentiendi  modus.  Et  confir- 
matur,  quia  calor  igni  inhaBrens  quaUtas  sen- 
sibiUs  est :  ergo  potens  immutare  tactum  suf- 
ficienti  modo,  ut  sentiatur,  ipse  ergo  est,  qui 
vere  sentitur. 

4^.  Ohjectionis  cvjusdam  expeditio.  —  Vera 
responsio. — Sed  contra.  Qui  a  sole  calefit,  ca- 
lorem  sentit,  non  Solis,  quia  nuUus  in  iUo  est : 
ergo  sibi  inheerentem.  Negatur  tamen  conse- 
quentia,  ac  dicendum  unamquamque  corporis 
partem  seutire  calorem  sibi  proximum,  omnes 
vero  calorem  tum  corporis  circumstantis,  tum 
etiam  sanguinis,  qui  intenditur,  efi"unditurque 
ad  partes  exteriores.  Denique  sentiri  etiam 
calorem  exlialationum,  quae  a  sole  generantur. 
Verum  hsec  omnia  minime  satisfaciunt,  finge 
enim  nos  immediate  a  sole  calefieri,  tunc  plane 
ex  vi  actionis  iUius  calorem  sentiremus,  non 
quidem  hserentem  nobis,  tum  propter  rationes 
pro  conchisione  adductas,  tum  quia  ad  solem 
appUcari  majorem  sentimus  calorem,  quam 
sit  in  corpore  :  nam  a  sole  dimoti  minorem 
sentimus,  cum  tamen  totus  persistat,  qui  hae- 
rebat  corpori.  Ad  objectionem  igitur  dico  sen- 
tiri  ipsammet  SoUs  virtutem  calefactivam,  ut 
vicem  caloris  subit,  quod  sic  explico  :  nam 
virtus  iUa  producendo  calorem  in  nobis,  pro- 
ducit  etiam  in  tactu  intentionales  species  ejus- 
dem  ratiouis  cum  iis,  quas  ipse  calor  iguis 
produceret  :  sic  ergo  a  nobis  SoU  expositis 
sentitur  calor,  qua  etiam  ratione  supra  osteu- 


CAP.  XXVlI.  DE  ORGANO  GUSTUS  ET  TACTUS. 


693 


dimiis  visum  aliquando  intueri  sub  ratione 
coloris,  id  quod  vere  coloratum  non  est.  habet 
tamen  virtutem  ad  coloris  species  producen- 
das.  Unde  sicut  ea  visione  fallemur,  si  non 
corrigamur  intellectu.,  ita  tactu  illa  labemur 
judicando  solem  calefacere,  si  non  succurrat 
intellectus. 

5.  Secunda  assertio  frolatur.  — Ex  liis  se- 
quitur  secunda  conclusio.  Sensus^  tactus  et 
gustus  immutantur  a  suis  objectis  per  species 
intentionales.  Probatur  primo  :  quoniam  hi 
sensus  quahtates  extrinsecas  sensibihum  co- 
gnoscunt  :  ergo  recipiunt  ab  ihis  siraihtudines 
ad  cognoscendum.  Secundo  arguitur  specia- 
tim  de  gustu,  nam  ut  percipiat  saporem,  im- 
mutari  ab  iho  debet,  nam  immutatur  autem 
materiahter  a  sapore  ipso,  ut  ostensum  est  : 
ergo  immutatur  intentionahter.  Tertio  argui- 
tur  simihter  de  tactu,  non  enim  percipit  suum 
objectum  peralterationem  realem  etphysicam, 
ut  hactenus  est  probatum  :  ergo  per  intentio- 
nalem.  Dicetur  forte  hactenus  tantum  esse 
probatum  a  tactu  non  percipi  calorem,  verbi 
gratia,  sibi  inhaerentem ,  non  tamen  esse  os- 
tensum  calorem  inhgerentem  non  esse  ratio- 
nem  sentiendi  externum  :  sed  hoc  eisdem  ra- 
tionibus  probatum  manet :  tum  primo  in  qua- 
htatibus  ahis  a  primis,  ut  duritie  et  mohitie, 
etc,  (juce  sibi  similes  non  producunt  in  tactu  : 
tahum  ergo  sensatio  fiet  per  species,  vel  certe 
per  earum  modificationem :  tum  secundo^quia 
calor,  qui  sentitur,  major  est,  quam  qui  in- 
hseret,  unde  non  potest  ihe  per  hunc  sentiri. 
Denique  universahs  ratio  est,  quod  ejusmodi 
quahtates  reales  nimis  materiales  sunt,  ut  per 
illas  possint  actuari  sensus,  efficereque  sensa- 
tiones  :  ergo  per  species  intentionales  id  praas- 
tatur. 

6.  Difficiiltas  sulorta  ex  dictis.  —  Notatio 
duplicis  actio?iis  pro  solveiida  liac  difficultate, 
argumentisque,  in  n.  i.  —  Sed  hinc  difficultas 
suboritur.  Nam  si  res  ita  habet,  cur  calor  tan- 
gendi  non  efTicit  in  eo  sui  species,  ac  sentitur  ? 
Si  quidem  eas  potest  eflficere  in  subjecto  aho  : 
hujus  argumenti  solutio,  et  eorum,  quee  initio 
posuimus,  pendet  ex  declaratione  modi,  quo 
fit  immutatio  in  his  sensibus,  prsesertim  in 
tactu.  Est  ergo  notandum,  quahtates  primas, 
duas  vendicare  actiones  circa  organum  tactus, 
aham  naturalem,  productionem  scihcet  sui  si- 
milis,  aham  intentionalem,  specierum  videh- 
cet :  inter  quas  actiones  hic  naturahs  ordo  esse 
videtur,  ut  intentionahs  supponat  naturalem, 
neque  fiat  sohtarie,  non  enim  tactus  calorem 
percipit,  nisi  quando  actu  calefit,  quod  signum 


est  tunc  sohim  intentionahter  etiam  immu- 
tari :  idqne  docet  experientia,  rationem  vero 
a  priori  non  video  aham,  quam  quod  hic  est 
naturahs  modus,  et  ordo  istarum  quahtatum 
in  agendo,  fortasse  ortus  ex  imperfectione  tum 
ipsius  tactus,  qui  puie  intentionahter  immu- 
tari  non  valet,  tum  quahtatum  tangibihum, 
quse  species  intentionales  non  nisi  per  mixtas 
materiah  actioni  diffundere  possunt :  hac  igi- 
tur  de  causa  calor  sui  speciem  non  eflicit  in 
subjecto,  cui  hseret,  quia  non  potest  ihud  ma- 
teriahter  aherare  :  hac  item  de  causa  non  po- 
test  tactus  prsecipere  quahtates,  nisi  secundum 
excessum,  quianonpotestaminori,  velaequah 
aherari,  et  ex  consequenti  nec  intentionahter 
immutari.  Hac  denique  de  causa  productio 
ejusmodi  specierum  fit  successive,  quia  succes- 
sive  intenditur,  verbi  gratia,  in  organo  calor. 
Non  tamen  ita  procedit  actio,  ut  nunquam  plus 
reprtesentet  species,  quam  alteratum  sit  orga- 
num  :  oppositum  enim  contingere  ostendimus 
supra  :  procedit  ergo  actio  servata  proportione 
quadam  juxta  muhituihnem  et  intensionem 
formse  agentis,  nam  species  utrumque  reprse- 
sentant,  ac  proinde  phis  valent  reprfesentare, 
quem  pro  organi  ipsius  materiah  aheratione. 
Est  etiam  successiva  productio  earumdem  spe- 
cierum  secundum  partes  diversas,  ad  quas  suc- 
cessive  diffunditur  calefactio,  et  per  hfec  patet 
sohitio  ad  argumenta  initio  posita. 

CAPUT  XXVII. 

QU^NAM  SINT  0R6ANA  SENSUUM,  GUSTUS  ET  TACTUS. 

1 .  De  prima  parte  tituli.  —  De  actibus  ho- 
rum  sensuum  nihil  dicendum  superest,  preeter 
quse  in  communi  dicta  sunt,  et  ideo  ad  organa, 
et  potentias  accedendum.  Ac  de  gustu  notan- 
dum,  convenire  philosophos ,  ej us  organum  esse 
liuguam.  Ita  Aristoteles  1,  de  Historia,  cap.  11 
et  15,  2,  de  Partibus,  cap.  17,  non  tamen  in- 
tehigere  exteriorem  partem  hnguse  sensorium 
esse,  sednervuminteriorem,acmollem,  disper- 
sumque  per  interiores  liuguee  partes,  teste  Ga- 
leno,  libr.  decimosexto,  de  Usu  partium,  c.  3, 
ipsa  vero  pars  exterior,  utpote  porosa,  est  in- 
star  medii  in  hoc  sensu,  ut  docet  Aristoteles, 
libr.  secundo  de  Anima,  cap.  10  et  11.  Sed  de 
compositione  linguse  videndus  Vesalius,  se- 
cundo  de  Fabrica,  capit.  decimo  aono,  et  lib. 
quarto,  capit.  sexto. 

2.  De  secunda  parte  opiniones  varice. — De 
organo  tactus  majus  est  dubium,  quidam  pu- 
tant  esse  in  corde,  alias  vero  partes  corporis 


694  LIB.  Iir.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 

esse  medium.  Hanc  tribunt  Aristoteli  Nyphus,    tur^  et  in  ulcere  patet  aperte 


citato  loco  de  Anima^  et  Simplicius^  textu  d  66^ 
Tliemistius^  capit.  AO,  et  insinuat  Aristoteles, 
de  Sensu,  cap.  2,  de  Juventute^  cap.  'H,  de 
Somno,  cap.  2  et  2,  de  Partibus^  cap.  10.  Hoec 
tamen  sententia  falsa  est^  si  velit  sensum  tac- 
tus  in  corde  tantum  residere,  calor  enim  in 
manu  etiam,  et  non  semper  in  corde  sentitm';, 
nec  est  credibile  Aristotelem  id  putasse^  sed  ut 
plurimum  vigere  in  corde  sensum  tangendi. 
Alii  dixerunt  sensorium  tactus  esse  nervum 
per  totum  corpus  dispersum^  qui  subest  carni, 
et  cuti.  Ita  Themistius^  capit.  39^,  Albertus, 
tract.  3i  et  3A,  Averroes,  textu  108^  D.  Tho- 
mas^  lection,  22,  Jj^gidius  et  ThienensiS;, 
textu  412,  Aristoteles  etiam,  textu  116,  et  2 
lib.,  de  Partibus,  capit.  2,  scribit  carnem  esse 
medium  tangendi  :  intus  tamen  esse  ipsum 
sensorium.  Divus  Thomas autem,  opusculo  -43, 
cap.  3,  vult  carnem  non  esse  pure  medium, 
sed  quodammodo  organum,  eo  quod  in  illa 
fiat  apprehensio  rei  tangibilis,  in  nervo  tamen 
integrari  judicium  :  et  fere  idem  ait  Avi- 
cenna  6,  Naturalium,  part.  2,  capit.  3,  Alga- 
zehis,  lib.  2,  tract.  3,  capit.  -4,  dum  aiunt  or- 
ganum  hoc  non  esse  solam  carnem,  aut  sohim 
nervum,  sed  carnem  nervosam.  AHter  tamen 
opinatur  Galenus  1,  de  Temperamentis,  c.  10, 
et  9,  de  Placitis,  c,  2,  statuens  organum  tactus 
in  cute,  quod  sit  temperatior :  carnem  enim 
esse  nimium  sanguinem  et  caUdam,  nervum 
frigidum  nimis,  exanguem,  cutem  vero  medio 
se  habere  modo.  Ahorum  denique  opinio  est 
omnes  partes  corporis  esse  sensorium  tactus, 
exceptis  his,  quse  terrestres  nimium  sunt,  ac 
durse,  ut  ossa,  dentes  et  ungues,  experientia 
namque  constat,  si  nudum  os  dividatur,  non 
sentiri  dolorem,  quse  enim  in  his  partibus 
sentiri  creditur,  in  adjacentibus  revera  sen- 
tiri  aiunt.  Hanc  videtur  docuisse  Aristoteles 
d,  deHistoria,  cap.  4,  2,  de  Partibus,  cap.  1,  5, 
et  8,  Alexander  1,  de  Anima,  cap.  de  Con- 
tactu,  Philoponus,  fol.  69,  col.  2,  Averroes  2, 
Collectanearum,  c.  8,  quoe  sententia  mihi  ve- 
rior  videtur. 

3.  Auctoris  resoliotio. — Sit  ergo  conchisio, 
Organum  tactus  est  ipsa  caro,  sub  qua  cutem 
complectimur.  Hanc  profecto  tenet  Galenus. 
Nam  locis  citatis,  tantum  significat  in  cute  vi- 
gere  perfectissime  sensum  tactus,  id  quod  ejus 
ratio  sohim  concludit,  neque  inticiatur  in  ahis 
etiam  partibus  inveniri.  Teuentdeinde  Ferne- 
lius  5,  Physiologiffi,  cap.  7,  Portius,  hb.  de 
Dolore,  cap.  10.  Probaturque  primo,  quia  ex- 
perimur  carnem^  et  cutem  sentire,  si  pungan- 


quod  sentiat 
caro.  Respondet  tamen  Aristoteles,  cap.  11, 
tendi  ibi  pelHculam  valde  tenuem,  ideoque  fa- 
cile  fieri  sensationem  per  iham,  quod  etiam 
exempla  ihius  confirmant :  haec  tamen  evasio 
mera  videtur  fuga,  atque  experientia  negari 
non  debet,  ubi  ratio  non  urget,  experimur 
vero,  quod  in  cute,  et  in  carne  detracta  cute 
sentimus.  Secundo  probatur.  In  quibusdam 
corporis  partibus  fit  sensatio,  in  quibusdam 
dicti  nervi  non  reperiuntur,  neque  in  eis  dis- 
tingui  potest  caro,  quae  sit  medium,  et  quip- 
piam  ahud,  quod  sit  organum,  ut  in  stoma- 
cho  et  venis  :  ergo,  etc.  Tertio.  Organum  cu- 
jusque  sensus  in  ea  parte,  residet,  in  qua 
visitur  temperamentum  ei  debitum,  sed  tem- 
peramentum  optimum  tangendi  in  cute  datur, 
deinde  in  carne,  tum  in  ahis  partibus  :  ergo 
in  eis  residet  organum  tactus.  Probatur  minor : 
nam  tactus  circa  qualitates  primas  versatur  : 
unde  temperamentum  ejus  accommodatum 
erit,  in  quo  tales  qualitates  magis  ad  asqualita- 
tem  fuerint  redactae,  sunt  autem  redactae  magis 
incute,  carne,  etc,  quaminnervis  :  ergo,  etc. 
Quarto  arguiturafine,  quoniamtactusdatus  est 
animantibus,  ut  tueri  possent  vitam ab externis 
nocumentis  :  ergo  oportuit  diffusum  esse  per 
partes  omnes  corporis  capaces  illius.  Nec  dicas 
hoc  argumento  probari  posse  ossa  quoque  ha- 
bere  tactum  :  considerandum  enim  est  in 
membrorum  generatione  et  compositione  na- 
turam  semper  agere  quam  bene  potest,  attento 
scilicet  modo  uniuscujusque  membri  et  fine, 
ad  quem  corporis  partes  ordinat,  ossa  autem 
ordinantur,  ut  sustineant  totam  corporis  mo- 
lem,  et  ideo  oportuit  fuisse  durissima,  atque 
inepta  ad  sensum  tactus  :  providit  autem  na- 
tura,  ut  partes,  quaj  non  sentiunt  munirentiu" 
iis,  quse  seutiunt  ad  illarum  bonum  et  tute- 
lam,  unde  rationabiliter  potest  concludi  cutem 
qua  natura  totum  corpus  vestivit  sensum  etiam 
habere,  ut  possit  totum  defendere. 

4.  Objectio  triplex  contra  conclusionem . — Ad 
'primimi.  —  Ad  secundum.  —  Contra  conclusio- 
nem  autem  sunt  argumenta  aliarum  opinio- 
num.  Primum  est  auctoritas  Aristotelis.  Se- 
cuudum  quia  multa  animalia  tactum  habent, 
non  tamen  carnem,  ut  exanguia,  de  quibus 
Aristoteles  4,  de  Historia,  cap.  1.  Tertium  ex 
Aristotele,  quia  sensibile  super  sensum  non 
causat  sensationem,  sed  calor  super  cutem,  et 
carnem  positus  sentitur  :  ergo  non  a  cute,  sed 
ab  interno  organo  fit  sensatio.  Ad  primum 
respondetur  Aristotelem  mutasse  seuteutiam, 
nam  prius  scripsit  hbros  de  Anima,  quam  de 


CAP.  XXVII.  DE  ORGANO  GUSTUS  ET  TACTUS. 


695 


animantibus,  ut  ordo  illorum  docet^  unde  in 
posterioribus  saepe  citat  priores.  Secundum 
argumentum  etiam  militat  contra  arguentes^ 
sunt  enim  multa  animalia  habentia  tactum^ 
quse  nervum  illum  non  liabent  :  dicendum 
ergo  cum  Aristotele  in  ejusmodi  animantibus 
aliquid  proportionale  carni  esse  organum  tac- 
tus^  ut  palam  explicatur^  quod  magis  expri- 
mit  i,  de  Historia,  c.  A,  et  2^  de  Partibus^  c.  i, 
Albertus  2.  de  Anima;,  inquiens  additum  pro- 
portionale  propter  animalia,  quae  carnem  non 
habent^  tum  etiani  propter  partes  alias^  quse 
caro  non  sunt^  sed  carni  similes^  aut  ei  com- 
mixtee^  ut  dentes,  quos  ait  sentirejuxta  Gale- 
num  et  Aristotelenij  sect.  34  Problematum^ 
q.  2  et  3^  quod  forte  verum  est^  atque  expe- 
rientiee  consonum,  ahunde  tamen  videntur 
duriores,  quam  ut  sensum  habere  possint :  de 
cerebro  porro  ait  Albertus  tactum  nullo  mo- 
do  habere,  Aristoteles  vero  2^  de  Partibus, 
c.  7  et  10,  habere  stupidissimum.  At  Galenus, 
Hb.  de  Plenitudine,  c.  5,  scribit  cerebrum  et 
spinalem  medullam  inter  ea  censeri,  quse  tac- 
tum  obtinent,  quamvis  I.  3,  de  Causis  sympto- 
matum,  cerebrum  appellet  organum  non  sen- 
tiens,  quod  parum  sentiat.  Jam  de  nervis,  car- 
tilagine,  et  similibus  Aristoteles2,dePartibus, 
c.  8,  indicat  ea  non  sentire,  ac  similiter  c.  7 
et  10,  de  Membris  exanguibus,  et  lib.  i,  de 
Historia,  c.  '16,  etlib.  3,  c.  4,  inter  exanguia 
membra  hsec  numerat :  quare  in  hac  re  nihil 
potest  certum  esse,  et  ideo  in  conclusione 
posuimus  cutem  nomins  carnis  comprehendi, 
quia  in  utraque  residet  apertius  tactus  propter 
moderatum  earum  temperamentum  :  aliee 
vero  partes  magis,  vel  minus  sentiunt,  secnn- 
dum  quod  magis,  vel  minus  accedunt  huic 
temperamento .  Itaque  solae  illae  carent  tactu, 
quse  densissimas  sunt  et  terrestres. 

5.  Pro  tertio  argumento  opinio  fatenti^im 
sensiMle  supra  sensum  non  sentiri. — Oppositum 
vertm  proiatw  inductione  per  externos  sensus, 
—  Tertium  argumentum  est  potissimum  fun- 
damentum  sententiae,  quam  tenuerat  Aristo- 
teles,  in  secundo  de  Anima,  et  sequentium 
illum,  putant  enim  esse  impossibile  objectum 
sensus  si  contiguum  sit  orgauo,  sentiri,  ita 
intelligentes  proloquium,  quod  in  argumento 
assumitur,  ac  sane  eavidetur  mens  Aristotelis, 
textu  75,  98  et  116,  ait  enim  inter  sensum 
et  objectum  semper  debere  esse  aliquod  me- 
dium,  ea  tamen  differentia,  quod  in  visu,  au- 
ditu  et  olfactu  medium  sit  extrinsecum,  id 
est,  corpus  distinctum,  ut  aer,  vel  aqua,  in 
gustu  autem,  et  tactu  sit  intrinsecum_,  nimi- 


rum  pars  aliqua  animantis  ;  sed  universa,  heec 
doctrina  falsa  videtur.  Et  imprimis  illud,  inter 
objectum  et  organum  debere  medium  aliquod 
intercedere  :  imprimis  enim  contigua  sibi  sen- 
tit  cutis  ut  calorem  ignis,  si  intra  illum  exi- 
stat,  ubi  evidens  est  nihil  mediare :  in  odoratu 
etiam  evaporatio  odorifera  subit  aliquando 
usque  ad  cerebrum,  atque  adeo  usque  ad  or- 
ganum  odoratus,  ut  colligitur  ex  Aristotele, 
sectione  16,  Problematum,  q.  5,  et  de  Sensu 
et  sensibili,  capit.  2  et  5,  tunc  vero  etiam 
sentitur  odor  :  sonus  quoque  vehemens  prope 
aures,  realiter  illabitur  usque  ad  membra- 
nam,  et  fortasse  per  poros  usque  ad  auditum, 
et  tamen  percipitur.  De  gustu  patet  evidentius, 
ait  siquidem  Aristoteles,  textu  104,  ad  sapo- 
rem  percipiendum  requiri  humiditatem,  ut 
gustabile  humescat,  et  in  substantiam  quo- 
dammodo  liquidam  abeat,  ut  subintret  poros 
linguee  vapor  deferens  saporem,  quo  melius 
queant  tactum  immutare  :  ergo  licet  subin- 
trent  ipsum  organum  melius  immutabunt. 
Hinc  humor  salivte  datus  a  natura,  ut  scilicet 
cibos  Immectet  :  hinc  etiam  caro  linguse  po- 
rosa  est,  quo  sapores  facile  subintrent,  ut 
Aristoteles  ibidem  ait,  et  1,  de  Historia,  c.  15, 
et  2  de  Partibus,  capit.  17,  ac  D.  Thomas  et 
alii,  unde  et  ipsius  linguae  humectatio  requi- 
ritur,  qua  rarior,  solutiorque  fiat  :  contraria- 
que  ratione  infirmi  attente  lingua  saporem 
non  percipiunt  :  hinc  denique  ciborum  com- 
minutio,  quod  integri  ad  organum  usque  pe- 
netrare  nequeant  :  constat  ergo  gustabile 
quoque  melius  percipi ,  quando  realiter  ad 
gustum  pertingit  :  illud  ergo  proloquium  fal- 
sum  est,  quod  ratione  etiam  ostenditur,  nam 
ad  sentiendum  requiritur  objecti  applicatio, 
ut  immutet  sensum  per  species  :  hfec  autem 
immutatio  non  impeditur,  esto  objectum  con- 
tiguum  sit  organo,  quare,  etc,  atque  ita  fre- 
quentius  opinantur  scriptores ,  insinuatque 
D.  Tliomas,  i  p.,  qufest.  78,  art.  3,  ad  4,  et 
in  2,  dist.  2,  q.  2,  a.  2,  ad  4  et  2,  de  Auima, 
lectione  14,  Cajetanus  ibidem,  Albertus,  serm. 
de  Homine,  tract.  de  tactu,  q.  penult.,  et  2,  de 
Anima,  tract.  3^,  c.  1,  Durandus,  in  2,  d.  13, 
q.  2,  n.  10. 

6.  Primum  corollariim.  —  Ex  quo  colligi- 
tur  primo  falsam  quoque  esse  illam  differen- 
tiam  tactus  et  gustus,  respectu  aliorum  sen- 
suum^  neque  enim  in  his  duobus  sensibus  in- 
tercedit  necessario  medium  intrinsecum,  ut  ex 
dictis  liquet,  nec  in  reliquis  semper  intercedit 
extrinsecum,  aut  ipsi  tantum  valent  per  me- 
dium  extrinsecum  sentire,  nam  tactus  quoque 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIYIS. 


sentire  potest  calorem  rei  distantis,  imnautari- 
que  jjer  aerem^  aut  corpus  aliud.  Nec  dicas 
tunc  etiam  medium  intrinsecum  immutari, 
nam  quando  sola  cutis  percipit  calorem  ignis, 
solum  ibi  est  medium  extrinsecum.  Item  ad- 
ducta  differentia  non  salvatur,  nam  visus  quo- 
que  cum  intrinseco  medio  simul^  et  extrinseco 
intuetur^  gustus  tamen,  quoniam  sapor  quali- 
tas  activa  non  est,  non  immutatur  fortasse  per 
medium  extrinsecum,  nisi  dicamus  aerem  in 
poris  linguse,  medium  extrinseciim  esse  :  adde 
quod  nec  proprium  sit  harum  duarum  faculta- 
tum  sentire  per  medium  intrinsecum,  id  enim 
vendicat  etiam  auditus  et  visus. 

7.  Secwiditm  corollarium.  —  Secundo  colli- 
gitur,  quara  verum  sit  dictum  proloquium,  si 
namque  intelligatur  sensibile  inheerens  organo 
sensus,  ab  eo  non  sentiri  verum  est,  atque  in 
auditu,  olfaclu  et  gustu  patet,  cum  sensibiha 
eorum  inepta  sint  adhserere  organo,  sonus  sci- 
licet  tantum  inest  aeri,  odor  vero  et  sapor, 
quia  activse  qualitates  non  sunt,  subjectum 
sibi  non  disponunt,  sed  sibi  accommodatum 
supponunt,  qualia  non  sunt  odorandi,  gustan- 
dique  organa,  tactus  deinde  qualitatem  sui 
organi  non  percipit  propter  rationes  supra- 
dictas  :  visus  denique  non  pcrcipit  lumen  exis- 
tens  in  pupilla,  quia  illius  speciem  non  re- 
cipit.  Et  hoec  est  universalis  ratio,  quia  ob- 
jectum  inhserens  organo  non  actuat  sensum 
intentionahtcr.  Quod  si  proloquium  velit  sen- 
sibile  contiguum  sensui  ab  illo  non  percipi, 
in  rigore  verificatur  sokim  in  visu  eo  quod 
ad  videndum  requiritur  objectum  ilhimina- 
tum ,  non  potest  autem  ilhiminari  nisi  per 
medium  :  quia  si  forte  objectum  contiguum 
visui  ponatur,  aut  ipse  Isedetur,  aut  clauden- 
tur  palpebraj  :  himen  tamen  interni  medii, 
attiguique  visui  fortasse  conspicitur  per  me- 
dium  medii,  sicut  supra  diximus  de  himine 
externi  aeris.  In  aliis  porro  quatuor  sensibus, 
nec  proloquium  habet  verum,  nec  ratione  pro- 
batur.  Diccs,  objectum  debet  immutare  sen- 
sum  per  species  intentionales  :  ergo  medium 
requiritur,  in  quo  species  reddantur  quodam- 
modo  spirituales.  Neganda  tamen  consequen- 
tia,  species  enim  non  fmnt  intentionales  ex 
medio,  sed  quia  objectum  vim  habet  illas  pro- 
ducendi,  sensusque  iUarum  est  capax. 

8.  Tertium  corollariim.  —  Tertio  coUigitur 
quodnam  sit  medium  gustus  et  tactus,  nam 
per  se  loquendo,  nulhim  est  neccssarium,  lieet 
ahquando  intercedat.  Respectu  quidem  tactus 
id  omne  est  medium  quod  potest  recipcre  pri- 
mas  quaUtates  :   ahis  vero  quse    primge  non 


sunt,  ut  durities,  etc,  non  quodhbet  tale  me- 
dium  deservit,  nam  nec  per  aerem  posset  sen- 
tiri  durities,  nec  item  per  corpus  ahud  nimis 
durum  :  nuUus  enim  tangeret  duritiem  lapi- 
dis  tangendo  ferrum.  Ita  Aristoteles,  textu  113, 
ubi  exemplum  adhibet,  si  clypeo  tectus  ense 
percutiaris :  oportet  ergo  ut  medhim  sit  tan- 
tilhim  mohe,  non  tamen  fluens,  ut  aer,  sed 
magis  consistens,  ut  pehis,  per  tale  enim  cor- 
pus  fieri  potest  rei  durse  impressio  necessaria, 
ut  percipiatur  durities.  Oppones  tactum  nun- 
quam  posse  percipere  duritiem  sine  medio, 
cum  dicat  Aristoteles  2,  de  Anima,  textu  108, 
corpora  dura  se  immediate  non  tangere,  tac- 
tus  autem  in  corpore  duro  est :  ergo  non  potest 
tangere  durum  ahud  sine  medio.  Assumptum 
tamen  est  falsum,  possunt  enim  duo  corpora 
solida  immediate  se  tangere,  et  maxime  in 
aere,  lapis  enim  super  terram  cadens  eam  im- 
mediate  tangit  cum  non  detineatur  in  aere. 
Vide  Tliienensem,  textu  113,  Apolhnarem, 
queestion.  trigesima  prima,  articulo  primo. 
Idem  et  in  aqua  patet,  possunt  enim  duo 
corpora  ita  esse  conjuncta  sub  aqua,  ut  nihil 
ejus  interjaceat :  si  tamen  corpus  solidum  sub 
aqua  existat,  corpus  cadens  (ait  Aristoteles) 
illud  non  tangeret  immediate,  quod  forte  ita 
evenit,  quia  aqua,  utpote  fluida  facile  adhaeret 
corpori.  De  gustu  fortasse  verum,  non  posse 
percipere  objectum  nisi  realiter  conjunctum, 
eo  quod  sapor  qualitas  activa  non  sit,  sed  po- 
tius  nimium  materiaUs,  ideoque  diffusiva  .spe- 
cierum  non  videatur,  citra  materialem  contac- 
tum,  imo  reqiiirit  uUerius  quod  gustabile  fri- 
cetur  intra  os,  quodque  humefiat  saliva. 

9.  Conclv.duntur  gustus  ct  tactus  definiliones. 
—  Quarto  coUige  ex  dictis,  horum  sensuum 
notiones:  gustus  ergo  definitur  qualitas  per- 
ceptiva  saporum  residens  in  nervo  linguse 
tanquam  in  proprio  organo :  tactus  vero  est 
qualitas  coguoscitiva  tangibilium  qualitatum 
residens  toto  fere  corpore  animantis.  Et  heec 
de  singulis  sensibus  exterioribus  dixisse  suf- 
ficiat. 

CAPUT  XXVIII. 

DE   NUMERO   EXTERNORUM   SENSUUM  ENT   SE,   ET   IN 
ORDINE   AD   SUBJECTA   IN   QUIBUS    SUNT. 

1.  Duplex  frcesentis  capitis  punctum.  —  De 
primo  ptmcto.  —  Prima  conclusio.  —  Quinque 
esse  externos  sensns  ostenditur.  —  Postquam 
dictum  est  de  sensibus  exterioribus,siugulatim 
agendum  superest  de  eorum  sufficientia.  At 


CAP.  XXVIII.  DE  NUMERO  EXTERNORUM  SENSUUM  IN  SE,  ETC. 


697 


primo  sint  ne  plnres^  vel  pancioreS;,  quam 
qninqne  :  deinde  qnot  eornm  singnlis  anima- 
libns  insint.  Circa  primnm  sit  conclnsio.  Quin- 
qne  tantnm  snnt  exteriores  sensus.  Probatur 
experientia  et  ratione^  nam  qninqne  snnt  sen- 
sibilia^  quse  per  se  primo  immntant  diverso 
modo  sensus :  nec  eornm  aliquod  plusquam 
ab  uno  sensn  externo  percipi  potest :  tot  ergo 
erunt  sensus  eis  correspondentes.  Antecedens 
explicat  divns  Thomas,  1  part.,  q.  78,  art.  3, 
hunc  in  modum.  Objectnm  sensibile  per  se  et 
proprie  esse  immutativum  sensns :  ergo  di- 
versa  ratio  sic  immutandi  diversum  sensibile 
constitnet,  et  ex  conseqnenti  diversnm  sen- 
snm  postulabit.  Porro  dicta  immutatio  quinque 
modis  variatnr,  quoddam  enim  objectum  im- 
mutat  sensum  pnre  intentionaliter,  ac  sine 
mixtione  materialis  actionis,  et  liujnsmodi  est 
objectnm  visibile  :  aliud  immntat  intentiona- 
liter,  facta  tamen  materiali  immutatione  in 
ipso  objecto,  idque  dupliciter,  nam  vel  ea  ma- 
terialis  immutatio  est  tantum  latio,  et  sic  con- 
stituit  objectnm  audibile,  vel  est  etiam  altera- 
tio,  et  sic  constituit  odorabile,  quod  ordinarie 
prius  calefit,  qnam  immntet  potentiam.  Aliud 
tandem  est  objectum  intentionaliter  etiam  im- 
mntans  admixta  simul  materiali  immutatione 
subjecti,  seu  organi,  qnod  adhnc  dupliciter 
potest  contingere,  nam  vel  materialis  haec  im- 
mutatio  estper  eamdemqualitatem  sensibilem, 
et  ita  constituitur  objectum  tangibile,  vel  per 
diversam  aliam,  et  ita  constitnitur  gustabile  : 
illius  enim  immutationi  intentionali  admisce- 
tnr  realis  humectatio  :  hoc  ergo  modo  distin- 
guuntnr  qninqne  sensibilia,  et  consequenter 
sensus  quinque.  Deductio  heec  divi  Thomse  est 
quidem  probabilis,  neque  in  taU  materia  snc- 
currit  ratio  evidentior,  solum  advertatnr,  Ucet 
materialis  immntatio  per  accidens  admiscea- 
tnr  intentionali  :  ex  conjunctione  tamen  fere 
inseparabili  ipsins  ctmi  intentionali,  recte  ar- 
gui  diversitatem  ejusdem  intentionalis ;  uam 
quo  magis  talis  immutatio  admixta  est  actioni 
materiali,  eo  imperfectior  deprehenditur,  quo 
vero  est  purior,  eo  est  perfectior. 

2.  Non  phires  esse  fvoliatur.  —  Porro  dis- 
cursns  hic,  sive  argnmentum  probat  optime 
non  esse  pauciores  sensns,  quam  qninqne :  jam 
phires  non  esse  probatur  a  forma,  quia  forma, 
seu  modns  ahus  immutandi  non  invenitur. 
Item  a  snbjecto,  qnia  prseter  quinque  organa 
istornm  sensunm  nnllum  experimur  alind. 
Item  a  fme,  nam  quinqne  sensns  sufiiciunt 
animantibus,  ut  patet  experieutia  :  his  enim 
instructi  nullam  deprehendimns  indigentiam 


uUerioris  sensus :  quolibet  antem  destituti  sen- 
timus  non  minimam  :  ergo  signum  est  hos 
sufficere,  et  esse  necessarios,  quam  rationem 
prosequitnr  Albertus,  libro  2,  tractatu  quarto, 
capite  qninto.  Denique  in  homine  est  natura 
sensitiva  in  snprema  perfectione :  habet  ergo 
in  ea  omnes  potentias,  quas  exigit  perfecta 
natura  sensitiva  :  non  ergo  plures  sunt  in  re- 
rum  natura. 

3.  DifficioUasduplexcontraprimam  assertio- 
nem. — Aclprimam  difficultatem  communi  s  solu- 
tio.  — Circa  hanc  tamen  primam  conclusionem 
insurgunt  difficultates  duae  ex  Aristotele,  1.  2, 
de  Anima.  Prima  in  cap.  10,  quod  gustus  sit 
quidam  tactus,  idque  etiam  repetit  2,  de  Par- 
tibus,  cap.  3,  non  ergo  putat  Philosophus  tot 
dari  sensus.  Seeunda  difficuUas  sumitur  ex 
cap.  11,  ubi  asserere  videtur  duos  esse  sensus 
tactus,  atque  adeo  phires  omnino,  qnam  quin- 
que.  Ad  primam  Venetus  fatetnr  gustum  et 
tactum  esse  idem  reahter,  differre  vero  con- 
notatione  terminorum.  Verum  universi  inter- 
pretes  judicant  esse  realiter  distinctos.  Divus 
Thomas,  lectione  21,  Albertus,  supra  cap.  27, 
et  in  Snmma  de  homine,  tractatu  de  Gustu, 
qusest.  2,  Philoponus,  fol.  63,  col.  2,  ^gidius, 
text.  101,  dub.  2,  et  uterque  Cajetanus  et 
aperte  Aristoteles,  text.  112,  et  hbro  4,  de 
Histor.,  cap.  8,  et  hb.  3,  de  Anima,  cap.  1,  ait 
quinque  esse  sensus  externos,  et  illorum  suf- 
ficientiam  investigat.  Idem  patet  ex  objectis, 
et  ex  diverso  modo  immutandi  eorum,  ut  vi- 
dimus.  Item  ex  diversitate  organorum,  tactus 
enim  organum  per  totum  corpns  distenditur: 
organnm  gnstus  certam  et  determinatam  se- 
dem  habet.  Patet  denique  ex  diversitate  actio- 
num  :  sunt  ergo  sensus  diversi,  Illud  autem 
Aristotehs  dictum  varie  exponitur.  Prirao,quia 
gnstus  materialiter  etiam,  sicut  tactus,  et  non 
solnm  intentionaliter  tangit  objectum  suum. 
Juxta  qnam  expositionem  tactus  dupliciter  su- 
mi  videtnr,  et  stricte  pro  sensu  perceptivo 
primarum  qualitatum,  quo  pacto  gustns,  tactus 
non  est,  et  late  ut  significat  sensum,qui  preevio 
aUquo  materiali  contactu  sentit,  et  ita  gustus 
dicitur  quidam  tactus.  Hsec  est  expositio  divi 
Tliomse,  ac  vera.  Addi  potest  et  altera,  quod 
gnstns  sit  quidam  tactus  non  formaUter,  sed. 
suppositive,  qnatenus  semper  supponit  tac- 
tum.Quas  certe  expositio  coincidit  cnm  prima. 
Alias  vero  omitto,  quia  minns  ad  rem  faciunt. 
RepUcabis  tamen  :  organnm  gustus  est  etiam 
organum  tactus,  lingua  enim  sentit  etiam  ca- 
lorem,  in  imo  antem  organo  unus  est  sensus  : 
coiucidunt  ergo  gustus  et  tactus  in  unum  sen- 


698 


LIB.  m    DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


sum.  Respondent  nonnuUi  in  organo  gustus 
non  dari  sensum  tactuS;,  qui  magis  terreum 
organum,  quam  gustus  postulat :  hic  enim 
humido  gaudet  et  aqueo^,  teste  Galeno  1,  de 
PlacitiSj  cap.  13,  et  lib.  de  Instrumento  olfac- 
tus.  Probabilius  tamen  videtur  oppositum  : 
namque  docet  experientia  in  eadem  parte  sa- 
porem  et  caloremsentiri.Prffitereaqusevispars 
corporis  non  nimium  dura  est  organum  tac- 
tus,  ut  supra  vidimus,  hujusmodi  autem  est 
nervus  ille  in  quo  sedet  gustus :  ergo  ibi  etiam 
est  tactus.  Neque  verum  est  tactum  ita  exigere 
organum  terreum,  ut  sub  alio  temperamento 
non  possit  conservari.  Dicitur  ergo  terrestre, 
quia  in  illo  magis,  quam  in  alio  organo  quali- 
tates  illius  elementi  misceantur^  nihilominus 
non  semper  ibi  praedominatur  terra,  imo  ad 
sui  perfectionem  requirit  temperamentum 
sequale,  hcet  possit  etiam  sub  temperamento 
ineequali  minus  perfecte  conservari,  ut  liquet 
in  membris  diversarum  complexionum,  quo- 
rum  aUa  ad  has,  alia  ad  illas  quaUtates  tangi- 
biles  decUnant.  Sic  Galenus  9,  de  Placitis,  c.  2, 
et  \,  de  Temperament.,  c.  10,  ait  in  sola  manu 
tactum  esse  perfectissimum,  quod  videlicet  in 
ea  parte  corporis  prse  aliis  ad  mediocritatem 
redacta  sit  mixtura  quaUtatum,  quam  etiam 
divus  Tliomas,  in  A,  d.  23,  cjusest.  1,  art,  3, 
quEestiunc.  2,  vigere  maxime  in  pulpis  digito- 
rum  affirmat.  Ad  argumentum  ergo  respon- 
detur,  nihil  repugnare  in  eodem  organo  esse 
sensum  tactus  et  gustus,  nam  tactus  est  quasi 
universalis  sensus  unde  in  organis  etiani  alio- 
rum  sensuum  reperitur. 

4.  Cnca  seamdam  difficultatem  opinio  j^rinia. 
—  Circa  secundam  difiicuUatem,  est  varietas 
opinionum,  quidam  enim  admittunt  diversos 
specie  tactus.  Ita  Avicenna  6,  Natural.,  part.  2, 
detact.,  Themistius,  cap.  39,  Averroes  2,  de 
Anima,  textulOS,  J^^gidius,  ibid.,  D.  Thomas, 
lect.  23,  AUjertus,  Summa  de  homine,  tractatu 
de  tactu,  qutest.  2,  ApolUnaris,  in  secundo 
Ub.  de  Anima,  c[usest.  3,  Valles  2  Contro- 
versiarum.  Ratio  eorum  est,  quiaunus  sensus 
unius  est  primse  contrarietatis  :  sed  in  tangi- 
biUbus  quaUtatibus  dantur  duae  prmise  contra- 
rietates  :  ergo  duo  sunt  sensus  tactus.  Juxta 
quos  auctores  consequenter  dicendum  esset 
divisionem  vulgatam  sensus  externi  in  quinque 
sensus,  non  esse  generis  in  species  infiraas, 
sed  in  subaUernas,  ita  ut  tactus,  verbi  gratia, 
subdividatur  adhuc  in  duas  species,  etc,  prai- 
sertim  cum  non  desint  qui  liumanis  sensibus 
ob  conjunctionem  cum  gradu  rationali  diver- 
sitatem  speciiicam  a  sensibus  belluarum  tri- 


buant,  ut  Ub.  seq.,  cap.  primo,  numero  septi- 
mo,  attingemus. 

5.  Opinio  secmida  prohahilior .  —  Contraria 
sententia  videtur  verior,  quam  tenet  D.  Tho- 
mas,  1  part.  quajst.  78,  art.  3,  ad  3,  ubi  aperte 
ait  sensum  tactus  unicum  esse  in  specie.  Idem 
Philoponus  2,  de  Anima,  fol.  69,  col.  2,  Sim- 
plicius,  text.  108,  Alexauder,  in  parajjlirasi  de 
Anima,  cap.  de  contact.,  Venetus,  text.  108, 
Magnesius,  de  Sensu  particulari,  cap.  23,  Fer- 
nelius  5,  Physiologiee,  cap.  7,  et  coUigitur  ex 
Aristotele,  lib.  3,  cap.  1,  dicente  tantum  esse 
quiuque  sensus.  Quod  vere  non  diceret,  si  plu- 
res  essent  in  specie  uUima.  Idem  coUigitur  ex 
2,  de  Partibus,  cap.  1,  ubi  legimus  idem  esse 
seusorium,  in  quo  percipiuntur  universse  con- 
trarietates  tangibiles  et  subditur,  unius  sen- 
sorii,  (scilicet  adeequati)  unum  esse  sensum, 
quod  etiam  repetitur  in  2,  de  Anima,  text.  121. 
Potissima  ratio  hujus  sententiee  est  hanc  dis- 
tinctionem  tactuum  necessariam  non  esse^ 
cum  omnes  primse  quaUtates  tangibileshabeant 
eumdem  modum  immutandi  sensum  organum- 
que  tangendi  sit  unum,  temperamentumque 
quantum  possit  fieri,  unius  rationis  reqinrat : 
superflue  igitur  cUstinctio  invehitur.  Neque 
ratio  facta  urget.  Primo,  quia  nuUa  causa  est, 
cur  unus  sensus  tantum  sit  unius  contrarieta- 
tis,  Ucet  enim  visus,  verbi  gratia,  unam  per- 
cipiat  contrarietatem,  sciUcet  albedinis  et  ni- 
gredinis,  at  sensus  olfactustam  muUos  percipit 
odores  bonos  et  malos,  ut  non  una  in  eis  con- 
trarietas,  sed  pUires  forte  reperiantur  :  nos 
enim  solum  odorem  bonum  a  malo  distingui- 
mus,  ut  contraria,  cum  tamen  non  omnes  odo- 
ris  boni  et  maU  habeant  eamdem  rationem 
bonitatis  et  malitiae,  ut  ipso  etiam  sensu  no- 
tum  est :  in  hac  ergo  diversitate  quis  audeat 
aflirmare  muUas  contrarietates  non  inveniri. 
Hoc  enim  modo  qualitates  etiam  tangibiles  re- 
duci  possunt  ad  unam  contrarietatem  primam, 
cjuasi  genericam,  scilicet  quaUtatem  nocivam 
et  proficuam,  sub  qua  tamen  ratione  plures 
dantur  coutrarietates  primte  quasi  specificoa, 
uimirum  calidum  et  frigidum,  humidum  et 
siccum  :  sic  rursus  in  saporibus  fortasse  ali- 
quot  erunt  contrarietates  specificee,  quarum 
una  ad  aliam  non  reducatur  sub  una  generica, 
quamvis  probabilius  etiam  sit  dulce  et  ama- 
rum  esse  sapores  extremos.  Secundo  responde- 
tur,  quatuor  iUas  primas  quaUtates,  convenire 
in  uno  genere  communi,  quod  sit  adfequatum 
objectum  tactus  continens  sub  se  duas  primas 
contrarietates,  quod  uihil  obest  uuitati  ratio- 
nis  seusibiUs,  quia  in  omnibus  dictis  speciebus 


CAP.  XXVIII.  DE  NUMERO  EXTERNORUM  SENSUUM  IN  SE,  ETC. 


699 


est  eadem  ratio  sensibilis.  Ita  S.  Tliomas  supr. 
etqusest.  de  Anim.^  art.  13^  ad  17,  et  opusc.  A3, 
cap.  3^  alias  vero  qualitates  tangibiles^  q.  2, 
de  Gener.^  recensentur,  ad  has  primas  reduci 
ab  ipso  Aristotele  ibid.,  ac  adeo  per  illas  sen- 
tiri,  fortasseque  per  illarum  species,  non  per 
proprias,  ad  modum  sensibilium  communium. 
Ad  Aristotelem  itaque  respondetur  loqui  solum 
dubitative,  ac  disputando,  quia  tamen  sic  solet 
ipse  probare  suam  sententiam,  forte  ibi  cen- 
suit  esse  probabilins,  quod  non  probamus. 

6.  Be  secundo  pioncto  in  titulo  capitis  quoad 
tactum.  —  Quoad  gustum  opinio  non  iinproia- 
Mlis.  —  In  secunda  parte  liujus  capitis  brevi- 
ter  dicendum  est  de  numero  sensuum  singulo- 
rum  animalium,  ac  dico  primo.  Nullum  est 
animal  tactu  cassum,  hoc  repetit  seepe  Aristo- 
teles,  in  lib.  de  Anima,  idemque  sentiunt  om- 
ues  philosophi.  Est  siquidem  sensus  hic  quasi 
fundamentum  aliorum,  utpote  maxime  neces- 
sarius  ad  conservationem  vitae  vegetativas.  Est 
rursum  imperfectissimus,  atque  adeo  facile 
communis.  Denique  organum  illius  in  qua- 
dam  consistit  mixtione  primarum  qualitatum 
per  totum  corpus  diffusa,  ac  proinde  inventu 
facillima  in  omni  .animali.  De  gustu  vero  res 
est  dubia,  quidam  volunt  etiam  esse  commu- 
nem  omnibus  animantibus.  Ita  Venetus,  Sum- 
ma  de  Anima,  cap.  34,  ApoUinaris^  lib.  2, 
text.  29,  ubi  duplicem  distinguit  gustum :  unum 
perfectum,  qui  in  determinata  parte  consistit, 
discernitque  ditferentias  saporum,  et  hunc  non 
esse  omnibus  communem  :  alterum  imperfec- 
tum,  qui  deservit  sumptioni  alimenti,  discer- 
nendo  tantum  conveniens  a  disconvenienti,  et 
hunc  esse  communem,  necessariumque  ani- 
mantibus,  sicut  et  tactus  :  tum  quia  animal 
potest  leedi  a  noxio  cibo,  quee  fuit  ratio  conce- 
dendi  tactum  omnibus  :  tum  quia  animantia 
perfectius  percipiunt  alimentum,  quam  pure 
vcgetabilia  :  heec  autem  perfectio  in  eo  est, 
quod  cum  delectatione  recipiant,  discretione- 
que  utihs  a  noxio,  quod  certe  munus  pertinet 
ad  gustum,  Atque  huic  opinioni  consonat  Aris- 
toteles  2,  de  Partib.,  cap.  17,  scribens  omnia 
animalia  tam  sanguinea,  quam  exanguia  ha- 
bere  eam  partem  qua  sapores  sentire  possint. 
Idem  docet  3,  de  Anima,  cap.  penult.,  tcxt.  64. 
Estque  probabile  :  sed  oppositum  videtur  pro- 
babilius. 

7.  Secunda  assertio  qua  opinio  prcecedentis 
prolalilior  statuitur.  —  Unde  dico  secundo. 
QuEedam  sunt  animalia  solo  tactu  donata.  Ita 
Aristoteles,  de  Sensu  et  sensibili,  capit.  2,  ubi 
sic  ait :  Tactum  autem,  et  gustim  omnia  lia- 


lent,  nisi  quod  est  animalium  imperfectonm. 
Clarius  lib.  3,  de  Anima,  cap.  ultimo  de  tactu, 
Neque  si  animal  est,  alitim  senstmi  prceter  liunc 
habere  necesse  est.  Et  lib.  2,  textu  17,  sensum 
tactus  a  reliquis  omnibus  ait  posse  separari  : 
et  textu  23,  quajdam  animalia  habere  omnes 
sensus ,  qucedam  aliquos ,  quajdam  tantum 
unum.  Consentiunt  Commeutatores,  lib.  2,  de 
Anima,  text.  31,  S.  Tliomas,  lect.  5,  ^gidius, 
lib.  3,  cap.  ult.,  Thienensis,  lib.  2,  text.  31. 
Ratio  vero  est,  quia  sunt  etiam  animalia  im- 
perfecta,  qua?  sapidis  non  nutriuntur,  sed  ca- 
lidis  et  humidis  :  atque  ita  per  tactum  de- 
lectationem  cibi  percipiunt ,  discernuntque 
utilem  ab  inutili,  neque  urget  ratio,  cur  alius 
sensus  illis  tribuatur. 

8,  Tertia  assertio.  —  Dico  tertio.  Omnia 
fere  animalia  perfecta  sensibus  quinque  do- 
nantur.  Hanc  conclusionem  prosequitur  late 
Aristoteles  4-,  de  Historia,  capit.  8 ,  ubi  quse 
animalia  perfecta  sint  statuit,  dicens  esse  ter- 
restria.  Idem  docet  3,  de  Anima,  capit.  12, 
talia  autem  universim  habent  sensus  quinque  : 
ergo,  etc.  Excipit  vero  Philosophus  talpam, 
quod  visu  careat,  1,  de  Historia,  cap.  9,  quem 
Themistius,  Avicenna,  et  divus  Thomas  secuti 
sunt.  Addit  vero  Aristoteles  supra  liabere  tal- 
pam  sub  cute  requisita  organa  ad  visum,  im- 
pediri  autem  ne  videat  ab  ipsa  cute,  utpote 
corpulenta^  obstanteque  introductioni  specie- 
rum.  Concinit  Galenus  14,  de  Usu  partium, 
cap.  6.  Ratioque  a  fine  desumi  potest,  quod 
ex  visceribus  terrse  eruat  alimentum,  inutiles- 
que  proinde  essent  oculi  in  tam  denso  elemen- 
to,  facileque  a  terra  exsiccarentur.  At  Sim- 
plicius  et  Philoponus,  in  secundo  de  Anima, 
et  Albertus,  vigesimo  secundo  de  Animalibus, 
capite  ultimo ,  contendunt  videre  talpam , 
probantque,  quia  si  oculos  habet,  ei  certe 
frustra  non  sunt  concessi,  Albertus  quoque 
alias  affert  experientias.  Equidem  duo  illa  quee 
Aristoteles  pronuntiat  talpam  non  videre,  at 
habere  organum  videndi  minime  consouant, 
ut  quid  enim  natura  daret  organum  omnino 
actum  negatura  ?  Unde  Albertus  affirmat  ex- 
pertum  se  talpas  extra  cavernas  quaeritasse 
alimentum,  sicut  ea  quae  videndo.qua^ritant. 

9.  Quarta  assertio.  —  Dico  quarto.  Inter 
animalia  imperfecta  qusedam  habent  quinque 
sensus,  qusedam  non  item.  Sic  apis  solo  caret 
auditu  1,  Metaphysicae,  capite  primo,  supra 
vero  dictis  locis  de  Historia  probat  Philosophus 
sensus  quinque  reperiri  in  piscibus,  ac  in  for- 
micis.  Est  autem  notaudum  primo,  pr^eter 
tactum  omnes  alios  sensus  dari  ad  melius  esse, 


700 


Lm.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


et  ideo  possunt  plura  vel  pauciora  participari 
juxta  diversitatem  perfectionis  animantis,  No- 
tandum  secundo  animalia,  cjute  alimento  etiam 
non  conjuncto  ,  sicut  vegetabilia  utuntur,  sed 
quffirunt,  si  distet,  necessario  liabere  auditum, 
aut  visum,  aut  olfactum,  illis  enim  percipitur 
distans  sensibile,  unde  quse  animalia  habent 
potentiam  de  se  motivam  ad  locum  distantem, 
vendicant  etiam  aliquem  istorum  sensuum, 
et  e  contrario,  quse  eorum  aliquem  habent 
possunt  moveri  ad  distans,  nam  ex  sensu  se- 
quitur  appetitus  et  ex  appetitu  motus. 

GAPUT  XXIX. 

DE  COMPARATIONE  QUINQUE  SENSUUM  INTER  SE,  ET 
IN  ORDINE  AD  SUBJEGTA  TN  QUIBUS  SUNT. 

4 .  Cioxa  primum  puiictum  in  prwsenti  capite 
assertio  prima.  —  Videatur  auctor,  disput.  \, 
Metapliysica',  sect.  6,  oium.  42.  —  Tria  in  hoc 
capite  sunt  videnda :  primum  de  absohita  com- 
paratione  externorum  sensuum  inter  se :  se- 
cundum  de  comparatione  sensuum  ejusdem 
speciei  in  diversis  animalibus  :  tertium  de 
comparatione  eorumdem  prout  sunt  in  homine. 
Circa  primum  sit  conchisio.  Perfectissimus 
sensus  est  visus,  deinde  auditus,  postea  olfac- 
tus,  deinde  gustus,  ultimo  tactus.  Prol)atur 
primo  de  visu,  qui  nobiUssimum  objectum 
sortitus  est,  lux  enim  est  nobilissima  qualitas 
inter  sensibiles.  Deinde  nobihssimo  modo  ab 
objecto  immutatur,  ut  ex  supra  dictis  patet, 
actu  etiam  suo  ad  majorem  distantiam  attingit, 
quam  sensus  ahi,  idque  in  instanti,  quod  non 
preestant  cseteri.  Considerando  quoque  sensibi- 
Ha  communia  nulhis  tot,  ac  tam  i^erfecte  co- 
gnoscit,  sicut  visus :  simihter  quoad  sensibiha 
per  accidens,  multum  excedit,  nam  extenditur 
visus,  ad  coelos,  ad  motum,  magnitudinem, 
figuramcjue  eorum,  quae  nuUus  ahus  sensus 
novit.  Organum  denique  visus  perfectissimum 
est,  ut  patet  ex  ilhus  subtilitate,  ingeniosoque 
artificio,  imde  per  facile  Iseditur:  hsec  ergo 
omnia  manifestant  perfectionem  hujus  sensus 
supra  ahos.  De  auditu  id  etiam  patet  tum  ex 
objecto,  a  quo,  immateriahus  prse  reliquis 
tribus  immutatur,  atque  ex  delectatione  quam 
ab  eo  capite  quodammodo  spiritualem:  tum 
ex  organo,  quod  subtihus  est  utpote  aereum. 
De  odoratu  simihter  ostenditur,  nam  superat 
duos  ahos  in  modo,  quo  immutatur,  minus 
enim  habet  de  materiahtate,  quahtas  quoque 
immutans  perfectior  aliis  est,  ob  easdemque 
rationes  gustus  tactum  vincit. 

2.  Ohjectioni  occurritur.  —  Objicies  primo, 


organum  auditus  nobihus  esse,  quam  visus, 
cum  illud  sit  aereum,  hoc  vero  aqueum,  ob 
hanc  forte  rationem  Piato  posuit  orgauum  vi- 
sus  igneum  e.sse,  quod  e.st  probabile.  Occur- 
rendum  tamen  non  .semper  mixtum  ilhid  in 
quo  prsedominatur  nobilius  elementum  esse 
perfectius,  sed  iUud  in  quo  perfectior  existit 
mixtio:  hac  ergo  ratione  organum  visus,  or- 
ganum  auditus  superat.  Secundo  oppones, 
objectum  auditus  imperfectissimum  esse  videri, 
cum  sit  quahtas  facile  transiens :  ergo  et  audi- 
tum  ipsum  videri  imperfectissimum.  Respon- 
detur  sonum  in  esse  quahtatis  imperfectiorem 
esse,  at  in  esse  sensibihs  preestare  ahis  tribus, 
quod  immateriahori  modo  immutet  ut  dictum 
est,  et  ideo  potentiam  ipsam  simphciter  esse 
perfectiorem,  ut  cohigitur  etiam  ex  modo,  quo 
attingit  objectum,  perfectiori  scihcet,  quam  in 
alhs  sensibus,  ut  etiam  ex  dictis  constat. 

3.  Circa    secundum  punctum   assertio    se- 
cimda.  —  Be  tactu.  —  De  gustu.  —  De  odo- 
ratit.  — Deauditu.  — Devisu.  —  Secundoloco 
occurrit  comparatio  inter  sensum  hominis  et 
brutorum,  singulas  vero  horum  species  inter 
se  conferre  nimis  prohxum  esset.  Unde  sit  se- 
cmida  conchisio.  In  omuibus  sensibus  exterio- 
ribus  superat  homo  csetera  animaha  simplici- 
ter,  et  absohite  loquendo,  quamvis  secundum 
quid  superetur  in  nonnuhis.  Probatur  singula- 
tim.  Imprimis  enim  habet  homo  perfectissi- 
mum  tactum  simphciter,  et  quoad  omnes  con- 
ditiones,  ut  Aristoteles  docet,  secundo  de  Ani- 
ma,  capite  decimo,  et  experientia  testatur, 
atque  etiam  ratio,  quia  tactus  ut  sit  perfectus 
requirit  temperamentum  primarum  quahta- 
tum :  ergo  tactus  temperatis.simi  corporis,  nem- 
pe  humani,  erit  perfectissimus,  utpote  magis 
denudatus  ab  objecto,  cum  propter  modera- 
tionem  ad  nuham  quahtatem  magis  accedat, 
quam  ad  aham.  Idem  est  de  gustu  philoso- 
phandum,  quoniam   proxime  convenit  cum 
tactu :  et  a  fnie  etiam  conchiditur,  nam  homi- 
nis  perfectior  complexio  perfectiori  eget  cibo : 
ergo  et  perfectiori  gustu.  Odoratum  ait  Aristo- 
teles,  iu  capite  nono,  in  homine  esse  hebetio- 
rem,  quam  in  plerisque  animahum :  sed  intel- 
hgendum    hoc    est    secundum   quid,    quoad 
facihtatem ,  videhcet  percipiendi  mehus  odo- 
res,  vel  a  distantia  majori,  in  quo  certe  multa 
animaha  excedunt  hominem,  ut  superius  de 
vuhure  notatum  est.  Caues  etiam  de  nocte  mire 
discernunt  inter  homines,  ut  latronem  a  do- 
mestico,  et  simiha  pleraque.  Ratio  vero  reddi- 
tur  optima  ab  Alberto  4,  de  Auima,  cap.  43, 
^gidio,  textu  92,  ex  hbro  de  Sensu  et  sensi- 


CAP.  XXIX.  DE  COMPARATIONE  PR,^DICT0RU3I  SENSUUM. 


701 


bili,  capit.  A,  5,  quod  cerebrum  hominis  sit 
Yrigidissimum  et   bumidum  nimis  ,  unde  et 
somno  eget  longiore.  Ita  vero  factum  est,  ut 
melius  deserviret  cognitioni :  calor  enim  con- 
turbat  animales  spiriUis :  quia  ergo  organum 
olfactus  juxta  cerebrum  situm  est,  olfaciendi 
vite  obturantur,  continua  cerebri  distillatione 
frigida  et  humida,  unde  quo  plura  ejusmodi 
excrementa  per  nares  defluunt  minus  olfaci- 
mus :  at  vero  csetera  animalia  cerebrum  habent 
calidius,  unde  in  hominibus  ipsis   odoratus 
acutior  cahditatem  et  siccitatem  cerebri  indi- 
cat^  et  ex  consequenti  ruditatem  et  obscurita- 
tem  ingenii.  At  vero  his  non  obstantibus  ol- 
factus  hominis  simphciter  perfectior  est,  quam 
hrutorum,  cum  se  extendat  ad  nobihora  ob- 
jecta,  bruta  enim,  ut  phirimum  olfaciunt  odo- 
res,  qui  sunt  conjuncti  saporibus^  nam  ad  hoc 
potissime  ilhs  data  est  vis  odorandi,  ut  discer- 
nant  ahmenta:  odores  vero  reliquos  per  se 
delectantes  sine  conjunctione  ad  sapores,  ut 
florum,  bruta  vel  nullo  modo  percipiunt,  vel 
in  eis  non  delectantur  cum  tamen  homo  per- 
fectissime  sentiat  ejusmodi  odores,  in  eisque 
nimium  satis  delectetur.  Cujus  rei  ratio  est  apud 
Aristotelem,  de  Sensu  et  sensibih,  cap.  3,  quod 
nimium  cahdi  sint,  temperentque  proinde  fri- 
giditatem  nostri  cerebri.  Unde  jam  acute  per- 
cipi  possunt :  ac  tristare  si  sint  dissentanei,  aut 
delectare,  si  consentanei.  Idem  colUgitur  ex 
eodem  Aristotele,  prima  de  Generatione  ani- 
malium,  cap.  2,  et  Galeno,  octavo  hbro  de  Usu 
partium.    Omnibus    ergo   pensatis   perfectior 
censetur  olfactus  hominis,  cum  perfectius  sit 
posse  extendi  potentiam  ad   universahus   et 
nobihus  objectum,  quam  intense,   vel  facile 
partem  objecti  cognoscere.  De  auditu  hquet  in 
nobis  esse  perfectissimum :  nimirum  percipit 
perfectissimas  sonorum  differentias  non  tan- 
tum  naturales,  sed  etiam  artificialos,  liabet- 
que  perfectissimum  et  subtilissimumorganum. 
De  visu  id  facile  inteUigitur  ob  easdem  ratio- 
nes.  Accedit  hos  duos  sensus  disciphnse  esse, 
ac  dici  :  quod  est  proprium  hominis.  Ita  patet 
conclusionis  probatio,  cujus  ratio  a  priori  est : 
quia  natura  sensitiva  in  homine  conjungitur 
rationah  :  est  ergo  perfectior  simphciter  :  ergo 
et   tahs  naturse   etiam    potentiee    simpliciter 
erunt  perfectiores,   hcet  quoad  ahqua  supe- 
rentur  ex  indigentia  corporis,  eo  quod  seepe 
dispositio   necessaria    ad  operationem   unius 
membri  impedit   aliquo   modo    operationem 
alterius ,   non  enim  potuit   tanta   diversitas 
membrorum  stare,  sine  uUo  prorsus  inter  se 
impedimento.  Et  heec  de  secundo  puncto. 


4.  Circa  tertium  ptmctwn  comparatio  duplex. 
—   De  priori  comparatione   tertia    conclusio 
in  ordine.  —  Circa  tertium  punctum  notandum 
est  primo  in  sensibus  hominis  duphcem  per- 
fectionem  et  commoditatem  posse  considerari. 
Prima  est  intrinseca    ipsorum  in   ordine  ad 
proprios  actus  ac  sensibilia  propria.  Secunda 
est  utihtas  acquirendse   scientise.   Pro   priori 
consideratione  sit  tertia  conchisio.    Quinque 
sensus  eumdem  ordinem  perfectionis  habent 
in  homine,  quem  ex  se  habent.  Heec  facile 
patet,  quia  is  ordo  consistit  in  specifica  per- 
fectione,  secundum  quam  unus  excedit  alium 
qui  profecto  ordo  in  homine  non  destruitur  : 
ergo,  etc.  Est  tamen  conchisio  intelUgenda, 
si  comparatio  absolute  fiat,  ut  intendimus  : 
proportionaliter  namque  hoc  est  loquendo  de 
quovis  sensu  in  sua  proportione,  seu  specie, 
perfectissimus  liominis  sensus  erit  tactus.  Si- 
cut  enim  considerando  hominem  ad  equum, 
simpliciter,  quilibet  homo  est  perfectior  equo, 
in  sua  tamen  quemque  specie  comparando, 
fieri  potest,  ut  aUqius  equas  in  sua  specie  in- 
veniatur  perfectior,  quam  in  sua  homo  ;  ita 
dicetur  imperfectissimum  hominis  sensum  esse 
olfactum,  perfectissimum  autem  essetactum, 
nam   habet    summam  perfectionem ,    quam 
intra  speciem  habere  potest,  et  forte  idem  est 
de  gustu  :  visus  autem  et  auditus  non  adeo 
sunt  hoc  modo  perfecti,  a  muhis  enim  anima- 
libus  superatur  homo  in  acumine,  aut  firmi- 
tate  horum  sensuum,  atque  ita  venit  inteUi- 
gendus  Aristoteles  ,  de   Sensu   et   sensibiU , 
capit.  4,  divus  Thomas  ibid.,  lection.  9,  et 
auctores  alii. 

5.  De  postei-iori  comparatione  qiiarta  co7i- 
clusio  tripartita.  —  Legatur  auctor,  disp.  1, 
Metapliysicce,  sect.  6,  a  n.  11.  —  Si  vero  com- 
parentur  hi  sensus  secundum  utihtatem  ad 
scientiam,  sit  quarta  conclusio.  In  homine 
imperfectissimus  est  odoratus,  deinde  gustus, 
aUi  vero  tres  mutuo  se  excedunt,  simpUciter 
tamen  excedit  visus.  Prima  pars  de  odoratu  et 
gustu  experientia  est  nota.  Circa  tres  alios 
sensus,  qu£e  est  secunda  conchisionis  pars,  re- 
colendus  duplex  modus  acquirendi  scientiam, 
per  inveutionem  scilicet  et  disciphnam  :  quan- 
tum  ergo  ad  hunc  posteriorem,  utilissimus  est 
auditus,  quia  percipit  voces  explicantes  con- 
ceptus  ad  vivum  :  ad  priorem  vero  magis  de- 
serviunt  tactus,  atque  visus,  qaia  ad  plura 
objecta  se  extendunt,  unde  simpliciter,  et  per 
se  sunt  utihores,  tum  quia  modus  acquirendi 
scientiam  per  disciplinam  est  qiiasi  per  acci- 
dens,  et  in  ipsa  inveutioue  fundatus,  tum 


702 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


etiam  qiiia  quodammodo  per  accidens  est  au- 
ditui  disciplinam  fieri  mediante  illo^,  signifi- 
catio  enim  vocum  accidit  objecto  auditus, 
neque  auditus  ipse  significationem  capit,  sed 
sonum  materialem.  Inter  tactum  autem  et  vi- 
sum  observandum  est  illum  hunc  excedere. 
quod  sit  universalior  ex  parte  subjecti,  est 
enim  diflfusum  per  corpus  :  ideoque  perfectior 
tactus  arguit  in  toto  corpore  optimum  tempe- 
ramentum  et  complexionem.  Unde  divus 
Thomas,  secundo  de  Anima,  recte  dixit  exces- 
sum  in  tactu,  excessum  esse  in  virtute  sensi- 
tiva  simpliciter,  quia  sensus  est  universahs  : 
hac  ergo  ex  parte  sensus  hic  aptissimus  est  ad 
scientias,  unde  etiam  Aristoteles  ob  id  scripsit 
moUes  carne  aptos  esse  ingenio^  et  3^  de  Par- 
tibus^  capite  quarto,  quo  sensu  hebeti  sunt 
durum  habere  cor,  cujus  rationem  reddunt 
sanctus  Thomas^  lectione  32,  et  Philoponus, 
foUo  sexto,  col.  tertia,  quia  moUities  corporis 
arguit  corporis  temperamentum  et  optimam 
compositionem  in  organis  sensuum.  Item  tale 
corpus  deservit  optime  ad  ministrationem  vir- 
tutis  animalis,  nam  cum  corpus  moUe  est, 
spiritus  animales  subtiUores  sunt^  cUscurrunt- 
que  celeriter  per  corpus  :  non  sic  autem  quan- 
do  corpus  durum  est  :  hoc  tamen  est  iuteUi- 
gendum,  ut  ait  divus  Thomas,  et  Themistius 
de  moUitie  naturali,  non  de  ea,  quse  cura,  et 
arte  adquiritur.  Additque  Albertus  inter  ipsas 
naturales  moUities  aquosam,  ac  provenientem 
ex  pituita,  ut  in  foeminis,  non  arguere  aptam 
complexionem,  nec  idoneum  ingenium,  sed 
quee  provenit  ex  puro  sanguine,  quia  sic  tem- 
peratiorem  complexionem  causam  habet,  ut 
citato  loco  de  generatione  etiam  dicitur  :  hac 
ergo  ex  parte  tactus  superat  visum. 

6,  Qua  e  contra  superetur  a  msu.  —  Atta- 
men  visus  e  contra  superat  tactum  in  muUis. 
Primo,  quia  est  universaUor  ex  parte  objecti, 
percipit  enim  coelestia  et  terrestria  sensibiUa, 
propria  et  commimia,  muUoque  faciUori  modo, 
quam  tactus.  Item  est  certissimus  inter  omnes 
sensus,  utpote  immateriaUor,  minusque  pro- 
inde  deceptioni  obnoxius ,  ideoque  maxime 
deserviens  inventioni,  atque  attestationi  veri- 
tatis.  Unde  Plato  in  Timoeo  ait  rerum  subU- 
mium  notitiam  oculos  nobis  attuUsse,  et  Aris- 
toteles  i,  Metaphysicee,  c.  i,  ideo  nos  visum 
maxime  diUgere ,  quia  maxime  cognitioni 
subservit.  Ex  quibusjam  patet  tertia  conclu- 
sionis  pars,  excessus  enim  iUe  tactus  non  in 
intrinsecis  cernitur,  sed  in  iis,  quse  tactum 
comitantur,  unde  magis  tanquam  siguum  ar- 
guit  perfectionem,  quam  per  se  ipse  afierat. 


vi.sus  vero  in  intrinsecis,  magisque  propriis 
superat  tactum,  ac  reUquos  sensus  :  quare, 
etc,  sic  ergo  inteUigendus  Aristoteles  i,  de 
Gener.  animaUum^  cap.  20,  .scribens  non  pro- 
venire  prudentiam  ex  tactu ,  nimirum  tan- 
quam  ex  proprio  instrumento,  quamvis  de- 
serviat  non  minime  ad  prudentiam  propter 
complexionem,  quam  arguit  optimam,  ni.si 
aUoquin  natura  deerret. 

7.  Ohjectio  prima  contraproxime  resoluta. — 
Respo7isio  ex  Aristotele.  —  Oppones  primo,  in 
sectione  30  problematum,  narrat  Aristoteles 
quicumque  ingenio,  vel  studiis,  vel  ReipubU- 
C£e  administratione,  vel  in  carmine  pangendo, 
aUisve  partibus  claruere,  fuisse  melanchoUcos: 
hsec  ergo  complexio  secundum  Aristotelem  apta 
est  ad  ingenium,  inepta  vero  ad  tactum,  cum 
humor  iUe,  utpote  terrestris,  duriores  efficiat 
carnes,  ac  proinde  organum  tactus  ofjtundat. 
Fatetur  quidem  Aristoteles  iUa  loco  melancho- 
liam,  si  dominetur,  sua  naturaU  frigiditate  et 
siceitate  impedimento  esse ,  talemque  com- 
plexionem  nactos  ,  stoUdos  fieri  et  ignaros. 
Contingere  tamen  (inquit  Aristoteles)  atram 
bilem,  si  moderata  sit,  per  totum  corpus  dis- 
persam  calefieri  ab  humore  alio,  vel  com- 
plexione  caUda,  sicque  vehementem  concipien- 
do  calorem  calefacere  :  quemadmodum  etiam 
experimur  ferrum  et  aquam  ex  se  frigida,  se- 
mel  tamen  calefacta  multum  concipere  calo- 
rem  urereque  velociter :  sic  ergo  melaucholia  a 
propria  natura  extracta  conducit  ad  ingenium, 
optime  disponendo  corpus  ad  diflfusionem  spi- 
rituum  animalium,  temperandoque  nimiam 
sauguinis  vivacitatem  :  tandemque  hominem 
studiosum,  ac  si  sit  ad  mediocritatem  redacta, 
efficit  prudentiorem :  unde  licet  melancholici, 
inquit  Aristoteles,  in  aliquo  excedantur  ab  a- 
liis :  multis  tamen  in  rebus  sunt  iUis  prsestan- 
tiores,  alii  quidem  in  studiis  litterarum,  alii 
in  artibus,  alii  in  Republica,  atque  si  in  ex- 
cessu  humor  hic  calefiat,  facit  hominem  lo- 
quacem  et  poetam,  aliaque  non  pauca  ibique 
videre  licet. 

8.  Ohjectio  secunda. — Ad  oljectionem. — Op- 
pones  secundo  contra  resoluta  pro  visu,  nam 
tactus  videtur  certior  sensus,  ut  experientia 
colligitur,  et  ex  Aristotele,  libro  de  Sensu  et 
sensibiU,  cap.  4^  et2  de  Partibus,  cap.  16. 
Certitudo  autem  maxime  ad  scientiam  exigi- 
tur :  ergo  tactus  est  utilior.  Et  confirmatur, 
quoniam  tactus  esse  videtur  magis  diligibilis, 
quia  magis  necessarius,  Respondendum  licet 
tactus  certior  esset,  visum  alioquin  haberi  uti- 
liorem,  propter  universaUtatem,  sed  et  certio- 


CAP.  XXX.  DE  NUMERO 
rem  esse  negandiim  est.  Etenim  si  comparen- 
tur  ad  objecta  propria  non  miniis  certus  est 
-visuS;,  quam  tactus^  ac  forte  certior;,  si  vero  ad 
objecta  communia  facilius  liallucinatur  tactus, 
applicatis  illis  in  proportione  sequali :  quod 
enim  aliquando  visus  decipiatur^  ex  nimia  di- 
stantia  provenit^  id  vero  non  derogat  ejus  cer- 
titudini^  quee  pensanda  est  penes  objectum 
debite  applicatum.  Ad  confirmationem  dicito 
amorem  tactus^  et  visus  non  esse  apte  compa- 
rabiles,  quia  unius  amor  alterius  amorem  in- 
cludit :  tactus  enim  est  fundamentum  aliorum 
sensuum^  atque  adeo  illo  destructo  destruentur 
alii,  qua  certe  consideratione  maxime  diligi- 
tur :  si  vero  praecise  considerentur,  ac  invicem 
separari^  ac  separatim  conservari  possent^  sic 
plane  magis  diligibilis  est  visus  de  se,  ac  prte- 
cipue  ad  utilitatem  scientise  :  quamvis  alii  sen- 
sus  sint  diligibiles  ad  percipiendam  sensibilem 
delectationem,  ut  tactus  et  gustus,  qui  tamen 
amor  nimium  estimperfectus  et  animalis,  prior 
autem  perfectior  et  conformior  homini ,  ut 
homo  est,  sicut  locutus  fuit  Aristoteles  l,  Me- 
taphysic8e_,  cap.  i. 

CAPUT  XXX. 

AN  SIT  UNUS  TANTUM  SENSUS  INTERIOR,  AN 
PLURES. 

4.  jSensus  interior  comtmmis  qii(B  ratione 
prodetur  ?  —  Explicatis  sensibus  exterioribus : 
dicendum  superest  de  interioribus^  qua  de  re 
egit  Aristoteles  3,  de  Anima,  cap.  2  et  3,  et 
interpretes  ibi,  divus  Thomas  tum  ahbi,  tum 
1  Pv  cf-  "78,  art.  Ai,  ubi  praecipua  quam  expli- 
cat,  sed  paulo  latius  hic  erunt  disserenda.  In 
hac  vero  dubitatione  suppono,  dari  sensum 
interiorem,  pro  qua  re  notandum  septem  hsec 
vocabula,  sensus  communis,  pJimitasia,  hnagi- 
natio,  (Bstimativa,  cogitativa,  memoria,  remi- 
niscentia,  significare  potentiam  sensitivam  a 
quinque  supra  explicatis  dictinctam,  sive  mul- 
tiplicem,  sive  eamdem,  prout  est  principium 
diversorum  actuum,  de  quo  statim  agendum: 
sensus  ergo  communis  est  potentia  interior  co- 
gnoscens  objecta  propria  sensurmi  exteriorum, 
discernensque  inter  illa,  ex  qua  discretione 
potissime  sensus  communis  a  philosophis  de- 
prehensus  est,  illa  sicjuidem  operatio  maxime 
necessaria  est  naturee  sensitivee,  nec  poterat 
convenire  eidem  exteriori  sensui,  cum  ad  dis- 
cernendum  inter  duo  oporteat  utrumque  co- 
gnoscere  :  visus  autem  discernit  quidem  inter 
duos  colores,  et  auditus  inter  souos  duos,  at 


SENSUUM  INTERNORUM.  703 

inter  sonum  et  colorem  neuter  discernit,  quia 
neuter  utrumque  cognoscit  :  necessarius  ergo 
fuit  sensus  communis.  Nec  dici  potest  eamdem 
animam  per  diversos  sensus  discernere  :  illa 
enira  non  nisi  per  potentiam  cognoscit:  per 
eamdem  ergo  potentiam  oportet  cognoscat,  ut 
illadiscernat.  Aliamrationem  affert  Aristoteles, 
de  Somno  et  vigiha,  capite  primo,  ut  scihcet 
cognoscat  operationes  sensuum  externorum, 
quse  ratio  sano  modo  est  acceptanda,  juxta 
dicta,  cap.  11. 

2.  Alberti  ratio  atqne  olim  dlvus  Thomas 
excluclitur. — AHam  quoque  rationem  probandi 
sensum  communem  invexerr.nt  Albertus, 
Summa  de  homine,  tractatu  2,  de  Sensu  com~ 
muni,  quse.st.  2,  sanctus  ThomaS;,  opusc.  43^ 
cap.  A,  nimirum  ut  percipiat  sensibiha  com- 
munia  per  proprias  species,  quse  certe  ratio 
falsum  supponit  :  quia  sensus  interior  non 
ahter  cognoscit  sensibilia  communia,  quam 
exterior,  ut  cap.  8,  monuimus,  ac  etiam  no- 
tant  divusThomas,  1  part.,  qusest.  1,  artic.  3, 
ad  2,  Avicenna  6,  NaturaUum,  part.  tertia, 
cap.  8,  in  fin.,  et  part.  4,  cap.  1.  Sola  ergo 
prima  illa  ratio  conchidit  dari  sensum  com- 
munem,  neque  vero  communis  dicitur  com- 
munitate  prsedicationis,  cum  sit  potentia  quse- 
dam  particularis  iu  animante,  sed  communi- 
tate  objecti,  quatenus  sensibiha  cuncta  externa 
percipit,  in  omnesque  sensus  exteriores  in- 
fluit  tanquam  commune  eorum  principium. 
Ita  sanctus  Thomas^,  4  part.,  queestion.  78, 
artic.  4,  add.  Albertus,  Hbr.  secundo,  tractat. 
cjuarto,  capit.  decimo  secundo. 

3.  Duliim-  circa  sensum.  communem  quo 
pacto  a  PJiilopono  exindiatur.  • —  Im/pugnatur. 
— Imfugnatur  expeditio  TJiemistii.  —  Vera 
solutio. — Dubitabit  aiiquis,  quomodo  potentia 
una,  ac  corporea  queat  attingere  sensibilia 
adeo  diversa,  et  S£Bpecontraria.  Quidnam  aiunt 
sensum  communem  esse  quidem  indivisibilem, 
attamen  cum  sit  in  organo  extenso  secundum 
diversas  illius  partes  recipere  species  diverso- 
rum  sensibihum.  Ita  Philoponus,  de  Anima, 
fol.  79.  Quse  responsio  primo  supponit  species 
recipi  iu  organo,  et  non  in  potentia,  quodsupra 
improbatum  est.  Secundo  asserit  dictam  po- 
tentiam  esse  indivisibilem ,  quod  repugnat 
accidenti  materiah,  ac  in  subjecto  exteuso 
existenti.  Tertio  fingit  diversas  species  recipi 
semper  in  diversis  partibus  :  aliter  ergo  res- 
pondet  Themistius,  hb.  2,  de  Anima,  cap.  8, 
seiisum  communem  in  se  iron  recipere  species 
sensibihum,  sed  judicare  de  iis,  quai  coram  se 
ponuntur  in  sensibus  externis,   quod  etiam. 


704 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


videtur  sentire  Galenus  7,  de  Placitis,  in  fme, 
iEgidius  2;,  de  Anima,  eliam  in  fnie,  sed  est 
falsa  sententia,  nam  sensus  communis  judicat 
cognoscendo,  non  potest  autem  id  pr^stare, 
nisi  species  in  se  recipiat,  juxta  superius  trac- 
tata.  Rcspondendum  ergo  sensum  communem 
tam  varia  cognoscere,  quia  est  potentia  per- 
fectior,  atque  adeo  universalior  uniens  in  se 
virtutem  sensuum  externorum,  quod  ex  su- 
pradictis,  libr.  secundo,  capit.  secundo,  con- 
stare  potest,  unde  D.  Augustinus  12,  super 
Genesim  ad  lit.,  c.  26,  quinque  sensus,  toti- 
dem  comparat  rivulus  ab  uno  communi  sensu 
tanquam  a  fonte  manantibus,  illud  autem  de 
contrarietate  specierum  solutum  jam  superius 
estincapit.  2. 

A.  Phantasice  descripiio,  et  etymologia  ex 
sententia  auctoris. — Phantasia  est  sensus  inte- 
rior  potens  cognoscere  sensibilia  exteriora  in 
eorum  absentia  :  heec  quippe  operatio  nobis  est 
cum  brvitis  communis  :  ideoque  alicui  sensui 
tribuenda  :  illi  certe,  qui  species  rerum  sen- 
satarum  in  absentia  valet  conservare,  ac  per 
illas  abstractive  cognoscere,  quique  propterea 
pliantasia  nuncupatur,  etymologia  sumpta  a 
lumine,  ut  Aristoteles  notat  juxta  translatio- 
nem  Argyropili  et  Perionii,  expositionem  divi 
Thomee,  Commentatoris,  Simplicii  et  Themis- 
tii  in  paraphrasi :  himen  enim  dicitur  grsece 
cpws  :  quia  vero  lumen  facit  apparere  colores, 
inde  derivatur  (pavc;,  id  est,  privia  apparitio, 
ac  deinde  pliantasia,  quia  scilicet  res  absentes 
facit  apparere.  Addit  Philoponus  phantasiam 
dici  qaasi  status  eorum,  quas  apparent,  unde 
ait  derivari  a  a^avcc^  et  caatc,  quod  Grsece  si- 
gnificat  permanentiam  :  retinet  enim  phanta- 
sia  species  permanenter ,  etiam  absente  ob- 
jecto,  atque  ita  textum  interpretatur. 

5.  Differentia  triplex  phantasice  a  sensihus 
externis  ex  Aristotele.  —  Defmiturus  autem 
Aristoteles  phantasiam,  prius  eam  distinguit 
ab  aUis  potentiis,  et  primo  a  sensibus  nimi- 
rum  externis,  ut  in  textu  constare  potest  : 
adhibet  autem  tres  differentias.  Prima  est, 
quia  licet  sensus,  neque  actu,  neque  potentia 
detur,  est  tamen  phantasia  :  ut  in  somniis. 
Instabis  in  somniis  sensum  dari  in  potentia. 
Occurrit  primo  Themistius,  in  paraphrasi  li- 
bri  tertii  de  Anima,  id  verificari  conditiona- 
liter,  esto  non  manerent  sensus  etiam  potentia, 
utin  caeco,  salvari  posse  phantasiam.  Secundo 
occurrendum  verificari  quando  in  somnis  im- 
possibile  ahquid  fmgimus,  cujus  neque  sensus 
actuest,  neque  potentia  :  addit  vero  Aristoteles 
sensum  semper  adesse,  non  phantasiam,  quse 


verba  Themistius  in  paraphrasi  omittit,  tan- 
quam  diflicilia,habentur  tamen  in  Graica  littera, 
quse  D.  Thomas  exponit,  ut  intenta  inter  ipsas 
potentias  differentia,  nulla  evadat :  ait  enim 
sensum,  id  est,  facultatem  sentiendi  semper 
adesse,  non  tamen  phantasiam,  id  est,  actum 
ejus.  Jam  vero  Simplicius  et  Philoponus  ex- 
ponunt  in  pueris  esse  sensum  exteriorem  ap- 
tum  ad  operandum,  non  vero  phantasiam  : 
sed  repugnant  experientiee,  nam  infantuli  som- 
niant  et  imaginantur,  licet  imperfecte,  sicut 
et  per  sensus  exteriores  imperfecte  operantur. 
Quare  Avicenuce  expositio  placet,  sensum  sem- 
per  adesse  objecto  suo,  quia  non  nisi  illud 
prsesens  cognoscit :  phantasiam  autemnon  ita, 
cum  etiam  cognoscat  objectum  absens  :  unde 
verba  illa  non  addunt  novam  differentiam, 
sed  jam  positam  exponunt.  Secunda  ergo  dif- 
ferentia  est :  quod  sensus  cunctis  insit  anima- 
libus,  imaginatio  vero  non  item,  de  qua  quo- 
modo  sit  intelhgenda  inferius  dicetur.  Tertia 
differentia,  quod  sensus  semper  sit  verus  circa 
proprium  sensibile,  imaginatio  autem  semper 
sit  falsa,  qua  de  re  supra  in  c.  10.  Oppones 
vero  textum  161,  in  quo  Aristoteles  ait  imagi- 
nationem  esse  veram,  aut  falsam,  quia  sensus 
talis  est  :  sentit  ergo  imaginationis  falsitatem 
habere  originem  ex  falsitate  sensus,  atque 
adeo  nullam  esse  hanc  tertiam  differentiam. 
Respondet  bene  Philoponus,  phantasiam  jam 
in  cognitione  simplicium  sensibilium  tam  vera, 
quam  falsa  saltem  occasionaliter,  sensum  se- 
qui,  a  quo  illam  acceperat,  quia  tamen  sensi- 
bilia  componit  et  impossibilia  fingit,  in  eo  dif- 
ferre  a  sensu. 

6.  Dijferentia  imaginationis  ab  opinione. — 
Differentia  phantasice  al)  opinione,  fide,  etc. — 
Secundo  loco  assignat  differentiam  inter  ima- 
ginationem  et  opinionem,  quod  opinio  moveat 
appetitum,  non  vero  imaginatio.  Dicet  aliquis. 
Imaginatio  saipe  causat  timorem,  etiamsi  nulla 
sit  opinio,  vel  apparentia  mali  eventuri,  ut  ex- 
perientia  docere  videtur.  Ob  hanc  objectionem 
nonnulli  exponunt  diflerentiam,  ut  ex  opi- 
nioue  semper  sequatur  motio  appetitus  :  ex 
imaginatione  non  quidem  semper,  sed  ali- 
quando,  veluti,  cum  fortis  est  et  vehemens, 
quod  indicat  Aristoteles  in  exemplo  de  pictura, 
visio  enim  per  se  non  movetappetitum,  movet 
autem,  si  sit  pulchra,  vel  horribilis  :  dicendum 
tamen  phantasiam  solam  uunquam  movere 
appetitum,  nisi  illi  misceatur  opinio  mali,  vel 
boni,  saltem  ut  possibilis  :  vehemens  quippe 
apprehensio  eflBcit,  ut  malum  tanquam  nobis 
possibile  cousideremus,  unde  jam,  ne  eveniat 


CAP.  XXX.  DE  NUMERO 
formidamus.  Alias  differentias  assignat  Pliilo- 
sopluis  ibidem  faciliores.  Ultimo  ponit  diffe- 
rentiam  inter  phantasiam,  opinionem^,  fidem^ 
suasionem  et  rationem,  nam  quatuor  hsec  pos- 
teriora,  vel  idem  sunt,  vel  se  comitantur^  quia 
ubi  opinio  est,  ibi  est,  vel  semper  esse  potest 
fides^  et  suasio  et  ratio  :  phantasia  autem  sine 
iisdem  invenitur. 

7.  Phantasice  descri^Mo  ex  Aristotele. — Ima- 

ginativa. — jEstimativa.  —  Cogitativa.  — Me- 

moria.  —  Reminiscentia.  —  Ex  his  omnibus 

concludit  philosophus  definitionera  phantasiee. 

Est  motus  factus  a  sensu  in  actw,  ubi  potius 

phantasiatio  defmitur^  quam  phantasia,  imo 

defmitio  competit  etiam  actui  sensus  commu- 

nis_,  nisi  hunc  actum  sub  sensu  in  act%i  com- 

prehendas,   ut  Philoponus  exponit :   fortasse 

tamen  id  opus  non  est,  eo  quod  distinctee  po- 

tentise  non  sunt.  ut  infra  dicemus :  definitur 

ergo  clarius,  ut  n.  4,  dicebamus^  phantasia 

potentia,  quce  species  sensibilium  externorum 

recipit  et  conservat,  ac  per  illas  operetur  in  ah- 

sentia  ohjecti :  alias  definitiones  tradit  Com- 

mentator,  illo  in  libro,  textu  406,  Albertus  3, 

de  Anima,  tractatu  \,  cap.  8,  Cicero  1,  Acade- 

micarum  qusestionum.  Jam  vero  imaginatio 

coincidit  fere  cum  phantasia,  solumque  addit 

vim  componendi  possibilia,  ac  fingendi  im- 

possibilia.  JEstimativa  describitur  sensus  inte- 

rior  potens  apprehendere  sub  ratione  conve- 

nientis  et  disconvenientis,  seu_,  ut  communiter 

loquuntur,  sub  ratione  insensata  :  haec  siqui- 

dem  operatio  communis  etiam  est  omnibus 

animantibus,  nullique  seusui  externo  deputari 

valet,  cujus  munus  est  movere  appositum  sen- 

sitivum^  qui  non  nisi  a  ratione  convenientis  et 

disconvenientis  movetur :  ideo  ergo  sestima- 

tiva  dicitur,  quia  in  rebus  ipsis  aliud  sestimat, 

quam   quod  exterius  appareat.    Cogitativam 

multi  putant  esse  potentiam  sensitivam  pro- 

priam  hominis  valentem  ratiocinari  circa  par- 

ticularia,  et  componere  atque  dividere:  hoc 

tamen  excedit  hmites  virtutis  sensitivae,  ut 

supra  dixi :  cogitativa  ergo  nihil  ahud  signifi- 

cat,  quam  ipsammet  potentiam  sensitivam  in- 

teriorem  discernentem  inter  conveniens   et 

disconveniens_,  prout  speciali  quodam  modo  in 

homine  existit,  habetque  in  ipso  majorem  ah- 

quam  perfectionem,  quia  non  ex  solo  instinctu 

naturse  dicitur,  sed  etiam  ex  nobiliori  cogni- 

tione  et  experientia,  ac  ssepe  etiam  a  ratione 

dirigitur.Memoria  ab  Aristotele,  capite  primo^ 

de  Memoria  etreminiscentia,  dicitur  potentia, 

quse  cognoscit  prseterita,  ut  jam  cognita,  spe- 

ciatim  vero  a  quibusdam  memoria  describitur 

III» 


SENSUUM  INTERNORUM.  705 

potentia  apta  cognoscere  idem  quod  oestimati- 
va,  in  absentia  tamen  objectorum,  cognoscit 
euim  brutum  rem  sub  ratione  convenientis  et 
disconvenientis,  licet  illam  non  habeat  prae- 
sentem,  et  canes  dormientes  sa^pe  latrant  pro- 
pter  similem  cognitionem  et  apprehensionem. 
Reminiscentia  definitur  potentia,  quae  rerum 
particularium  preeteritarum  memoratur,  non 
simplici  modo,  sed  cum  quadam  indagatione 
et  discursu.  Unde  multi  credunt  hanc  virtu- 
tem  non  pertinere  ad  partem  sensitivam^  sed 
ad  intellectum,  insinuatque  Aristoteles,  in  prin- 
cipio  hbri  de  Memoria  et  reminiscentia,  dicens 
eos^  qui  sunt  liebetes  ingenio,  solere  memoria 
preestare  :  verum  ipse  Aristoteles,  cap.  2, 
aperte  docet  virtutem  esse  sensitivam,  quod  a 
signo  etiam  probat :  quoniam,  qui  per  remi- 
niscentiam  conantur  recordari,  lassantur  ca- 
pite_,  quod  si  indagatio  cesset^  solet  interdum, 
quod  laborando  non  potuit ,  inveniri  :  hoc 
vero  indicium  fallax  est,  ad  hoc  enim  satis  est 
concomitantia  operum  inter  se  intellectus,  at- 
que  sensus.  Existimo  ergo  reminiscentiam 
potissime  fieri  jib  intellectu,  saltem  quantum 
ad  discursus  et  compositiones,  quse  illi  com- 
miscentur  :  quia  vero  sensus  comitatur  sem- 
per  intellectum ,  ideo  quando  hic  per  diversa 
loca  et  tempora  discurrit^  sensus  etiam  per 
quamdam  successivamapprehensionemab  una 
in  aham  procedit,  describique  potest  tahs  ejus 
reminiscentia,  operatio  sensus  a  prsevio  dis- 
cursu  intellectus,  ideoque  dixit,  qui  pollent 
ingenio  (utpote  qui  facile  discurrant)  poUere 
reminiscentia. 

8.  Prima  opinio  in  prcesejiti  capite.  —  Se- 
cunda  opinio. — Tertia  opinio. —  Quartaopinio. 
— Quinta  opinio. — Sexta  opinio. — His  positis. 
Circa  qutestionem  hujus  capitis  diversse  sunt 
sententise,  quidam  enim  duos  tantum  ponunt 
sensus  interiores  distinctos,  diverso  tamen  mo- 
do  id  declarant :  nam  eorum  ahqui  vohmt 
sensum  communem  per  se  solum  esse  unam 
potentiam,  phantasiam  vero  essealteramiden- 
tificatam  sestimativse  ^  cogitativff^^  memorise, 
etc,  ita  Perezius,  lib.  3,  cleAnima^  c.  3,  q.  d, 
citans  Turisanum,  hb.  2^  in  artem  Galeni, 
commeuto  17,  item  Venetus^  ad  citatum  lo- 
cum  de  Anima.  AHi  dicunt  scnsum  commu- 
nem  et  phantasiam  facere  eamdem  poten- 
tiam  :  sestimativam  vero,  cogitativam^  memo- 
riam,  etc,  alteram  constituunt :  ita  Marcellus^ 
hbro  4-,  suarum  traditionum.  Secunda  opinio 
principalis,  ac  tertia  in  ordine  astruit  poten- 
tias  tres  interiores  :  phantasiam,  quam  dicunt 
identificari  cum  sensu  communi :  cogitativam; 

45 


706  LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI 

quam  rationem  vocant:    et  memoriam.   Ita 

Galenus^  lib.  de  DifFerent.  symptomatum,  c.  3, 

Gregorius  Nyssenus,  de  Virib.  animse,  cap.  6 

et  1,  Damascenus,  lib.  2,  Fidei,  cap.  17  et  2^ 

Nemesius,  de  Natura  hominis,  c.  6,  Valles  2, 

Controversiarum.  Sed  oportet  animadvertere, 

Galenum  rationis  vocabulo  intellectum  ipsum 

significare,  cjuem  falso  credidit  esse  potentiam 

organicam,  ut  patet  ex  1,  de  Placitis,  c.  4,  ubi 

scribit  cerebrum  habere  in  se  munus  efficiendi 

imaginationem,  memoriam,  atque  intellectio- 

nem,  non  est  vero  credibile  rehquos  auctores 

catholicos  in  hoc  sensu  sequi  Galenum,  sed 

forte  rationis  voce  intelUgunt  ipsam  cogitati- 

vam,  quse  a  plerisqiie  ratio  particularis  nun- 

cupatur.  Quarta  opinio  distiiiguit  sensus  qua- 

tuor  interiores,  nimirum  sensum  communem, 

phantasiam,  sestimativam,  seu  cogitativam  et 

memoriam.  Hanc  docuit  S.  Thomas,  1  part., 

queest.  78,  et  qu8est.  de  Anima,  art.    13,  et 

opusculo  -43,  cap.  A,  sequiturque  ilUus  Scliola, 

et tenuerat  antea  Averroes  3,  de  Anima,  text.  6, 

Jandunus  2,  de  Anima,  qusest.  73,  et  aUi  com- 

muniter.  Quiuta  opinio,  pra^ter  quatuor  uunc 

dictos  sensus,  addit  imaginativam,  quam  ponit 

a  phantasia  cUstinctam.  Tribuitur  Avicennte, 

fen.  li,  doctrina  6,  cap.  65.  Sequiturque  Al- 

bertus,  in  Summa  de  homine,  tract.  4,  de  Ima- 

ginatione,  et  2,  de  Anima,  tract.  4,  cap.  7. 

Sexta  opinio  sex  inchicit  sensus  interiores  ad- 

dendo  proxime  dictis  reminiscentiam  a  memo- 

ria  distinctam. 

9.  Auctoris  judicmm  cle  prima  opinione.  — 
De  secunda.  —  De  tertia. —  Quartce  sententice 
fundamentum  primum.  —  Fundamentum  se- 
cundwn.  —  Inter  has  opiniones,  prima  sine 
fundamento  loquitur,  nam  ostendemus,  qua 
ratione  distinctus  asseritur  communis  sensus  a 
phantasia,  eadem  distinguenda  esset  a  reli- 
quis  phantasia.  Secunda  opinio  probabile  fuu- 
damentum  habet,  quod  coincidit  cum  funda- 
mento  quartse ,  ut  paulo  post  videbimus. 
Tertia  deinde  non  placet,  quia  nititur  solum 
experientia  desumpta  ex  medicina,  non  vero 
procedit  ex  propriis  rei  principiis,  objecto  sci- 
licet,  et  actibus  distinguendo  potentias  :  fun- 
damentum  autem  solvetur  sequenti  capite. 
Jam  quarta  opinio,  quse  inter  citatas  probabi- 
lior  habetur,  duplex  habet  fundamentum.  Pri- 
mum  :  cognitionem  sensitivam  interiorem, 
aliam  fieri  per  species  sensatas,  aliam  per  non 
sensatas,  ac  potentias  per  eas  cognoscentes 
esse  diversas  :  siquidem  potentiee  cognoscen- 
tes  per  species  diversarum  rationum,  diversas 
esse  oportet.  Et  confirmatur,  nam  judicium 


AC  SENSITIVIS. 
practicum  et  speculativum  pertinent  ad  diver- 
sas  potentias,  sed  potentia  cognoscens  per  spe- 
cies  sensatas  cognoscit  speculative,  sine  ordine 
ad  prosecutionem,  vel  fugam,  cognoscens  vero 
per  species  non  sensatas  practice  indicat  esse 
fugiendum,  vel  prosequendum,  cum  rem  attin- 
gat  sub  ratione  convenientis  vel  disconvenien- 
tis  :  ergo,  et  caetera.  Secundum  fimdamentum 
est,  sensitivam  potentiam  cognoscentem  in 
praesentia  objecti  debere  esse  facile  mutabilem 
et  apprehensivam  :  potentiam  vero  cognoscen- 
tem  in  absentia  debere  esse  retentivam  specie- 
rum  :  ista  autem  duo  non  posse  convenire 
potentise  materiali,  cum  facilis  apprehensio 
in  corporalibus  proveniat  ex  humiditate,  re- 
tentio  vero  ex  siccitate,  quae  duo  praedominari 
simul  nequeunt  in  uno  organo.  Et  confirma- 
tur  ex  vulgato  proloquio,  qua;  in  superiorihis 
sunt  unita  i7i  inferiorihus  dividuntur  :  quare, 
etc. 

10.  Ex  allatis  fundamenti  ipsa  quarta  opi- 
nio  eruitur.  —  De  quinta  opinione. —  De  sexta. 
—  Ex  his  fundamentis  aperte  colligitar  sen- 
tentia  D.  Thomae,  nam  ad  cognoscendum  in- 
tnitive  per  speciessensatas  omnium  externorum 
sensuum  necessarius  est  unus  interior  seusus, 
nimirum  communis  :  ad  cognoscendum  vero 
abstractive  alter  requiritur,  juxta  secundum 
fundamentum,  et  hic  est  phantasia.  Deinde 
ad  cognoscendum  intuitive  per  insensatas  spe- 
cies  alius  sensus  postulatur  ex  eodem  secundo 
fundamento,  qui  aestimativa  nuncupatur,  seu 
cogitativa.  Denique  ex  hoc  ipso  fundamento 
ad  cognoscendum  abstractive  per  easdem  illas 
species  alius  sensus  requiritur,  poniturque 
memoria  :  ergo  et  csetera.  Et  hinc  coUiges 
quantum  valeat  fundamentum  secundae  opi- 
nionis,  quod  in  hac  quarta  primum  fuit. 
Quinta  opinio,  praeter  haec  omnia,  considera- 
vit  duplicem  cognitionem  sensibilium  in  uobis 
inventam,  aliam  simplicem  quam  phantasiae 
proprie  attribuit,  aliam  vero  compositam,  seu 
imaginariam,  qua  fingimus,  verbi  gratia,  mon- 
tem  aureum,  chimaeram,  et  similia,  atque  ad 
hanc  compositivam  operationem  addidit  ter- 
tiam  potentiam.  Et  consimili  ratione  sexta 
opinio  aliam  addit  potentiam  propter  diver- 
sum  modum  memorandi  reminiscendo. 

11.  Notatio  prima  pro  decisione.  —  Pro  de- 
cisione  veritatis  est  advertendum  sensus  inter- 
nos  non  esse  multiplicandos  ex  eo,  quod  unus 
possit  plura,  quam  alius,  sed  quod  alter  alte- 
rius  actum  edere  nequeat,  uam  si  duo  sensus 
interni  statuantur,  quorum  unus  valeat  quid- 
quid  alius,  ac  plura  operati  superflue,  saue  hic 


CAP.  XXX.  DE  NUMERO  SENSUUM  INTERNOHUM. 


707 


posterior  statuetur  :  ad  operationes  ergo  iu- 
compossibiles  eidem  potentiee  est  recurrendum^ 
ac  pro  varietate  hujusmodi  operationum  tot 
multiplicandi  erunt  sensus  interni.  Neque  in- 
feras,  superflue  jam  poni  sensus  esteriores^ 
cum  quidquid  illi  possit.  Namque  imprimis 
non  est  id  simile  :  sensus  enim  exteriores  sunt 
quasi  particulares  virtutes^  quibus  addi  debuit 
universalis,  quee  particulares  ipsas  roboraret, 
ac  de  omnibus  judicaret :  interius  autem  non 
occurrit  talis  necessitas.  Respondetur  deinde 
antecedens  falsum  esse  :  immutatur  enim  sen- 
sus  exterior  ab  objecto  immediate  non  inter- 
nus,  atque  adeo  quamvis  sensus  interior  co- 
gnoscat  quidquid  exterior,  non  tamen  per  im- 
mutationem  immediatam  ab  objecto,  ideoque 
fuerunt  necessarii  externi  sensus,  quia  nisi 
immutarentur  illi,  non  posset  interior  poten- 
tia  quidquam  percipere.  Sit  ergo  constitutum 
fundamentum  receptum  communiter,  per  eas 
tantum  actiones  esse  multiplicandos  sensus 
internos,  qu8B  ad  eamdem  potentiam  non  pos- 
sunt  reduci. 

12.  Notatio  secuncla.  —  Secundo  est  notan- 
dum,  non  esse  in  homine  inducendos  phires 
sensus  internos,  quam  in  brutis  perfectis,  si- 
quidem  in  his  reperitur  natura  sensitiva,  qua 
potest  perfectione  intra  eum  gradum  :  cpiod  si 
aliqua  operatio  in  homine  visitur  perfectior, 
non  continuo  est  in  illo  multiphcanda  potentia, 
cum  ea  perfectio  major  dari  valeat  intra  eam- 
dem  potentiae  speciem.  Ex  quo  fundamento 
excludit  D.  Thomas  quintam  opinionem  Avi- 
cennse,  nam  operatio  iha  compositiva  solum 
in  nobis  experitur,  attribuique  poterit  intel- 
lectui,  vel  certe  ad  iUam  eliciendam  satis  erit, 
quod  phantasia  hominis  ponatur  nobihor  :  ex 
quo  etiam  fundamento  distinctio  memorise  a 
reminiscentia  exchiditur. 

43.  Pri7na  assertio.  —  Concluditiir  contra 
distinctiotiem  sensus  cotnmunis  a  pliantasia. 
Et  contra  cesthnativce  ac  memoricp  distinctio- 
neni.  —  His  suppositis  sit  primaconchisio.  Pro- 
babiHus  videtur  sensum  communem  et  phan- 
tasiam  non  esse  potentias  realiter  distinctas, 
idemque  dicendum  de  sestimativa  et  memoria, 
et  in  universum  de  potentia  intuitive  et  ab- 
stractive  cognoscente.  Probatur  conchisio. 
Nam  potentia  cognoscens  abstractive,  objecti 
speciem  debet  recipere  :  vel  ergo  recipit  in 
pra3sentia  objecti,  vel  in  absentia  :  hoc  secun- 
dum  est  impossibile ,  quia  externa  sensibilia 
tantum  immutant  sensus,  cum  ilhs  praesentia 
existunt.  Unde  neque  species,  aut  actus  du- 
rant,  nisi  in  eorumdem  prsesentia  :  ergo  cum 


phantasia  et  memoria  ahter  non  possint  im- 
mutari,  quam  media  immutatione  sensus  ex- 
terni,  immutari  necesse  est  in  preesentia  objec- 
ti :  possunt  ergo  immutari,,  ac  operari  in  pr£e- 
sentia  objecti.  Ultima  haec  consequentia  Hquet: 
nam  potentia  quse  immutari  valet  ab  objecto 
proesente,  potest  attente  immutari,  ac  proinde 
in  actum  prodire,  idque  necessario,  cum  sit 
potentia  naturaUter  agens  non  impedita;  quare 
potentia  in  absentia  objecti  cognoscens  potest 
cognoscere  in  prsesentia  :  non   ergo  propter 
hos  actus  multiphcari  debent  potentise  :  atque 
hinc  destruitur  fundamentum  contrarise  sen- 
tentiee.  Et  confirmatur  conchisio,  quoniam  hse 
potentiee  ideo  distinguendse  essent,  quod  una 
facile  apprehendat,  altera  retineat :  hac  autem 
ratio  destructa  est,  quia  simulac  immutatur 
sensus  internus,  immutatur  phantasia,  atque 
adeo  quam  potest  facile  :  non  ergo  oportet  ista 
distinguere,  quod  amplius  ostenditur,  primo, 
nam  si  phantasia  non  simul  cum  sensu  immu- 
tatur,  sane  transacto  aliquo  tempore  immuta- 
bitur ;  interim  vero  quid,  quseso,  factum  est  in 
phantasia,  ex  quo  magis  disposita  evaserit  ad 
immutationem,  quara  antea  ?  nihil  certe  po- 
test  assignari,  neque  item  agens  indicari,  a 
quo  producta  sit  dispositio,  vel  ablatum  impe- 
dimentum.   Secundo  experientiae  quoque  ad- 
versatur,  aUoquin  \\X  species  rei  in  memoria 
maneret,  oporteret  ut  per  tempus  aUquod  res 
ipsa  prsesens  sensui  adesset,  quod  falsum  est, 
quia  licet  subito  rem  videamus,  si  satis  atten- 
dimus,  facile  postea  memoramur.  Tertio,  quia 
ofiicium  sensus   communis  est   attendere  et 
concurrere  cum  externis  sensibus  ad  eorum 
sensationes  :  sed  hoc  idem  est  munus  imagi- 
nativ83,  ut  patet  experientia,  nam  si  imagine- 
mur  circa  eamdem  rem,quam  repra?sentem  ha- 
bemus,  minime  iUam  sentimus,  ut  etiam  D. 
Tliomas  et  Themistius  fatentur.    Ex  his  ergo 
concluditur,  sensum  communem  et  imagina- 
tionem  nou  distingui,  maxime  enim  distin- 
guerentur,  ut  in  prgeseutia  et  absentia  co- 
gnoscerent  :  ad  hoc  autem  non  oportet  distin- 
gui,  ut  ostensum  est  :  ergo,   etc.  Quae  ratio 
probat  etiam  testimativtim  et  memoriam  non 
distingui,  fingere  autem  diversos  sensus  inter- 
nos,  ut  unus  cognoscat  in  prsesentia  tantum_, 
alius  vero  tum  in  prsesentia,  tum  in  absentia, 
superfluum  est,  et  contra  supra  positum  fun- 
damentum. 

1-4.  SoMsfit  funclamento  secundo  quartce 
sententice,  in  num.  9.  —  Ad  secuudum  vero 
fundamentum  quartse  sententice  occurritur  a 
qidbusdam,  in  materiahbus  idem  esse  posse, 


708 


LIB.  iri.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


recipiens  et  conservans,  ut  plumbiim  sigilla- 
tionem.  Respondetur  tamen,  in  prsesenti  im- 
mutationem  hanc  non  esse  omnino  materia- 
lem,  sed  intentionalem^  fierique  proinde  sine 
resistentia.  Adde  species  ipsas  non  tantum  reci- 
pi  in  organo,  sed  etiam  in  potentia  ipsa^  ex 
cujus  natura  provenit^  ut  in  ea  melius,  vel  de- 
terius  conserventur;,  quamvis  nonnihil  condu- 
cat  organi  dispositio  :  atque  experientia  docet 
in  parte  cerebri  in  qua  collocatur  sensus  inte- 
rior,  non  dari  illam  diversitatem  dispositio- 
num ,  qua3  a  prsedicta  sententia  exigitur.  Ad 
confirmationem  respondetur  illud  axioma  ve- 
rum  esse_,  quando  necessitas  deprehenditur  di- 
videndi  potentias,  hic  vero  deprehendi  nul- 
lam. 

15.  Secmda  assertio.  —  Probaiur.  —  Ad 
primm  fundamenttmi  quartce  opinionis,  in 
num.  9.  —  Secunda  conclusio.  Probabilius  est 
sestimativam  et  memoriam  non  distingui  rea- 
liter  a  phantasia.  Probatur  primo  :  quia  dis- 
tinctio  specierum  in  sensatas  et  non  sensatas^ 
vana  est,  ut  supra  ostendimus  :  ergo  et  poten- 
tiarum.  Secundo  esto  illa  specierum  distinctio 
admittatur^  potentia  cognoscens  rem  sub  ra- 
tione  insensata^  cognoscere  illam  debet  neces- 
sario  sub  ratione  etiam  sensata  :  ergo  potentiae 
tales  non  distinguuntur.  Probatur  antecedenS;, 
nam  potentia  cognoscens  lupum,  ut  inimicum 
non  alia  ratione^  aut  modo  ita  cognoscit^  nisi 
cognoscendo  accidentia  exteriora  ilhus,  ac 
adeo  sub  ratione  sensata  :  debet  ergo  ita  neces- 
sario  cognoscere.  Dices  sat  esse,  siuna  poten- 
tia  cognoscat  lupum ,  ut  sic,  ut  aha  potentia 
judicet  esse  inimicum  :  haec  tameu  evasio  non 
inteUigitur;,  namjudiciumillud^  Mc  estinimi- 
ms,  includit  intrinsece  cognitiouem  ipsius,  qui 
inimicitiam  gerit :  non  sunt  ergo  actus  sepa- 
rabileS;,  ad  diversasque  potentias  pertinentes. 
Confirmatur  :  nam  sensus  communis  non  pos- 
set  judicareinter  diversasensibiha,  nisi  cogno- 
ceret  utrumque  extremum^  secundum  Aristote- 
lem  et  omnes  Philosophos:  ergo  neceestimativa 
posset  judicare  hunc  esse  inimicum  nisi  ipsum 
cognosceret.  Tertio  argumentor.  Rationes  con- 
venientis_,  vel  disconvenientissunt  non  sensatse., 
sed  phantasia  cognoscit  rem  sub  tah  ahqua  ratio- 
ne :  ergo  una^  eademque  potentia  ad  utrumque 
sufficit,  atque  adeo  ab  sestimativa  non  secer- 
nitur.  Uhima  consequentia  valet  ex  notationi- 
bus  supra  positis  :  minor  vero  probatur ,  nam 
phantasia  movet  appetitum  sensitivum ,  ad 
quem  comparatur,  sicut  intellectus  practicus 
ad  vohintatem_,  teste  Aristotele  3^  de  Anima, 
cap.  6,  textu  U:,  et  cap.  1,  per  totum;  appe- 


titus  autem  movetur  a  ratione  convenientis, 
vel  disconvenientis  :  ergo  ipsa  phantasia  ra- 
tionem  ejusmodi  proposuit^  ac  cognovit,  Atque 
hinc  solvitur  fundamentum  primum  quartaj 
opinionis  in  num.  9^,  negatur  enim  distinctio 
iUa  specierum  sensatarum  et  non  sensatarum  : 
negatur  item  cognitionem  tahum  rationum 
tam  diversam  esse^  ut  diversas  arguat  poten- 
tias  :  negatur  denique  judicium  practicum  et 
speculativum  fieri  a  potentiis  diversis.,  cum 
mehus  multo  fiant  ab  eadem^,  uno  scihcet  in 
altero  fundamentum  habente. 

46.  Tertia  assertio.  —  Tertia  conclusio. 
Probabihus  videtur  sensum  interiorem  unum 
tantum  esse  reahter.  Hoc  ex  dictis  ita  conchi- 
ditur  :  sensus  commuuis^  et  phantasia  in  unam 
coinciduntpotentiam,  sestimativa  item,  acme- 
moria  inter  se ,  cogitativa  autem  reminiscentia 
et  imaginatio  non  ponunt  in  numero,  ut  supra 
est  observatum,  solumque  significant  diversas 
perfectiones  ejusdem  sensus  in  homine  ;  ergo 
etc.  Et  hsec  plane  fuit  sententia  Aristotehs, 
cum  capite  primo  de  Memoria  dixerit^  phan- 
tasma  non  esse  affectum  sensus  communis, 
atque  in  toto  eo  capite  de  sensu  communi^  ac 
phantasia^  imo  et  de  vu-tute  tota  interna  sen- 
tiendi  tanquam  de  una  loquitur,  ibidemque 
pronuntiat  eadem  nos  parte  cognoscere  magni- 
tudinem^  motum,  ac  tempus,  et  subdit^  unde 
patet  Imc  omnia  primarium  illum  priticipem 
sensum  pertinere,  de  quo  inferius  addit^  ijDsum 
esse  qui  memoratur^  etc^  unum  ergo  tantum 
ponit  primum  sensum  principem  interiorem, 
et  hb.  de  Insomniis,  cap.  \,  scribit  vim  ima- 
ginandi  eamdem  numero  esse  cum  potentia 
sentiendi ,  essentia  tameii ,  et  ratione  diver- 
sam ,  ubi  imaginationem  comparaus  sensibus 
externis,  vult  esse  eamdem  numero  vim  qua- 
tenus  imaginatio ,  et  sensus  exterior  per  mo- 
dum  uuius  virtutis  conveniunt  ad  perfecte  sen- 
tiendum  :  quod  certe  munus  proprium  est 
sensus  communis^  ut  omnes  tradunt.  Tribuit 
ergo  Aristoteles  munus  sensus  communis  ima- 
ginativee,  atque  adeo  judicat  non  distingui : 
ibidem  quoque  ait  sensus  externos  immutare 
principem  sensum  communem  in  vigiha,  et  in 
insomniis  diversimode^  in  vigiha  nimirum  ac- 
tuahter ,  in  insomniis  autem  per  species  jam 
ante  acceptas  :  docet  ergo  sensum  commuuem 
conservare  acceptas  species,  quod  est  munus 
phantasise^  et  hoc  insiuuat  etiam  D.  Thomas^ 
1  part.,  quffist.  8-4,  art.  8^  ad  secundum;,  aiens^ 
quod  in  insomuio  aliquando  solvitur  commu- 
nis seusus.,  ac judicat,  cumtamen  i,'^,  q.  Ib^a.  1 
etq.  17,  a.7,adtertiumscribatsensum  commu- 


CAP.  XXXI.  DE  OBJECTO,  ACTIBUS,  SUBJECTO  ET  ORGANO,  ETC.  709 

nem  immutari  solum  iii  prsesentia  objecti,  et^praesentia,  phantasia  jiidicans  de  eisdemin  ab- 
ideo  ille  locus  primse  partis  ab  illius  discipulis  |sentia,  etc.^definitiones  autem  diversee  distin- 
exponitur^  ne  sibi  adversari  videatur.  Itemf  guent  potentias  saltem  formaliter.  Sit  tam6n 
quod  phantasia  ab  eestimativa  non  distinguatur   f quarta  conclusio.  Sensus  interior  una  est  adae- 


secundum  Aristotelem  patet_,  quoniam  a^stima-' 
tiva  ponitur  facultas  cognoscens  rationem  con- 
venientisj  ac  disconvenientis,  movensque  ap- 
petitum.  Unde  D.  Thomas^  1  part.,  quaast.  78, 
art.  4,  et  clarius  in  %  disput.  23,  qusest.  2y. 
art.  Ij  in  corpore,  et  ahbi,  ait  sestimativam' 
comparari  ad  appetitum  sensitivum ,  sicut  in- 
tellectum  practicum  ad  vohmtatem  :  ostensum 
est  autem,  quod  secundum  Aristotelem  phan- 
tasia  cognoscat  rationem  convenientis ,  mo- 
veatque  appetitum  ,  comparaturque  ad  ilhim 
sicut  intellectus  practicus  ad  voluntatem  :  ergo 
secundum  ilhim  phantasia  ab  eestimativa  non 
distinguitur.  Denique,  quod  phantasia  etmemo- 
ria  non  distinguantur,  est  sententia  Aristotehs, 
de  Memoria,  c.  1,  ubi  palam  ait  imaginativam 
esse  memoriam  conservantem  species,  c[uod 
omnes  admittunt  de  sensatis,  non  sunt  vero 
aliee  non  sensatee,  ut  probavimus  :  ergo,  etc. 

17.  Bwplex  ohjectio  contra  proxima^n  asser- 
tionem  removetur,  —  Nec  ahquid  obstat  huic 
conclusioni,  quod  jam  solutum  non  sit,  nisi 
fortasse  illud  :  proprium  esse  potentiarum 
materiahum,  ut  determinentur  ad  particularia 
objecta,  dividiquein  phires.  Item  ihud,  tradi- 
tam  conclusionem  non  sohim  communem  non 
esse,  sed  potius  communi  adversari.  Ad  pri- 
mum  respondeo  in  potentiis  quidem  sensitivis 
particularibus  inveniri  determinationem  et  di- . 
visionem  per  particularia  objecta:  in  potentia 
autem  intra  gradum  etiam  sensitivum  univer- 
sah  necessitatem  non  dari,  aut  rationem  fin- 
gendi  divisionem :  solumque  comparando  hanc 
potentiam  ad  ahiorem,  hoc  est,  inteUectum 
deprehendi  limitatam  ad  objectum  magis  par- 
ticulare,  idque  consonum  esse  imperfectioni 
potentiaj  materiahs,  ac  perfectioni,  quam  in 
suo  genere  habere  potest.  Ad  secundum  res- 
pondeo  primo  nunam  esse  partem  nostroe  sen- 
tentise,  quse  a  muhis  non  asseratur,  cumque 
ipsi  inter  sese  dissentiant,  locum  nobis  dari 
comprehendendi  ex  quolibet  id  quod  nobis 
verius  videatur,  ac  nulH  eorum  in  totum  con- 
sentire.  Adde  secundo  Aristotelem  stare  a  nobis.' 

18.  Qiiarta  assertio  distinctionem  etiam  for-, 
malem  negans  iti  sensihts  internis. — Dubitabis 
tamen,  an  formaUs  saltem  distinctio  sensuum' 


quata  potentia  reahter  et  formaliter,  sohimque 
in  adasquatis  rationibus  distincta,  quatenus 
scihcet  ad  diversos  actus  comparatur,  et  con- 
ceptibus  inadsequatis  concipitur.  Probatur, 
quoniam  iha  potentia  est  formahter  una  pree- 
dicto  modo,  quse  unum  habet  objectum  formale 
adEequatum,  circa  quod  exercet  certum  genus 
actuum,  partiaha  namque  objecta,  particula- 
resque  rationes  actuum  diversorum  diversas 
rationes  formales  potentiarum  non  arguunt : 
sic  autem  res  habet  in  potentia  sensitiva  inte- 
riori :  ergo,  etc,  Exphcatur  amplius  et  confir- 
matur,  nam  in  parte  intellectiva  phira  sunt 
nomina  significantia  intehectum,  ut  ratio,  me- 
moria,  intehectus  practicus,  speculativus,  etc. 
Et  tamen  ibi  una  tantum  est  potentia  forma- 
hter,  et  simile  est  de  voluntate.  Denique  iho 
modo  potentise  formahter  uhra  sex  numerari 
possent,  ut  facile  patebit  consideranti  diversi- 
tatem  actuum  interni  sensus.  Concludendum 
ergo  unum  esse  sensum  omnes  hos  actus 
exercentem,  qui  a  nobis  diversis  nominibus 
nuncupatur ,  inadgequatisque  definitionibus 
circumscribitur. 

CAPUT  XXXI. 

DE  OBJEGTO,  ACTIBUS,  SUBJEGTO  ET  ORGANO  SENSUS 
INTERIORIS. 

1.  Deohjecto.  —  Cognita  veritate  interioris 
sensus  facile  est  omnia,  quse  ad  ilhim  pertinent, 
explicare  :  objectum  ergo  ihius  est  omne  sen- 
sibile  per  externos  sensus.  Nam  objectum  adse- 
quatur  potentiee,  sed  hic  sensus  universahs- 
sima  potentia  est  in  suo  ordine  :  ergo  habet 
universahssimum  objectum  in  eo  gradu  :  ihud 
autem  est  prsedictum  sensibile  :  ergo,  etc.  No- 
tandum  vero  est,  quod  sicut  in  esternis  sensi- 
bilibus  inveniuntur  communia,  quee  attingun- 
tur  ab  eis  tanquam  modi  sensibihum  proprio- 
rum  :  ita  apud  internum  sensum  ahquid  dari 
instar  sensibilis  proprii,  cpiod  per  se  primo,  ac 
per  propriam  speciem  cognoscatur,  quod  vo- 
camus  sensibile  absolute,  minimeque  hmita- 
tum  ad  sensibile  ahcujus  exterioris  sensus  : 
•  ahquid  vero  dari,  ac  cognosci  tanquam  mo- 


internorumsit  admittenda?Videturenimafiir-|  dificans  dictum  objectum,  atque  hoc  modo 
mandum,  quiapossunt  ibidiversse  definitionesLcognosci  rationes  non  sensatas,  ipsas  etiam 
tradi:  sensus  enim  communis  dicitur  potential|-!sensationes  seusuum  externorum,  etquEecum- 
judicans  de  omnibus  sensibihbus  in  eorum^que  per  species  seusuum  exteruorum  non  re- 


710 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


prfesentantur,  ab  illoque  nihilominus  proprie 
cognoscuntur. 

2,  Deactilus. — Bruta  7nemoria  pollere  os- 
tenditur.  —  Actus  liujus  sensus  sunt  omnium 
sensibilium  cognitio,  discretioque  illorum^  ju- 
dicium  practicum^  vel  speculativum,  et  me- 
moria  praeteritorum ,  ut  patet  ex  dictis.  Est 
tamen  notandum  (quod  etiam  pro  "explicato 
jara  objecto  addimus)  nullum  brutum  quam- 
libet  imperfectum  sensu  interiore  carere^  cum 
nullum  careat  appetitu  tendente  ad  utile,  et 
refugiente  nociva.  Qusesanerationesobjectivee 
ab  externo  sensu  non  attinguntur  :  necessa- 
rius  ergo  est  sensus  internus,  qui  lisec  judicet, 
qua  ratione  concbidit  Aristoteles,  lib.  2,  de 
Anima,  cap.  ultimo,  et  lib.  3,  textu  56,  ani- 
mantia  habere  pliantasiam,  quod  omnes  phi- 
losoplii  approbant.  Notandum  secundo,  etsi  in 
omnibus  animantibus  detur  sensus  internus, 
non  ejusdem  perfectionis  esse  in  omnibus, 
quia  nec  in  omnibus  potest  easdem  operatio- 
nes  elicere,  nec  circa  idem  adsequatum  objec- 
tum  versari,  iniis  enim  quse  solo  pollenttactu, 
et  forte  etiam  gustu,  imperfectissimus  est  in- 
ternus  sensus,  necspecies  conservatin  absentia 
objecti.  Unde  Aristoteles,  lib.  3,  cap.  iS,  docet 
heec  animalia  phantasiam  non  habere,  in  quo 
secum  non  pugnat,  dum  aUbi  (ut  modo  indi- 
cavimus)  eam  concedit,  illic  enim  pliantasise 
nomine  late  utitur  ad  significandum  qualem- 
cumque  internum  sensum.  Atque  idem  sta- 
tuendum  de  animantibus,  quaj  hcet  plures 
habeant  sensus  externos,  attamen  modo  quo- 
dam  determinato  moventur,  solurn  videlicet 
ad  objectum  praesens  :  hajc  enim  habent  qui- 
dem  sensum  iuternum  aliquantuhim  perfec- 
tiorem,  quod  extendat  se  ad  plura  etiam  sen- 
sibilia,  adhuc  tamen  minus  perfectum,  quod 
ad  rationem  memoriee  non  attingat  :  at  vero 
ahaperfectiora  animantia  sensum  hunc  per- 
fectum  possident  :  in  ratione  scilicet  memo- 
riai  sestimativi3e ,  sensusque  communis  :  imo 
per  illum  quamdam  materialem  prudentiam 
ostendunt,  et  aUquando  etiam  docilitatem. 
Quod  autem  prsedictam  liabeant  rationem  me- 
morise,  negari  non  potest,  quidquid  Scotus 
dicat  in  4^,  dictinct.  45,  quajst.  3,  quia  evi- 
dentes  experientise  illam  suadent,  Elephantus 
enim  post  multos  dies  vindictam  sumit  de  illo, 
qui  se  Iseserat,  los  etiam  cogmvit  possessorem 
siium,  etc,  Isaia  primo,  quasi  memor  illius  : 
id  quoque  ex  eo  patet,  quia  determinato  cer- 
toque  motu  ad  rem  absentem  moventur  :  ergo 
propter  appreheusionem,  quara  mejnoria  reti- 
nent. 


3.  Objectio  duplex  impugnans  memoriam  in 
Irutis.  —  Ad  primam  oljectionem.  —  Objicies 
primo,  Memoria  est  cognitio  prajhabitae  cogni- 
tionis,  juxta  Aristotelem,  lib.  de  Memoria  et 
reminiscentia,  cap.  1,  taUs  autem  cognitio 
irapossibilis  est  sensui  interno  :  ergo,  etc.  Se- 
cundo  si  ahqua  animantia  liaberent  memoriam, 
liaberent  certe  apes  et  formicffi,  cum  signa 
omnia  memorise  ostendant,  his  autem  negat 
memoriam  Aristoteles,  hb.  3,  de  Anima, 
cap.  3,  ergo,  etc.  Ad  primum  dicito  sensum 
internura  cognoscere  revera  externas  sensa- 
tiones,  non  quidem  ut  objecta  propria,  sed  ut 
modos  eorum,  sicque  in  sensu  dari  memoriam 
de  re  ut  jam  cognita,  contingit  tamen  non 
raro  pliantasma  existens  in  memoria  reraitti, 
vel  ex  parte  corrumpi,  ac  proinde  non  repree- 
sentare  exacte,  ex  quo  fit  non  raro,  ut  qui  rei 
memoratur  memoriam  perdiderit  circumstan- 
tiarum,  de  quo  videndus  Aristoteles,  hb.  de 
Memoria,  cap.  2,  hoc  vero  de  meraoria  sensi- 
bihum  intelUgi  debet  :  nam  eorura,  quse  sub 
sensu  cadere  non  possunt,  memoria  ad  intel- 
lectum  pertinet,  utdicetur  infra  Ub.  4,  cap.  10. 

4,  Ad  secundam  oljectionem  de  qua  idem 
auctor,  disp.  1  Metaphysicce ,  sect.  6,  a  n.  19. 
—  Ad  secundum  affirmat  Themistius,  in  2,  de 
Anima,  cap.  11,  apes  et  formicas  habere  me- 
moriara.  Idera  fatentur  Albertus,  tract.  1, 
cap.  7,  divus  Thomas  1,  Metaphysicse,  lect.  1, 
Averroes,  cap.  3.  Et  ratione  patet,  quoniam 
haec  animaUa  arte  quadam  naturali  valent, 
de  quibus  Aristoteles  7,  de  Historia,  cap.  38. 
D.  Thomas  3,  contra,  cap.  134.  Et  opera  eo- 
rum  indicia  sunt  cognitionis  rerum  absen- 
tium  ,  formica  siquidem  eamdem  semitara 
repetit,  ac  forte  perditara  vestigat,  quia  iden- 
tidem  ingreditur ,  apes  ad  eosdera  redeunt 
flores  quos  serael  gustarunt  :  videtur  ergo 
certura  habere  raemoriara,  atqueprudentiara. 
Ad  Aristotelem  respondet  Simplicius  negare 
solum  iis  animantibus  raemoriam  perfectam, 
hoc  taraen  interpretaraentum  aperte  falsum 
est,  Averrois  occurrit  ad  exemplura  non  re- 
quiri  veritatera,  Philoponus ,  folio  81,  col,  3, 
dupUcera  distinguit  meraoriara,  aliam  recor- 
dativam  praiteritorum,  et  a  uatura  pruden- 
tem ,  aUam  vero  docilem ,  apibus  ergo  et 
formicis  negari  secundara,  non  vero  primam, 
quee  doctrina  ex  Aristotele  sumitur  1,  Meta- 
physicse,  cap,  1,  ubi  scribit  animalia,  quse  cum 
raeraoria  habent  auditum,  prudentiam  quo- 
que  habere,  non  ut  significat  liabitum  cousul- 
tandi  de  agendis  secuudum  rectam  ratiouem, 
sicut  6,  Ethicorum  defmitur,  sed  ut  importat 


CAP.  XXXI.  DE  OBJECTO,  ACTIBUS,  SUBJECTO  ET  ORGANO,  ETC. 


711 


judiciiim  naturale  operum  ita  agendorum,  ac 
si  per  proprie  dictam  prudentiam  agerentur^ 
qua  de  re  divus  Tliomas  2^2,  qusest.  Al, 
art.  15.  Animalia  ergo,  quse  cum  prudentia 
habent  auditum^  disciplinabilia  dicuntur,  non 
sumpta  disciplina  in  rigore^  ut  significat  in- 
structionem  sumptam  ab  alio  ad  operandum 
secundum  rationeni;,  sed  late  ut  significat  in- 
structionem  manentem  ex  consuetudine.  Inter 
illa  verO;,  qu£e  memoriam  habent  sine  auditu, 
numerat  Aristoteles  apes,  et  ita  constat  expe- 
rientia  habere  memoriam ,  prudentiamque 
naturalem  :  quod  tamen  auditu  careant,  cer- 
tum  non  est,  nam  ipse  Aristoteles  9;,  de  Histo- 
ria,  cap.  A,  dubius  est,  ubi  refert  apes,  cum 
dormiunt,  a  vigili  excitari,  uno,  aut  altero 
edito  strepitu  :  quod  si  ita  est,  conjectura  fit 
illas  audire,  ac  patet  ulterius  experientia,  quia 
sonitu  quodam  congregari  solent,  atque  vo- 
cari  ad  tecta,  neque  dici  potest  cum  D.  Tlio- 
ma,  citato  loco  Metaphysicse^  non  auditu  mo- 
veri,  sed  motione  aeris,  quam  tactu  sentiunt, 
non  enim  motio  tanta  est,  imo  et  aliquando 
nuUa  ad  apes  pertingit :  nec  evincit  ratio  illa 
motione  magis  congregari  apes ;,  quam  dis- 
pergi  :  clenique  ad  tactum  C[ua3cumque  aeris 
motio  etiam  incondita  sat  esset,  cum  tamen 
non  nisi  ad  modulatum  quodammodo  sonum 
accurrant  apes^  quare  probabilius  credo  illas 
audire,  unde  ad  naturalem  prudentiam  ejus- 
modi  animalium,  quamvis  necessaria  sit  me- 
moria  cum  pars  sit  prudentiaj;,  non  tamen  est 
necessaria  careutia  auditus. 

5.  De  organo  sensus  interni  varia  opinio 
G-aleni,  qiiam  AristoteUs.  —  Objectio  ex  Fvan- 
gelio  expeditur.  —  Circa  organum  ejusdem 
interni  sensus  credidit  Aristoteles  radicem  sen- 
tiendi  in  corde  esse,  ac  adeo  in  eo  ponenckim 
organum,  lib.  de  Juventute,  cap.  1  et  2,  nos 
vero  consequenter  dicimus  ponendum  in  ce- 
rebro,  quaj  est  sententia  Hippocratis,  Galeni 
et  aliorum,  c[uos  supracapite  13,  citavimus,  ac 
patet,  quoniam  experimur  imaginationes  in 
capite  formari.  Unde  et  imagniando  fatigatur, 
Isesio  quoque  sensuum  ex  Isesione  cerebri  nas- 
citur,  insomniaque  fmnt  in  capite.  Nam  Da- 
nielis  2,  dicitur  :  Somnmm  tuum,  et  visiones 
capitis  tui  hujuscemodi  sunt,  et  cap.  4  :  Cogi- 
tationes  mece  in  statu  meo,  et  visionem  capitis 
mei,  et  ca^tera.  Dices  in  Evangelio  legi,  a  corde 
exire  cogitationes.  Et  iterum,  Quid  cogitatls 
mala  in  cordiMis  vestris?  Unde  sanctus  Hie- 
ronymus,  citato  loco  Daniel.,  animadvertit 
propter  diversa  hcec  sacrte  paginas  verba  di- 
versas  fuisse  senteutias.  Respondetur  tamen  iu 


sermonibus  Evangehi  non  agi  de  cogitationi- 
bus  nudi  intellectus,  ut  ita  cor  illius  organum 
debeat  existimari :  usurpatur  ergo  ibi  cor  pro 
anima,  vel  pro  appetitu,  qui  vere  in  corde  est, 
ut  infra  dicemus  ,  dicunturcj;ue  cogitationes 
cordis,  id  est,  procedentes  ex  cujusque  affec- 
tibus. 

G.  De  loco  dicti  organi  qtmrumdain  opinio. 
—  Quaeres  tamen,  in  qua  parte  cerebri  sit 
sensus  iste,  iu  cerebro  enim  tres  observantur 
celhilse  :  prima  in  parte  auteriori  :  secunda  in 
parte  media  :  tertia  in  posteriori.  Qui  ergo 
Galenum  sequuntur  de  distinctione  trium  sen- 
suum  internorum,  primam  celhilam  ponunt 
organum  sensus  communis,  et  pliantasise  me- 
diam  cogitativse,  ultimam  vero  memoriye,  quod 
confirmat  experientia  desumpta  ex  eodem 
Galeno,  libro  de  chfferentiis  Symptomatum, 
la3S0  enim  organo  sensus  interni  Iseditur  sen- 
sus,  causaturque  insania  tripUciter  :  primo 
quaudo  accidit  error  in  sensu  externo,  quando 
nimirum  pars  anterior  cerebri  Iseditur,  quo- 
niam  tunc  infirmatur  sensus  comraunis  a  quo 
vis  sentiendi  ad  externos  derivatur.  Secundo 
quando  judicium,  aut  ratiocinatio  Iseditur, 
quod  accidit  ex  laisione  medise  ceUulse.  Tertio 
quando  leeditur  memoria,  quod  ex  infirmitate 
uUimae  ceUulee  procedit  :  quod  si  omnes  ejus- 
modi  partes  Isedantur,  omnes  operationes  prave 
exercentur,  sicut  in  phrenesi  contingit :  ex  liac 
ergo  experientia,  quam  Galenus  ibi  confirmat, 
conchidunt  sequaces  has  potentias  distingui, 
subjectarique  in  dictis  partibus. 

7.  Verior  opinio.  —  Statuendum  tamen 
non  omnes  illas  ceUulas  esse  organum  sensus 
interni,  nisi  quasi  tripUcem  partem  potentise 
illius  cestimamus  :  quia  si  una  simplex  est,  in 
tribus  celhilis  reipsa  distinctis  esse  non  poterit. 
Prseterea  in  muUis  animalibus  est  sensus  com- 
munis  memoria  et  pliantasia,  in  quibus  tamen 
cellulse  distinctee  non  deprehenduntur.  Deni- 
que  lii  auctores  contra  Galenum  sentiunt,  qui  8, 
cle  Usu  partium,  cap.  6,  aUter  vuU  constitutas 
esse  iUas  ceUulas,  namque  in  anteriori  parte 
duas  coUocat,  in  posteriori  unam  et  commu- 
nem  meatum,  qui  celhila  media  dicitur  :  atque 
usum  iUarum  aliter  exponit,  duas  enim  ante- 
riores  ait  esse  organum  olfactus,  quod  supra 
rejecimus,  addit  vero  deservire  etiam  ut  in  eis 
elaborentur  spiritus  auimales  ad  sentiendum 
requisiti :  per  intermedium  autem  ventricuhnn 
existimat  fieri  transitum  horum  spirituum,  et 
in  uUimo  vigere  vim  sensitivam,  ac  verum 
fortasse  est  ultimum  illum  ventricuhim  esse 
organum  iuterni  sensus,  lege  VesaUum  7_,  de 


712 


LIB.  III.  DE  POTENTIIS  COGNOSCITIVIS  IN  COMMUNI,  AC  SENSITIVIS. 


Fabrica,  capite  6.  Nec  experientia  allegata 
conviucit,  quia  eadem  potentia  varie  loedi  solet, 
visus  enim  leeditur  aliquando^  vita  ut  non  per- 
cipiat  in  distans  :  aliquando  aliter,  quarum 
leesionum  causee  sunt  ignotse  :  sic  ergo  in  prse- 
senti  sensus  interior  diversimode  Iseditur,  quia 
cum  habeat  organum  apte  temperatum,  sicut 
diversimode  potest  solvi  temperamentum^  ita 
diversse  possunt  causari  Isesiones^  ita  Aristo- 
teles^  lib.  de  InsomniiSj  capite  3,  ubi  diversa- 
rum  specierum  phrenesis  diversas  reddit  cau- 
sas  :  nullam  tamen  certam  satis. 

8.  Dubiim  unum  circa  prcedicta.  —  Dubita- 
bis  autem  primo,  an  sensus  internus  leedi  pos- 
sit  non  leeso  externo.  Multi  negant :  verior  ta- 
men  est  affirmatio  :  patet  enim  experientia 
phrenesim  occupare  hominem  iutegris  etiam 
externis  sensibus^  dementes  quoque  a  nativi- 
tate  non  raro  visuntur  iisdem  sensibus  valen- 
tes.  Ratio  a  prioii  est^  quoniam  vis  sentiendi 
a  sensu  interno  derivatur  ad  externum,  unde 
hic  potius  ab  illo  pendet^  quam  e  coutra.  Rur- 


sum  internus  sensus  propriam  dispositionem 
vendicat,  quee  potest  vitiari  organis  exter- 
norum  sensuum  salvis  manentibus.  Unde 
Vallesius  nona  Gontroversiarum,  capite  ter- 
tio. 

9.  Bulium  alterum.  —  Dubitabis  iterum  an 
imaginatio  efficiat  casum.  D.  Thomas  3,  contra 
Gentes^  c.  99;,  docet  imaginationem  aliquando 
esse  causam  eegritudinis^  ac  sanitatis :  statuen- 
dum  ergo  ita  posse  contingere,  eo  quod  ope- 
rante  imaginativa  commoventur  animales  spi- 
ritus,  diffundunturque  per  corpus,  ac  proinde 
si  imaginatio  vehemens  sit^  magna  quoque 
spirituum  erit  commotio.  Adde  etiam  calorem 
vehementem  sape  excitari^  unde  varii  effectus 
in  corpore  contingunt.  Denique  imaginatio 
appetitum  etiam  movet,  excitatus  autem  com- 
movet  humorem^  ilUus  passioni  cooperantem : 
his  ergo  modis  ex  imaginatione  provenit  realis 
effectas,  seu  casus  in  corpore,  atque  per  hac- 
tenus  dicta  facihs  evadit,  q.  78,  primse  partis, 
apud  D.  Thomam. 


FINIS  LIBRI  TERTII  DE  POTENTIIS  GOGNOSCITIVIS  ET  SENSITIVIS. 


ELENCHUS  GAPITUM  LIBRI  QUARTI 

DE  POTENTIA  INTELLEGTIVA. 


C^iP.  I.  Quodnam  sit  adcequatum  objec- 

tum  intellectus  nostri. 
Cap.  n.  An  sit  necessariiis  inteliectus 

agens  ad  prodiicendas  species. 
Cap.  in.  An  inteUectus  noster  intelligat 

universalia^  an  singularia  tantum  in 

rebus  materialibus. 
Cap.  IV.  Qiiomodo  cognoscat  noster  in- 

tellectus  substantiam  materialem,  et 

alia  sensibilia  per  accidens. 
Cap.  V.  Quomodo  inteUectus  cognoscat 

se,  et  animam,  et  quce  in  ipsa  simt. 
Cap.  VI.   QuomodoBeum,etangelospro 

hoc  statu  cognoscat. 


Cap.  VII.  An  inteUectus  noster  pro  hoc 
statu  pendeat  ab  operatione  phanta- 
sice. 

Cap.  VIII.  Quid  sit  inteUectus  agens  et 
possibiUs. 

Cap.  IX.  De  distinctione  inteUectus  prac- 
tici  et  speculativi. 

Cap.  X.  An  in  parte  inteUectiva  sit  me- 
moria,  vel  aUqua  potentia  ab  intel- 
lectiva  distincta.  Qu(b  de  speciebus 
inteUigibiUbus  et  verbo  mentis ,  ju- 
dicio,  etc,  hoc  Ubro  quceri  possent, 
in  3,  prcecedenti  a  capite  2,  haben- 
tur. 


■liuijtijmjimm— -I  igWHJ 


LIBEE  QUAETUS. 


JDe  materia  Jmjiis  lihri multahahentur,  Wb.  2, 
de  Angelis  fere  fer  totum. — Disputavit  Aristo- 
teles  de  hac  materia  3^  de  Anima,  a  cap,  k, 
secimdum  divisionem  Grfficorum,  juxta  divi- 
sionem  autem  Commentatoris  a  textu  primo: 
etsi  vero  pleraque  de  intellectu  pronuntiet, 
multo  vero  plura  tlieologi  ac  pliilosoplii  Ghris- 
tiani_,  nominatim  D.  ThomaS;,  1  part.,  queest. 
79  et  84,  et  sequentibus  tradere  solent. 

GAPUT  I. 

AN  ET    QUODNAM  SIT    ADiEQUATUM   OBJECTUM 
INTELLEGTUS  NOSTRI. 

1.  Consule  auctorem,  lib.  %  deAngel.,  c.  2. 
—  Arguitur  primo  intellectum  non  Jialere  ens 
pro  objecto.  — Arguitur  secundo.  —  Arguitur 
tertio.  —  Hsec  controversia  phirimum  pendet 
ex  sequentibus,  ubi  in  particulari  videbimus^ 
quse  ab  intellectu  nostro  cognoscantur,  quaa 
ilhimeffugiantrhic  tamen  prsetermitti  non  po- 
tuit  propter  doctrinaj  ordinem ;  videtur  autem 
pars  negativa  quaestionis  vera,  nam  si  intel- 
lectus  noster  ahquod  haberet  adsequatum  ob- 
jectum_,  esset  maxime  ens  in  communi^  hoc 
autem  non  est:  ergo^  etc.  Probatur  minor, 
nam  ens  objectum  est  intellectus  angehci  : 
ergo  non  humani,  tenet  consequentia  :  tum 
quia  intellectus  humanus,  cum  sitimperfectior 
potentia,  habere  debet  objectum  contractius  : 
tum  etiam,  quia  aUas  intellectas  augehcus  et 
humanus  ejusdem  speciei  essent,  cum  habe  - 
rent  objectum  unum.  Secundo  ens  objectum 
metaphysicse :  ergo  non  intellectus,  ahas  po- 
tentia,  et  pecuharis  quidam  aUus  habitus  ha- 
berent  idem  adaequatum  objectum,  qnod  est 
absurdum.  Tertio  intellectus  et  vohmtas  ver- 
santur  circa  idem  ,  nam  in  id  omue  ferri  po- 
test  vokiutas  suo  actu,  quod  intellectus  co- 
guoscit :  ergo  tam  versatur  circa  ens  vohmtas, 


quam  intellectus  :  non  ergo  potest  ens  objec- 
tum  esse  intellectus,  cum  oporteat  diversum 
esse  ab  objecto  vohmtatis. 

2.  Quid  opinetur  D.  Tliomas  ,  quid  Scotu,s. 
— Prima  assertio. —  In  hac  re  D.  Thomas  opi- 
natur  objectum  intellectus  humani  esse  quid- 
ditatem  rei  materiahs.  Ita  docet,  1  part.,  q.  i2, 
art.  l,  queest.  84,  art.  1,  queest.  83,  art.  1, 
sequunturque  Gajetanus  ibidem  et  Gapreohis, 
in  1,  dist.  2,  quaest.  4 ,  quam  tamen  sententiam 
impugnat  Scotus,  in  1,  distinct.  3,  quaist.  3, 
dicens  objectum  inteUectus  nostri  esse  potius 
ens  in  quantum  verum.  Prima  conclusio  : 
quidquid  entitatem  ahquam  habet,  potest  ab 
intellectu  nostro  cognosci.  Hsec  est  certa  apud 
omnes^  ac  experientia  constat  et  inductione  : 
namque  intellectus  noster  cognoscit  Deum, 
Angelos,  et  res  materiales,  earumque  acciden- 
tia  et  essentiam  :  ergo,  etc.  Secundo,  quidquid 
est  inteUigibile,  potestintellectucognosci,uam 
intelligibile  et  intellectus  sibi  mutuo  respon- 
dent,  atque  adeequantur,  sed  quidquid  habet 
entitatem  est  intelligibile :  ergo  idipsum  potest 
intellectus  noster  cognoscere  aliquo  modo. 
Tandem  de  anima  separata  id  constat  omnino, 
quia  cognoscit  Deum,  Angelos,  etc,  non  mu- 
tat  autem  intellectus  naturam,  et  speciem 
suam  per  separationem  :  ergo,  etc. 

3.  Secunda  assertio.  — Secunda  conclusio. 
Objectum  adsequatum  iutellectus  nostri  se- 
cundum  se  considerati  est  ens  in  tota  latitudine 
sua  spectatum.  Patet  ex  pra^cedenti,  nam  ob- 
jectum  adffiquatum  ambit  omnia,  circa  quse 
potest  versari  poteutia,  sed  intellectus  potest 
cognoscere  quidquid  habet  rationem  entis:  id 
ergo  erit  objcctumtotale  ipsius.  Siquffiras,  an 
sub  tali  objecto  adsequato  comprehendantur 
quoque  entia  rationis ;  affirmant  nonuulli 
propter  ratiouem  factam,  quod  objectum  adse- 
quatum  contiuere  debeat  omnia,  quae  potentia 
cognoscit,  intellectus  autem  coguoscat  entia 


714 


LIB.  IV.  DE  POTENTIA  INTELLECTIVA. 


rationis  :  alias  cognoscendoillaextraobjectum 
ferretur. 

4.  Tertia  asserlio. — Cooicinit  auctor  in  Me- 
taphysica,  dis^nit.  \,  sect.  l,  n.  5.  —  Tertia 
nihilominus  conclusio  sit.  Entia  rationis  non 
comprehenduntur  directe  sub  ente^  quod  est 
objectum  adajquatum  intellectus.  Probatur, 
nam  objectum  potentifc  debet  esse  unum  for- 
maliter  modo  aliquo,  sub  quo  contineantur 
omnia^,  circa  quse  versatur  taUs  potentia^  sed 
reale  ens,  et  rationis  nou  liabent  rationem 
formalem  unam  ullo  modo,  cum  ens  rationis 
nihil  sit^  solaque  entis  voce  conveniat  cum 
reali  ente  :  ergo  ens^  ut  illis  commune,  nou 
potest  esse  objectum  ada;quatum  intellectus. 
Et  declaratur.  Nam  ens  rationis  ad  suam  qua- 
lemcumque  existentiam^  quee  non  nisi  objec- 
tiva  est^  seu  per  operationem  intellectus  datur, 
omnino  preesupponit  ens  reale  :  ergo  ejus 
intelligibihtas  est  vekiti  secundaria,  ac  adeo 
non  est  talis  directC;,  ac  per  se.  Ad  rationem 
adductam  in  numero  prsecedenti  dicendum, 
ejusmodi  entia  rationis  a  nobis  fmgi,  et  co- 
gnosci  modo  aliquo,  semper  tamen  per  ordi- 
nem  ad  realia,  ut  et  privationes  per  habitum, 
teste  AristotelC;,  lib.  3,  de  Anima,  cap.  6.  Prcfi- 
tereaut  etiam  D.  Thomas,  quodlib.  Tl^  art.  2, 
notavit,  unumquodque  cognoscitur  sicut  est, 
entia  autem  rationis  nihil  de  se  sunt  aliud, 
quam  queedam  apparentii»  entium  :  per  vera 
igitur  entia,  aut  proportionem  ad  illa  dcbent 
fingi.  Nec  vero  quidquid  a  potentia  cognosci- 
tur,  debet  sub  illius  proprio  objecto  com- 
prehendi,  ut  in  argumento  addebatur  :  sed  est 
satis,  si  ad  illud  aliqualiter  ordinetur,  vel  re- 
feratur  :  sicut  etiam  de  habituum  objectis  sse- 
pius  diximus,  et  in  sensibus  etiam  superius 
notavimus.  Statutum  ergo  sit  objectum  intel- 
lectus  esse  ens  verum  et  reale,  nihilque  co- 
gnosci  posse,  quod  tale  non  sit  vere,  vel  ap- 
parenter  :  simile  quid  dicemus  infra  de  volun- 
tate,  quod  etiam  de  bouo  quod  vokmtatis 
objectum  ponitur,  dixit  Aristoteles  atque  iufra 
suo  loco  occurret,  lib.  5,  cap.  2. 

5.  Quarta  assertio.  —  De  hoc  hene  auctor, 
disp.  3  Metaphysicce,  ad  finem.  —  Quarta  con- 
ckisio.  Objectum  proportionatum  intellectui 
humano  secundum  statum  naturalem  suum 
est  res  sensibiUs,  seu  materialis.  Probatur, 
nam  anima  nostra  secundum  naturalem  suam 
conditionem  postulat  esse  in  corpore,  cujus 
forma  est,  unde  intellectus  noster  etiam  ex  se 
vendicat  inteUigere  per  species  a  sensibus  ac- 
ceptas  :  ergo  ex  se  vendicat  tantum  cogno- 
scere  res  sensibiles,  utpote  iUi  proportionatas. 


Consequentia  valet,  quoniam  harum  tantum 
rerum  potest  inteUectus  recipere  species  per 
seusus,  ut  notum  est.  Ubid  autem  est  objectum 
proportionatum  inteUectui,  quod  ab  iUo  per 
propriam  speciem  potest  cognosci  :  quare, 
etc.  Atque  hoec  est  raens  D.  Thomae  in  loco 
citato,  et  Aristotelis  3,  de  Anima,  textu  dO, 
dicentis  inteUectum  nostrum  percipere  quid- 
ditates  sensibiUum,  et  cap.  7  et  8,  inteUigibi- 
Ua  a  nobis  ea  esse,  quse  phantasmatis  reprte- 
sentantur.  Eadem  denique  est  sententia  com- 
munisetiam  Scoti  in  4,  distinct.  -49,  qua^st.  Tl, 
cui  non  repugnat  id  quodex  eodem  in  num.  2, 
attuUmus. 

6.  Buhium  ad prcecedentia  resolvitur . — Pos- 
set  hic  dubitari,  quid  rerum  sensibilium  no- 
mine  inteUi,t;amus,  an  sola  accidentia  per  se 
sensibiUa  propria,  vel  communia,  an  etiam 
substantiam  materialem  sub  UUs  accidentibus 
latentem  .  Sed  quia  hoc  pendet  ex  sequenti- 
bu3,  breviter  dico,  dupUciter  posse  aliquid 
esse  proportionatum  inteUectui  nostro,  uno 
modo,  quia  cognoscibile  per  propriam  spe- 
ciem  ipsum  clare  repraesentantem,  atque  hoc 
modo  sola  accidentia  per  se  sensibilia  propor- 
tionari  inteUectui  nostro.  AUero  modo  res 
proportionata  dicitur,  quia  potest  quidditative 
cognosci  ab  inteUectu  per  effectus  saltem,  si 
adeequati  fuerint,  hocque  modo  substantiam 
materialem  esse  quoque  proportionatam  hu- 
mano  inteUectui,  cujus  doctrinae  probatio  in- 
ferius,  ut  diximus,  afferetur.  Dices  inteUectus 
spirituaUs  est :  ergo  res  materiaUs  non  potest 
ei  fieri  proportionata.  Est  quidem  spiritualis, 
quia  tameu  potentia  est  formse  corporis,  inde 
quodammodo  demittitur,  ut  corporaUbus  pro- 
portionetur,  at  vero  ratione  suce  immateria- 
Utatis  vendicat,  ut  iUa  intelUgat  immateriaU 
modo. 

7.  Adprimum  argumentum  innum.  1. — Ad 
primum  argumentum  respondetur  inteUectum 
humanum  et  angeUcum  esse  in  eodem  genere 
potentiarum,  differreque  intra  Ukid  tanquam 
magis,  minusque  perfectum,  ut  seutit  divus 
Tliomas,  1  part.,  quEBst.  79,  artic.  8,  ad  pri- 
mum^  ac  proinde  in  generaUtate  objecti  non 
distingui  :  postulat  tamen  argumeutum,  qua 
ratione  differaut.  Putant  ergo  uonnuUi  poteu- 
tias  lias,  ut  potentias  sunt,  non  diiferre  specie, 
differre  vero,  ut  proprietates  sunt  a  diversis 
esseutiis  manantes.  Quse  distinctio  etiam  tradi 
solet  de  sensibus  homiuis  et  brutorum.Estque 
Alberti  1,  de  Anima,  capite  peuuUim.,  quem 
sequitur  Gajetauus,  1  part.,  qusest.  77,  art.  3, 
et  Ferrarius  2^  contra,  capite  94^  Thieueu- 


CAP.  II.  AN  SIT  NECESSARIUS  INTELLECTUS  AGENS,  ETC. 


715 


sis  ^,  de  Anima^  textu  9.  Sed  displicet  dis- 
tiiictio^  nam  potentise  non  sunt  proprietates 
essentise,  nisi  nt  potentia3  sunt  :  ergo  si  in 
qnantum  potentiee  non  difFerunt  specie^  ne- 
que  etiam  in  quantum  proprietates  difFerent. 
Prffiterea  rogo,  ut  proprietates  sunt;,  ad  quam 
speciem  qualitatis  spectant?  Ad  nullam  certe 
aliam^  quam  naturalem  potentiam  :  nulla  ergo 
distinctio  intercedit.  Deinde  potentia^  illce^ 
qua  potentia3  sunt^  in  accidentibus  numerau- 
tTU%  et  non  in  communibus  :  ergo  in  propriis  : 
crgo  ut  potentiee  sunt,  proprietates  sunt  :  ruit 
ergo  allata  distinctio.  Denique  considerando 
potentias  illas  secundum  entitates  suas,  ab- 
straliendoque  ab  emanatione  ex  liac  vel  illa 
essentia^  sunt  ne  ejusdem  speciei^  an  non  ?  Si 
ejusdem,,  plane  ex  lioc,  vel  illo  subjecto^  non 
variabunt  speciem  :  si  diversee  etiam  in  quan- 
tum  potentise^  erunt  diversaj.  Itaque  arbitror 
distinctionem  esse  nullam,  sed  potentias,  quse 
utpotentise,  ejusdemsunt  speciei,  non  difFerre, 
ut  sunt  proprietates. 

8.  Opinio  Scoti  de  convenientia  intellectus 
angdici  et  Mimani.  —  Non  placet.  —  Sensus 
liominis  et  bruti  an  specie  differant. — Consu- 
latur  auctor,  lil.  2,  de  Angelis,  cap.  2,  a 
num.  15.  —  De  intellectu  ergo  angelico  et  hu- 
mano,  Scotus,  in  2,  distinct.  \,  quajst.  ultima, 
videtur  sentire  ejusdem  esse  speciei  quod  certe 
credibiie  non  est,  ut  patet  ex  diverso  satis 
modo  intelligendi  utriusque  :  dicendum  ergo 
difFerre  specie,  tum  ex  diverso  modo  attingendi 
objectum,  aut  perfecte  et  simplici  intuitu,  aut 
cum  discursu  et  imperfecte  :  tum  ex  parte  ob- 
jecti  proportionati  :  angelicus  enmi  iutellectus 
rem  spiritualem,  ac  praBcipue  propriam  essen- 
tiam,  ut  proportionatum  objectum  sortitur  : 
noster  vero  rem  materialem.  Porro  divinus 
intellectus  multo  magis  differt  ab  utroque, 
cum  sit  ipsa  Dei  essentia,  ^er  quam  iutuetur 
universa.  Videndus  divus  Thomas  2,  contra 
Gentes,  cap.  9,  et  1  part.,  cjusest.  79,  artic.  2, 
et  Cajetanus,  artic.  7.  Inferes  :  ergo  sensus 
hominis  et  brutorum  specie  differunt  :  atque 
etiam  intellectus  Angelorum  inter  se.  Verum 
de  sensibus  interioribus  hominis  et  brutorum, 
id  jam  superius  concessimus,  constatque  ex 
magna  eorum  diversitate  :  in  exlerioribus 
non  tanta  apparet  differentia  :  imo  eumdem 
operandi  modum  pras  se  ferunt  :  atque  ita 
Cajetanus  sensit,  hb.  2,  de  Anima,  cap.  de 
Tactu,  atqueaUi  ibi,  et  Apollinaris,  qusest.  4, 
artic.  1,  palam  ait  non  differre  specie:  potest- 
que  suaderi,  quia  seusus  illi  naturani  anima- 
lis,utsic,  consequuutur_,  prajsertim,  quiaseepe 


contingit  res  differentes  specie  proprietates 
aliquas  ejusdem  speciei  habere  communes, 
quia  scilicet  consequuntur  ex  natura,  in  qua 
res  illae  conveniunt,  non  ex  ea,  in  qua  diffe- 
runt.  Opinio  liaec  probabilis  est,  sed  forte  ve- 
rior,  sensus  saltem  liominis  differre  specie  a 
brutorum  sensibus,  eo  quod  habeant  altiorem, 
perfectioremque  modum  cognoscendi,  ac  no- 
bilitatem  quamdam  majorem  propter  con- 
junctionem  ad  animam  rationalem.  Quffistio 
vero  de  intellectibus  augelicis  inter  se  alterius 
est  loci. 

9.  Ad  secundum  argumentum  in  eodem  n.  1, 
dequolate,  disput.  \,  MetapJiysicce ,  maxime 
sect.  2. — Ad  tertium  argumentum. — Ad  secun- 
dum  argumentum  respondetur  aliter  ens  ob- 
jectum  dici  Metapliysica3,  etaliter  intellectus: 
metapliysicee  euim  est  objectum  prout  signi- 
ficat  rationem  quamdam  abstralientem  a  ma- 
teria  secundum  esse  :  intellectus  autem  :  prout 
omnia  comprehendit,  quo  fit,  ut  ens  objectum 
metaphysicse  distinguatur  ab  ente  mobili :  ens 
vero,  quod  objectum  est  intellectus,  omuia 
comprehendat.  Ad  tertium  dic  intelleetum 
versari  circa  ens,  ut  cognoscibile  est,  volun- 
tatem  vero  iu  quantum  bonum  et  appetibile, 
atqne  itadistinguisaltem  formaliter,  quodsatis 
est  in  preesenti. 

CAPUT  II. 

UTRUM  AD  PRODUGTIONEM  SPEGIERUM  INTELLI- 
GIBILIUM  ADMITTERE  OPORTEAT  INTELLEGTUM 
AGENTEM. 

1 .  Vetus  opinatio  excludens  prresentem  quces- 
tionemrefellitur  aD.  :Z^Aoma.— Ostendimus  in 
superioribus,  lib.  3,  cap.  1,  in  omni  cognitione 
esse  necessariam  uuionem  objecti  cum  poteii- 
tia,  quam  conjunctionem  antiqui  philosophi 
asserebant  fieri  per  essentiam  animaj,  existi- 
mabant  animam  ex  natura  sua  esse  similem 
rebus  cognitis,  atque  adeo  sufficientem  ex  se 
ad  cognoscendas  illas  :  quam  positionem  divus 
Tliomas  satis  ex  eo  improbat,  quod  licet  ani- 
ma  sit  aliquo  modo  similis  rebus  secundum 
convenieutiam  genericam,  aut  analogam,  non 
tamen  secundum  propriam  similiiudinem  :  id 
enim  proprium  est  illimitatee  essentiee,  qualis 
est  divina,  quia  eminenter  continet  perfectio- 
nes  omnium  rerum,  ideoque  omuium  est  re- 
praesentativa  :  anim»  autem  essentia,  cum  sit 
finita,  non  omnia  coatinet:  nec  reprEesentat : 
ac  adeo  non  potest  illas  coguoscere :  unde  su- 
pra  conclusimus  intellectumiudigerespeciebus 


716  LIB.  IV.  DE  POTENTIA  INTELLECTIVA. 

et  similitudinibus  rernm  ad  cognoscendum , 
utique  necessario  spiritualibus,  cum  ipse  in- 
tellectus  eas  recipiens  spiritualis  sit.  Hinc  vero 
oritur  qusestio  proposita  :  nam  intellectus  nou 
movetur  nisi  ab  objecto  interius  in  pliantas- 
mate  repraesentato  ,  pliantasma  autem  mate- 
riale  est :  ergo  non  potest  agere  in  intellectum 
spiritualem ,  spirituales  species :  aliud  ergo 
principium  accommodatius  queerendum  est^ 
quem  vocant  agentem  intellectum. 

2.  Platonis  quoque  placitum  exploditur  ah 
Aristotele.  —  Cujus  certe  qusestionis  difficultas 
facile  solveretur  in  opiuione  Platonis,  qui  in 
Menone  ex  Socratis^  et  divinorum  hominum 
testimoniisasseruitanimasimmortales,  et  om- 
nium  cognitione  pollentes  fuisse  creatas  ante 
corporum  formationem,  sed  postea  in  corpora 
demissas,  obscuritate  corporis  oblivisci  eorum, 
quse  sciverant :  deinde  vero  non  addiscere;,  sed 
reminisci.  Hi3ec  autem  sententia  passim  ab 
Aristotele  impugnatur :  unde  in  lib.  3^  de  Ani- 
ma,  ponitur  intellectus  noster  a  principio, 
tanquam  tabula  rasa^,  in  qua  nihil  est  depic- 
tum:  imo  ipse  Plato  videtur  propriam  dese- 
ruisse  sententiam  in  Phileno^  ubi  intellectum 
comparat  Ubro^  in  quo  sensus  et  imagiuatio 
describunt,  quasi  ab  illis  intellectus  sumatspe- 
cies:  atque  ita  esse  constat  ratione.  Nam  pri- 
mo,  si  intellectus  species  omnium  rerum  in- 
fusas  haberet,  ex  se  haberet  completum  prin- 
cipium  intelligendi :  ergo  ex  unione  ad  corpus 
non  impediretur  a  tali  operatione,  quia  natu- 
rale  est  animai  corpori  uniri:  nuUa  autem 
forma  impeditur  a  naturah  sua  operatione  ex 
statu  sibi  etiam  naturaU :  imo  nec  a  sensibus 
in  tali  operatione  penderet :  nam  si  in  prima 
receptione  specierum  ab  illis  non  dependet^ 
uon  est,  cur  deinde  in  operatioue  dependeat. 
SecundOj  quia  jam  organa  sensuum^  quee  in 
ministerium  animee  rationali  data  sunt,  potius 
illam  impedirent :  retardaret  enim  alUgatio  ad 
corpus  animam  ad  operationem  ahas  sufficien- 
ter  instructam.  Tertio,  si  haberet  anima  indi- 
tas  species,  haberet  etiam  habitus  illas  conse- 
quentes ;  ergo  proposita  quaUbet  re  scibiU 
statim  haberet  scientiam  de  illa.  Gonsequens 
est  contra  experientiam :  ergo.  Tandem  si 
Plato  fateretur  animam  a  principio  carere  spe- 
ciebus,  ut  vere  caret,  non  aUo  modo  addisce- 
ret  scientiam,  et  cognitionem  rerum^  quam 
nunc,  cum  a  Platone  ponitur  inditis  speciebus 
instructa :  ergo  signum  evidens  est  carere  ilUs 
a  principio.  Platoitaque  ductus  fuit  falso  prin- 
cipio,  animam  anteqaam  actuet  corpus  et  exi- 
stere^  ac  non  esse  veram  formam  corporis.  At- 


tamenponendoj  quodcertissimum  e.st,animam 
primo  in  corpore  creari,  ac  tanquam  veram 
ejus  formam,  consequens  est,  ut  uniatur  ilU, 
atque  ut  eo  utatur  ad  .suas  operationes,  et  po- 
tissime  ad  inteUectuales,  ad  quas  plurimum 
corpus  deservire  potest,  ministrando  species. 

3.  Pa7's  affirmans  Aristotelis,  et  coinmurds 
in  qwestione  liac.  —  llli  refragatur  Duranclus. 
—  Constat  ergO;,  animam  sine  speciebus  creari, 
et  iUas  iu  corpore  acquirere,  sicque  perstat 
difficultas  de  modo  acquirendi  illas ,  quse 
coegit  Aristotelem,  et  omnes  philosophos  ad 
asserendum  esse  in  nobis  virtutem  quamdam 
spiritualem,  quam  inteUectum  agentem  vo- 
cant,  cujus  munus  sit  iUustrare  phantasmata, 
eoque  pacto  efficere  species  inteUigibiles. 
Quam  positionem  inteUectus  agentis  theologi 
omnes  approbant,  sohis  vero  Durandus,  in  \, 
distinct.  3,  in  2  part.  d.,  quajst.  5_,  irridet,  et 
vehementer  impugnat,  secutus  in  hac  Isaac 
quemdam  Narbonensem^  ut  refert  in  suis  con- 
chisionibus  Picus  Mirandula.  Et  Diu-andus 
quidem  consequenter  procedit,  negavit  enim 
supra  species  iuteUigibiles,  et  ideo  apud  iUum 
nuUa  restat  necessitas  ponendi  intellectum 
ageutem  :  quia  tamen  fundamentum  ejus  fal- 
sum  est,  ut  vidimus  supra,  Ub.  3,  cap.  2. 

ht.  Vera  resolutio.  —  Prima  expositio  datce 
resolutioms  ex  Cajetano  et  aliis  triplici  dicto 
continetur.  —  Primo.  —  SecuJido.  —  Tertio. 
Hos  refert  Fonseca  ^,  Metapliysicce,  cap.  28, 
qucest.  9,  sect.  2.  —  ConcUisio  certa  sit,  ne- 
cessarium  esse  virtutem  spiritualem,  cujus  vi 
fiant  species  intelUgibiles  :  siquidem  effectus 
quidam  producibiles  sunt^  atque  immateriales. 
Restat  vero  difficuUas,  quomodo  ea  virtus  effi- 
ciat  species  :  constat  enim  non  soUim  illam, 
sed  etiam  phantasma  in  sensu  interiori  exi- 
stens  esse  necessarium,  et  aUquomodo  concur- 
rere  ad  talem  productionem  :  nam  si  sola 
virtus  spirituaUs  id  posset  siue  vUla  omnino 
dependentia  a  phantasmate,  simul,  et  a  prin- 
cipio  posset  efficere  species  omnium  rerum, 
neque  in  ea  re  haberet  dependentiam  a  sensu 
aUquo  :  cujus  contrarium  experientia  demon- 
strat  :  est  ergo  certa  res,  phantasma  esse 
necessarium^  et  concurrere  aUquo  modo  ad 
productionem  speciei.  Quiavero  soiiun  iUud 
non  est  sufficiens,  ut  ratio  facta  ostendit,  ideo 
superadditur  virtus  spirituaUs.  DifficuUas  ergo 
superest  circa  modum,  quo  inteUectus  agens, 
et  phantasma  conveuiunt  ad  productionem 
speciei.  Atque  hic  mire  variaut  auctores  :  Ca- 
jetanus,  1  part.,  quast.  79,  art.  3,  et  qua?st. 
8o,  art.  1,  vuU  inteUectum  agentem  habere 


CAP.  II.  AN  SIT  NECESSAmUS 
actionem  quamdam  circa  phantasma^  nimi- 
rum  illumiuando  illud,  non  formaliter^  sed 
o].>jective,  hoc  est,  non  per  himen  in  ipso 
phantasmate  receptum,  quomodo  illuminatur 
aer^  quod  dici  non  potuit  in  phantasmate  : 
nam  ipsum  materiale  est^  lumen  autem  intel- 
lectus  agentis  est  spirituale  :  non  poterat  ergo 
formaUter  inhserere  materiali  phantasmati  : 
illuminatio  vero  objectiva,  inquit,  contingit^ 
quando  ex  assistentia  extrinseca  himinosi  ah- 
quid  in  objecto  aho  apparet^  et  hoc  modo  ait 
Cajetanus  ilhiminatur  phantasma  :  unde  addit 
secundo  per  hanc  actionem  apparere  in  phan- 
tasmate  quidditatem  rei  materiahs  sine  condi- 
tionibus  individuantibus  :  sicque  ante  produc- 
tionem  speciei  intenigibihs  astruit  factam 
abstractionem  universahs  a  singulari^  quod 
videtur  sumpsisse  ex  Henrico,  quodhbeto  A, 
queest.  1,  8  et  21,  et  quodhbeto  5,  quaest.  14, 
ubi  negando  species  intelhgibiles,  ait  intel- 
lectum  possibilem  speculari  quidquid  est  in 
phantasmate  rehicens  universahter,  sub  hi- 
mine  intehectus  agentis.  Addit  tamen  tertio 
Cajetanus  phantasma  dicto  modo  iUuminatum 
reddi  inteUigibile  in  actu_,  ac  producere  species 
inteUigibiles  in  inteUectu  possibih  :  namque 
ante  eam  iUuminationem  erat  phantasma  in- 
teUigibile  in  potentia  tantummodo,  quia  suffi- 
ciens  non  erat  ad  movendum  inteUectum. 
Hanc  etiam  Gajetani  opinionem  sequitur  Ja- 
veUus  3,  de  Anima_,  qusest.  3,  de  InteUectu 
agente,  et  quidam  ahi  praisertim  de  Tho- 
mistis. 

5.  Contra  primum  Cajetani  dictum.  —  Con- 
tra  secmchm.  —  Contra  tertium.  —  Sed  est 
falsa  opinio  Cajetani  in  universum.  Primo 
enim  actio  iUa  iUuminativa  phantasmatis , 
quam  Cajetanus  ponit  ante  productionem  spe- 
ciei  inteUigibihs  minime  est  inteUigibihs  : 
peto  enim,  an  per  illam  actionem  sit  ahquid 
impressum  phantasmati,  atque  adeo  an  ipsum  1 
phantasma  sit  reahter  immutatum  ?  Neutrum|  ■ 
enim  dici  potest,  nam  tota  actio  inteUectuS|^ 
agentis  est  spirituaUs  :  ergo  nihil  materiahl; 
phantasmati  imprimere  potest  :  ergo  non  im- 
mutat  iUud  realiter  :  ergo  nuUo  modo  iUumi- 
nat :  quo  enim  modo  inteUigi  potest,  quod 
phantasma,  eodem  modo_,  ac  sine  mutatione 
persistens,  ahter  reprsesentet,  iUuminatumque 
dicatur?  Deinde  quse  est  assistentia  iUa  intel- 
lectus  agentis,  vel  in  cpio  consistit  sua  ejus 
hmiinis  spirituahs  apphcatio  ad  phautasma. 
Prasterea  iUummatio  illa  phantasmatis  actio 
reahs  est  intellectus  agentis  :  ergo  per  iUam 
ahquid  reale  producit ;  ergo  vel  iu  phantas- 


INTELLECTUS  AGENS,  ETC.  717 

mate,  vel  in  inteUectu  possibih  :  non  primum, 
ut  probatum  est.  Si  autem  dicatur  secundum  : 
ergo  dicta  iUuminatio  est  ipsa  speciei  pro- 
ductio  :  nam  intellectus  agens  in  possibilem, 
non  agit  nisi  speciem.  Hinc  etiam  ostenditur, 
falsum  esse  secundum  Cajetani  dictum  :  tum 
quia  si  phantasma  nuUo  modo  est  mutatum, 
neque  inteUectus  agens  habet  actionem  realem 
circa  iUud  :  plane  non  potest  ejus  reprsesenta- 
tio  variari :  tum  quia  reprsesentatio  phautas- 
matis  permanet  semper  materiahs  :  ergo  sem- 
per  est  rei  singularis  :  tum  tertio,  quoniam 
reprtesentari  universale  abstractiim  nihil  ahud 
est,  quam  reprsesentari  rationem  communem 
nou  repreesentatis  individuis  conditionibus. 
Est  autem  hoc  impossibile  in  phantasmate 
materiah  :  ergo^  etc.  Tandem,  si  phantasma 
ipsum  reprsesentaret  universale  ,  phantasia 
utique  posset  universaha  cognoscere  :  conse- 
quens  autem  falsum  est  :  sequela  probatur. 
Quia  phantasia  cognoscit  cpiidquid  per  phan- 
tasma  rehicet  :  atque  eo  modo,  quo  relucet. 
Ex  quo  etiam  constat,  falsum  esse  tertium 
ejusdem  Cajetani  dictum  :  nam  phantasma 
semper  materiale,  atque  in  se  immutatum 
perseverat :  ergo  non  potest  causare  speciem 
inteUigibilem  seipsoperfectiorem.  Occurresnon 
quidem  phantasiam,  sed  naturam  universalem 
in  phantasmate  reprassentatam  efficere  spe- 
ciem  sui,  sed  non  recte  :  etenim  natura  uni- 
versahs  nihil  potest  agere,  nisi  secundum  iUud 
esse  quod  habet :  non  habet  autem  esse  in  se, 
sed  cum  maxime  in  specie  repreesentante  :  id 
autem  totum  est  materiale  :  ergo,  etc. 

6.  Secunda  expositio  Capreoli  atque  etiatn 
Cajetani  et  vulgaris  inter  Thomistas. — Omissa 
ergo  hac  Cajetani  opinatione,  est  aha  satis 
vulgata,  phantasmata  cum  inteUectu  agente 
uniri  tanquam  instrumentum  cum  suo  agente 
principah  :  atque  utrumque  concurrere  ad 
productionem  speciei.  Ratio  ita  asserendi  hsec 
est:  nam  coustat  phantasma  necessarium  esse 
'ad  productionem  speciei :  oritur  ergo  hsec  ne- 
fcessitas  ex  concursu  ahquo  phantasmatis,  ahas 
quorsum  poneretur  necessarium,  nuUum  au- 
tem  ahum  potest  habere  concursum,  quam 
effectivum  et  instrumentalem :  ergo,  etc.  Con- 
firmatur :  nam  species  producenda  est,  ut  vera 
objecti  simihtudo  :  convenit  ergo,  ut  ex  parte 
principii  producturi  detm^  etiam  ahqua  simi- 
htudo,  quod  per  se  satis  manifestum  videtur. 
Porro  autem  modus  exphcandi  hanc  opiuionem 
est,  quod  sicut  agens  quodlibet  principale  pri- 
mo  unitur  suo  iustrumento,  ac  mediante  iUo 
inducit  formam^  ita  inteUectus  agens  conjuu- 


718 


LIB.  IV.  DE  POTENTIA  INTELLECTIVA. 


gitur  pliantasmati  per  quemdam  virtualem 
contactum^  et  ita  sibi  conjuuctum  movet^  re- 
git,  virtutemque  impertit  ad  efRciendam  spe- 
ciem,  atque  per  lianc  unionem  aiunt  etiam 
quodammodo  illuminari  phantasmata  ab  in- 
tellectu  agente.  Sic  expositam  opinionem  am- 
plectitur  Caireolus,  in  2,  dist,  3^  queest.  2,  ad 
argumenta  Durandi  contra  octavam  conclusio- 
nem:  Cajetanus  item,  1  part.,  qusest.  55,  a.  2, 
in  fme,  3  part.,  quaest.  8,  a.  1  et  3,  de  Anima, 
cap.  2,  et  ubicumque  communi  via  Thomista- 
rum  procedit,  qua  etiam  procedit  Ferrarius  1, 
contra,  cap.  65,  circa  fin.,et  2,  contra,  cap.  77 
et  96,  ApoUinaris  3,  de  Anima,  quaest.  6,  Tliie- 
nensis,  cap.  5,  Jandunus,  qusest.  15,  Jj^gidius, 
quodhb.  5,  queest.  21,  Albertus  3,  de  Anima, 
tract.  2,  de  Intelleitu  et  intelligibili,  cap.  3, 
iusinuatque  S.  Thomas  multis  in  locis. 

7.  Displicet  tamen  posteriorilms  aliis. — Ha- 
bet  hfec  sententia  easdem  difficultates,  quam 
proinde  muhi  ex  posterioribus  Thomistis  de- 
serunt,  facit  enim  contra  illam  communis  ra- 
tio,  quod  instrumentum  inferioris  ordinis  non 
potest  naturaUter  attingere  effectum  perfec- 
tioris  ordinis,  ac  tam  superioris,  quam  est 
natm^a  spirituahs  ad  materialem  coUata.  At 
vero  cruciantur  theologi,  ut  ostendant,  quo 
pacto  Deus  de  potentia  ab^oluta  possit  me- 
diante  re  materiaU  agere  in  spiritualem,  cum 
de  torsione  ignis  in  daemones,  animasque  dam- 
natorum  disputant:  qui  ergo  fieri  tale  ahquid 
naturaUter  poterit?  Unde  Augustinus  12,  super 
Genesim  ad  Utteram,  c.  16:  Non  est  putanclum 
(inquit)  aliquid  agere  corfus  in  spiritum,  tan- 
quam  spiritus  corpori  facienti  materke  vice 
sichdatur,  omni  enim  modo  prcestantior  est,  qui 
facit  ea  re,  de  qua  aliquid  facit.  Prseterea 
Cjuando  dicitur  phantasma  in  virtute  inteUec- 
tus  attingere  speciem  spiritualem,  quid,  qua^so, 
additur  phantasmati  ex  iUa  unione  ad  inteUec- 
tum  agentem?  Si  nihil  omnino  additur,  non 
phis  efficiet,  quam  antea :  si  additur,  aut  erit 
res  spirituaUs,  et  hoc  falso  dicetur,  quia  spiri- 
tuale  recipi  nequit  in  materiaU,  aut  erit  mate- 
riaUs,  sicqiie  eadem  i^editdifficultas:  ergo,  etc. 
Ad  hsec  inter  phantasma,  et  intellectum  agen- 
tera  non  potest  cogitari  alia,  vel  major  unio^ 
quam  quod  radicentur  ambo  in  eadem  anima, 
et  supposito,  tanquam  instrumenta  ilUus,  quod 
quidem  Gapreohis  et  Ferrarius  supra  vel  inviti 
concedunt.  Nam  quod  fingitur  uniri  intellec- 
tum  agentem  phautasmati  per  assistentiam  et 
contactum  virtualem,  verba  nuda  sunt,  quo- 
niam  re  ipsa  nuUam  aUam  unionem  concipit 
inteUectus  prseter  dictam  radicationem_,  iUa 


aulem  minime  .sufficiens  est,  quinpe  ex  qiui 
nuUa  virtus  phantasmati  accrescit  :  praetci  - 
quam  quod  pariter  inferri  posset,  eo  ips  , 
quod  pliantasma  radicatum  est  in  anima  spi- 
rituaU,  fieri  potens  ad  causandam  .speciem  iu 
inteUectu,  atque  adeo  necessarium  non  esse 
intellectum  agentem.  Patet  iUatio:  quoniam 
sicut  adversarii  asserunt,  inteUectum  agentem 
uti  phantasmate,  tanquam  iustrumento,  plian- 
tasmaque  fieri  potens  virtute  iUius:  faciUus 
certe  dici  posset  ipsam  animam  immediate  uti 
pliantasmate,  illiusque  virtute  spirituaU  potens 
evadere:  neque  euim  oberit  juxta  eosdem  auc- 
tores,  imperfectum  instrumentum  concurrere 
ad  perfectiorem  effectum  in  virtute  causse  no- 
biUoris.  Ultimo  argumentor.  Quia  naturse  ordo 
postulat,  ut  ad  productionem  rei  cujusque 
destinetur  virtus  ejusdem  vel  superioris  ordi- 
nis  cum  re  producenda :  ergo  supra  ordinem 
naturse  erit  rem  materialem  assumi  ad  efficien- 
dam  spiritualem.  Et  confirmatur :  nam  muUo 
difficiUus  est,  cseteris  paribus,  animam  efficere 
spiritualem  effectum  per  instrumentum  mate- 
riale,  quam  illam  efficere  mediante  sola  virtute 
spirituaU :  ij)sa  autem  dispositio  naturse  postu- 
lat  faciliorem  agendi  modum,  abhorretque 
difficiUorem :  ergo,  etc. 

8.  Quorumdam  evasio  ad  superiores  impu- 
gnationes.  —  Ad  hsec  vero  respondent  quidam, 
in  specie  intelligibili  considerari  tum  entita- 
tem  spiritualem,  tum  etiam  vim  reprffisenta- 
tivam  sui  objecti,  atque  utriusque  assignari 
debere  efficientem  causam :  et  iutellectum  agen- 
tem  efficerc  valere  entitatem  spiritualem,  non 
tamen  vim  repraesentandi,  ad  heec  enim  requiri 
phantasma,  quod  hac  ex  parte  minime  vinci- 
tur  ab  specie  producta :  ad  eum  fere  modum, 
quo  lib.  3,  cap.  9,  a  num.  7,  tradebamus  de 
specie,  et  actu  sensitivae  cognitionis.  Quam 
evasionem  indicat  S.  Thomas,  de  Veritate, 
quaest.  1 0,  art.  6,  ad  septimum,  ubi  ait  effec- 
tum,  speciem  sciUcet  inteUigibilem,  relinqui 
in  inteUectu  possibiU  secundum  conditiones 
utriusque,  id  est,  intellectus  agentis,  ac  phan- 
tasmatis,  nam  phantasma  (inquit)  efficit,  ut 
species  sit  rei  determinatge. 

9.  Confiitatur  per  dilemma. — Yerum  nec 
modus  hicdicendi  satisfacit:  etenim  quidquid 
in  specie  intelligibili  reipsa  invenitur  spiri- 
tuale  est,  ipsa  etiam  repraesentatio ,  quam 
necessario  altiori  modo  fieri  oportet,  quam 
possit  per  pliantasma  :  impossibile  est  ergo 
ipsum  efficere  quidquam  in  specie,  sive  par- 
tiahter,  sive  totaliter.  Probatur  consequenlia  : 
uam  vel  partialem  actionem  haberet  phautas- 


CAP.  II.  AN  SIT  NECESSARIUS  INTELLECTUS  AGENS,  ETC. 


719 


ma  propria  efficacitate,  vel  in  virtiite  intel- 
lectus  agentis,  Non  primum,  quia  impossibile 
est  rem  materialem  ex  propriis  viribus  efficere 
rem  spiritualem  educendo  illam  de  potentia 
spiritualis  subjecti;,  cum  nullum  agens  trans- 
cendat  in  modo  ageudi  modum  sui  esse  :  ergo 
res  materialis,  quse  in  modo  essendi  extensa 
est,  dependentiamque  babet  a  subjecto^  multo 
magis  eam  babebit  in  agendo.  Secundum  ve- 
ro^  quod  nimirum  in  virtute  intellectus  agen- 
tisidprsestet  phantasma,  jam  supra  improba- 
tum  est.  Confirmaturque  ratione  desumpta  ex 
S.  Thoma,  1  part,,  queest.  45,  artic.  5.  Quee 
apud  iliius  Scholam  saltemvaleat:  nam  instru- 
mentum  quodlibet  semperassumiturad  agen- 
dum^  mediante  aliqua  actione  sibi  propria,  et 
connaturali :  prout  in  instrumentis  naturalibus 
inductione,  acratione  utcumque  suaderi  po- 
test  :  instrumentum  enim  elevari  nequit  ad 
actionem  sibi  superiorem,  nisi  ex  se  possit 
nonniliil  circa  ipsum  efiectum,  sed  res  mate- 
riaUs  ex  se  nihil  potest  agere  circa  rem  spiri- 
tualem^  neque  habere  actionem  propriam  circa 
illam  :  ergo  neque  ut  iustrumentum  valet  ad 
ifiam  actionem  elevari. 

10.  TJltima  expositio  prohahilior.  —  Propter 
haec  ergo  nonnulli  etiam  ex  Thomistis  aiunt 
phantasma  non  concurrere  efi"ective,  sed  ma- 
terialiter  ad  productionem  speciei,  solumque 
inteUectum  agentem  illam  efiicere,  quod  non 
ita  intelUgunt^  ut  ipsum  phantasma  sit  mate- 
ria^  ex  qua  educatur  species^  id  enim  impos- 
sibile  esset.  Primo^  quia  spirituaUs  forma  educi 
nequit  ex  subjecto  materiaU.  Secundo^  quia 
forma  inde  educitur^  ubi  recipitur  :  species 
autem  non  recipitur  in  phantasmate,  sed  in 
inteUectu  possibili  :  ergo  de  potentia  taUs  in- 
teUectus  educitur,  non  autem  de  potentia 
phantasmatis.  Neque  rursum  dicitur  phantas- 
ma  materialiter  concurrere,  quasi  existat  pro- 
pria  materia,  circa  quam  operatur  inteUectus 
agens^  hic  enim  operatur  circa  subjectum^  in 
quo  ejus  actio  recipitur,  recipitur  autem  in 
inteUectu  possibUi,  non  in  phantasmate  :  ergo, 
etc.  Dicitur  ergo  phantasma  materiaUter  con- 
currere,  eo  quod  preebet  veluti  materiam  in- 
teUectui  agenti  ad  efficiendam  speciem  intel- 
Ugibilem.  Quee  opinio  recte  expUcata  videtur 
in  preesenti  probabilior. 

11.  Prima  assertio  in  gratiam  proximce  ex- 
positionis.  —  Sit  ergo  concUisio  prima.  Intel- 
lectus  agens  nunquam  efficit  speciem,  nisi  a 
pliantasiee  cognitione  determinetur.  Heec  patet 
ex  dictis,  et  experientia  illa,  ex  qua  philoso- 
phus  coUegit  oportere  inteUigentem  phantas- 


mata  speculari.  Ratio  autem  esse  potest  : 
quoniam  inteUectus  agens  indifFerens  est  ad 
efficiendas  species  :  ut  ergo  efficiat  has  vel 
iUas,  eget  aUquo  determinante  :  nihil  est  au- 
tem  a  quo  possit  determinari,  nisi  sensitiva 
cognitio  :  quare,  etc. 

1'2.  Secimda  assertio  Vifula.  —  Secunda  con- 
chisio.  Prsedicta  determinatio  non  fit  per  in- 
fiuxum  aUquem  ipsius  pliantasmatis,  sed  ma- 
teriam,  et  quasi  exemplar  intellectui  agenti 
prsebendo,  ex  vi  unionis^  quam  liabent  in  ea- 
dem  anima.  Prima  conclusionis  pars  probata 
reUnquitur  ex  dictis  circa  refutatas  opiniones. 
Secunda  vero  expUcatur  enim  ex  dictis  de  sen- 
sibus  interioribus,  lib.  3,  cap.  9.  Nam  ad  eum 
modum,  quo  ibidem  postremo  loco  dixi  fieri 
species  in  interiori  sensu,  judico  fieri  in  intel- 
lectu  :  est  enim  notandum,  phantasma  et  in- 
teUectum  homiuis  radicari  in  una  eademque 
anima  :  hinc  enim  provenit,  ut  mirum  ha- 
beant  ordinem  et  consonantiam  in  operando, 
unde  (quod  patebit  infra)  eo  ipso  quod  intel- 
lectus  operatur,  imaginatio  etiam  sentit.  Ad 
hunc  ergo  modum  arbitror  inteUectum  possi- 
bilem  de  se  nudum  esse  speciebus,  in  esse  ta- 
men  animee  rationaU  vim  spiritualem  ad  effi- 
ciendasinintellectu  possibfii  species  earumre- 
rum,  quas  per  sensum  cognoscit,  ipsa  sensibiU 
cognitione  minime  concurrente  efficienter  ad 
eam  actionem,  sed  habente  se  instar  materise, 
aut  excitantis  animam,  aut  vero  ad  instar 
exemplaris  :  atque  ita  fit,  ut  anima  cum  pri- 
mum  phantasiando  cognoscit  rem  aUquam,  per 
virtutem  spiritualem,  quam  intellectum  agen- 
tem  vocamus,  quasi  depingat  rem  eamdem  in  in- 
teUectupossibili,  atque  adeo  per  actionem  tran- 
seuntem,  quee  proinde  cognitio  non  est.  Con- 
cUisio  sic  exposita  haberi  videtur  ex  D.  Thoma, 
1  part.,  qusest.  84,  art,  6,  in  fine  corporis.  Non 
potest  (inquit)  dici,  quod  setisiHlis  cognitio  sit 
totalis,  et  perfecta  causa  intellectualis  cogni- 
tionis,  sedmagis  quodammodo  est  materia  cau- 
sce.  Ratio  vero  pro  eadem  conclusione  sumitur 
a  sufficienti  partium  enumeratione,  quoniam 
alii  modi  dicendi  impugnantur  sufficienter, 
et  nuUa  restat  via  assignandi  phantasmatis 
necessitatem  :  ergo,  etc.  A  simili  etiam  potest 
expUcari,  tum  in  sensibus  interioribus^  tum 
in  potentiis  appetivis  :  est  enim  appetitus  to- 
talis  causa  sui  actus,  ut  infra  dicetur  lib.  5^ 
c.  3,  pendensque  praisuppositive  tantum  in 
operatione  sua  apotentia  cognoscente:  sinam- 
que  cognitio  non  prsecedat^  agere  appetitus 
non  potest  :  posita  autem  cognitione  exercita- 
tur  per  se  appetitus  ad  operationem  propriam. 


720 

43.  PHma  oijecfio.  —  Seamda.  —  Adpri- 
mam  ohjectionem.  —  Ad  sccundam.  —  Contra 
hanc  conclusionem  facere  videtur  S.  Tliomas^ 
i  part.,  quaest.  85^  art.  i,  ad  3^  dum  dicit^ 
pliantasma  virtute  intellectus  agentis  impri- 
mere  speciem  in  intellectu  possibiii.  Idem 
potest  coUigi  ex  qusest.  84,  art.  6,  ad  1  et  2, 
contra  Gentes,  cap.  11,  et  alibi  aliquoties,  et 
de  Veritate  locO;,  supra  citato,  vocat  phantasma 
instrumentum  productionis  speciei,  Ratione 
quoque  arguitur  :  nam  si  phantasia  nullam 
efficientiam  haberet,  intellectus  agens  posset 
efficere  species  sine  phantasmate.  Patet  con- 
sequentia :  liabet  enim  virtutem  activam  suffi- 
cientem,  et  in  ea  actione  agens  naturale,  et 
passum  (quod  est  intellectus  possibilis)  suffi- 
cienter  approximantur :  neque  ulla  ibi  apparet 
indispositio :  sequetur  ergo  efFectus  sine  phan- 
tasmate.  Sed  contra  hoc  palam  arguitur:  nam 
agens  universale  non  determinatur  ad  specia- 
lem  effectum,  nisi  a  causa  particulari,  vel  ab 
rinstrumento  aUquo^  vel  certa  quapiam  passi 
•^dispositione :  phantasma  autem  non  est  dispo- 
Tsitio  passi:  ergo  si  determiuat.  id  sane  prasstat, 
lUt  instrumentum  coagens  cumintellectu  agen- 
.  te,  quod  est  impugnatum.  Ad  D.  Thomam  res- 
pondetur  ipsum  loqui  late  de  ratione  instru- 
menti,  quia  enim  phantasma  ahquo  modo 
concurrit,  et  determinat  intellectum  agentem, 
ideo  dicitur  movere,  vel  instrumentum  esse 
in  eo  opere:  remote  tamen,  nec  admodum 
proprie.  Ad  rationem  dicendum  agens  etiam 
universale  determinari  posse  ab  ahquo  tan- 
quam  exemplari,  atque  hanc  determiuatiouem 
phantasmatis  ad  exemplarem  reduci  :  Hcet 
enim  actio  hbera  non  sit,  cognitionem  tamen 
supponit,  ac  fit  ab  anima,  mediante  iUa,  suo 
modo.  Secundo  dicendum,  in  potentiis  animse 
esse  modum  ahum  determinationis  in  quan- 
tum  una  potentia  prEeparat  materiam  aUeri  : 
vel  in  quantum  actio  unius  potentiee  habet  ne- 
cessariam  connexionem  et  conjunctionem  cum 
actione  aUerius,  atque  hujusmodi  esse  hanc, 
de  qua  disputamus. 

14-.  Tertia  assertio.  —Notatio  tripllcis  mu- 
neris  intellectus  agentis  pro  assertione. — Tertia 
conchisio.  InteUectus  agens,  ut  sic,  nuUam 
aUam  actionem  habet,  quam  speciei  intelhgi- 
bihs  eflfectionem  diversis  nominibus  significa- 
tam.  Ad  probationem  est  notandum  inteUectui 
agenti  trijilicem  tribui  operationem :  primam 
illuminarephantasmata:  secundam  efficere  res 
actu  inteUigibiles :  tertiam  abstrahere  species 
a  phantasmatibus  :  solet  etiam  quarta  tribui, 
iUustrare  sciUcet  prima  principia,  de  hac  ta- 


LIB.  IV.  DE  POTENTIA  INTELLECTIVA. 

men  quid  sit  dicendum  infra  tangetur.  Nunc 
vero  de  soUs  tribus  agimus,  quarum  meminit 
S.  Thomas  2,  contra  Gentes,  cap.  11,  ubi  ait 
inesse  anima3  vim  activam  in  phantasmata 
facientem  ea  inteUigibilia  in  actu,  quam  ac- 
tionem  ejus  discipuU  volunt  esse  iliuminatio- 
nem  phantasmatis.  Et  infra  addit  animam  in- 
teUectivam  esse  in  potentia  ad  simiUtudines 
rerum,  non  quales  sunt  in  phantasmate,  sed 
quales  elevantur  ad  aUquid  aUius,  id  est,  qua- 
les  inde  abstrahuntur.  Eadem  doctrina  colU- 
giturexlocis  supracitatisnum.  preecedentis  et 
ex  Commentatore  in  3_,  de  Anima,  textu  17  et 
48,  qui  id  coUigi  putat  ex  Aristotele  eo  loco. 
Easdem  operationes  agentis  inteUectus  omnes 
Tliomistai  agnoscunt :  et  fere  doctores  caeteri : 
neque  ergo  inficior,  Esse  autem  tres  distinctas 
non  existimo,  sed  unam,  et  eamdem  diversi- 
modo  nominatam,  quod  probo  explicando 
singulas. 

15.  De  primo  rnunere. — Etenim  Uluminatio 
phantasmatis  actio  non  est  circa  ipsum,  ut 
numero  quinto,  contra  Cajetanum  ostendi- 
mus  :  ergo  si  aUqua  actio  est  pliantasmatum 
ilhmiinatio,  plane  non  nisi  circa  inteUectum 
possibijem  exercetur  :  circa  talem  vero  intel- 
lectum  nuUam  aliam  actionem  exercet  agens 
prseter  speciei  productionem  :  ergo  h£ec  ipsa 
est  actio,  quam  dicimus  phantasmatum  iUu- 
minationem  sic  appeUatam,  quia  per  iUam 
apparet  intellectui,  quod  in  phantasmate  re- 
prsesentabatur  :  atque  hoc  modo  intelligitur 
facile  ejusmodi  actio,  aUa  vero  quaecumque 
aflferatur,  Ucta  est,  ac  minime  inteUigibilis. 
Scio  S.  Thomam,  d.  c.  77,1,  2,  contra  Gentes, 
appellasse  inteUectum  agentem  activum  circa 
pliantasma,  et  subdidisse  actionem  inteUectus 
agentis  circa  phantasmata  preecedere  recep- 
tionem  inteUectus  possibiUs,  ac  i  part.,  q,  83, 
art,  1,  ad  4,  scripsisse,  quod  phantasmata  U- 


himinentur  ab  inteUectu  agente,  et  iterum  ab 
eis  per  virtutem  inteUectus  agentis  species  in- 
teUigibiles  abstrahantur :  viderique  proiude 
S,  Doctorem  distinguere  actionem  circa  phan- 
tasmata  ab  actione  circa  inteUectum  possibi- 
lem  et  iUuminationem  ab  speciei  productione. 
Nihilominus  veriis  sensus  est,  quem  propo- 
suimus,  ad  ipsiunque  verba  S.  Thomse  sunt 
trahenda,  vel  certe  non  sunt  in  rigore  acci- 
pienda. 

iQ.De  secundo  munere  quorunidam  existrmatio . 
—  Jam  ad  inteUigendam  secundam  actionem , 
est  notanrlum,  dupUciter  dici  rem  quampiam 
inteUigibilem:  potentia  nimirum,  et  actu,  quod 
ex  sensibiUbus  expUcari  potest :  dicitur  euim 


CAP.  II.  AN  SIT  NECESSARIUS 
aliquid  visibile  in  actu ,  eo  quod  est  actu  im- 
mutativum  visus  secundum  actualem  disposi- 
tionem,  ut  color  luce  jam  perfusus :  visibile  ve- 
ro  in  potentia  dicitur^,  quod  secundum  actualem 
dispositionem^,  quam  liabet,  non  potest  immu- 
tare  visum^  si  tamen  disponatur,  poterit  immu- 
tare,  ut  color  in  tenebris.  Sic  in  prtEsenti  res 
queelibet  veram  habens  entitatem  intelligibilis 
est :  ac  si  sit  in  actuali  dispositione  ad  moven- 
dum  intellectum,  dicitur  actu  intelligibilis,  et 
Imjusmodi  sunt  respure  spirituales:  si  vero  non 
sit  in  tali  aliqua  dispositioue  ad  movendum 
intellectum,  dicitur  in  potentia  inlelligibilis^ 
cujusmodi  sunt  res  materiales  ,  quse  fieri  di- 
cuntur  actu  intelligibiles  virtuto  intellectus 
agentis  :  quod  quidem  Thomistse  nounulli 
sic  expHcant  ,  ut  intellectus  agens  illumi- 
nando  phantasmata  det  illis  virtutem  ad 
movendum  intellectum  ,  sicque  reddat  na- 
turam  in  pliantasmate  reprsesentatam  actu 
intelHgibilem,  quod  etiam  volebat  Cajetanus 
ut  supra  vidimus.  S.  Tliomas  quoque  2,  cont. 
Gentes,  c.  62^  ratione  3,  scribit  intellectum 
pati  et  recipere  speciem  ab  intelligibili  in 
actu,  et  queest.  de  Anima,  art.  15,  intellectum 
agentem^  per  phantasmata  actu  jam  intelligi- 
biha  effecta,  causare  efficientiam  in  intellectu, 
imo  Aristoteles,  1.  3,  text.  2  et  3,  affirmat  :  si 
ipsum  intehigere  sit,  ut  sentire,  aut  pati  quod- 
dam,  id  certe  ab  intelligibili,  aut  taU  aliquo 
provenire. 

17.  Aucioris  jtcdicium.  —  Ego  vero  certum 
puto,  non  aUter  fieri  rem  actu  intelligibilem, 
quam  per  productionem  speciei,  in  qua  res 
spirituahter  reprsesentatur,  quod  ex  dictis  pa- 
tet  :  namque  in  ipsum  pliantasma  nuUam 
prorsus  actionem  habet  intellectus  agens,  ne- 
que  etiam  phantasma  active  concurrit  ad 
productionem  speciei.  Unde  S.  Thomas,  1  p., 
q.  51 ,  art.  A,  ad  2,  docet  intellectus  agentis 
esse  illuminare  intelligibilia  in  potentia,  qua- 
tenus  per  abstractionem  ea  intelligibilia  in 
actu  efficit :  est  autem  certum  intellectus  agen- 
tis  abstractionem  fieri  per  productionem  spe- 
ciei  :  quare  per  illa  verba  aperte  significat 
S.  Thomas  tria  munia  supradicta  non  esse  tres 
actiones,  sed  esse  unam.  Unde  notanda  est  dif- 
ferentia  in  modo,  quo  sensibile  in  actu  immu- 
tat,  effective  nimirum  et  formaliter  :  nam  et 
speciem  efficit  in  sensu  et  species  ipsa,  in  qua 
ipsum  sensibile  repraesentative  continetur , 
formaliter  immutat  sensum  in  formando  ip- 
sum.  At  vero  res  intelligibilis  non  immutat  in- 
tellectum  nostrum  effective  :  quia  actu  et  in  se 
iutelhgibilis  non  est :  immutat  tamen  formali- 
in. 


INTELLECTUS  AGENS,  ETC.  721 

ter,  per  speciem,  in  qua  continetur  spirituali- 
ter  :  atque  ita  possunt  exponi  alia  D.  Thomae 
adducta  loca  et  Aristotelis,  vel  certe  exponi, 
quod  intelhgibile  in  actu  moveat  intellectum , 
non  ad  actum  primum,  sed  secundum  :  constat 
ergo  rem  non  ahter  fieri  actu  intelligibilem 
ab  intellectu  agente,  quam  quia  modo  aliquo 
fit  spiritualis  :  fit  autem  hujusmodi  in  speciei 
productione. 

18.  Be  tertio  nmnere. —  Concluditur  quce  de 
intellectu  agente  dici  vere  possunt  —  De  tertia 
tandem  operatione,  id  est,  abstractione  est 
observandum,  speciem  non  dici  abstrahibilem, 
vel  abstrahi  a  phantasmatibus,  quasi  ipsa  spe- 
cies  prius  esset  immixta  phantasmatibus,  unde 
postea  separetur  ab  intellectu  agente,  ac  trans- 
feratur  in  possibilem  :  hoc  enim  puerile  esset 
cogitare,  quo  enim  modo  spirituale  mixtum 
esset  materiali  ?  quo  item  migraret  accidens 
de  subjecto  in  subjectum.  Intellectum  ergo  ab- 
strahere  speciem,  nihil  est  aliud  quam  virtute 
sua  efficere  speciem  spiritualem  repreesentan- 
tem  eamdem  naturam,  quam  phantasma  re- 
prsesentat,  modo  tamen  quodam  spirituali : 
illaque  elevatio  a  materiali  repreesentatione 
phantasmatis  ad  spiritualem  repreesentationem, 
speciei  intelligibilis  dicitur  abstractio  :  ex  quo 
aperte  constat  abstractionem  non  esse  actio- 
nem  distinctam  a  productione  speciei  :  atque 
ad  hunc  modum  intelligendum  est,  quod  Aris- 
toteles,  lib.  3,  text.  32  et  39,  indicat  objectum 
intellectus  agentis  esse  phantasma,  hoc  est, 
rem  esse,  quse  in  phantasmate  reproesentatur, 
non  prout  ibi,  sed  prout  jam  in  specie  reprse- 
sentatur,  sic  deinde  intelligitur,  quod  cap.  5, 
ait,  intellectum  agentem  comparari  ad  possibi- 
lem,  sicut  artem  ad  materiam,  quia  sicut  per 
artem  recipit  materia  formam,  ad  quam  solum 
erat  in  potentia ,  ita  intellectus  possibilis  reci- 
pit  ab  agente  species ,  ad  quas  similiter  erat 
tantum  in  potentia,  de  quo  S.  Thomas  2,  cont. 
Gentes,  c.  76,  77.  Patet  ulterius  ex  Iiis  supra 
posita  conclusio :  patet  quse  sit  necessitas,  quod 
munus,  quee  actio  intellectus  agentis,  ac  deni- 
que  quod  sit  ejus  objectum  :  nimirum  species 
intelligibilis  :  supra  enim  dictum  est,  objectum 
potentise  activoe  esse  id  quod  potest  efficere  : 
cum  ergo  intellectus  agens  potentia  activa  sit, 
ejus  objectum  erit  forma,  quam  valet  produ- 
cere  :  Iisec  autem  est  intelligibilis  species  : 
quare,  etc.  De  ipsa  vero  virtute  quid  sit,  infra 
dicitur  in  octavo  capite. 


46 


722 


LIB.  IV.  DE  POTENTIA  JNTELLECTIVA. 


CAPUT  III. 


AN  INTELLEGTUS  NOSTER  IN  REBUS  MATERIALIBUS 
COGNOSCAT  SINGULARIA;,  AN  UNIVERSALIA  TAN- 
TUM. 

1,  Pro  totms  capitis  doctrina  consulendus 
auctor,  disp.  Q,  MetapUysicce,  sect.  6.  —  Qitod 
singularia  non  cognoscat,  smdetur  primo.  — 
JSecundo.  —  Tertio.  —  Qicarto.  —  Postquam 
expositum  est,  quid  sit  objectum  commune  in- 
tellectus^  et  quomodo  intellectui  unitur,  opor- 
tet  in  particulari  exponere^  qua  ratione  intel- 
lectiis  percipiat^  quse  sub  tali  objecto  continen- 
tur:  hffic  autem  sunt  materialia  et  immaterialia, 
ac  medium  inter  illa^  quod  est  anima  iiostra, 
et  quse  ei  insimt,  de  quibus  sigillatim  est  di- 
cendnm  :  ergo  circa  res  materiales  proposita 
qusestio  difficultatem  habet,  quoniam  Aristo- 
teles  2;,  de  Anima^  cap.  5^  constituit  differen- 
tiam  inter  intellectum  et  sensum,  quod  sensus 
sit  singularium,  intellectus  universalium.  Eam- 
dem  distributionem  refert  4  ,  Posteriorum , 
cap.  20^  5  Metaphysicee^  cap.  9,  ex  quacolligi 
videtur,  sicut  sensus  est  singularium,  et  non 
universahum,  ita  e  converso  quod  intellectus 
sit  universahum  ,  non  singularium ,  quod  sic 
exponit^  sequiturque  Alexander  Aphrodisius, 
Hbro  de  Intellect.  agent.,  ac  ratione  argui- 
tur.  Nam  intellectus  noster  non  habet  pro- 
priam  speciem  rei  singularis  :  ergo  non  potest 
singulare  cognoscere,  siquidem  intellectus  non 
nisi  per  species  cognoscit.  Antecedens  proba- 
tur_,  cum  enim  intellectus  sit  spirituahs^  ab- 
strahit  ab  hic  et  nunc^  seu  a  loco  et  tempore : 
ergo  et  species  illius  in  modo  reprsesentandi 
abstrahit  a  conditionibus  individuantibus  : 
quare^,  etc.  Confirmatur^  quoniam  species  re- 
prseseiitans  singulare  materiale  spirituahs  esse 
posse  non  videtur :  nam  repraesentatum  mate- 
riale  est :  modus  etiam  reprsesentandi,  cum 
sit  coutractus^  est  similiter  materialis  :  non 
ergo  habet  species,  unde  evadat  spirituaUs. 
Tertio  arguitur.  Si  intellectus  cognosceret  di- 
recte  singularia^  prius  illa  conciperet^  quam 
universalia  :  consequens  est  contra  omnes  plii- 
losophos,  etiam  Aristotelem  dicentem  1 ,  Phy- 
sic.j  cap.  \,  universaUora  esse  nobis  uotiora  : 
ergo,  etc.  Quarto.  Ad  lioc  ponitur  intellectus 
agenS;,  ut  abstrahat  species  repreesentantes  uni- 
versalia  a  phantasmatibus  repreesentantibus 
singularia  :  non  ergo  hajc,  sed  illa  tantummo- 
do  novit. 

2c  Opinio  D.  Tliomfe  et  aliorum,  —  In  hac 


queestione  conveniunt  auctores  singulare  ali- 
quo  modo  cognosci  ab  intellectu  nostro,  quo- 
niam  id  evidentissima  constat  experientia,  ut 
statim  probabimus  :  attamen  difficidtas  est  et 
dissensio  circa  modum,  quo  singulare  ab  intel- 
lectu  cognoscitur.  S.  Tliomas  ergo  ad  loca  ci- 
tata  opinatur,  singularia  non  cognosci  directe, 
sed  reflexe  tantum ,  id  est,  non  cognosci  per 
propriam  speciemj  sed  per  speciem  rei  univer- 
salis  ,  facta  quadam  conversione  ad  phantas- 
mata.  Idem  habet  quodlib.  12,  quast.  8,  et  in 
qusest.  de  Anima,  art.  20.  Idem  omnes  Tho- 
mistse,  lib.  2,  de  Anima,  vEgidius^,  lib.  3,  textu 
10,  Ferrarius,  1 ,  contra,  cap.  65.  Sit  tamen. 
3.  Prima  assertio  affirmans  multipliciter 
ostenditur.  —  Prima  conclusio.  Intellectus  co- 
gnoscit  singulare  formando  proprium  et  dis- 
tinctum  conceptum  ilhus.  Ita  sentiimt  Scotus, 
in  4,  distinct.  45,  qu£est.  3,  Richardus,  in  2, 
dist.  24,  quaest.  4,  circa  tertium  principale, 
Ariminius,  in  1,  dist.  3,  q.  1,  art.  1,  concl.  3, 
Durandus  2,  dist.  3,  qusest.  7,  Argentina,  in  4, 
dist.  10,  art.  3,  qusest.  1,  Jandunus  3,  de  Ani- 
ma,  quEest.  IJ,  Apoliinaris,  ibid.,  queest.  12, 
Palatinus,  ibidem,  capit.  4,  5,  Ferrarius, 
qua3st.  13,  Burlseus  \,  Physicorum,  et  alii. 
Probatur.  Quoniam  inteUectus  format  proposi- 
tionem  ex  singulari,  et  universali  termino : 
ergo  concipit  utrumque  extremum  proprio 
conceptu.  Quod  vero  quidam  volunt  iii  tali 
aliqua  propositione,  verbi  gratia,  Petrus  est 
homo,  subjectum  esse  in  cogitativa,  et  praedi- 
catum  in  intellectu,  omnino  est  alienum  a  ra- 
tione,namubi,qu8eso,  eritcopula?autquomodo 
una  ipsa  potentia  poterit  comparare  preedica- 
tum  subjecto,  nisi  utrumque  cognoscat.  Prse- 
terea  intellectus  distinguit  hominem  a  Petro  : 
ergo  utriusque  habet  distinctam  cognitionem : 
ut  enim  docet  Aristoteles  3,  de  Anima,  cap.  2, 
textu  145  et  146,  nulla  potentia  discernere 
valet  inter  duo,  nisi  utrumque  norit  et  est  satis 
evidens,  qui  enim  discernet  inter  incognita  ? 
Item  prudentia  versatur  circa  singidaria,  hoc 
scilicet,  aut  illud  esse  prosequendum,  vitan- 
dum,  etc.  Sed  prudentia  est  inteUectualis  vir- 
tus:  ergo,  etc.  Rursum  fides  divina  saepe  sin- 
gularium  est,  utbeatissimam  Virginem  matrem 
esse  Dei,  Christum  passum  esse,  et  tamen  fides 
est  virtus  intellectus :  ergo,  etc.  Similiter  cha- 
ritas  ad  singularia  materialia  tendit,  et  est  in 
voluntate,  quse  intellectum  sequitur  :  concipit 
ergo  intellectus  proprio  actu  haec  siiigularia. 
Ratio  a  priori  sumitur  ex  uuiversalitate  po- 
tentioe,  est  enim  superior  et  potens  omnia, 
qu8e  inferiores  sensus,  imo  dirigens  iUos  et  er- 


CAP.  III.  AN  INTELLECTUS  NOSTER 
rores  illorum  corrigit :  multo  ergo  melius  sin- 
gularia  uovit^  quam  seusus. 

A.  Contrariiim  tamen  liujus  conclusionis  te- 
nent  Pliiloponus  et  Alexander  3^  de  Anima, 
c.  8,  Tliemistius,  c.  20,  Averroes,  comment.  9;, 
Mirandulanus,  lib.  23,  de  Eversione  singularis 
certaminis,  a  sect.  ^,  Aureolus,  in  \,  dist.  35, 
qusest.  4,  art.  1,  Gapreolus  ibid.,  qusest.  2,  Ga- 
jetanus,  1  part.,  qusest.  68,  art.  l,  ^gidius^ 
quodlibet.  1,  q.  9  et  alii.  Aiunt  ergo,  maxime 
Gajetanus  intellectum  non  formare  proprium 
conceptum  rei  singularis,  sed  illam  tantum 
confuse  cognoscere  ad  hunc  modum.  Goncipit 
intellectus  prius  hominem,  verbi  gratia,  intel- 
Hgensque  iUum  non  posse  abstracte  subsistere, 
arguit  esse  contractum  in  singulari  ahquo ;  co- 
gnoscit  ergo  indefinite  esse  ahquod  singulare 
humauffi  naturse,  modo  alio  singulari  distinc- 
tius  concepto.  Sed  falsi  sunt  in  hac  opinione  ii 
auctores,  neque  ratio  adducitur  apparens,  nec 
supra  factse  rationes  dissolvuntur.  Nam  vere 
ad  tam  evidentes  discursus,  quales  sunt  illi, 
quos  circa  singularia  habemus,  non  sufficit 
illa  arguitiva  et  confusa  cognitio. 

5.  Secimdd  assertio  duplici  via  ostendikir. — 
Vrima  via  muUipliciter  swadetur. —  Lib.  2,  de 
Angelic,  cap.  6  et  13.  —  Secunda  conchisio. 
Intellectus  noster  cognoscit  singulare  materiale 
per  propriam  ipsius  speciem.  Hanc  negant 
nonnulli  ex  citatis  pro  prima  conchisione  auc- 
toribus,  duphci  tamen  medio  probare  possu- 
mus.  Primum  est,  quia  nihil  repugnat  dari 
speciem  spiritualem  impressam  reprgesentati- 
vam  singularis  rei  materiahs,  ut  sic :  ergo  tahs 
species  produci  valet  ab  intellectu  agente  : 
ergo  a  possibili  jam  cognoscetur  singulare  per 
propriam  speciem.  Antecedens  suadetur  pri- 
mo :  nam  potest  dari  species  expressa,  seu 
proprius  conceptus  rei  singularis,  ut  probatum 
est :  ergo  et  species  impressa,  ac  propria  juxta 
dicta  supra,  hb.  3,  cap.  5,  circa  quintam  diffi- 
cuhatem.  Probatur  secundo  idem  antecedens  : 
nam  in  Angehs,  ut  in  proprio  loco  tradimus, 
dantur  species  spirituales,  et  singulares  reprse- 
sentantes  propria  singularia  materia,  ut  sic  : 
ergo  non  repugnat  materiale  singulare  reprse- 
sentari  per  speciem  spiritualem.  Tertio  res 
imiversales  materiales  reprsesentantur  per  spe- 
ciem  spiritualem :  ergo  et  singulares  poterunt 
reprsesentari.  Nam  si  semel  per  spiritualem 
qualitatem  potest  reprcesentari  res  materiahs, 
niliil  interest,  singularis  ne  sit,  an  universahs. 
Dices :  hoc  interesse,  quod  in  communi  repraB- 
sentatur  spirituah  modo,  in  particulari  autem 
modo  materiah.  Sed  contra :  quia  imprimis  res 


INTELLIGAT  UNIVERSALIA,  ETC.  723 

materiahs,  atque  individua  potest  etiam  re- 
prsesentari  spiriLuah  modo  ex  parte   speciei 
repreesentautis,  ut  patet  in  Angehs.   Deinde 
probatur  primo  consequentia,quia  si  repugna- 
ret  fieri  talem  speciem  in  nostro  intellectu 
passivo,  vel  repugnaret  propter  illius  incapa- 
citatem  :  vel  quia  licet  capax  sit  recipere,  in- 
tellectus  tamen  agens  non  potest  illam  produ- 
cere.  Non  primum,  intellectui  enim,  ut  intellec- 
tus  est,  non  repugnat  Iiabere  speciem  propriam 
rei  singularis,  ut  patet  in  angelico  :  ergo  nec 
repugnat  humano  :  non  enim  est  major  ratio, 
quin  potius  humanus  videtur  aptior,  quia  ma- 
gis  accedit  ad  materialitatem.Secinidum  etiam 
dici  non  potest.  Nam  virtus  activa  intellectus 
agentis  debet  esse  adsequata  capacitati  intellec- 
tus  possibilis  :  ergo  si  non  repugnat  ex  parte 
intellectus  possibilis,  non  repugnat  ex  parte 
agentis,   seu   miuus    assignetur   ratio  aliqua 
ejusmodi  repugnantisB  intellectus  agentis,  cur 
etiam  possit  efficere  species  universalium,  non 
vero   singularium,   quandoquidem   possibiles 
admittuntur.  Gonfirmatur  htec  ratio.  Nam  in 
anima  separata  manet  cognitio  rerum  singu- 
larium,  et  actionum  particularium,  quas  gessit 
in  vita,  ut  patet  ex  colloquio  divitis  cum  Alira- 
hamo,  quod  refertur  Lucse  15,  tractabiturque 
infra  lib.  6,  cap.  7,agendo  de  anima  separata: 
manent  ergo  species  in  ea  anima  rerum  sin- 
gularium,  non  enim  dicendum  videtur  a  Deo 
denuo  infundi :  tum  quia  superfluum  id  vide- 
retur,  neque  etiam  ratio  ulla  daretur,  cur  in- 
funderentur  horum    potius ,   quam    aliorum 
singularium  species  :  tum  quia  si  tunc  primo 
infundantur,  non  id  sane  continget  propter 
capacitatem  solummodo  obedientialem  intel- 
lectus,  alias  animae  separatai  supernaturaliter 
cognoscerent  singularia  materialia,  quod  est 
absurdum  :  infunduntur  ergo  ob  naturalem 
capacitatem ;  ergo  animus  noster  de  se  est  ca- 
pax  specierum  rerum  singularium  :   ergo  iila 
aptitudo  et  potentia  virtute  intellectus  agentis 
in  hac  vita  actuari,  explerique  potest.  Atque 
hsec  de  primo  medio. 

6.  Secunda  via  prolandi  assertioneni. —  Se- 
cundum  medium  ad  ostendendam  conclusio- 
nem  ita  habet.  Si  intellectus  noster  careat 
specie  rei  singularis,  non  poterit  formare  pro- 
prium,  et  distinctum  ejus  conceptum  :  hinc 
enim  Gajetanus  supra  citatus  potissime  nega- 
vit  intellectui  nostro  conceptionem  propriami 
rei  singularis  ,  quod  scihcet  careat  propria 
ilhus  specie :  ergo  a  contrario,  si  habet  pro- 
priam,  ut  est  probatum,  necesse  est  propriam 
efformet  conceptionem.  Probatm-  consequen- 


724 

tia,  quia  non  valet  intellectus  de  re  cogitare 
amplius  in  actu  secundO;,  quam  datum  ei  sit 
in  actu  primo,  seu  per  speciem  :  ergo  sit  non 
liabet  propriam  speciem  de  re  singulari,  ne- 
que  propriam  formabit  conceptiouem.Tandem 
confirmatur  magis  consequentia  heec  exclu- 
dendo  modos  ,  quibus  dici  solet  singulare 
cognosci  ab  intellectu  reflexe.  Unde  fit. 

7.  Tertia  asserlio  mde  probatur.  —  Modus 
D.  Tliomce  excluditur.  —  Tertia  conclusio.  In- 
tellectus   noster  cognoscit   directe  singularia 
materialia  absque  reflexione.  Probatur  ex  pree- 
cedenti  conclusione.  Nam  omne,  quod  cogno- 
scitur  per  propriam  speciem,  per  illam  valet 
directe  cognosci  :  ostendimus  autem  singula- 
ria,  de  quibus  agimus  per  propriam  cognosci 
speciem,  ea  igitur  directe  attinguntur  ab  hu- 
mano  intellectu.  Deinde  probatur,  exckidendo 
modos  omnes  cognoscendi  tantumper  reflexio- 
nem.  Acprimum  Cajetani  jam  refellimus,  Se- 
cundus  exS.Thoma/1  part.,loco  citato,  et  de 
Veritate,  q.  2,  art.   6,  est  singulare  cognosci 
quatenus  intellectus  cognita  prius  natura  uni- 
versah  reflectitur  ad  phantasma  ipsum,  a  quo 
rei  universalis  species  fuerat  abstracta,  ac  per 
illud  rem  singularem  cognoscere.  Rogo  autem, 
qua  ratione  per  conversionem  hanc  per  phan- 
tasma  singulare  cognoscatur  :   et  per  quam 
speciem.  Nam  vel  cognoscitur  per  pliantasma, 
tanquam  per  objectum,  seu  medium  cognitum : 
vel  tanquam  per  speciem.  Tanquam  per  objec- 
tum  cognosci,  est  impossibile  primo,  quia  aho- 
quin  prius  foret  cognoscendum  ab  intellectu 
phantasma  ipsum,  quam  singulare  in  eo  re- 
preesentatum,  quod  est  contra  experientiam ; 
multi  siquidem  singularia  norunt,  ac  de  iUis 
ratiocinantur,  qui  uihil  noverunt  de  phantas- 
matibus.  Secundo,  quia  rationi  dissonum  est, 
ut  intellectus  in  re  materiah,  et  inferioris  ordi- 
nis,  tanquam  in  objecto  quippiam  cognoscat. 
Esset  enim  magna  queedam  ilhus  imperfec- 
tio,  nuUaque  cogens  ratio  ad  illam  asserendam, 
imo  in  omnibus  ahis  etiam  brutorum  poteutiis 
cognoscentibus  insolita.  Tertio,  quia  phantas- 
ma  ipsum  est  quid  singulare,  ac  materiale  : 
ergo  si  cognoscitur,  ac  in  illo  res  singularis 
tanquam  in  objecto  reprsesentatur,  jam  sin- 
gulare  ipsum  materiale  directe  cognoscitur. 
Quarto  si   cognoscitur  singulare  in  phantas- 
mate,  assignanda  erit  intelhgibihs  species,  qua 
ihud  cognoscat,  non  quidem  species  rei  uni- 
versalis,  quia  indiflferens  est,  nec  magis  hoc, 
quam  iUud  singulare  repraesentans.  Jam  vero 
cognosci  singulare  per  phantasma  tanquam 
per  speciem,  seu  medium  uon  coguitum_,  dici 


LIB.  IV.  DE  POTENTIA  INTELLECTIVA. 

nvdlo  modo  potest.  Quia  res  materiahs  et  infe- 
rioris  ordinis  non  potest  concurrere  in  actum 
spiritualem.  Tertium  tamen  modum  assignat 
Soto,  1  hb.  Phys.,  queest.  2,  art.  2,  dicens 
singulare  cognosci  ab  inteUectu  per  determina- 
tionem  ad  particulare  phantasma,  sed  vel  mo- 
dus  hic  coincidit  cum  preecedenti,  vel  ilhid 
certe  novum  continet,  quod  phantasia  ope- 
rante  circa  tale  aUquod  singulare  ita  determi- 
netur  inteUectus,  ut  per  speciem  universalem 
possit  jam  singulare  attingere,  quod  tamen  im- 
possibile  est :  namque  operatio  phantasiee  im- 
pertinens  est,  atque  insufiiciens,  si  inteUectus 
ipse  intra  se  non  habet  sufiiciens  principium 
cognitionis,  quaUs  non  est  rei  universaUs  spe- 
cies,  sed  sola  species  rei  singularis :  ergo,  etc. 
Ahi  tandem  ponunt  cognosci  singulare  cognita 
integra  coUectione  accidentium  ilUus.  At  tunc 
redit  quaestio  de  accidentibus,  an  in  universali, 
an  iu  singulari  potius  cognoscantur.  Si  pri- 
mum,  per  iUa  profecto  non  deveniemus  in 
cognitionem  hujus  singularis.  Si  secundum  : 
ergo  accidentia  singularia  cognoscuntur  di- 
recte  per  propriam  speciem,  quod  est  inten- 
tum. 

8.  Arguitur  contra  omnes  simul  modos  re- 
flexionis.  —  Preeterea  contra  praedictas  re- 
flexiones  omnesin  universum  sunt  argumenta. 
Primum  ab  experientia  :  nam  antequam 
sciat  unusquisque  reflecti  descendendo  a  na- 
tura  universaU  ad  singularia,  novit  ipsa  sin- 
gularia.  Rusticus  enim  cognoscit  Petrum,  res- 
que  cteteras  individuas,  ac  circa  iUas  ratio- 
ciuatur  immediate ,  cum  prorsus  ignoret 
naturas  universales,  quod  etiam  doctus  quiU- 
bet  valet  iu  se  experiri,  si  consideret  modum, 
quo  singularia  noverat,  antequam  phUoso- 
phiam  perdisceret,  aut  etiam  dialecticam.  Se- 
cundum  argumentum  sit  :  quia  si  in  intel- 
lectu  esset  tantum  species  universalis  naturse 
specificee,  vel  genericee,  per  quam  cognosceret 
ipsam,  sequeretiu'  dari  in  inteUectu  unam 
tantum  speciem  reprsesentantem  hominem  in 
communi :  namque  una  producta  omnes  aUge 
essent  superfluee  :  ergo  species  homiuis  semel 
tantum  abstraheretur  ex  phantasmate  singu- 
laris  liominis  primo  cogniti :  ergo  occurrenti- 
bus  sensui  ahis  hominibus,  inteUectus  nuUam 
de  csetero  speciem  acquiret :  ergo  non  posset 
iUos  distincte  cognoscere,  cum  ibi  nuUa  esset 
conversio  ad  phautasmata,  siquidem  inteUec- 
tus  nuUam  haberet  speciem  desumptam  ab 
eorum  phantasmatibus.  Tertiumargumeutum. 
NuUa  ratio,  aut  experientia  se  ofi^ert  ad  dene- 
gandam  inteUectui  directam  cognitionem  singu- 


CAP.  III.  AN  INTELLECTUS  NOSTER  INTELLIGAT  UNIVERSALIA,  ETC. 


725 


lariSj  quia  aut  negatur  propter  ipsius  intellec- 
tus  imperfectionem,  aut  propterperfectionem. 
Sihoc  posteriusdicatur^  sane  multo  perfectiores 
sunt  intellectus  Angelorum,  ac  Dei,  qui  tamen 
singularia  directe  noscunt :  si  prius  illud  as- 
seratur,  multo  imperfectiores  sunt  sensus  et 
tamen  etiam  illa  percipiunt.  Quod  si  occurra- 
tur,  impotentiam  provenire  ex  imperfectione 
alterius  rationis,  nimirum,  quoniam  intellec- 
tus  noster  in  gradu  et  ordine  intellectuum  est 
imperfectissimus,  ideoque  valere  quidem  na- 
turas  universales  cognoscere,  non  tamen  in- 
dividua :  hoc  certe  non  recte  dicetur  :  intel- 
lectus  enim  quantumvis  imperfectus  elevatur 
super  perfectionem  sensus  :  qua  de  causa  nul- 
his  sensus,  sohis  vero  intellectus  ad  universa- 
Kum  cognitionem  potuit  attingere.  Habere 
ergo  debet  quidquid  perfectionis  est  in  poten- 
tiis  inferioribus,  cujusmodi  est  directa  singu- 
lorum  perceptio.  Observandum  tamen,  non 
omnia  singularia  sequaliler  cognosci  ab  intel- 
lectu,  sed  praecipue  naturarum,  quas  per  pro- 
prias  species  cognoscuut;,  ac  de  his  procedere 
conclusiones ,  quee  autem  sint  ese  naturaj,  in 
sequentibus  dicendum  erit. 

9.  Solvitur  odjectio  contra, proxime  resoluta, 
et  satisfit  primce  suasioni,  in  n.  1. — Contra 
nostram  tamen  sententiam  depromitur  argu- 
mentum  ex  Aristotele  3,  de  Anima,  text.  10, 
sic  scribente  :  Sensitiva  ergo  pars  caliclum  dis- 
cernit  et  frigidum,  quorum  qucedam  est  ratio, 
caro :  alia  vero  esse  carnis  discernit,  aut  sepa- 
raiili,  aut  sese  habente  ad  seipsam,  perinde  ac 
se  liabet  cum  sese  extendit  linea  reflexa.  Ex  quo 
loco  infertur  communiter  singulare  ab  intel- 
lectu  cognosci  actu  quasi  reflexo.  Sed  non  ur- 
get  locus  :  quippe  Aristoteles  intendit  sohim 
eumdem  esse  intellectum,  qui  cognoscit  sin- 
gvilare  et  universale  :  nam  sicut  eadem  linea 
curva  est,  et  recta,  habens  se  tantum  diversi- 
mode,  ita  et  intellectus  duo  illa  cognoscens. 
Sic  exponit  Pliiloponus,  et  insinuat  Themis- 
tius,  in  paraphrasi  3,  de  Anima,  c.  19,  ad  fi- 
uem  :  quandocumque  ergo  Aristoteles  pronun- 
tiat  intellectum  esse  universaUum,  sensum 
autem  singularium,  interpretandus  erit,  quod 
sensus  cognoscat  tantum  singularia,  intellec- 
tus  vero  non  tantum,  sed  uUra  singularia  ad 
universaha  quoque  conscendet. 

10.  Ad  secundam  suasionem  in  eodem  n.  1. 
—  Ad  tertiam  et  quartam.  —  Ad  primam  ra- 
tionem,  quee  erat  secunda  suasio  in  numero 
primo,  dic  intellectum  dici  et  esse  potentiam 
spiritualem  abstrahentem  a  conditionibus  ma- 
teriaB,  non  ob  esse  quominus  possit  cognoscere 


res  materiales  cum  omnibus  conditionibus  in- 
dividuantibus,  ut  in  Angehs  patet :  solumque 
posse  inferri  speciem,  per  quam  intehectus 
cognoscit  singularia,  debere  esse  spiritualem, 
cum  quo  stat  reprsesentare  posse  rem  singu- 
larem,  ut  ostensum  est.  Ad  tertiam  suasionem 
postea  videtur.  Ad  quartam,  intehectus  agen- 
tis  abstractionem  inteUigi  non  debere  produc- 
tionem  speciei  repraesentantis  naturam  com- 
munem  sine  conditionibus  individuantibus , 
quas  phantasmata  reprsesentat ,  ut  plerique 
vohierunt :  sed  intelhgi  productionem  speciei 
spirituahs  abstrahentis  in  suo  esse  a  materia- 
hta-e  phantasmatis,  sicut  jam  supra  exposui- 
mus.  Et  haec  de  modo  cognoscendi  singularia. 

11.  Quarta  assertio  constat  experientia  et 
ratione.  —  Superest  jam,  ut  exphcemus  mo- 
dum,  quo  iutellectus  cognoscit  universalia, 
qua  de  re  sit  quarta  conclusio.  Intellectus  co- 
gnoscit  proprio  conceptu  universaha,  abstra- 
hendo  a  singularibus,  seu  non  curando  de  ilUs. 
Ha-c  constat  experientia,  consideramus  enim 
hominem  non  considerandoPetrum  et  Paulum. 
Constat  ratione.  Nimirum  hsec  est  vis  intellec- 
tus  supra  sensum,  ut  proprias  rerum  quiddi- 
tates  cognoscere  possit,  quee  plane  universales 
sunt,  et  communes  ;  quare,  etc. 

DuMa  aliquot  ex  dictis  resolvuntur,  an  singu- 
lare  et  universale  per  distinctas  species  co- 
gnoscantur. 

DUBIUM  I. 

12.  Prolatior  conclusio  in  lioc  duUo  osten- 
ditur.—E-^  dictis  in  hoc  capite  solvuntur 
quBBstiones  alise  incidentes.  Quod  ad  hanc  pri- 
mam  attinet,  jam  ex  dictis  habemus  singula- 
ria  cognosci  per  propriam  speciem  reprsesen- 
tantem  nimirum  conditiones  rei  individuantes : 
universale  autem.cognoscitur  per  speciem  re- 
preesentantem  naturam  absque  iis  conditioni- 
bus  :  per  suam  ergo  unumquodque  attingitur. 
Probabihus  tamen  apparet,  cum  primo  intel- 
lectus  percipit  universale,  id  prsestare  per  spe- 
ciem  repraisentantem  rem  singularem,  quod 
probatur  in  hunc  modum.  Posito  phantasmate 
Petri,  verbi  gratia,  intellectus  agens  producit 
speciem  Petri  in  intellectu  possibih,  habet  si- 
quidem  virtutem  ad  iUam  efficiendam  :  estque 
naturale,  ac  universale  agens  non  impeditum : 
ergo  non  efiicit  speciem  liominis  universahs. 
Posterior  heec  consequentia  ostenditur  primo : 
quia  species  Petri  reprsesentare  nequit  hunc 
hominem,  quin  repreesentet  hominem  :  per 


726 


LIB.  IV.  DE  POTENTIA  INTELLECTTVA. 


illam  ergo  potest  homo  absolute  cognosci,  at- 
que  adeo  superflua  est  species  alia,  Secundo. 
Si  intellectus  agens  duas  species    abstrahit, 
unam  repreesentantem  hominem;,  alteram  vero 
Petrum,  abstrahet  simihter  aliam,  atque  aliam 
animalis^  viventis,  ceeterorumque  superiorum 
generum,  cum  sequa  sit  distinetio  omnium 
inter  se  graduum,  etiam  usque  ad  individuam 
differentiam  :  consequens  autem  falsum  est : 
jam  enim  multiphcabuntur  intelhgibiles  spe- 
cies  absque  necessitate  :  cujus  ratio  a  priori 
est^  quoniam  in  iuferiori  omnia  superiora  con- 
tinentur^    sicque    species  reprsesentans  illud 
sufficiens   principium    est   cognoscendi   ista. 
Tertio  :  quia  si  omnium  prasdicatorum  produ- 
cerentur  species  distinctse,  posset  facillime  res 
distinctse  cognosci  quantum  ad  omnia  prtedi- 
cata  sua^  quod  tamen  falsum  est,  cum  igno- 
remus  quam  plura  genera,  et  differentias  re- 
rum  singularum,  Quarto,  si  quis  solam  vidis- 
set  albedinem,  non  discerneret  inter  illam  et 
colorem^  quia  ignoraret  differentiam  albedinis 
ab  ahis  coloribus  :  unde  ignoraret  etiam,  an  al- 
bedo  et  color  modo  ahquo   distinguerentur  : 
ergo  signum  est  non  fuisse  productas  duas 
species  albedinis^  aliam  et  aliam  coloris.  Si 
namque  fuissent^  cognosci  utique  possent  tan- 
quam  diversa  ea^,  quee  ab  illis  reprffisentaren- 
tur.  Quinto,  si  intehectus  agens  quoties  occur- 
rit  individuum  omnium  ejus  graduum  species 
semper  imprimeret  in  possibileni;,  semper  ipse 
possibilis  plures  actus  simul  eliceret :  quia  non 
esset  ratio,  cur  potius  hac,  quam  illa  specie 
uteretur,   Consequens  autem   absurdum  est^ 
atque  ipsi  etiam  experientise  contrarium  :  ergo 
intellectus  agens  a  principio  imprimit  tantum 
speciem  rei  singularis,  per  illamque  possibilis 
attingit  tam  singulare  ipsum^  quam  universa- 
ha  in  eo  contenta. 

43.  Modus  cognoscendi  unhersalia.  —  Mo- 
dus  autem  universaha  cognoscendi  hic  esse 
videtur  :  namque  dum  intellectus  cognoscit 
diversa  singularia  etiam  ejusdem  rationis^  sive 
simul,  sive  successive  (hoc  enim  parum  ad  rem 
interest)  per  diversas  plane  species  ea  intelli- 
git^  cum  a  diversis  pliantasmatibus  fuerint 
abstractse  :  species  autem  ejusmodi  partim  in 
reprcesentatione  conveniuntj,  partim  differunt^ 
quia  reprsesentantdiversimode  conlracta;  iutel- 
lcctus  ergo  vimliabettum  ad  cousiderandain- 
diviiiua  ipsa,  ut  taha  suut :  tuui  etiamid,  quod 
commune  ihis  per  species  reprtesentatur,  quod 
est  considerare  universalia  :  atque  hoc  eodem 
modo  cognoscit  genera  per  convenientiam  sci- 
hcut  specierum. 


14.  Exponitur  conclusio  tradita  nurn.  12. — 
Sed  notandum  est,  nos  in  conclusione  tantum 
dixisse  ad  primam  conceptionem  rei  universa- 
hs  non  esse  necessariam  speciem  repr&sen- 
tantem  universahter  et  abstracte.  Namque  ha- 
bita  prima  conceptione  rei  universahs,  du- 
bium  esse  potest,  an  ex  vi  illius  cognitionis 
maneat  in  intehectu  species  reprsesentans  ip- 
sum  universale  abstracte,  atque  universaliter^ 
et  eo  modo^  quod  fuerat  cognitum  :  quod  du- 
bium  problema  esse  potest  utrinque  probabile, 
nam  una  ex  parte  non  videtur  occurrere  neces- 
sitatem  ponendi  talem  speciem^  cum  cujus- 
cumque  singularis  propria  species  sufficiat,  ut 
sufficere  potuit  pro  prima  conceptione.  Ex  al- 
tera  vero  parte^  quae  probabilior  apparet,  po- 
test  assignari  utilitas  et  necessitaSj  nempe  ut 
intellectus  possit  facile^  et  prompte  absque 
dependentia  singularis,  propriam  quidditatem 
generis,  differeutiamque  concipere  :  unde  ex- 
perientia  videtur  habere,  postquam  intehectus 
conformavit  semel  conceptum  rei  universahs , 
multo  facihus  concipere  illud  absque  memoria 
alicujus  singularis,  quod  signum  est  rehctam 
esse  in  intellectu  ipsius  speciem.  Confirmatur. 
Quia  similiter  supra  diximus  de  imaginativa, 
licet  in  prima  compositione  rerum  simphcium 
non  utatur  unica  specie  rei  compositse,  atta- 
men  relinqui  postea  unicam  :  simile  ergo  erit 
intehectu. 

Quid prius  cogmscatur  ab  intellectu,  universale 
ne,  an  singulare. 

DUBIUM  II. 

15.  De  prcpcedentia  cognitionis  inter  singu- 
lare  et  universale.  —  Quaestio  secunda  inci- 
dens,  atque  ex  dictis  resolvenda  est,  quid  prius 
cognoscatur  ab  intehectu,  uuiversale  ne,  au 
singulare.  S.  Thomas,  et  qui  eum  in  superiori 
opinione  de  cognitione  siugularium  reflexa  se- 
quuntur,  colieerenter  aiuut  prius  formari  con- 
ceptum  universalis.  Idem  tenet  Ricliardus,  in 
2,  dist.  24,  quaest.  3,  licet  alias  dicat  singulare 
cognosci  directe.  Scotus,  in  1,  dist.  3,  quEest.  2, 
vult  speciem  infimam  prius  cognosci,  quam 
singulare,  licet  iu  4,  dist.  45,  qua?st.  3,  nobis- 
cum  sentiat  dari  propriam  speciem  iutelligibi- 
lem  singularis  materialis  sensati,  Durandus 
vero,  in  2,  dist.  3,  quajst.  7,  et  Gregorius  in  1, 
dist.  3,  quffist.  3,  art.  1,  volunt  prius  coucipi 
ab  iutellectu  singulare,  quam  universale,  quod 
est  mihi  probabihus,  sumiturque  ex  dictis  ac 
suadetur  primo.  Intehectus  potest  dii^ecte  co- 


CAP.  III.  AN  INTELLECTUS  NOSTER  INTELLIGAT  UNIYERSALIA,  ETC. 


727 


gnoscere  singnlare;,  ac  prima  species,  qnae  in 
intellectn  imprimitur,  est  rei  singnlaris  :  ergo 
id;,  qnod  prius  concipitnr,  ipsum  est  singulare. 
Patet  consequentia,  quia  potentiaid  prius  con- 
cipit^  cujus  prins  recipit  speciem,  nt  inductio- 
ne  constat  et  ratione  :  tunc  enim  est  potentia 
constituta  snfficienter  in  actu  primo  ad  cogno- 
scendum  id,  quod  per  speciem  reprsesentatnr  : 
ipsum  ergo  illico  cognoscit.  Secundo.  Eo  ipso, 
qnod  sensns  cognoscit  singulare,  potest  intel- 
lectns  faciHime  illnd  cognoscere,  nniversale 
vero  non  ita  facile,  siquidem  prius  requiritur 
cognitio  singnlarium,  et  convenientia  illornm, 
nt  ab  illis  abstraliatur  natura  communis  :  ergo 
prius  concipitur  singnlare,  quam  universale. 
Confirmatur  :  nam  rudes,  quia  unicum  vident 
solem,  conceptum  Solis  in  commnni  non  for- 
mant,  sed  illius  tantum  quem  vident,  ut  quis- 
qne  etiam  apud  se  compertnm  habebit,  ante- 
quam  hasce  abstractiones  noverit :  ergo  forma- 
tur  prins  conceptns  hujns  Solis^  quam  SoHsin 
communij  ille  antem  conceptus  apud  intellec- 
tnm  est^  cnm  ridiculum  sit  existimare  rusti- 
cos  homines  nunquam  intellectu  solem  conci- 
pere,  cnm  circa  illum  ntrumque  ratiocinetur, 
etc.  Tertio  cognitio  nostra  a  sensn  incipit  : 
ergo  qnod  facihns  sensu  percipitur,  facilins 
etiam  concipitur  intellectu^  si  id  ahoquin  non 
repugnet :  ergo,  etc.  Quae  sane  ratio  est  Aris- 
totehs  l,  Posteriorum^  cap.  2,  ubi  ait  notiora 
nobis  ea  esse,  qnee  sunt  sensui  proximiora.,  ta- 
ha  vero  sunt  singularia  :  nbi  de  singnlaribus 
in  rigore  loquitnr,  sicut  olim  eo  loco  expo- 
suimus. 

40.  Notandum  porro  hanc  doctrinam  mini- 
me  contradicere  iis,  qnee  l,  physicorum  tra- 
duntur^  universahora  esse  priora  cognitione 
minus  nniversahbus,  ibi  enim  comparatio  fit 
universahum  inter  se^  hic  vero  universalium 
ad  singularia.  Unde  si  singnlaria  quoqueinter 
se  comparemus,  qnee  magis  communia  sunt^ 
facihus  cognoscentnr,  ut  ibidem  etiam  docni- 
mus :  dici  etiam  potest,  cum  Aristoteles  scribit 
nniversaliora  esse  cognitione  priora,  intelhgi 
ordine  doctringe,  quoniam  in  qualibet  scientia 
prcemittuntur,  qnse  commnnia  sunt,  ne  postea 
inepta  fiat  repetitio  dictornm :  non  tamen  in- 
tehigitur  absolute  particnlaria  non  posse,  quan- 
tum  est  de  se,  prins  cognosci.  Neqne  contra 
hanc  resolntionem  nha  restant  argnmenta, 
qnee  difficuhatem  liabeant. 


An  cognitio  universalmm  possit  sensui 
compelere. 

DUBIUM  III. 

17.  Resolutio  negativa,  —  Ohjectio  prima 
contra  resolutionem.  --  Secimda.  —  Tertia. — 
Dul)ium  hoc  similiter  resolvitur  ex  dictis  nega- 
tive  juxta  communem  doctrinam  Aristotelis  \, 
Phys.,  text.  49,  et  alibi  non  raro^  D.  Thomsej 
1  part.,  q.  12,  art.  4^  et  ahorum,  dicendum 
enim  est  soh  intehectui  id  convenire,  sensns 
enim  non  cognoscunt  rem,  nisi  indutam  acci- 
dentibus,  nec  pervadunt  ad  nudam  rei  quid- 
ditatem,  universale  autem  a  conditionibus  ac- 
cidentahbus  hbernmest:  et  ideo  ejns  cognitio 
est  immateriahs ,  quia  scihcet  abstrahat  ab 
omnibus  conditionibus  materia3,  ac  prseterea 
non  fit  sine  ahquo  discnrsu  et  ratiocinatione. 
Oppones  primo.  Objecta  sensuum  suntuniver- 
saha,  verbi  gratia,  color  absohite,  non  hic, 
aut  ihe  primario,  sed  unaqneeque  potentia  co- 
gnoscit  suum  objectum :  cognoscit  ergo  sensns 
res  communes.  Secnndovisus  a  longe  non  dis- 
cernit  determinate  hunc,  vel  ilhim  hominem, 
sed  aliquem  :  ahqnis  autem  homo  communius 
quippiam  est,  cpiam  hic  homo  :  ergo,  etc.  Ter- 
tio,  quia  in  sensn  dari  potest  abstractio,  perci- 
pit  enim  ocnhis  in  pomo  colorem  abstrahendo 
a  sapore  et  odore,  cnm  eos  non  attingat :  ergo 
et  abstractio  universahs  dari  poterit  in  sensi- 
bus. 

18.  Adprimum. —  Adsecunditm.  —  Adter- 
tiwn. — Adprimumrespondetnr  ex  S.  Thoma  1, 
2,  qnajst.  29,  art.  6,  objectum  sensus  esse  qui- 
dem  universale,  non  secundai  intentionis,  sed 
primse,  id  est,  naturam  communem  in  muhis 
individuis  coutentam :  hujnsmodi  autem  nni- 
versale  non  attingi  a  sensu  in  sua  universahta- 
te,  sed  particulariter  contractum :  sic  objectum 
visus  est  hicidnm  absolute,  quia  quidqnid  vi- 
detur,  hice  perfunditur,exerciteveronunquam 
conspicitur  color  in  communi,  sed  hic,  vel  ihe 
cohjr  determinate.  Unde  talis  determinatio, 
seu  contractio  objecti  sensibihs  est  veluti  ne- 
cessaria  conditio,  nt  sentiri  possit,  natura  au- 
tem  communis,  qnasi  ratio  formahs  objecti 
sensibihs,  et  ideo  Aristoteies  2,  Posteriornm, 
scripsit  sensum  esse  universalis ,  sentire  vero 
singularis.  Ad  secundum  respondetnr  oculum 
cernere  singulare  determiuatum,  hanc  scihcet 
rem  coloratam,  vel  figuratam,  qniescentem, 
vel  motam,  etc.  Dubitatio  vero  ipsa,  an  sit 
Petrns,  an  potius  Paulus,  etc,  ut  ego  existimo 


728 


LIB.  IV.  DE  POTENTIA  INTELLECTIVA. 


apnd  intellectum  est,  non  apud  sensum.  Ad 
tertium  respondetur  in  sensu  proprie  non  in- 
veniri  abstractionem  formalem,  provenientem 
scilicet  ex  virtute  potentiae  :  quod  ergo  sensus 
illo  modo  abstrahat,  cognoscendo  nimirum  : 
colorem  absque  sapore^  limitatio  est  virtutis 
ipsius,  quod  nequeat  ultra  colorem  amplius 
aliquid  attingere,  non  autem  propria^  ac  prse- 
cisiva  abstractio.  Negatur  igitur  argumenti 
consequentia :  nam  abstractio  universalis  ex 
virtute  et  immaterialitate  potentiae  provenit_, 
ille  autem  modus  abstractionis  non  item. 

Quid  sit  abstractio  intellectus,  et  quomodo  fiat. 

DUBIUM  IV. 

19.  Ahstractio  alia  est  speciei  intelligiiilis, 
alia  natura  communis.  —  Quarta  dubitatio  ex 
superioribus  quoque  ita  resolvenda  constat 
nimirum  ex  dictis  abstractionem,  vel  posse 
referri  ad  spcciem  ipsam^,  vel  ad  naturam  re- 
prsesentantem  in  specie  :  si  ad  speciem  refe- 
ratur,  operatio  est  intellectus  agentis,  qui 
abstrahere  dicitur  species  a  phantasmatibus 
propter  rationem  in  prsecedentibus  allatam  : 
si  vero  referatur  ad  naturam  reprajsentatam^ 
communiter  etiam  asseritur  hujusmodi  ab- 
tractionem  fieri  virtute  intellectus  agentis 
producentis  speciem  reprsesentantem  nudam 
per  universalis  naturam.  Verum  ex  dictis  li- 
quet  intellectum  agentem  talem  aliquam  spe- 
ciem  non  producere.  Ea  ergo  abstractio  ope- 
ratio  est  intellectus  possibilis,  qua  naturam 
universalem  considerat  absque  conditionibus 
individuantibus^  sic  enim  per  actum  illum 
reprsesentatur  natura,  ut  universalis^  atque 
abstracta. 

20.  Abstractio  formalis  quid. — Quid  ab- 
stractio  unirersalis. —  Utraque  ad  quid  inser- 
mat. — Estque  hoc  loco  notandum,  abstractio- 
nem  aliam  dici  universalem,  aliam  formalem : 
per  hanc  uniuscujusque  rei  propria  ratio 
concipitur,  non  attendendo  ad  catera  sibi  for- 
te  adjuncta  :  quomodo  in  scientiis  abstra- 
himus  essentiam  a  proprietatibus ,  genus  a 
differentia^  etc,  ut  uniuscujusque  propriam 
rationem  investigcmus.  Atque  hsec  formalis 
abstractio  distinctionem  aliquam  supponit  iu- 
ter  rem  abstractam  et  csetera,  a  quibus  abstra- 
hitnr,  vel  sine  quibus  consideratur  unde  pro- 
prie  non  causat  distinctionem ,  sed  concipit. 
Abstractio  universalis,  ut  sic,  fit  ab  inferiori  : 
dioo  autem,  ut  sic,  quia  superius  abstrahi 
etiam  potest  prajcisive,  seu  abstractione  for- 


mali,  considerando  illud  secundum  ea<,  quae 
ex  propriis  actualiter  habet,  non  consideratis 
inferioribus.  Alio  ergo  modo  abstrahitur  su- 
perius^  ita  ut  in  potentia  claudat  inferiora,  et 
hsec  dici  solet  abstractio  universalis,  ut  sic, 
quia  in  ea  concipitur  res,  ut  universalis  et 
communis.  Praeter  has  vero  abstractiones  nulla 
alia  in  intellectu  reperitur,  ut  experientia  con- 
stat  :  fueruntque  necessarise,  et  suffioientes  ad 
res  perfecte  cognoscendas,  nam  abstractio  uni- 
versalis  fuit  necessaria  ad  adstruenda  objecta 
scientiarum  perpetua  :  formalis  quoque  fuit 
necessaria  ad  perfecte  comprehendendum  ob- 
jectum,  distinguendo  omnia,  quse  iUi  conve- 
niunt.  Unde  hee  duse  abstractiones  se  invicem 
juvant^  et  sibi  deserviunt :  utraque  autem  illa- 
rum  ex  virtute  et  immaterialitate  intellectus 
provenit,  quia  enim  intellectus  immaterialis 
est^  minime  subjicitur  materialitati  objecti, 
sed  vincit  illam,  et  quantum  fieri  potest  ipsum 
spiritualisat.  Rursum,  quia  immaterialis  est, 
subtilitatem  habet  ad  dividcndum  cuncta,  et 
penetrandum  quid  sit  uniuscujusque  eorum 
proprium  :  ac  deniquequia  incorruptibilis  est, 
potest  incorruptibili  modo  res  universales 
concipere. 

An  nniversale  fiat  per  comparationem,  an  vero 
per  abstractionem. 

DUBIUM  V. 

21.  Ultima  dubitatio  enucleatur.  —  Ultima 
dubitatio  ex  dictis  quoque  decidenda  est,  quo 
modo  universalis  fiat  ab  intellectu,  per  ab- 
stractionem  ne^  an  vero  per  comparationem  ? 
Quae  versari  solet  latissime  in  principio  logi- 
cee  :  sed  immerito,  ibi  enim  multis  etiam  ver- 
bis  intelligi  vix  potest,  liic  vero  perfacile. 
Notandum  est,  uaturam,  quse  ab  intellectu 
universalis  concipitur  in  rebus  ipsis  reperm, 
et  aparte  rei  habere universalitatem quamdam, 
quae  in  unitate  ejusdem  naturce  in  multis  exi- 
stentis  sita  est.  Unde  natura  sub  hac  univer- 
salitate  non  fit,  sed  potius  cognoscitur  ab 
intellectu;  hcec  porro  universalis  naturaaparte 
rei  non  subsistit  abstracta  ab  individuis,  imo 
existit  facta  particulans  :  intellectus  autem 
cognoscit  illam  abstracte,  cognoscendo  scili- 
cet  solitariam,  ac  sine  individuis,  et  iu  ea  qui- 
dem  sic  abstracta  duo  possunt  considerari. 
Primum  est  essentia  :  secundum  modus  essen- 
di,  quem  in  intellectu  habet,  nimirum  esse 
abstractum .  Primum  realiter  datur  in  natura, 
seu  ipsa  est  natura^  cognosciturque  ab  intel- 


CAP.  III.  AN  mTELLECTUS  NOSTER 
lectu  directa  cognitione,  qiiee  solet  dici  prima 
intentio^  seu  conceptus  formalis  :  natura  vero 
sic  cognita  prima  intentio  objectiva,  sive  ob- 
jectivus  conceptus.  Secundum  autem  non  est 
quidem  in  natura  ipsa  realiter,  quia  natura, 
ut  diximus,  realiter  non  est  abstracta  :  neque 
tamen  est  secunda  intentio,  seu  relatio  ratio- 
nis^  quia  ejusmodi  entia  non  nisi  dum  cogno- 
scuntur,  existunt :  quando  autem  primo  natura 
abstracta  concipitur^  nulliim  adhuc  ens  ratio- 
nis  ab  intellectu  concipitur  :  nunum  ergo  tunc 
ens  rationis  estaquo  natura  dicatur  abstracta : 
talis  ergo  denominatur  extrinsece  ab  actu  iu- 
tellectus,  in  quo  abstracta  reprffisentatur^  et 
per  quem  sic  abstracta  cognoscitur,  quem- 
admodum  res  visa  dicitur^  vel  amata  deno- 
minatione  extrinseca  :  cum  ergo  in  natura 
abstracte  cognita  duo  illa  reperiantur,  natura 
videlicet,ejusque  abstractio,  intellectus  directa 
operatione  cognoscit  naturam  ipsam,  per  vir- 
tutem  autem  reflectendi  uon  sistit  in  ea  direc- 
ta  cognitione  naturae,  sed  ultra  procedit  con- 
siderando  modum^  quse  natura  ipsa  habet,  ut 
est  cognita,  deprehenditque  imdatam  omni 
contractione,  ac  nuditatem  ipsam  quasi  for- 
mam  quamdam  taUs  naturge  considerat,  ratio- 
ne  cujus  plura  ipsa  respicit^  a  quibus  fuerat 
denudata^  sive  abstracta.  Atque  hgec  vocatur 
notitia  comparativa,  seu  secunda  intentio  for- 
malis  :  natura  vero,  ut  sic^  cognita^  appella- 
tur  secunda  intentio  objectiva.  Est  scilicet  hsec 
vis  intellectus  nostri,  ut  quoties  deprehendit 
rem  ab  ahquo  extrinseco  denominari,  quo 
exactius  denominationem  ipsam  comprehen- 
dat,  sic  eam  fingat,  ac  si  rei  denominatse  for- 
ma  ahqua  denominas  adhsereret,  et  hoc  modo 
innumeras  iingis  relationes  rationis,  ut  rela- 
tionem  creatoris  in  Deo,  relationem  visi  in  pa- 
riete  :  idem  ergo  fit  in  proposito. 

22.  Unwersale  triplex,  de  quo  in  disp.  6 
Metaphysicce,  sect.  %,  an.  5. — Concinitauctor, 
disp.  tdt.  Metaphysicw,  initio. — Ex  his  con- 
stat  triphcem  posse  considerari  universahtatem 
in  natura.  Primam,  qua  a  parte  rei  dicitur 
universahs  :  alteram,  quam  habet  ab  inteUec- 
tu  per  extrinsecam  denominationem  et  ab- 
stractionem,  juxta  quam  ipsa  natura  reprse- 
sentatur,  ut  communis,  et  indifferexis  :  tertiam 
relationis,  quse  est  quasi  apphcatio  secundse 
universahtatis  ad  naturam  ipsam,  ac  si  in  illa 
existeret  reahter.  Natura  primo  modo  solet 
dici  universale  physicum,  quia  ut  sic  est  sub- 
jecta  motui  et  accidentibus  sensibilibus.  Se- 
cundo  mododicitur  universale  metaphysicum 
Tertio  universale  logicum  :  quamvis  appella 


INTELLIGAT  UNIVERSALIA,  ETC.  729 

tiones  ejusmodi  non  sint  omnino  necessarise  : 
prima  enim  universalitas  potest  optime  meta- 
physica  dici,  quia  a  metaphysico  consideratur_, 
et  quia  in  rebus  metaphysicis  abstrahentibus 
a  materia  secundum  esse  reperitur.  Secunda 
quoque  univcrsahtas,  quamvis  metaphysica 
dicatur,  eo  quod  ad  metapliysicum  pertineat 
inquirere,  an  natura  abstracta  sit  a  parte  rei, 
nec  ne  :  attamen  dici  etiam  potest  physica_, 
quia  cum  iha  abstractio  sit  opus  inteUectus, 
physicus  disserendo  de  operibus  intellectus 
debet  etiam  de  iha  abstractione  agere  :  quod 
logico  quoque  incumbit  ea  ratione,  qua  ope- 
rationes  inteUectus  considerat,  ac  denomina- 
tiones  simul  ab  eis  provenientes  :  sicut  consi- 
derat  rationem  prsedicati  subjecti,  et  similium. 
Universale  denique  tertio  modo  logicum  vocari 
consuevit,  quia  communiter  censetur,  artificem 
dialecticum  prcecipue  agere  de  entibus  ratio- 
nis  :  sed  revera  magis  proprium  est  Metaphy- 
sioi,  cujus  est  entia  rationis  a  realibus  distin- 
guere,  et  iUorum  entitatem  investigare  dia- 
lectici  vero  non  item,  quin  potius  nimis  id 
extrinsecum  est  privatio  fini  ilUus  :  sed  quid- 
quid  sit  de  nominibus,  utendum  ilUs  erit  cum 
pluribus. 

23.  DuMtationis  resohdio. — Ex  dictis  patet 
sohitio  hujusce  dubitationis  postremse  ,  quse 
tribus  conchisionibus  continetur.  Prima.  Uni- 
versale  primo  modo  non  fit  ab  inteUectu,  sed 
illius  coguitioni  supponitur.  Hffic  in  logica 
probata  est  a  nobis,  atque  etiam  inferius  ma- 
gis  probanda.  Secunda.  Universale  secundo 
modo  per  abstractionem  intellectus  efBcitur. 
Tertia.  Universaletertio  modo,  quod  logicum 
vocatur,  in  relationeque  rationis  consistit  per 
actum  reflexum,  qui  etiam  notitia  compara- 
tiva  dicitur,  solummodo  datur.  Universale  pri- 
mo  modo  ens  reale  est.  Tertio  modo  est  ens 
rationis  pro  formali,  ac  tale  quoque  censetur 
a  multis  universale  secundo  modo,  quoniam 
illa  etiam  universalitas  per  intellectum  efiici- 
tur,  nihiique  ponit  in  re  abstracta :  revera 
tamen  rationis  relatio  non  est,  sed  natura  ipsa 
realis  ,  ut  existens  sub  direeta  conceptione 
mentis,  atque  ut  a  tali  conceptione  denominata. 
Unde  universale  primo  modo  reale  quippiam 
est,  rebusqueintrinsecum:  tertiomodonon  nisi 
quid  per  actionem  fictum,  actanquam  intrin- 
secum  rei  cogitatum.  Universale  denique  se- 
cundo  modo  reale  aUquid  est,  rem  tamen  ex- 
trinsece  denominaus. 

2-4.  Quo  pacto  qnidam  resolvant. — Qico  pacto 
alii. — Exhis  reconciUantur  diversse  opimones 
in  hac  materia.  Alii  enim  dicunt  universale 


730 


LIB.  IV.  DE  POTENTIA  INTELLECTIVA. 


fieri  per  abstractionem,  quod  insiniiat  S.  Tlio- 
maS;,  1  p.,  q.  iQ,  art.  1,  ad  2,  q.  85;,  art.  i,  et 
a.  3^  ad  A,  et  opusculo  42,  c.  5^,  et  opusculo  55, 
de  Ente  et  essentia,  cap.  4,  1,  Metapliysicee, 
lectione  'J3,  indicat  etiam  Commentator  l,  de 
Anima,  textu  8,  dicens  intellectum  facere  u- 
niversalitatem  in  rebus,  quod  communiter  ac- 
cipitur  de  intellectu  agente  producente  species 
universales :  nam  Commentator  ipse  2,  de  Ani- 
ma,  textu  10,  ait  intellectum  moveri  ad  ulti- 
mam  perfectionem  a  rebus  universalibus  : 
movetur  autem  ab  speciebus.  Et  3,  de  Anima, 
textu  8,  scribit,  si  universalia  essent  extra  ani- 
mam,  frustra  ponendum  intellectum  agentem, 
quasi  ipse  ea  faciat.  Similem  sententiam  indi- 
cat  Durandus,  in  1,  distinct.  3,  q.  5,  num.  27, 
et  in  2,  distinct.  3,  q.  7,  num.  12,  Flandria  7, 
Metapliysica",  q.  46,  art.  1,  et  in  3,  Metapby- 
siea3,  q.  3,  art,  2,  Soto,  in  logica,  qufest.  2  et  3, 
universalium.  Alii  opinantur  universale  fieri 
per  notitiam  comparativam,  sicut  etiam  sentire 
videtur  D.  Thomas  1,  Periherm.,  lectione  10, 
ubi  inquit,  intellectum  formare  intentiones, 
attribuendo  illas  rei  intellectse,  dum  ipsam 
comparat  ad  res,  quse  sunt  extra  animam.  Et 
apertius,  1  part.,  qnsest.  28,  a.  1,  in  corpore, 
et  ad  4,  atcpie  ibidem  Cajetanus :  et  rursus 
S.  Tliomas,  de  Potentia,  q.  7,  art.  1,  et  opus- 
culo  48,  cap.  1  et  2,  atque  etiam  4,  Metaphy- 
sicse,  textu  5,  Cajetanus,in  cap.  de  Genere,  et 
de  Ente  et  essentia,  cap.  3  et  4,  paulo  ante 
q.  7,  et  iterum  in  ipsa  q.  7.  Item  Ferrarius  4, 
contra,  c,  11,  Sonciuus  10,  Metaphysicee,  q. 
15,  Scotus  7,  MetaphysicEe,  q.  18,  Antonius 
AndreaslG,  quasst.  17,  AntoniusTrombetus,  in 
qusestionibus  Metapliysicis,  q,  2,  art.  1,  Vigue- 
rius  et  copulata  Lovaniensis,  cap,  de  Genere. 
25.  Qitousque  admUtenda  sit  prima  oj^inio. 
—  Utraque  vero  opinio  potest  ad  veritatem 
conciliari,  vel  etiam  ac  falsitatem  trahi,  si 
perperam  exponatur :  si  enim  prima  tantum 
velit,  naturam,  eo  ipso  quod  abstrahitur,  ha- 
bere  modiim  ahquem  universalitatis,  quem  non 
haberet  in  rebus,  recte  expouitur,  sive  univer- 
salitas,  illa  vocetur  Metaphysica,  sive  logica, 
id  quod  in  Inmc  modum  suadetur  primo,  si 
vera  esset  positio  Platonis,  ideaque  hominis 
esset  in  rerum  natura  subsistens  abstracta  ab 
individuis,  proculdubio  haberet  alium  modum 
universalitatis,  quam  nunchabeat :  ergoetiam 
quando  concipitur  illo  modo,  videlicet  tan- 
quam  abstracta  ab  individuis,  plane  ut  sic  re- 
preesentata,  et  concepta  habet  modum  univer- 
salitatis  quem  reipsa  non  habet.  Confirmatur, 
quoniam  illa  natiu^a  concepta,  una  est  objec- 


tive,  et  prsescindit  ab  inferiori  multitudine, 
estque  communis  multis :  est  ergo  tunc  univer- 
salis  aho  modo,  quam  in  rebus.  Secundo.  Na- 
tura  ut  abstracta  habet  alium  modum,  quam 
in  rebus  habeat,  id  est,  non  est  singularitatis, 
sed  potius  indifferentiee  et  communitatis  :  er- 
go.  Tertio.  Natura  per  contractionem  fit  sin- 
gularis  :  ergo  dum  a  contractione  hberatur, 
accipit  modum  essendi  contrarium  siugulari- 
tati :  ergo  fit  aliquo  modo  universalis  :  si  ergo 
prima  opinio  hoc  tantum  dicat,  vera  erit,  si 
secunda  idipsum  neget,  erit  falsa. 

26.  Qiiousque  secunda. —  Quod  si  prima  opi- 
nio  intelUgat,  secundam  intentionem,  seu  re- 
lationem  universahtatis  fieri  per  abstractio- 
nem,  sine  dubio  falsa  est,  cum  fiat  per  com- 
parationem,  et  in  hoc  verum  habet  secunda 
opinio,  hocque  negare  esset  iguorare  differen- 
tiam  inter  relationem  realem  et  ratiouis.  Pri- 
mo,  quia  si  facta  abstractione,  illico  natura 
abstracta  refertur  ad  inferiora,  certe  refertur 
realiter.  Probatur:  nam  vel  refertur  realiter, 
vel  fingitur  referri :  at  vero  referri  non  fingi- 
tur,  nisi  dum  ad  ipsa  inferiora  comparatur,  ut 
ex  supradictis  patet :  ergo  si  refertm",  reahter 
sane  refertur.  Secundo.  Per  meram  cognitio- 
nem  abstractivam  non  cognoscitiir  relatio  ah- 
qua  universalitatis :  ergo  nec  inde  consurgit, 
tiUumve  esse  habet.  Patet  consequentia :  quo- 
niam  relatio  rationis  ahud  non  habet  esse, 
quam  cognosci:  solum  enim  existit,  cum  obji- 
citur  intellectui,  esse  autem  objective  nihil  est 
ahud,  quam  cognosci.  Certe,  si  ejusmodi  entia 
rationis  existerent  etiam  quando  non  cogno- 
scuntur,  realia  plane  essent :  uon  enim  medium 
datur  inter  esse  fictum  et  reale:  esse  autem 
fictum,-  non  est  nisi  dum  fingitur.  Tertio  ex- 
plicatur  idem  per  relationes  ahas  rationis  : 
etenim  paries,  verbi  gratia,  denominatur  visus 
ante  operationem  intellectus,  et  similiter  Deus 
denominatur  creator,  et  tamen  neque  paries 
refertur  relatione  visi,  nec  Deus  relatione 
creatoris,  nisi  quaudo  intellectus  ea  actuahter 
comparat  et  refert :  nam  si  ante  hanc  compa- 
rationem  referrentur,  plane  a  parte  rei  refer- 
rentur:  ergo  idem  est  in  prsesenti  dicendum. 
Quocirca  recte  intellecta  natura  relationis  ra- 
tionis,  est  in  hoc  sensu  secunda  opinio  plane 
evidens :  neque  uUa  aha  hic  superest  difficul- 
tas. 


CAP.  IV.  QUOMODO  COGNOSCAT 
CAPUT  IV. 

QUO  PAGTO  INTELLECTUS  NOSTER  COGNOSCAT  SUB- 
STANTIAM  MATERIALEM,  ET  ALIA  PER  ACGIDENS 
TANTUM  SENSISaiA. 

4 .  JExfonituT  difficuUas.  —  Prima  assertio 
ejusque  prohatio. — Est  inter  alias  lata  differen- 
tia  sensiiiim  ac  intellectuiim,  quod  illi  in  ex- 
ternorum  accidentium  sensibilium  cognitione 
sistant:  intellectus  vero  ex  accidentium  cogni- 
tione  ad  contemplanda  ea,  quae  sub  accidenti- 
bus  cadunt,  atque  latent^  ingreditur  :  unde 
intellectus  nuncupatur,  quasi  intus  legens :  de 
accidentibus  ergo  per  se  sensibilibus  nulla  dif- 
ficultas  est^  qua  ratione  ab  intellectu  cogno- 
scantur^  nam  cum  ea  species  suas  sensibus  ini- 
primant,  consequenter  etiam  imprimunt  m 
intellectu  possibili  virtute  agentis  intellectus  : 
de  aliis  vero  rebus^  ut  de  substantia^  et  de  ac- 
cidentibus  iis^  quae  per  se  non  cadunt  sub  sen- 
sum^  difficultas  restat.  Pro  qua  sit  prima  con- 
clusio.  Sensibilia  per  accidens  non  cognoscun- 
tur  primo  ab  intellectu  per  proprias  species. 
Probatur :  nam  species,  quse  primo  fit  ab  in- 
tellectu^  est  omnino  similis  in  reprsesentatione 
phantasmati^  sed  per  phantasma  tantum  re- 
preesentatur  res  secundum  accidentia  per  se 
sensibilia :  ergo  eamdem  rem,  et  eodem  modo 
reprsesentat  species  intelligibilis  facta  ab  in- 
tellectu  agente.  Major  patet^  quia  cognitio 
sensitiva  est  principium  coguitionis  intellec- 
tivte,  nam  determinat  intellectum  agentem  ad 
productionem  talis  speciei:  ergo  talis  est  re- 
praesentata  per  speciem  intelligibilem  produc- 
tam  ab  intellectu  agentO;,  qualis  fuerat  per 
sensuum  cognita^  reprsesentataque  in  pliantas- 
mate.  Occurretur  fortasse  phantasma  noii  re- 
prsesentare  tantum  accidentia  sensibilia^  sed 
etiam  aliquo  modo  subjectum  eorum :  siquidem 
illa  non  abstracte  repraesentantur,  sed  concre- 
te,  atque  adeo  devolvendo  in  tali  reprsesenta- 
tione  subjectum^  idqueesse  satis^  ut  intellectus 
agens  possit  inde  propriam  subjecti  speciem^ 
nimirum  substantise  eruere.  Sed  falso  occur- 
retur.  Primo,  quia  intellectus  agens  speciem 
producit  determinatus  a  cognitione  phantasise;, 
quee  non  imdum  subjectum  percipit^  sed  acci- 
dentibus  afTectum,  seu  hoc  album^  hoc  quan- 
tum,  etc,  hoc  ergo  ipsum  per  speciem  intelK- 
gibilem  spirituaUter  reprECsentatur.  Secundo. 
Si  data  responsio  vera  foret^  jam  sequeretur, 
apprehenso  per  proprium  pliantasma  homine, 
verbi  gratia^  confestim  intellectum  ageutem 


NOSTER  INTELLECTUS,  ETC.  731 

producere  speciem  reprsesentantem  substan- 
tiam  hominis,  atque  adeo  materiam  illius  et 
formam.  Consequens,  et  falsum  est^  et  contra 
experientiam ;  ergo^,  etc.  Sequela  patet :  quia 
etiam  in  eo  phantasmate  confuse  repreesenta- 
tur  hominis  substantia.  Confirmatur  institu- 
tum :  nam  ideo  Angelorum,  et  Dei  non  potest 
dari  in  intellectu  nostro  species^  per  quam 
primo,  directeque  intelligautur^  quia  non  ca- 
dunt  sub  cognitionem  alicujus  sensus:  ergo 
eadem  ratione  res  materiales,  quaj  sub  cogni- 
tionem  ahcujus  sensus  non  cadunt,  non  pote- 
runt  primo  cognosci  ab  intellectu  per  propriam 
speciem.  Atque  hsec  conchisio  magis  expone- 
tur  in  sequenti. 

2.  Secmida  assertio  exponitur.  —  Confir- 
matuT  utraque  conchcsio. — Secunda  conchisio. 
InteUectus  noster  non  format  proprium  et 
distinctum  conceptum  rerum^  quse  sensibiles 
per  se  non  sunt.  Explicatur  :  nara  proprius 
conceptus  aHcujus  rei  dupUciter  dici  potest. 
Uno  modo,  si  rei  conveniat^  ut  non  conveniat 
ahis,  quo  sensu  conceptus  proprius  distingui- 
tur  contra  communem,  neque  de  lioc  procedit 
conchisio,  sic  enim  proprium  conceptum  for- 
mare  etiam  de  Deo  possumus,  cum  prcedicata 
qusedam,  sive  attributa  de  eo  concipiamus, 
quae  nuUi  ahi  conveniant.  Ahero  modo  dicitur 
rei  conceptus  proprins,  quando  formatur  ex 
propria  rei  similitudine  absque  analogia,  vel 
negatione  :  res  ergo,  qua?.  sub  sensum  cadnnt, 
propriis  conceptibus  secundo  modo  a  nobis 
concipiuntur ,  ut  experientia  constat  :  quse 
vero  non  cadunt,  esto  materiales  sint,  non 
ita  a  nobis  concipi  valent  pro  hoc  statu.  Sic 
ergo  exphcata  conchisio  probatur  primo.  Si 
rei  materiahs  non  sensatae  haberemus  talem 
ahquem  conceptum  proprium,  esset  maxime 
substantias  materiahs,  ejusque  autem  non  ha- 
bemus  :  ergo  nunius.  Major  propositio  est 
manifesta  :  nam  substantia  hujusmodi  majo- 
rem  prae  omnibus  ahis  conjunctionem  habet 
cum  accidentibus  per  se  sensibilibus ,  quo- 
rum  proprios  formamus  conceptus.  Minor  vero 
probatur  :  quoniam  materiahs  substantia  ex 
materia,  et  forma  constat,  neutrius  autem 
habemus  conceptum  proprium  :  materiam 
namque  cognoscimus  per  analogiam  ad  arti- 
ficiahum  materiam ,  subjectumque  acciden- 
tium  :  formam  vero  ex  effectibus  multipliciter 
discurrendo  deprehendimus,  ac  tandem  exph- 
camus  per  similiiadinem  ad  accideutales  for- 
mas.  Confirmatur,  quia  ex  vi  conceptus,  quem 
de  substantia  eiprimimus,  disceruere  non  va- 
lemus_,  au  simplex  sit^  vel  composita  :  hoc 


732 


LIB.  IV.  DE  POTENTIA  INTELLECTIVA. 


enim  explicandum  venit  per  effectus,  et  ana- 
logiam  ad  composita  accidentalia  :  ergo^  etc. 
Secundo  probatur  conclusio  Par  est  de  ho- 
miue;,  ac  de  aliis  substantiis  ratio  ad  proprium 
formandum  conccptum^  atqui  dc  homine  non 
formamus  proprium,  cum  de  ipsius  anima 
nullum  talem  formemus,  sed  tantum  per  or- 
dinem  et  analogiam  ad  ejus  operationem  : 
quare,  etc.  Denique  experientia  ipsa  demon- 
strat  nos  propriam  susbtantise  rationem  non 
concipere  :  cum  non  nisi  per  ordinem  ad 
accidentia  illam  declaremus^  affirmemusque 
id,  quod  accidentibus  primo  substat^  esse  sub- 
stantiam^,  explicemus  similiter  res  insensibiles 
per  ordinem  ad  sensibilia^  quod  apertum  indi- 
cium  est  eorum^  quse  per  se  sensibilia  non 
sunt,  proprios  conceptus  in  nobis  non  gigni. 
Atque  hinc  etiam  confirmatur  prior  conclusio. 
Etenim  si  intellectus  reciperet  propriam  spe- 
ciem  substantiaj  materiahs  actione  intellectus 
agentis,  posse  utique  illam  proprio  conceptu 
cognoscere  :  hoc  autem  non  potest :  ergo,  etc. 
Major  propositio  hquet.  Nam  cum  species  sit 
ratio  concipiendi  rem^  cujns  est  propria  dari 
etiam  poterit  proprius  conceptus.  Confirmatur- 
que  utraque  conchisio  ex  mysterio  Euclia- 
ristise,  in  illo  quippe  eodem  modo  subduntur 
sensui  accidentia  panis,  quo  res  ahse  sensibiles, 
neque  in  rebus  aliis  sentitur  magis  subjectum 
accidentium,  quam  in  Eucharistia,  ibi  autem 
ex  phantasmate  panis  consecrati  non  produci- 
tur  in  intellectu  species  propria  substantige 
panis,  nec  proprius  ihius  conceptus,  cum  ibi 
vere  non  sit  tahs  substantia  :  ergo  neque  in 
rebus  ahis  sensibihbus  acquiretur  iUa  species, 
formabiturve  tahs  conceptus  :  ahas  posset  iu- 
tehectus  dijudicare,  subessetne  his  accidenti- 
bus  substantia,  an  non? 

3.  Progressus  nostri  intellectus  inprincipio 
cognoscencli.  —  Quare  processus  intehectus 
nostri  in  cognoscendo  esse  videtur,  ut  primo 
quidem  accipiat  speciem  spiritualem  repree- 
sentantem  rem  sensibilem  et  materialem 
eamdem  ipsam,  qua^  repreesentatur  in  phan- 
tasmate,  atque  adeo  primo  repreesentantem 
accidentia  sensibiha  propria  substantiEe  ahcu- 
jus  :  tum  etiam  sensibiha  communia ,  quae 
propriorum  modificant  cognitionem,  ac  tan- 
dem  in  confuso  repreesentantem  subjectum 
accidentium,  cum  accidentia  illa  reprtesentet 
in  concreto.  InteUectus  ergo  tah  formatus 
specie  proprio  conceptu  attingit  sensibiha 
propria,  atque  etiam  communia,  qua3  ahquo 
modo  per  se  in  specie  rehicent :  quia  vero  na- 
tus  est  adunata  dividere,  potest  taha  seusibiha 


propriis,  et  distinctis  conceptibus  apprehen- 
dere  :  subjectum  tamen  accidentium,  ac  cse- 
tera,  qua;  per  speciem  non  reprsesentanlur, 
discursu  cohigit,  quatenus  considerans  ipsa 
accidentia,  ac  prsecipue  cognoscens  iUorum 
transmutationem,  quse  fit  circa  idem  subjec- 
tum  (nunc  enim  calidum,  nunc  frigidum  ex- 
peritur,  nunc  hicidum,  nunc  tenebrosum, 
etc.)  discursu  coUigit  ahquid  substare  ilhs, 
sicque  concipit  substantiam  per  modum  sub- 
jecti  substantis,  et  ita  de  rehquis. 

4.  Assertio  unde  constet.  —  Porro  ex  his 
tertia  hsec  deducitur  conchisio.  Quando  intel- 
lectus  per  discursum  pervenit  in  cognitionem 
substantiee ,  speciem  ehcit  repreesentantem 
modo  ahquo  substantiam  ipsam  :  et  idem  est 
de  similibus  judicium.  Ita  optime  colhgitur 
ex  iis,  quse  de  cognitione  universalis  dicta 
sunt,  nimirum  quod  prius  concipiatur  per 
speciem  singularis.  Deinde  vero  propria  iUius 
formetur  species,  quod  etiam  de  imaginativa 
verum  est :  iUa  enim  primo  concipit  sensibilia 
composita  per  species  simplicium,  posteaque 
formas  eorum  species.  Ad  hunc  ergo  modum 
inteihgendum,  in  praesenti  contingere  :  nam 
inteUectus  res  a  sensibus  non  perceptas  primo 
non  concipit  per  proprias  earum  species,  sed 
per  species  sensibihum  discursu  pervenit  in 
illarum  cognitionem  :  tuncque  demum  intra 
se  earumdem  format  species  tah  cognitioni 
respondentes  :  id  quod  persuadetur  similibus, 
argumentis  superius  adductis,  nempe  quia  in- 
tellectus  et  capax  est  iUarum  specierum,  quas 
cum  noudum  habeat,  ex  cognitione  rerum 
ipsarum  necessario  resuUabunt,  et  quia  postea 
facihus  easdem  cognoscit,  quod  indicium  est 
rehctas  fuisse  proprias,  cum  per  ahenas  tam 
prompte  id  prsestare  non  posset. 

5.  De  prcecedentia  cognitionis  inter  accidens 
et  sulstantiam.  —  Ohjectio  prima.  —  Secunda. 
—  Tertia.  —  Quarta.  —  Ex  doctrina  hujus 
capitis  qusestio  duplex  resolvi  potest,  una  illa 
est,  quidnam  ab  intellectu  nostro  concipiatur 
primo  via  originis,  substantia  ne,  an  accidens  ? 
Constat  ergo  prius  formari  conceptum  acci- 
dentis,  quam  substantice  :  illius  quippe  rei 
prius  format  conceptum  iuteUectus  noster, 
cujus  speciem  prius  recipit  :  prius  autem  re- 
cipit  speciem  accidentis,  cum  recipiat  actione 
inteUectus  agentis  immediate,  et  sine  discursu 
aliquo :  per  illam  ergo  formare  poterit  con- 
ceptum  accideutis,  substautise  vero  non  item. 
Objicies  tamen  primo  :  quia  substantia,  juxta 
Aristotelem  7,  Metaphysicffi,  textu  4,  est  prior 
coguitioue  accidenti.  Quod  ratioue  etiam  pro- 


I 


CAP.  IV.  QUOMODO  COGNOSCAT 

batur.  Secundo  :  nam  accidens  intrinsecum 
ordinem  vendicat  ad  substantiam  :  impossibile 
ergo  est  formari  conceptum  accidentis^  nisi 
cum  ordine  ad  substantiam  :  ergo  debet  prse- 
concipi  substantia.  Tertio  modus  ille  cogno- 
scendi  substantiam  supra  a  nobis  positus  vide- 
tur  impossibilis  :  cognitio  namque  substantiae 
sub  rationem  substantis  relativa  est :  supponit 
ergo  absolutam  :  prsecedere  ergo  debet  abso- 
luta ,  ac  adeo  propria  substantiae  cognitio. 
Quarto,  quia  sequeretur  substantiam  non  co- 
gnosci  a  nobis  quidditative^  quia  res  ita  solum 
cognoscitur,  cum  proprio  conceptu  attingitur. 
Consequens  autem  falsum  est^  homo  enim 
quidditative  cognoscitur_,  cum  animal  ratio- 
nale  defmitur. 

6.  Qid  nostram  sententiam  7'espuant,  qui 
amplectantur.  —  Ad  primam  ohjectioriem.  — 
Acl  secundam. — -Ad  tertiam. —  Ad  quartam. — 
Propter  hsec  argumenta  Thomistse  vulgo  se- 
quuntur  oppositum  nostrse  sententiee^  ut  videre 
est  in  Soncino  1,  Metaphysicee^  qusest.  13  et 
14,  Javello,  q.  3.  Ea  tamen  verior  est^  quam 
docuit  Scotus,  in  \,  dist.  3^,  qusest.  1  et  3,  et 
dist.  8,  queest.  2,  Richardus^  in  2,  dist.  2-4;, 
qusest.  3,  a.  3,  Hervseus,  quodhb.  3,  queest.  11, 
Antonius  Andreas  1,  Metaphysicee,  qusest.  4, 
Jandunus,  qusest.  3,  ac  rationes  factae  illam 
vere  convincunt.  Quapropter  ad  Aristotelem 
respondendum,  substantiam  secundum  se  esse 
priorem  cognitione,  non  tamen  quoad  nos. 
Secundo  dicito,  distincta  et  quidditativa  co- 
gnitione  substantiam  esse  priorem  accidente, 
cum  hoc  ab  illa  pendeat  in  essendo  et  cogno- 
scendo  perfecte,  cognitione  vero  confusa  et 
imperfecta  accidens  prius  esse  cognitione  : 
quia  primum  est,  quod  sensibus  objicitur.  Ad 
secundam  objectionem  dicendum,  primam  co- 
gnitionem  accidentis  non  terminari  ad  abs- 
tractum,  sed  ad  concretum,  quod  non  dicit 
ordinem  ad  subjectum,  sed  illud  potius  in 
confuso  includit,  sicque  substantiam  quodam- 
modo  cognosci  simul  cum  accidenti,  hoc  est, 
in  confuso,  in  quantum  videhcet  pars  est  tahs 
concreti  accidentalis,  non  tamen  proprio  sub- 
stantiee  conceptu:  simile  videre  est  in  ipsa  co- 
gnitione  phantasise.  Ad  tertiam  dicitur  sub- 
stantiam  primo  concipi,  ut  substantem,  in  quo 
cognoscendi  modo  includitur;,  quod  ipsa  sub- 
sistat,  atque  ita  in  confuso  cerni  ibi  absolutum 
conceptum  substantiee,  tunc  tamen  non  con- 
cipi  substantiam  illo  conceptu  prseciso  et  pro- 
prio,  sed  ut  subest  alteri  rationi  notiori  nobis. 
Ad  quartam  dicitur  substantiam  cognosci  a 
nobis  quidditative  modo  humauo,  scihcet  a 


NOSTER  INTELLECTUS,  ETC.  733 

posteriori,  et  per  effectus,  ethoc  modo  cognosci 
materiam,  animamque  nostram,  etc,  nun- 
quam  vero  ista  concipi  propriis  et  absolutis 
conceptibus. 

7.  De  utilitate  cognitionis  accidentium  ad 
coffnitionem  substantice,  de  qua  auctor,  disp.  38, 
MetapJiysicce,  sect.  2. — Altera  qufDestio  est,  quo- 
nam  pacto  accidentia  conferantad  cognitionem 
quidditatis  subjecti,  sicut  Aristoteles  docuit  in 
Prologo,  1. 1,  de  Anima,  quia  enim  intellectus 
noster  ab  accidentibus  incipit,  indeque  ad  sub- 
stantiam  usque  penetrat,  ideo  cognitio  acci- 
dentis  ad  cognitionem  quidditatis  substantise 
magnopere  confert :  quod  maxime  verum  lia- 
bet,  ut  divus  Thomas  et  Philoponus  ibi  notant, 
de  cognitione  propriorum  accidentium,  opera- 
tionum  et  potentiarum  substantise.  Ex  his 
enim  coUigimus  rerum  difFerentias  et  perfec- 
tionem,  quod  faciunt  seepissime  philosophi, 
prajsertim  Aristoteles,  ut  videre  est  in  hbris  de 
Anima,  et  1  Physic.  dum  principia  rerum  na- 
turahum  inquirit,  et  in  4,  ubi  essentiam  loci 
investigat,  et  1,  de  Generatione,  cum  naturam 
generationis  substantiahs  explorat.  Quod  etiam 
advertit  S.  Tliomas  2,  contra  Gentes,  cap.  56. 
Oportet  autem  observare,  utilitatem  hanc  co- 
gnitionis  accidentium  ad  rerum  quidditates 
assequendas,  in  principio  tantum  habere  lo- 
cum,  quando  scihcet  via  inquisitionis  procedi- 
tur,  ideoque  non  requiri  integram,  exactamque 
ipsorum  accidentium  cognitionem :  tahs  nam- 
que  cognitio  magna  ex  parte  pendet  ex  cogni- 
tione  subjecti  et  principii,  a  quo  dimanant: 
requiritur  ergo  sohim  ahquahs  cognitio  acci- 
dentium,  per  c[uam  paretur  via  ad  habendam 
perfectam  cognitionem  quidditatis  substantia- 
lis,  ex  qua  rursus  a  priori  procedendo  perfec- 
tius  cognoscuntur  passiones  ipsse,  ac  de  essen- 
tia  ipsa  demonstrantur. 

CAPUT  V. 

QUOMODO  INTELLECTIIS  COGNOSCAT  SEIPSDM,  ANIMAM;, 
ET  QUiE  IN  IPSA  EEPERIUNTUR. 

4 .  Arguitur  in  utramque partem'. — Platonis 
et  aliorum  opinio  in  liac  qucestione. — Tmpugna- 
tur.  —  In  hac  qusestione  speciatim  loquimur 
de  anima  rationah,  ac  de  his,  qua3  illi  inhse- 
rent  :  sunt  autem  potentise  actus  et  habitus 
spirituales.  Ac  ratio  dubii  est,  quia  cum  om- 
nia  heec  spirituaha  sint,  atque  adeo  actu  in- 
telhgibiha,  poterunt  sane  per  seipsa  cognosci, 
neque  indigebunt  uUa  specie,  aut  extrinseco 
ahquo,  ut  cognoscantur  :  hac  enim  de  causa 


734 


LIB.  IV.  DE  POTENTIA  INTELLECTIVA. 


ita  rectius  sentinnt  tlieologi  cle  Angelis  dispu- 
tantes.  In  contrarium  vero  est^,  quia  si  intel- 
lectus  ita  seipsuni;,  animamque  cognosceret, 
aperte  omnino,  atque  perfecte  cognosceret, 
imo  et  jugiter  in  actualem  cognitionem  in- 
cumberet :  utrumque  autem  est  contra  expe- 
rientiam  :  ergo,  etc.  Propter  hsec  non  defue- 
runt,  qui  dicerent,  animam  seipsam  perpetuo 
cognoscere  et  intelligere,  quod  tenuit  Plato  in 
Alcibiade,  sic  explicans  illud  Delphici  oracu- 
lum.  Nosce  teipsum  :  quod  videtur  amplecti 
D.  Augustinus  10,  de  Trinitate,  per  totum, 
prsecipue  cap.  89,  et  Mb.  1-4, cap.  8etl0.  Idem 
sentit  Ariminensis,  in  1,  dist.  5,  q.  2,  Picus 
Mirandula,  in  suis  conchisionibus.  Heectamen 
opinatio  contra  experientiam  mihtat,  nuhus 
enim  in  se  experitur  continuatam  animse  suse. 
cognitionem,  quin  etiam  ignorant  plurimi, 
animam  ne  habeant:  quod  vero  occurrunt, 
minime  discerni  hanc  cognitionem  ob  ihius 
assiduitatem,  quasi  in  ea  mens  occaluerit,  ri- 
diculum  plane  est,  et  simile  placito  Pythago- 
rico,  coehim  longe,  lateque  sonum  edere,  non 
audiri  vero  ad  assuetudinem,  quod  ahbi  refel- 
lendum  est :  stabihtum  sit  ergo,  animam  nos- 
tram  non  semper  seipsam  cognoscere. 

2.  Primum  'pronunliatum  pro  resolutioiie 
hujus  capitis.  — Secundum.  —  Teriium. —  Ex 
quo  sequitur  primo  ipsam  non  cognoscere  se 
per  suam  substantiara :  ahoquin  plane  seipsam 
perpetuo  cognosceret,  quemadmodum  et  An- 
geh,  utendo  videhcet  substantia  pro  specie  : 
quod  si  ita  esset,  non  a  sensibus,  non  ab  in- 
trinseco  aho  penderet  in  intehigendo :  quia 
apud  se  haberet  omnia  necessaria  ad  cogno- 
scendum  :  semper  ergo  cognosceret,  quod  est 
absurdissimum  :  non  ergo  se  cognoscit  per 
suam  substantiam  :  atque  idem  est  de  potentia 
intellectiva  comparatione  sui  ipsius  propter 
eamdem  rationem  philosophandum.  Hinc  se- 
cundo  sequitur  animam  ut  se  cognoscat  egere 
specie  superaddita  :  si  namque  ex  se  sufficien- 
ter  actuata  non  est,  nec  habet  sufficiens  princi- 
pium  se  cognoscendi,  actuari  oportet  principio 
cognoscendi,  sive  specie.  Unde  tertio  sequitur, 
animam  neque  seipsam,  neque  suas  potentias 
per  proprias  species,  sed  per  ahenas  cognoscere. 
Nuha  quippe  species  potest  ab  intehectu  agente 
formari,  quse  aut  animam,  aut  potentias,  prout 
in  se,  referat.  Ratio  est,  quia  anima  non  per 
seipsam,  ut  diximus,  se  cognoscit,  sed  in  co- 
gnitionem  sui  devenit  per  effectus,  seu  actus 
proprios :  ergo  per  ahenas  species,  nempe  ip- 
sorum  actuum  se  intehigit,  potentiasque  pro- 
prias,  atque  habitus :  ahoquin  si  hsec  omnia 


per  ipsorummet  essentias  attingeret,  distincte 
omnino,  atque  intuitive  intehigeret,  quod  ex- 
perientise  adversatur.  Ratio  vero  horum  om- 
nium  est,  quia  anima  cum  spirituahs  sit, 
intehectiva  est,  quia  vero  infima  est  in  eo 
gradu,  infima  quoque  est  in  ratione  intehec- 
tivee,  insufficienterque  actuata,  ut  intehigatur, 
unde  actuahtate  ahqua  eget,  quam  in  specie 
assequitur  :  hoc  autem  totum  provenit  ex  de- 
pendentia,  quam  habet  a  sensibus  corporis, 
cujus,  ex  natura  sua,  est  actus.  Quse  doctrina 
tota  est  D.  Thomse,  supra  a.  1 ,  ac  per  se  aperta 
satis,  Cajetanus  vero  ibi  prohxa  quadam  expo- 
sitione  obscurandam  reddit,  et  falsis  nonnuhis 
miscet,  quale  ihud,  intehectum  nostrum  non 
in  genere  sohim  intehigibihum,  sed  etiam  in- 
tehectivorum  esse  puram  potentiam :  hoc  enim 
posterius  stare  non  potest,  cum  intehectus 
noster  actuahter  et  essentiahter  sit  potentia 
intehectiva  :  ergo  intrinsece  vindicat  activam 
vim  ad  intelhgendum,  quod  etiam  patet  ex 
jam  dictis,  hb.  3,  c.  5,  non  ergo  in  hoc  genere 
est  pura  potentia. 

3.  Quartum  pronuntiaturn.  —  Qiiintum  pro- 
nuntiatum.  —  Unde  consequenter  (quod  jam 
tetigimus)  constat ,  quo  modo  anima  cogno- 
scat  habitus  sibi  iuhserentes,  non  enim  possidet 
ihorum  proprias  species,  sed  sicut  potentias, 
ita  et  habiius,  utpote  tenentes  se  ex  parte  ea- 
rum ,  per  actus  ipsos  faciliter  ehcitos  cogno- 
scit.  De  actibus  vero  esto  quidam  vehnt  co- 
gnosci  per  seipsos,  non  per  species,  eo  quod 
sint  immediate,  ac  per  se  conjuncti  potentise 
intehectiva^ :  nihilominus  ahi  rectius  pronun- 
tiaut  cognosci  per  species.  Primo ,  quia  si  iu- 
tehectus  per  se  ipsum  se  nequit  cognoscere, 
muho  minus  eos  actus,  eo  modo  cognoscet. 
Secundo,  quia  transacto  actu  recordatur  intel- 
lectus,  se  hoc  vel  ihud  intehexisse  :  rehcta  er- 
go  est  in  iho  species  actus,  atque  adeo  per  il- 
lam  cogn  oscitur.  Tertio,  si  actus  per  se  cogno- 
sceretur,  apertius  utique  cognosceretur ,  quam 
solet  :  juxta  hanc  vero  sententiam  eo  ipso, 
quod  intehectus  operatur,  resuhat  in  iho  spe- 
cies  tahs  actus,  imperfecta  tamen,  ut  videtur, 
unde  imperfecte  confuseque  cognoscitur.  Ad 
hunc  forte  modum  sentiendum  de  cognitione 
actus  vohmtatis  :  itaque  quando  vohmtas  exit 
in  actum,  fit  iu  intehectu  species  ahqua  Uhus. 
Sunt  vero  qui  dicant ,  actum  vohmtatis  cogno- 
sci  ab  intehectu  per  eum  actum  intehectus  per 
quem  objectum  fuit  vohmtati  propositum  : 
quod  mihi  non  placet  :  nam  facta  etiam  pro- 
positione  hla  objecti  potest  adhuc  voluntas 
proprium  actum  uon  ehcere  :  non  ergo  ex  vi 


CAP.  V.  QUOMODO  INTELLECTUS  COGNOSCAT  SE,  ET  ANIMAM,  ETC. 


735 


illius  valet  intellectus  actum  "voluntatis  co- 
gnoscere  :  aliud  ergo  principium  est  necessa- 
rium^  quod  aliud  fingi  nequit,  quam  species. 

4,  Sextum  'pronuntiatuni.  —  De  ipsis  tan- 
dem  speciebus  intelligibilibus  quidam  similiter 
volunt  per  seipsos  cognosci ,  quia  cum  sint 
principia  cognoscendi,  alia  possunt  esse  prin- 
cipia  se  cognoscendi,  Oppositum  tamen  censeo 
verum ,  alias  evidentissime  cognoscerentur  : 
quod  tamen  non  ita  esse  satis  intelligitur  ex 
controversia  in  lib.  superiore,  c.  2.  Itaque  dico 
cognosci  ejusmodi  species  per  effectus  suos, 
hoc  est,  per  actus,  in  quos  influunt :  namque 
ex  illis  coUigimus  dari  species  ,  et  non  modo 
alio.  Si  autem  inquiras,  cur  liffic  omnia,  per 
quse  discurrimuSj  per  seipsa  clare,  atque  dis- 
tincte  non  cognoscantur,  cum  sint  spiritualia, 
et  animge  ipsi  satis  conjuncta,  est  in  promptu 
ratio  :  impedimentum  scilicet  corporis,  et  de- 
pendentiam,  quam  pro  hoc  statu  liabent  vires 
animse  spirituales  ab  ipsis  sensibus,  unde  cum 
illorum  niliil  percipiatur  sensibus,  intellectus 
etiam  formare  nequit  clarum  ,  distinctumque 
conceptum  earum.  Hinc  ultimo  colligitur , 
quod  Aristoteles  3,  de  Anima,  text.  45,  ait  in 
rebus,  quce  vacant  materia,  idem  esse  quod  in- 
telligit,  et  quod  intelligitur,  exponendum  esse 
de  iis,  qu£e  adeo  vacant  materia,  ut  neque  or- 
dinem  habeant  ad  illam  quales  sunt  intelligen- 
tiae,  non  vero  intellectus  noster  pro  hoc  statu, 
de  quo  proinde  ibidem  subdit,  intelligere  se- 
met,  sicut  alia  intelligibilia  extra  ipsum.  De 
cognitione  animse  respectu  sui  in  statu  sepa- 
rato  infra  lib.  6,  capite  quinto. 

CAPUT  VI. 

QUOMODO  POSSTMUS   DEUM,   ET   SUBSTANTIAS   SEPA- 
RATAS   PRO   HOG   STATU   COGNOSCERE. 

1.  Prima  assertio.  —  In  hac  qusestione  sit 
prima  conclusio.  Intellectus  pro  hoc  statu  po- 
test  devenire  in  aliquam  cognitionem  Dei,  sub- 
stantiarumque  separatarum.  Ita  Aristoteles  9, 
Metaphysicse,  cap.  42,  ubi  aperte  afErmat  non 
posse  cognoscere  substantias  separatas,  (licet 
illud  sub  dubio  reliquerit,  lib.  3,  deAnima, 
cap.  7,  infin.)  Inlib.  etiam  42,  Metaphysicse 
illas  investigat.  Idem  docet  D.  Thomas  supra, 
et  3,  contra  Gentes,  a  cap.  -44  usque  ad  45, 
Albertus  3,  de  Anima,  text.  30,  a  cap.  6  usque 
ad  2.  Commentator,  citato  loco  de  Anima.  Est 
denique  satis  aperta  doctrina  Pauli  Rom.  4, 
dum  Gentiles  philosophos  arguit,  quod  Deum, 
et  invisibilia  noverint,  nec  tamen  coluerint. 


Estautem  primo  notandum  duplici  modo  posse 
rem  cognosci.  Uno  quantum  ad  an  est :  altero 
quantum  ad  quid  est.  Ipsum  deinde  an  est  du- 
pliciter  adhuc  potest  cognosci,  aut  quoad  ac- 
tualem  existentiam,  aut  quoad  aptitudinem  : 
longe  enim  differunt  nosse  rem  actu  esse,  vel 
tantum  posse  esse.  Denique  quidditatem  rei 
cujusvis  possumus  attingere  perfecte ,  atque 
adaequate,  vel  imperfecte,  cognoscendo  scilicet 
preedicata  aliquot  quidditativa,  non  vero  inte- 
gram  quidditatem,  Secundo  notandum,  per- 
fectamcognitionem,  aut  comprehensivam  esse, 
quando  nimirum  tota  cpiidditas  distinctissime, 
ac  per  eam  proprietas  ejus  universse  percipiun- 
tur.  Qui  cognoscendi  modus  angelorum  pro- 
prius  est,  non  hominis,  unde  res  perfecte  co- 
gnosci  perhibetur,  quando  propria  ejus  essentia 
claro  conceptu  percipitur,  et  ex  illa  affectiones 
aliquot  proprise,  et  non  tantum  communw :  qui 
quidem  modus  perfectse  cognitionis  haberi  po- 
test  per  speciem  rei  ,  vel  etiam  per  effectum 
ejus  proprium  ,  seu  qui  a  sola  illa  causari  po- 
test.  Imperfecte  autem  res  cognoscitur,  quando 
solum  secundum  communia  attingitur.  Tertio 
observandum,  in  preesenti  dubitatione  diver- 
sam  nimium  rationem  esse  de  substantia  infi- 
nita,  quee  Deus  est,  ac  de  aliis  substantiis  spi- 
ritualibus,  quse.  vocantur  Angeli. 

2.  Secunda  asseriio. — His  positis  sit  secunda 
conclusio.  Nulla  substantia  spiritualis  potest  a 
nobis  pro  hoc  statu  mortali  cognosci  prout  in 
se  est,  seu  per  propriam  ejus  speciem,  sed  tan- 
tum  per  effectum  aliquem.  Probatur;  nam 
intellectus  noster  species  intelligibiles  acquirit 
mediis  sensibilibus  objectis,  ac  mediis  actibus, 
qui  inde  procedunt,  sed  nuUa  substantia  spiri- 
tualis  objici  potest  sensibus  :  non  ergo  potest 
imprimere  sui  speciem  intellectui.  Confirma- 
tur  experientia,  nemo  enim  nunquam  de  Deo, 
aut  Angelis  naturaliter  quippiam  novit,  quam 
per  effectus ,  neque  perfecte  assecutus  est  il- 
lorum  notitiam,  unde  D.  Dionysius  7,  de  divi- 
nis  Nominibus,  et  de  coelesti  Hierarchia,  c.  4, 
dixit  Deum  a  nobis  cognosci  solum  ex  sensibi- 
libus,  idemque  celebrant  Augustinus  45,  de 
Trinitate,  c.  8,  Damascenus  et  alii  Patres  ex- 
ponentes  illud  4,  Corinth.,  c,  43  :  Videmus 
mmc  per  speculum  in  cenigmate  :  nimirum  per 
creaturas. 

3.  Tertia  assertio.  —  Fidendics  et  ipse  auc- 
tor,  tum  disp.  30,  Metapliysicce,  prcesertim  sect. 
\\  et  42,  tum  tih.  2,  de  Attrilmtis,  a  cap.  7. — 
Tertia  conclusio.  Deus  quantum  ad  an  est, 
potest  evidenter  cognosci  per  creaturas ;  potest 
item  ejus  quidditas,  confuse  tamen  et  impej 


736 


LIB.  IV.  DE  POTENTIA  INTELLECTIVA. 


fecte  :  sed  de  hac  conclusione  videndus  D. 
Thomas,  4.  p.,  q.  2,  12,  13  et  88,  ubi  de  hac 
re  latius  agitur,  et  apud  Aristotelem,  et  in 
Metapliysica  :  potest  etiam,  ac  solet  hic  tracta- 
ri,  et  8,  etiam  Physicorum,  q.  17,  nonnuUa 
diximus.  Ratio  vero  conclusionis  est ,  quia 
Deus,  cum  sit  prima  causa,  a  qua  effectus  om- 
nes  pendent  in  esse,  et  fieri ,  quseque  omnia 
gubernat,  et  omnibus  providet,  habet  neces- 
sariam  quamdam  connexionem  cum  effectibus, 
et  ideo  ex  ilhs  evidenter  cognoscimus  dari  ah- 
quam  talem  primam  causam  omnium  ,  quam 
Deum  vocamus.  Rursus  autem,  ex  eisdem  ef- 
fectibus  naturam  hujus  causse  investigamus, 
cognoscimusque  illam  esse,  suum  esse  per  es- 
sentiam,  quia  non  potest  ab  alia  causa  ipsum 
recipere  :  ahas  non  esset  prima  :  cognoscimus 
etiam  esse  infinitam,  bonam,  sapientem,  etc. 
Atque  ita  formamus  quemdam  conceptum  pro- 
prium  Dei,  quo  ejus  quidditatem  ahquo  modo 
assequimur  :  nunquam  tamen  clare  et  distinc- 
te  :  eo  quod  effectus  ipsi  Deum  non  repraesen- 
tant,  prout  in  se  est,  neque  totam  virtutem, 
essentiamque  ihius  explicant. 

4.  Objedio  contra  hanc  tertiam  cooiclusioiiem 
diluitur.  —  Objicies  tamen  contra  couchisio- 
nem.  Intehectus  noster  fmitus  est,  Deus  autem 
infmitus  :  non  ergo  potest  ab  illo  cognosci, 
cum  inter  intellectum  et  intelhgibile  debeat 
inveniri  proportio  :  fmiti  vero  ad  fmitum  nuUa 
tahs  potest  cogitari.  Et  confirmatur  ex  3,  Phys., 
text.  65,  ubi  Pliilosophus  pronuntiat,  infini- 
tum,  qua  infinitum  est,  ignotum  esse.  Respon- 
deo  infinitum  duplex  esse  aut  secundum  essen- 
tiam,  aut  secundum  molem,  neutrumque  va- 
lere  a  nobis  perfecte  percipi  in  hac  vita,  quia 
neutrius  habemus  propriam,  adgequatamque 
speciem,  neque  infinito  modo  nobis  competit 
cognoscere,  possettamen  intellectum  nostrum 
naturah  suo  lumine,  finito  modo,  infinitum 
attingere,  cum  ad  cognitionem  non  requiratur 
proportio  certa  inratione  entis,  sed  in  raiione 
objecti,  et  potentise  tantummodo,  ut  D.  Tho- 
mas  observat,  1  p.,  q.  12,  a.  1,  ad  quartum. 
Quidquid  autem  entitatem  habet,  comprehen- 
ditur  adasquate  sub  objecto  intehectus  nostri, 
ut  cap.  1,  visum  est :  ideoque  est  ahquo  modo 
proportionatum  cognitioni  ilhus,  proindeque 
potestab  illo  utcumque  intelligi.  Adconfirma- 
tionem  dic  loqui  ibi  Aristotelem  de  infinito, 
ut  importat  negationem,  quae  non  per  se,  sed 
per  formam  negatam  cognoscitur.  Sic  ergo 
non  finitum  per  finitum  aliquid  intelligitur. 
Vide  D.  Thomam,  ib.,  ad  2. 

5.  Q,uarta  assertio  Hpartita,  de  qua  late  in 


disp.  35,  sect.  1,  et  lih.  1,  de  Angelis,  c.  1. — 
Ostenditur  prima  pars.  —  Quarta  conclusio, 
Alise  substantiee  separatae  quantum  ad  actua- 
lem  existentiam  possunt  optimis  rationibus 
cognosci,  non  tamen  demonstrationibus  con- 
vincentibusintellectum,  quidditas  etiam  earum 
imperfecte  potest  cognosci  quantum  ad  com- 
munia  queedam  prsedicata,  non  vero  quantum 
ad  priora  In  prima  conclusionis  parte  loquor 
de  actuah  existentia,  nam  de  possibih  tantum 
demonstrabiles  fortasse  sunt  creaturae  aliquse 
spirituales.  Primo  quianos  evidenter  cognosci- 
mus  animam  nostram  spiritualem  esse,  atque 
in  illo  genere  incompletam  substantiam  :  evi- 
denter  quoque  Deum  esse  substantiam  intellec- 
tualem  et  spiritualem,  summam  et  primam  in 
illo  ordine,  ac  tandem  scimus  evidenter  gra- 
dum  substantiarum  intellectualiiim  esse  om- 
nium  perfectissimum :  ex  quibus  prsemissis 
evidenter  inferri  potest  possibiles  esse  substan- 
tias  spirituales,  et  intellectuales  integras  in 
suo  genere,  mediasque  inter  substantiam  Dei, 
atque  animse  nostree.  Secundo  argumentari 
possumus  possibiles  esse  praidictas  substantias, 
quia  nec  ex  parte  rei  potest  reperiri  implicatio, 
neque  ex  parte  Dei  impotentia:  ex  quo  recte 
etiam  colligimus  dari  actu  existentes,  cum  illae 
sint,  quae  maxime  assimilantur  Deo,  et  quse 
complent  supremum  gradum  creaturarum  in- 
tellectualium,  qui  in  anima  nostra  inchoatus 
tantum  f ait,  atque  imperfectus :  naturae  autem 
ordo  postulat  ad  complementum  universi,  ut 
substantise  completae,  et  perfectee  in  illo  gradu 
inveniantur.  Tertio  effectus  plurimi  dantur  in 
universo,  qui  non  nisi  his  substantiis  possunt 
attribui,  ut  coelorum  motus,  quos  non  decet 
Deo  tribui  immediate,  quidquid  Aristoteles 
hac  in  re  dixerit,  de  quo  alibi.  Dixi  tamen  hoc 
non  posse  demonstratione  convinci,  quia  nul- 
lus  est  eflfectus  in  universo,  qui  necessariam 
omnino  connexionem  habeat,  cum  substantiis 
separatis  :  nam  omnes  possunt  a  Deo  fieri : 
unde  cum  tales  substantiee  non  habeant  ab 
intrinseco  necessariam  existentiam,  ut  suis 
etiam  locis  demonstratur,  sed  illam  debeant 
reeipere  ex  libera  Dei  voluntate  :  efi^ectusque 
nou  omnino  demonstrent  evidenter,  Deum  illas 
fecisse,  jam  sequitur  non  posse  ostendi  illas 
esse  actu,  demonstratione  cogente  intellectum: 
ostenditur  tamen  evidentia  quadam  morali, 
qua  homo  minime  pervicax  convincetur. 

6.  Ostenditur  secimda  pars.  —  Secunda  pars 
conclusionis  experientia  evidenti  patet :  intel- 
lectus  enim  neque  proprium  conceptum  ahcu- 
jus  Angeh  format,  neque  unum  ab  alio  per 


CAP.  YI.  QUOMODO  DEUM,  ET  ANGELOS  PRO  HOC  STATU  COGNOSCAT. 


737 


proprias  differentias  distinguit,  sed  concipit 
tantiim  siib  comrauni  ratione  substantise  iucor- 
porce;,  et  cum  maxime  distinguit  per  conceptus 
accidentales  in  ordine  ad  effectus,  vekiti  si 
hunc  Angelum  distinguas^  quia  lioc  coelum^ 
verbi  gratia^,  lun£e  movet :  sic  enim  Gabrielem 
concipimus  sub  ratione  nuntii  incarnationis, 
Micbaelem  sub  ratione  ducis,  etc,  alium  sub 
ratione  custodis^  etc.  Quibus  fere  modis  dis- 
tinguunt  Patres,  ac  tbeologi  Angelorum  bierar- 
chias  et  choros.  At  propriis  conceptibus  ipsos 
concipere  naturaliter  est  impossibile.   Ratio 
est^  quianullus  ejusmodi  substantiarum  effec- 
tus  nobis  innotescit,  qui  ostendat  proprias  ea- 
rum  proprietates,  nec  etiam  prsedicata,  quse 
non  sint  omnibus  communia.  In  quo  late  dif- 
ferunt  a  Deo  :  de  illo  enim  phu-a  cognoscimus, 
quee  soli  conveniunt.  Ac  differentite  causa  est, 
quia  hcet  Deus  sit  multo  altior  et  perfectior, 
habet  tamen  longe  phires  eflectus  in  universo, 
majoremque  connexionem  cum  ilUs  ;    unde 
magis   cognoscibihs   evadit   ejus  substautia, 
quam  Angelorum.  Sohim  ergo  in  hac  vita  sub- 
stantiarum  separatarum  quidditatem  in  com- 
muui  et  confuse  cognoscere  valemus  :  porro 
harum  conchisionum  doctrina  Aristotehca  est 
in  3  hb.,  de  Anima :  nam,  cap.  A,  docet  objec- 
tum  proportionatum   intehectui  nostro   esse 
quidditatem  materialemj  et  c.  1,  atque  8,  sine 
phantasmate   nihil   nos  intehigere.   Secundo 
etiam  Metaphysicee  comparat  intehectum  nos- 
trum  ocuhs  noctueej  quibus  sicut  intueri  solem 
nequit,  ita  nos  inteUectu  manifestissima  natu- 
rse,  quales  sunt  spirituales  substantia3.  Denique 
l,  dePartibus  Animalium,  c.  5,  Partem  illam, 
inquit,  noMlem,  atque  divinam  minus  mitempla- 
ri  valemus,  quia  admodum  pauca  illitis  sensibus 
patent,  quorum  Jjeneficio,  tum  de  ea  ipsa  parfe 
divina,  fum  de  aliis,  quce  nossecupimiis,  fa- 
cultas  nolis  cogitandi,  indagandique  suppedl- 
tatur.  Et  infra :  Res  namque  illas  superiores 
tametsi  leviter  attingere  possumus,  tamen  ol 
ejus  generis  cognoscendi  excellentiam  amplius 
oUectamur,  quam  si  Jicec  inferiora  omnia  te- 
neamus  .■  constat  ergo  ex  Aristotehs  seutentia 
ihas  substantias  non  posse  a  nobis  perfecte 
cognosci. 

7.  Quid  alerraverint  Platonici  circa  prcece- 
dentem  conclusione^n.  —  Quid  nonnulli  Peripa- 
tetici.  — Contra  prohatam  vero  conchisionem 
Plato,  Platonicique  omnes  opinati  sunt^,  sub- 
stantias  has  posse  a  nobis  perfecte  intehigi, 
ponebat  enim  ipse  quidditates  rerum  materia- 
hum  separatas  dari  ab  individuis,  unde  con- 
sequenter  aiebat,  sicut  rerum  materiahum, 
III. 


quidditas  potest  a  nobis  perfecte  cognosci,  ita, 
et  posse  separatas  ideas,  in  quarum  contem- 
platione  beatitudo  nostra  consisteret,  ut  videre 
est,  hbro  primo  Etliicorum,  cap.  6.  Sed  fun- 
damentum  Platonis  inane  est,  et  passim  ab 
Aristotele  confutatum.  Ex  Peripateticis  etiam 
muhi  vohierunt  substantias  separatas  posse  a 
nobis  in  hac  vita  perfecte  cognosci,  ut  Alexan- 
der  Aphrodisius,  hbro  suo  de   Anima,  et  9, 
Metaphysicse,  c.  uhimo,  et  1.  2.  Item  Themis- 
tius,  Philoponus  et  Simplicius,  num.  3,  de 
Anima,  atque  iterum  Simplicius,  lib.  de  Ani- 
mse  immortalitate,  Themistius,  paraphrasi  in 
3,  de  Anima,   cap.    3  et  51,   Commentator, 
text.  35  et  36,  Avicenna  et  Avempace  c[uos 
refert  Commentator,  ac,  quod  mirum  est,  idem 
tenuit   Albertus   Magnus   12,   Metaphysicse , 
tract.  2,  cap.  15,  et  in  libeho  de  Intehectu  et 
intelhgibih,  qui  omnes  diversis  procedebant 
viis,  quas  S.  Tliomas  supra,  et  3,  contr.  Gen- 
tes,  elegantissime  impugnat.  Eorum  ergo  plu- 
res  hoc  nitebantur  fundamento,  quod  intellec- 
tus  ageiis  nou  potentia  animee  nostrae  sit,  sed 
substantia  quffidam   separata ,    quae   discursu 
temporis  efllciat  nescio  quam  unionem  cum 
intellectu  possibih,  qua  mediante  intehectus 
posset  assurgere  in  cognitionem  substantiarum 
separatarum   confirmantque  ex  Aristotele  9, 
Metaphysicffi,  cap.  12,  ubi  diserte  affirmat  posse 
nos  cognoscere  substantias  simplices  et  separa- 
tas,  ac  intelhgendus  videtur  de  perfecta  et 
quidditativa  cognitione.  Libro  item  12,  Meta- 
physicre,  cap.  7  et  9,  loqueus  de  Deo,  de  intel- 
lectioneque  divina  disputans,  talem  ait  inesse 
illi  perpetuo  contemplationem,  qualis  inest  no- 
bis  exiguo  tempore,  et  12,  Ethicorum,  cap.  7, 
fehcitatem  nostram  sitam  esse  in  contempla- 
tione  divinorum.  Eteuim  fundamentum  alla- 
tum  tam  falsum  est,  quam  quod  falsissimum  ut 
ex  dicendis  constabit  in  octavo  capite.  Atque 
positio  ipsa  manifesta  mihtat  contra  experien- 
tiam,  modumque  naturalem  intelhgendi  ani- 
mse,  quem  nunc  exercemus,  contra  rationes 
etiam  supra  factas,  ac  denique  contra  ipsuni 
Aristotelem  :  in  locis  autem  citatis  haud  dubie 
loquitur  de   cognitione  illa,    quam  humano 
modo  possumus  assec[ui. 

8.  Quid  denique  circa  illam  dissidii  inter 
Thomistas  et  Scotislas.  — Circa  eamdem  etiam 
conclusionem  Scoti,  ac  D.  Thomae  sectatores 
dissensionem  quasrunt,  Scotus  quippe,  ut  re- 
fert  Antonius  Andreas  2,  Metaphysicee,  q.  3, 
vult  substantias  separatas  posse  a  nobis  quid- 
ditative  cognosci,  qviod  etiam  habet  Joannes 
de  Gandavo  3,  de  Awima^  qusest.  37,  Thomis- 

47 


738 


LIB.  IV.  DE  POTENTIA  INTELLECTIVA. 


tae  vero  contendunt  lioc  impossibile,  ut  videre 
est  in  CajetanO;,  1  part.,  qugest.  12^  art.  1,  de 
Ente  et  essentia,  cap.  \,  qua3.st.  \^,  Capreolo, 
in  \,  d.  2,  qusest.  2^,  Ferrario  3;,  contra^,  c.  55^ 
in  Janduno  2^  Metaphysicee^  queest.  3^  TEgidio 
3_,  de  Anima,  text.  36.  Quse  certe  dissensio  de 
nomine  tantum  est.  Nam  omnes  admittunt 
liaud  posse  nos  propriam  et  distinctam  quiddi- 
tatem  Angelorum  cognoscere,  quod,  velint, 
nolint^  experientia  docet  :  omnes  etiam  faten- 
tur  posse  nos  attingere  quidditates  Angelorum 
confuse,  atque  in  universali :  de  nomine  ergo 
dissident_,  nam  Scotistse  ejusmodi  cognitio- 
nem  licet  confusam^  quidditativam  appellant, 
TliomistEe  autem  quidditatis.  non  quidditati- 
vam  appellandam  esse  reclamant. 

9.  Notatio  una  pro  eadem  conclusione. —  His 
vero  relictis,  in  gratiam  datse  doctrinse^  notan- 
dum  primo^  prsedictarum  substantiarum  intel- 
ligendi  modos  varios  aflferri.  Divus  enim  Dio- 
nysius,  cap.  2,  de  mystica  Theologia  et  de  Di- 
vinis  nominib.j  cap.  1,  de  Deo  Joquens  assignat 
triphcem.  Primus  est  per  attributionem,  attri- 
buendo  scihcet  Deo  quidquid  in  creaturis  per- 
fectum  deprehendimus,  quod  etiam  in  Angehs 
locum  habet,  ihis  enim  tribuimus^  si  non  om- 
nes  rerum  aharum  perfectiones,,  certe  supre- 
mum  iharum  gradum^  afhrmamusque  dandas 
esse  substautias^  in  quibus  gradus  ihe  in  sua 
perfectione  ehiceat.  Secundus  modus  est  per 
negationem  eariim  rerum,  quse  puram  perfec- 
tionem  non  habent.  Quo  etiam  modo  de  intel- 
hgentiis  philosophari  solemus.  Namque  intel- 
lectus  concipiens  generalem^  rationem  entis, 
ac  substantise,  conatur  eas  contrahere  ad  geuus 
quoddam  entium^  superans  hsec  inferiora^  et 
tunc  vocibus  negantibus  utitur^  ut  immateriah^ 
incorporeO;,  etc.  Tertiusmodus  est  per  effectus, 
quo  potissime  usus  fuit  Aristoteles  8,  Physico- 
rum,  et  12^,  Metaphysicse^  ac  docuit  Paulusad 
Roman.  1 :  Limsihilia  enim  Dei  per  ea  qwe 
facta  sunt  conspiciuntur.   Potest  autem  addi 
quartus  modus  cognoscendi,  per  intehectum 
videhcet  nostrum^  in  quo  cum  superiori  iho 
substantiarum  ordine  convenimus.  Unde  S.  Au- 
gustinus  8,  de  Givitate  Dei^,  cap.  5  et  6,  docet 
ratione  intehectus  nostri   demonstrari,   esse 
substantias  intehectuales  :  asseutiuntque  Com- 
mentator^  S.  Tliomas  et  ahi.  Quintus  modus 
cx  perfectione  universi :  et  sic  phires  ahi  pos- 
sci-t  excogitari.  Vide  S.  Thomam  supra,  et  1  p._, 
et  qusest.  de  Spirit.   creaturis^  et  qu^st.  de 
Anima,  art.  10;,  opusc.  70^  supra  Boetium  de 
Trinit.;,  qusest.  A,  2  Metaphysicse;,  lect.  1.  Po- 
tissima  vero  difficultas  circa  hoc  restabat;,  quia 


anima  separata  potest  sub.5tantias  .spirituales 
aperte  intehigere  :  ergo  et  conjuncta  corpori, 
ahas  impeditur  a  nobihs.sima  operatione  per 
existentiam  iu  corpore_,  proindeque  ihud  in- 
formaret  prseter  naturam  suam  :  hsec  tamen 
difficuitas  tangit  modum  cognoscendi  animae 
separatee^  quod  proprium  locum  habet  infra 
hbro  sexto. 

10.  Notatio  altera.  —  Notandum  secundo 
hcet  ahas  substantias  spirituales  imperfecte 
cognoscamuS;,  attamen  animam  nostram  a  no- 
bis  attingiquantum  fas  esthumanointehigendi 
modo.  Nam  evidentissime  scimus  iham  esse, 
et  quidditatem  ejus  etiam  usque  ad  uhimam 
differentiam  specificam:  proprietates  denique 
et  passiones.  Ratio  est^  quia  actus  animee  nos- 
trae  proprii^,  potissimi  effectus  ihius  .sunt,  no- 
bisque  notissimi :  ihi  vero  exphcant  nobis  pro- 
priam  suse  causee  virtutem,  ut  ei  hactenus 
dictis  constat:  at  de  Angehs  nuhum  talem 
effectum  cognoscimus.  Quare^  etc. 

CAPUT  VII. 

UTRUM  INTELLECTUS  NOSTEB,  PRO  HOG  STATU 
PENDEAT  m  OPERATIONE  SUA  AB  OPERATIONE 
PflANTASIiE. 

1.  Pro  toto  TioG  capite  videndus  auctor,  l.  2, 
de  Gratia,  cap.ht. — Argumentum  primumpar- 
tis  negantis. — Argumentum  secundum.  —  Ter- 
tium.  —  De  substantia  actus  intehectus  nostri 
nihil  dicendum  superest^  prseter  tradita  in  h- 
bro  tertio  de  compositione  autem  et  artificio 
actuum  intehectus  sufficienter  in  dialectica 
dictum  est :  solum  ergo  restat  dicendum  de 
modo  operandi.  quem  iutehectus  noster  habet: 
eritque  sermo  de  intehectu  in  statu  animae 
conjunctse  corpori :  nam  de  modo  intehigendi 
in  statu  ahero,  infra  dicitur  hbro  sexto.  Est 
autem  iu  praesenti  quaestione  certum  intehec- 
tum  dependere  a  sensibus  in  acquisitione  spe- 
cierum^  ut  supra  ostensum  est.  Investigandum 
tamen  superest,  an  post  acquisitionem  possit 
hbere  ihis  uti  absque  uha  dependentia  a  sen- 
sibus  ?  Et  quidem  sensibus  externis  nihil  ope- 
rantibus,  plana  est  respousio  affirmans^,  ut  ex- 
perientia  docet^,  et  maxime  in  viris  contempla- 
tivis;,  qui  extasim  patiuntm' :  Aristoteles  enim 
1  Ethic,  cap.  8,  docet  viros  divinos  et  heroi- 
cos  ita  subditos  esse  contemplatioui;,  ut  nuha 
aha  sensuum  actio^  seu  afiectio  ihis  supersit 
tribuenda :  an  vero  intehectus  ab  interno  sen- 
SU;,  seu  phantasia  dependeat^  videtur  pars 
negativa  etiam  vera.  Piimo.,  quia  inteUectus 


CAP.  VII.  AN  INTELLECTUS  NOSTER 
constitutns  jam  est  in  actu  primo  per  species, 
ut  ponimus ,  estque  potentia  perfectior  ipsa 
phantasia :  habensque  ex  se  virtutem,  et  himen 
sufficiens  ad  operandum^  non  est  ergo  cur  a 
phantasia  dependeat,  unde  Aristoteles  3,  de 
Anima,  text.  8,  et  hb.  2,  cap.  5,  ait  intellec- 
tum  acquisitajam  scientia  posse  operaricum 
vult,  neque  indigere  extrinseco  motivo.  Se- 
cundo  intellectus  soepe  inteUigit  ea,  quorum 
phantasia  nullas  habet  simiUtudines  vehiti  re- 
rum  communem  spirituaUum,  etc;  ergo  inea 
operatione  saltem  non  pendet  a  phantasia. 
Tertio,  quia  alias  impediretur  saltem  intellec- 
tus  a  sua  operatione  hgatis  externis  sensibuS;, 
tunc  enim,  et  phantasia  hgabitur,  imo  exte- 
rior  ipse  sensus  hgari  non  posset,  iiisi  hgata 
phantasia,  quse  est  quasi  principium  omnis 
exterioris  sensationis.  Gonsequens  autem  est 
contra  dicta  :  ergo,  etc. 

2.  Varia  aiidorum  placita.  —  Hac  in  re  Al- 
bertus,  Ub.  3,  de  Anima,  tractat,  2,  cap.  19, 
opinatur  intellectum  acquisitis  speciebus  non 
habere  dependentiam  a  sensibus,  maxime  in 
cognitione  spirituahum.  Idem  credit  Philopo- 
nus,  textu  30,  et  lib.  3,  cap.  -4,  Thienensis, 
text.  39,  consentiunt,  in  3,  de  Anima,  Aver- 
roes,  Avicenna,  Simphcius,  Themistius,  locis 
citatis,  cap.  prseced.,  aiunt  enim  in  commu- 
nibus  operationibus  pendere  inteUectum  a 
phantasia,  in  cognitione  vero  abstractissima 
Dei  et  Angelorum  minime.  Bonaventura  quo- 
que  asseruit  in  altissima  contemplatione  posse 
inteUectum  omnino  abstrahi  a  sensibus  etiam 
interioribus,  acsineuUaprorsusimagine  Deum 
contemplari.  Ahi  dixerunt  in  cognitione  sal- 
tem  sui,  ac  suarum  specierum  non  pendere 
intellectum  a  phantasia.  Venetus,  in  text.  33, 
voluit,  quoties  intehectus  per  species  ehcitas 
a  phantasmatibus  operatur,  pendere  quidem 
a  phantasia,  non  item  quando  operatur  per 
eas,  quas  ipse  sibi  formavit. 

3.  Communis  conclusio.  —  Ratio  apriori  ex 
S.  Thoma,  impugnatur  ah  Scoto. — Gommunis 
tamen  sententia  oppositum  docet,  quod  Aris- 
totehs  phrasi  dici  solet,  intellectum  nihil  nisi 
conversione,  non  quidem  sui,  sed  animse,  seu 
phantasiae  ad  phantasmata  intelhgere.  Ita  S. 
Thomas,  1  part.,  qusest.  84,  art,  7,  Gajetanus 
ibid.,  Ferrarius  1,  contra,  cap.  65,  et  lib.  2, 
cap.  73,  Scotus,  in  4,  distinct.  45,  qusest.  2, 
vEgidius  3,  de  Anima,  text.  38.  Sit  ergo  con- 
chisio  :  Anima  dum  corpori  unitur,  intrinse- 
cam  dependentiam  habet  a  phantasia,  quate- 
nus  videhcet  per  intellectum  minime  opera- 
tur,  nisi  actu  etiam  per  phantasma  ahquod 


PRO  HOC  STATU  PENDEAT,  ETC.  739 

operetur,  quod  Aristoteles  3,  de  Anima,  text. 
39,  expressit,  dicens :  Qui  coniem/platur ,  ne- 
cesse  est  una  cum  phantasmate  contempletur. 
Idem  sentit  divus  Dionysius,  c.  7,  de  Divinis 
nominibus  et  de  coelesti  Hierarch.,  cap.  10. 
ImpossiMle,  inquit,  est  nobis  superlucere  divi- 
num  raclium  nisi  varielate  sacrorum  velaminum 
circumvolutum.  Idem  D.  Augustinus  4,  supra 
Genesim  ad  htteram,  cap.  7,  dum  ait,  quando 
numerum  cognoscimus,  ahud  corporeum  sen- 
sum,  aUud  rationem  attingere  :  et  Nazianze- 
nus,  orat.  2,  deTlieologia.  Experientia  quoque 
itadocet,  primo,  quia  Isesa  pliantasia,  leeditur, 
et  rationis  usus,  eademque  impedita  somno 
impeditur  et  inteUectus  :  habet  ergo  manifes- 
tam  dependeutiam.  Secundo  :  quando  ahquid 
perfecte  inteUigere  conamur,  sensibilem  ima- 
ginem  iUius  intra  nos  formamus,  quando  al- 
terum  doeere  sensibiha  exempla  quairimus 
quasi  materiam  phantasiee  suppeditantes,  a 
qua  inteUectus  in  dicendo  pendet,  quae  pro- 
fecto  experientife  a  D.  Thoma  citat. ,  a.  7, 
aUata3  ostendunt  conckisionem  certam  a  pos- 
teriori :  attamen  ratio  a  priori  difficile  reddi- 
tur.  Idem  S.  Thomas  hanc  adducit,  quod 
objectum  inteUectus  nostri  sit  quidditas  ma- 
terialis  rei :  quai  ab  inteUectu  nostro  cognosci 
nequit  secundum  modum,  quem  in  singulari- 
bus  habet  absque  sensus  juvamine,  ideoque  ad 
perfectam  rei  cognitionem  postulari  concomi- 
tantiam  sensitivse  operationis.  Quse  ratio  mul- 
tis  impugnatur  ab  Scoto,  in  1,  dist.  3,  q.  3, 
neque  satis  mihi  arridet :  fundatur  siquidem 
potissime  in  eo,  quod  inteUectus  singularia  di- 
recte  noncognoscat,  quod,  cap.  3,  improbatum 
est.  Preeterea  quamvis  ea  non  ita  cognoscat, 
attamen  adducta  ratione  non  potest  haberi 
necessaria  concomitantia  inter  operationem 
inteUectus  etphantasise  :  sed  cum  maxime  va- 
let  ea  ratio  ad  suadendum,  egere  inteUectum 
juvamine  sensus  ad  perfectam  cognitionem 
rei  singularis,  ac  materialis  ad  suam  usque 
singularitatem  :  hinc  autem  quomodo  potest 
intelligi  aut  colligi  tanta  dependentia,  quanta 
est  inter  sensum  etinteUectum  ?  Quomodo  item 
haberi  ratio  :  quare  leesa  phantasia  Isedatur 
intellectus  in  suis  operatiouibus  universim  ? 

4.  Neque  quce  Scotus  adducit,  placent.  — 
Vide  l.  6,  de  Opere  sexdierum,  cap.  9,  nurn.  7. 
— Commodior  ratio.  —  Quare  Scotus  rationes 
alias  invexit.  Prima  est  in  poenam  peccati  da- 
tam  fuisse  hanc  dependentiam,  falso  tamen 
supponit  ratio  dictara  dependentiam  natura- 
lem  non  esse,  sed  ex  peccato  descendere :  cum 
in  ipso  etiam  innocentiEe  statu  locum  liaberet* 


7-40 


LIB.  IV.  DE  POTENTIA  INTELLECTIVA. 


Secunda,  ejusmodi  dependentiam  solum  nasci 
ex  subordinationepotentiarumanimaej  ratione 
cujus  naturalem  connexionem  habent  talem, 
ut  operante  una  potentia  circa  aliquod  objec- 
tum  operantur  et  alise,  quse  idem  objectum 
natse  sunt  attingere.  Sed  nec  ratio  lisec  videtur 
satisfacere.  Primo^,  quiaprincipiipetitione  quo- 
dammodo  laborat :  nam  hujus  ordinis  et  con- 
nexionis  causam  quserimus.  Secundo  ,  quia 
hinc^  ut  pbu^imum  haberi  posset,  intellectum 
operantem  excitare  phantasiam^  ut  cum  ipso 
simul  operetur,  non  tamen  haberi,  quod  in 
sua  ipsius  operatione  pendeat  intellectus  a 
pliantasia,  ut  experimur:  neque  item  ratio 
redditur  cur  Isesio  unius  redundet  in  alterum. 
Quapropter  illa  occurrit  commodior  et  eviden- 
tior  ratio^  quod  dependentia^  de  qua  tracta- 
mus,  proveniat  ex  imperfectione  status^  in  quo 
intellectus  non  recipit  species^  nisi  dum  actu 
phantasia  operatur^  et  ambse  potentiee  in  ea- 
dem  anima  radicantur,  sibique  proinde  mutuo 
deserviunt,  atque  etiam  sunt  impedimento. 
Unde  quando  phantasia  Iteditur  et  insanit, 
secum  trahit  intellectum  et  animae  atteutio- 
nem^  qua  sohim  ratione  Isesio  in  intellectum^ 
utpote  incorruptibilem,  redundare  potuit :  per- 
fectio  quoque  imaginationis  prodesse  potest 
intellectui;,  quia  quanto  meHus  imaginativa 
apprehendit :  eo  mehores  species  imprimuntur 
intellectui :  sed  et  intellectus  ipse  operando 
movet^  ac  secum  trahit  imaginationem.  Hinc 
ergo  oritur  inter  potentias  has  tam  naturalis 
concomitantia  quse  essentiahs  non  est,  sed  ex 
actuali  operatione  proveniens,  siquidem  in 
anima  separata,  aut  post  corporum  resurrec- 
tionem  necessaria  dependentia  intellectus  a 
phantasia  nulla  erit. 

5.  Ad  primton  in  mim.  1.  —  Ad  secundum. 
—  Ad  tertium.  —  Ad  primum  argumentum  in 
principio  factum  respondetur  intellectum  in 
actu  primo  constitutum  non  indigere  motore 
extrinseco  ad  operandum,  propterconjunctio- 
nem  tamen  cum  corpore^  habere  iiaturalem 
concomitantiam  cum  corporea  potentia,  Ad  se- 
cundum,  quando  intellectus  versatur  circa  spi- 
rituaha,  imaginatio  negotiatur  circa  ea^,  ex 
quibus  semper  intelhgit^  aut  quae  formahter 
reprffisentantur  in  phantasmate,  aut  quae  ex 
illo  modo,  ahquo  deduci  possunt.  Ita  S.  Tho- 
mas  supra;,  Philoponus  quoque  3,  de  Anima. 
ad  text.  21,  notat  divina  intelhgentibus  con- 
currere  imaginationem  typos  et  figuras  oppo- 
nentem  :  quod  certe  sonant  verba  Dionysii 
superius  adducta.  Ad  tertium  dic,  si  sensus 
exterui  simul  et  interni  impediantur  a  sua  ope- 


ratione,  fore  ut  etiam  impediatur  intellectus, 
quemadmodum  contingit  in  dormientibus,  si 
tamen  sensus  externi  ligentur  non  projjter  ima- 
ginatricis  impedimentum,  sed  ob  vehementem 
attentionem  ilHus  ad  rem  disparatam,  tunc  in- 
tellectum  minime  impeditum  iri,  sicque  in 
extasi  contingere. 

6.  Instantia  diluitur.  — Urgebis.  Intellectus 
dormientis  aptior  est  ad  recipiendas  impressio- 
nes  specierum  a  substantiis  separatis,  ac  revc- 
lationes  etiam  divinas,  ut  S.  Thomas  tradit  2, 
contra  Gentes,  cap.  81,  et  sacra  Scriptura  con- 
firmat,  communiter  docens  revelationes  in 
somniis  factas  fuisse  Prophetis,  et  tamen  tunc 
Hgata  est  phantasia  :  non  ergo  inter  utramque 
potentiam  semper  intercedit  concomitantia. 
Occurrendum  esse  quidem  in  somno  intellec- 
tum  aptiorem  ad  recipiendas  species  a  Deo  : 
tum  propter  quietem  majorem :  tum  ne  illa 
impressio  specierum  referatur  ad  ea,  quse  ex- 
terius  sentiuntur,  vel  proprio  discursui  tribua- 
tur,  quod  idem  D.  Thomas  2,  2,  qusest.  173, 
art.  3,  et  de  Verit.,  qusest.  12,  art.  3,  ad  1, 
exphcuit  :  esse  tamen  minus  aptum  ad  feren- 
dum  judicium  de  rebus  revelatis^  quia  inter 
dormiendum  liberum  usum  rationis  de  lege 
ordinaria  non  habemus,  sieut  idem  doctor, 
1  part.,  qusest.  84,  art.  3,  ad  2,  notavit. 

CAPUT  VIII. 

QUID  SIT  INTELLECTUS  AGENS  ET  P0S3IBILIS. 

4.  Vide  l.  2,  de  Angelis  a  n.  li.  —  Diximus 
de  objectis  et  actibus  intellectus  agentis  et 
possibilis,  dicendum  superest  de  ipsis  potentiis. 
Et  quoniam  una  sine  altera  perfecte  non  co- 
gnoscitur,  de  utraque  breviter  agendum.  Est 
ergo  in  parte  intellectiva  animae  nostree  du- 
plex  productio,  nempe  speciei  et  actus,  du- 
plexque  receptio  correspondens,  utraque  vero 
debet  fieri  ab  spirituaU  virtute,  et  in  potentia 
spirituah,  ut  ex  dictis  patet.  Estautem  potentia 
eadem  receptiva  speciei,  productivaque  actus 
intehigendi,  quae  intehectus  possibilis  vocatm', 
quia  ex  natura  sua  est  potentia,  ut  speciebus 
rerum  omnium  informetur,  et  per  eas  intelli- 
gat :  at  vero  virtus  productiva  specierum,  quia 
recipiendi  munus  non  habet,  sed  tautum  agendi, 
ideo  ab  actione  denominatur  agens,  dicitm-que 
intellectus,  non  quia  intelligat  :  cum  solum 
producat  species,  quse  productio  intellectio  non 
est  (objectum  enim  sensibile  species  quoque 
producit,  nec  tamen  sentit),  sed  quia  res  intel- 
Ugibiles  reddit. 


1 


CAP.  VIII.  QUID  SIT  INTELLECTUS  AGENS  ET  POSSIBILIS. 


lU 


2.  Di/ferentia  dupleco  inter  intellecttcm  pos- 
sibilem  et  agentem.  —  Hinc  porro  duee  colli- 
guntur  differentise  inter  has  potentias.  Prima, 
quod  altera  sit  cognoscitiva,  altera  minime. 
Secunda,  quod  actio  intellectus  possihilis  vi- 
talis  sit,  atque  immanens,  cum  sit  actio  co- 
gnoscendi :  at  intellectus  agentis  operatio  ex 
se,  et  ex  propriis  non  item  :  productio  quippe 
speciei  ex  suo  genere  posset  a  re  non  vivente 
fieri,  ut  proxime  de  objecto  sensihili  diximus, 
Actio  ergo  intellectus  possibilis  ex  propriis 
vendicat  esse  a  principio  intrinsepo  activo  :  non 
vero  intellectus  agentis  actio  :  et  liinc  est,  quod 
actio  intellectus  possihilis  de  se  sit  immanens, 
actio  vero  agentis  ex  modo  suo  transiens  esse 
queat :  constat  ergo  ratio  et  diversitas  utrius- 
que  potentise,  saltem  quantum  ad  quid  nomi- 
nis.  Ad  explicandum  autcm  qnid  rei  earura, 
alia  duhia  sunt  enodanda. 

3.  Primim  diibium  in  prresenti  capite  quid 
sit  iiterqiie  intelleclmn. —  Externorum  pfiiloso- 
pJiorum  varia  placita. — Primum  est :  an  uter- 
que  istorum  intellectuum  sit  vera  animge  po- 
tentia  ?  In  qua  re  Grseci  fere  omnes  hanucinati 
sunt,  ponentes  intellectum  agentem  et  possihi- 
lem  esse  suhstantias  separatas,  concedentes- 
que  anima?  nostrse  tantum  cogitativam,  quam 
intellectum  passivum  vocant.  Ita  Theophrastus 
et  Themistius,  lih.  3,  de  Anima,  Alexander 
antem,  lih.  2,  inquit  intellectum  agentem  esse 
Deum  ipsum,  ac  quod  saltem  sit  suhstantia 
aliqua  ex  separatis,  putarunt  Arahes ,  Avem- 
pace,  et  quos  refert  Alhertus  3,  de  Anima, 
tract.  2,  cap.  4,  Averroes  3,  de  Anim.,  text.  5 
et  20,  et  12  Metaphysicge,  text.  17,  Avicenna, 
quoque  9  Metaphysicse,  cap.  4,  credit  intelli- 
gentiam  ultimam,  quse  prsesidet  sphserse  acti- 
vorum  et  passivorum  esse  intelligentiam  agen- 
tem,  quee  guhernat  animas  nostras,  et  6,  Na- 
tural.,  p.  5,  c.  5  et6,  additspecies  iutelhgihiles 
esse  in  ea  ipsa  intelhgentia,  ex  illaque  deri- 
vari  in  easdem  animas.  Huic  sententiee  favere 
videtur  Aristoteles  3,  de  Anima,  textu  19  et 
20,  uhi  de  intellectu  agente  ait,  quod  passione 
vacat,  ac  separahilis  est,  cum  sit  suhstantise 
actus  :  et  infra  ait :  Non  quandoque  intelligit, 
quandoque  vero  non  intelligit,  separatus  vero, 
id  est,  atque  id  solum  est  immortale,  etc.  Et 
Alexander  ex  mente  Aristotelis  ipsius  prohat 
intellectum  agentem,  Deum  esse,  cum  doceat 
intellectum  agentem  omnia  facere,  quod  soUus 
Dei  est. 

4.  Improlatur. — Ratio  ex  Aristotele.  — 
Confirmatio  prima.  —  Confirmatio  secunda. — ■ 
At  enim^  quod  ad  intellectum  possihilem  ar- 


tinet,  sententia  hsec  erronea  est  in  fide,  et  in 
philosopliia  dehrium,  quod  supra  late  proha- 
vimus,  hh.  1,  a  c.  9,  tum  absohite,  tum  etiam 
in  sententia  Aristotelis.  Quod  vero  pertinet  ad 
intellectum  agentem,  certum  etiam  hahetur 
esse  veram  animas  potentiam.  Ita  D.  Tliomas, 
1  p.,  q.  79,  art.  4.  Golligituretiamexeodemiu 
q.  84,  art.  4.  uhi  opinionem  Avicennse  impro- 
bat,  et  Platonis  species  intelhgihiles  fieri  ah 
ideis  :  certum  autem  non  dico,  quod  putera  de 
fide.  Nara  quod  intellectus  agens,  aut  etiam 
species  intelhgibiles  dentur,  de  fide  non  est : 
nec  prseterea  ullus  error  in  fide  esset  sentire 
illas  a  Deo,  vel  intelhgentia  ahqua  produci. 
Rursus  uon  dico  certum  quod  evidenti  demon- 
stratione  haheatur,  nisi  quantum  res  philoso- 
phica,  eaque  tara  abdita  patitur.  Probatur  ergo 
ratione  Aristotehs,  in  3,  de  Anima,  c.  5,  nam 
cum  anima  nostra  ab  in  trinseco  sit  intehectuahs, 
ah  intrinseco  habere  debet  necessaria  ad  exer- 
cendas  intehectuales  operatioues,  natura  enim 
non  deficit  in  necessariis,  nec  ordinat  rem  ad 
actionem,  pro  qua  exercenda  non  conferat  re- 
quisita,unum  autera  exrequisitisad  intellectus 
opera,  estmaximeproductivavisspecierum  in- 
telligihihum,  cumsineeisintellectionon  fiat : 
hahet  ergo  anima  nostra  hanc  virtutera,  sive  po- 
tentiara.  Quara  rationem  S.  Thomas  optime 
prosequitur,  confirmaturque  primo.  Nam  si 
virtus  productiva  specierum  esset  suhstantia 
separata,  non  penderet  in  ifiarum  productione 
a  phantasmate,  neque  a  corpore,  quia  actio 
intelligentise  separatee  superioris  rationis  exi- 
stit:  consequens  autem  est  falsum  et  contra 
dicta  :  ergo,  etc.  Confirmatur  secundo  :  quo- 
niam  in  sensihus  non  desideratur  ahquod  ens 
separatum,  quod  perficiat  species,  sed  in  ex- 
terioribus  ipsa  externa  sensihiha  eas  efficiunt, 
in  interiorihus  autem  virtus  ahqua  ipsius  sen- 
tientis  :  idem  ergo  erit  in  intellectu  possihili, 
probatio  tamen  AristoteUca  potissima  est,  at- 
que  a  priori. 

5.  Instatur  Aristotelis  ratio.  —  Sustinetur 
tamen. — Dictum  etiam  est  in  disp.  150,  Meta- 
fhysiccB,  sect.  1,  n.  17. — At  dices,  iUaratione 
conchidi  non  valet,  intellectum  agentem  esse 
potentiam  animse,  sed  esse  tantum  virtutem 
quaradara  necessariam,  ideoque  a  natura  pro- 
visam  pro  iUa  ipsius  actione,  qiiemadraodum 
sensus  etiam  iudigent  virtute  movente,  quse 
tamen  potentia  animse  non  est,  sed  externum 
sensibile ":  cwhim  quoque  indiget  movente  aU- 
quo,  qui  tamen  potentia  coelo  interna  dici 
non  potest.  Respoudetur  vero  Aristotehs  ra- 
tionem  conchidere  propriam  animse  potentiam 


742 


LIB.  IV.  DE  POTENTIA  INTELLECTIVA. 


ex  illo  principio  in  philosophia  manifesto.  Na- 
turam  jjerfectam  ah  intrinseco  Jiahere  cmcta 
necessaria  ad  suas  actiones  exercendas,  quod 
plane  instantiam  non  habet  :  adducta  vero 
ad  rem  non  faciunt :  coelum  enim  non  indiget 
motu  ad  propriam  actionem  et  perfectionem, 
ut  etiam  diximus  in  Ub.  de  Goelo,  q.  8.  Quod  si 
indigeret^  argumentum  certe  concluderet  mo- 
tum  illius  a  virtute  intrinseca  proficisci^  ut 
etiam  ibi  diximus  :  sensus  porro  externus  cum 
proprium  objectum  sibi  proportionatum  ven- 
dicet^  non  eget  activa  vi  specierum^  neque  ob- 
jectum  ipsum  censendum  est  extrinsecum 
agens^  sed  potius  maxime  connaturale  poten- 
tige  cognoscitivse^  unde  si  possibilis  intellectus 
objectum  sibi  proportionatum  sortireturj  nou 
egeret  plane  intellectu  agente  :  atque  hinc 
etiam  concludi  potest  hanc  esse  Aristotelis 
mentem,  cum  credendum  non  sit  plus  ilhim 
sua  ratione  conficere^  quam  intenderit :  quod 
patet  etiam  ex  ipsius  verbis^  quce  scite  notavit 
Pliiloponus  primO;,  quia  postquam  docuit  in 
omni  natura  esse  agens  et  patiens,  subdidit  in 
citato,  cap.  5^  text.  17.  Necesse  esse  has  eas- 
dem  differentias  animce  inesse  :  aperte  igitur 
significat  agentem  intellectum  in  anima  resi- 
dere,  atque  adeo  potentiam  illius  esse  :  intel- 
hgentia  vero  separata  in  anima  non  existit. 
Secundo,  quia  si  intehectus  agens  intelhgentia 
ahqua  foret^  actu  separata  esset  :  Aristoteles 
vero  sohim  dixit  intellectum  agentem  esse 
separabilem  :  non  sentit  ergo  esse  intehigen- 
tiam :  quare  cum  infra  inteUectum  agentem 
separatum  vocat,  intelhgit  aperte  separatum 
ab  organo  corporeo,  cum  sentiat  esse  poten- 
tiam  spiritualem^  ac  minime  organicam,  cum 
vero  ait  esse  separabilem^  intehigit  omnino 
a  corpore  per  separationem  animse ,  cui  in- 
haeret. 

6.  Enodatur  totus  Aristotelis  textus  circa 
utonmque  intellectum. — Verba  tamen,  quae  de 
hoc  intehectu  agente  Aristoteles  in  textu  19. 
addit,  immixtus  est,  et  impatihilis,  cum  sit 
suhstantia  actu  ens,  difficilhma  sunt,  et  ideo 
diversimode  transferuntur  et  exponuntur  Ar- 
gyropoh :  ergo  dicto  modo  vertit,  Philoponus 
legit^  et  affectione  vacuus  cum  suhstantia  sit 
actu.  Simplicius  ita^  ex  substantia  actio  exi- 
stens.  Itaque  duo  hi  posteriores  philosophi  ex- 
ponunt  operationem  potentiae  esse  ejus  sub- 
stantiam^  cumque  intehectus  ageus  poteutia 
sit  activa^  ideo  substantiam  ejus  dici  actionem, 
hoc  vero  falsum  est,  quia  in  solo Deo  ejus  opera- 
tio  est  substautia^  ut  ahbi  docetur.  S.  Thomas, 
quem  plerique  sequuntur,  esponit^  est  sub" 


stantia  actus,  id  est,  secundum  essentiam  suam 
(  quee  ibi  substantia  appehatur )  actus  est,  seu 
potentia  activa.  Ratio  expositionis  redditur, 
quia  ihis  verbis  afferatur  ab  Aristoteie  causa^ 
cur  in  ihis  actibus  passione  vacet  intellectus, 
nempe  quia  non  concurrit  ad  intehigeudum^ 
ut  potentia  recipiens,  sed  ut  agens  tantum- 
modo  :  unde  substantia  eo  loco  non  importat 
rem  de  prsedicamento  iho,  sed  essentiam^  vel 
entitatem,  ut  sensus  sit,  est  suhstantia  actus, 
id  est^  secundum  entitatem  suam  actus  est. 
Quae  expositio  omnium  probabihssima  vide- 
tur^  stante  communi  iha  Argyropoli  transla- 
tione  :  possunt  vero  aliter  transferri  verba 
philosophi  ut  substantia  non  nominandi,  sed 
gignendi  casu  legatur_,  hoc  modo,  est  substantice 
actus,  id  est^  animse,  qui  principium  agendi 
confert,  videturque  id  htterse  Greecse  conso- 
num,  nam  vox  Grseca  significans  substantiam 
non  absolute  ponitur,  ut  solet^  in  recto,  sed  ei 
additur  articuhis  sequentis  casus.  Verba  au- 
tem  subjecta,  nimirum,  non  quandoque  intel- 
ligit,  quandoque  non  intelligit,  referenda  non 
simt  ad  intehectum  agentem^  de  eo  enimjam 
docuerat  philosophus  minime  intehigere^  eo 
quod  non  esset,  omnia  fieri,  sed  referenda  ad 
scientiam  in  actu,  dixerat  enim  scientiam  in 
actu  posteriorem  esse  scientia  in  potentia  in 
eodem  subjecto,  addidit  tamen  non  simpliciter 
et  absolute^  pro  qua  hmitatione  probanda  sub- 
dit  scientiam  in  actu^  id  est,  actu  scientem 
semper  iutelhgere  :  nam  licet  unus,  et  idem 
non  semper  intelhgat,  absohite  tamen  inter 
habentes  scientiam  nunquam  deest,  qui  actu 
intehigat,  atque  ita  simphciter  loquendo  non 
est  prior  scientia,  quam  sciendi  actus.  Sic  ex- 
ponunt  in  citato  loco  Philoponus,  et  S.  Tho- 
mas,  ac  rursum  de  Spirituahbus  creaturis  10, 
ad  3,  et  de  Auima,  a.  5,  ad  1.  Aham  quoque 
expositionem  traditidem  S.  Doctor,  1  p.,  q.79, 
a.  4,  ad  2,  q.  10,  de  Veritate,  a.  8,  ad  uhi- 
mum,  qu£e  tamen  non  videtur  adeo  consona 
htterse. 

7.  Ulterior  enodatio. — Phantasia  quo  sensic 
appelletur  intellectus  patiMlis.  — Sunt  et  aha, 
quse  Aristoteles  in  capite  subjicit  in  haec  verba, 
Separatus  autem,  id  est,  solum  quod  est,  atque 
id  solum  est  immortale,  perpetuumque,  qui  ta- 
men  non  recordatur,  quia  est  impassihilis  :  i?i- 
tellectus  auteni  passihilis  corrumpitur,  sine  quo 
nihil  inieUigit  anima  .•difficiha  valde.Etenim 
non  constat,  quid  intehigat  per  verbum  sepa- 
ratus,  an  ne  intehectum  agentem,  an  vero 
possibilem  :  unde  etiam  obscurum  est,  cui  tri- 
buat  immortahtatem,  cui  vero  mortahtatem  : 


CAP.  VIII.  QUID  SIT  INTELLECTUS  AGENS  ET  POSSIBILIS. 


743 


videntur  ergo  interpretanda  citata  verba  in 
hunc  modum.  Sola  pars  animee^  quaj  intellec- 
tiva  et  separata  manet,  immortalis  est,  sub 
qua  certe  parte  intellectus  ageas^  atque  possi- 
bilis  comprelienduntur :  atque  adeo  dictio  so- 
lum  partes  ceeterasanimseexcluditjSensitivam 
scilicet  ac  vegetativam  :  prsedictaque  pars  est 
id,  quod  est,  seu  subsistens  et  per  se intelligens, 
quse  cum  superata  invenitur^  non  recordatur^ 
eo  scilicet  modo  quo  in  corpore  :  cum  non 
intelligat  ministerio  phantasise  :  siquidem  ista 
in  separatione  animse  corrumpitur.  Unde  non 
male  dicitur  intellectus  ille  patibilis^  qui  cor- 
rumpitur,  intellectus  quidem,  quia  intellectui 
miuistrat,  et  nonniliil  rationis  participat,  dum 
rationi  subditur,  et  ab  ea  dirigitur,  ut  idem 
Aristoteles  observavit  i,  Etliic,  c.  ult.,  et  1.  6, 
c.  1,  patibilis  autem,  vel  quia  proprie  pati  po- 
test,  phantasmata  impressa,  expressaque  reci- 
piendo,  vel  quia  ejus  operatio  non  sine  passio- 
nibus,  velodiiexercetur,  etc,  ut  1,  de  Anima, 
textu  66,  habetur.  Atque  ita  exponunt  Pliilo- 
ponus  etS.  Thomas.  In  qua  tamen  expositione 
unus  restat  scrupulus,  quia  ejusdem  vocis 
sequivocationem  admittit  in  uno  contextu  : 
nam  in  principio  capitis  intellectus  possibilis 
accipitur  pro  vera  potentia  intellectiva  et  spiri- 
tuali :  in  fine  autem  pro  imaginatione,  seu  phan- 
tasiacorruptibilietcorporea.Occurrendumvero 
nunquam  intellectum  spiritualem  dici  patibi- 
lem,  sed  absolute  intellectum,  qui  sit  omnia 
fien,  postea  vero  addi  vocem  patibilis,  ad  os- 
tendendum,  non  ibi  jamsermonem  haberi  de 
priori  intellectu,  sed  de  phantasia  :  quia  patet 
etiam  ex  adjunctis  verbis,  et  sine  Iioc  nihil 
intelligit  anima,  quse  otiosa  essent,  si  loque- 
retur  philosophus  de  potentia  vere  intellectiva : 
clarissimum  quippe  erat  sine  intellectu  iiemi- 
nem  posse  intelligere  :  loquitur  ergo  de  phan- 
tasia,  sine  qua  etiam  nihil  intelligimus  in  hac 
vita  :  alia  de  Iiac  re  adduxi,  I.  1,  c  H,  trac- 
tando  de  spiritualitate,  immortalitateque  prin- 
cipii  intelligendi  hominis  :  sed  nunc  data  ex- 
positio  videtur  potissima. 

8.  Corollariwm  triplex  ex  dictis. — Ex  deci- 
sione  hujus  dubii  sequitur  primo  intellectum 
agentem  et  possibilem  non  esse  unum  eum- 
demque  iu  omnibus  hominibus,  sed  multipli- 
cari  pro  multiplicatione  animarum,  de  quo 
etiam  superius,  citato  libro  1,  cap.  12,  memi- 
nimus  :  nam  multiplicata  forma,  multiplican- 
tur  consequenter  ejus  potentiee.  Secundo  se- 
quitur  intellectum  agentem  potentiam  orga- 
nicam  non  esse,  sicut  de  intellectu  possibili 
eodem  in  lib.  cap.  9^  ostendimus,  suut  nimi- 


rum  spirituales,  quoniam  ad  actus  spirituales 
immanenter  eliciendos  ordinantur.  Tertio  se- 
quitur  intellectum  agentem  ut  sic  esse  tantum 
potentiam  activam  :  possibilem  vero  esse  pas- 
sivam  simul,  atque  activam,  ut  dictum  est, 
lib.  3,  cap.  4. 

9.  Secimdum  dulium  hujus  capitis. — Du- 
bium  deinde  secundum  est  de  iisdem  intellec- 
tibus,  an  uterque  sit  lumen  :  Aristoteles  qui- 
dem  agentem  intellectum  lumen  vocat,  idem 
vero  sentiendum  de  possibili,  licet  diversa  ra- 
tione :  notandum  est  enim  exD.  Thoma,  1  p., 
q.  77,  art.  1,  licet  lumen  primo  sit  dictum  de 
materiali  hoc,  atque  tangibili,  nomen  tamen 
translatum  fuisse  ad  spiritualia,  nou  metapho- 
rice,  sed  proprie,  cum  lumen  proprie  sit  quid- 
quid  manifestativum  est,  juxta  illud  adEph.  5: 
Omnia,quw  argmintur,manifestantur  a  lumine: 
manifestatio  autem  etiam  in  rebus  spirituali- 
bus  proprie  reperitur.  Imprimis  ergo  intellec- 
tus  agens  lumen  dicitur  manifestans  rem  pos- 
sibili,  intellectui  nimirum  in  actu  primo,  qua- 
tenus  producit  in  JIIo  species  rerum :  quo  etiam 
modo  dicitur  manifestare,  seu  illustrare  phan- 
tasmata,  ut  c  2,  hujus  libri  expositum  est, 
neque  alia  profecto  illuminatio  procedit  ab 
intehectu  agente,  quia  neque  iu  phantasmate 
lumen  aliquod  producit,  neque  item  medio, 
cum  nullum  tale  sit,  per  quod  cognitio  intel- 
lectualis  diflfundatur  :  nec  vero  in  intellectu 
possibili  lumen  aliud  producit,  quam  species  : 
quia  neque  ipse  possibilis  alio  indiget,  neque 
illuminatio  materialis~  in  rebus  spiritualibus 
fingenda  est.  luferes  :  ergo  etiam  quodlibet 
objectum  sensibile  dici  poterit  lumen,  quate- 
nus  producendo  species  sui  seipsum  sensui  ma- 
nifestat.  Illatio  quidem  in  rigore  admittenda 
esset,  si  usus  ferret.  Fortasse  tamen  lumen 
magis  dicitur  de  his,  quse  alia,  non  quse  seipsa 
manifestant.  Deinde  intellectus  possibilis  lu- 
men  quoddam  est  manifestans  veritatem  in 
rebus,  et  judicium  ferens  de  illis. 

10.  Objectio. — Solutio. — Intellectus  agens 
quomodo  dicatur  illuminare  prima  principia. 
—  Dices  ergo  etiam  intellectus  agens  tale  ali- 
quod  lumen  erit  :  is  namque  intellectus  com- 
muniter  dicitur  illuminare  prima  principia,  et 
ex  consequenti  conclusione,  illis  mediantibus. 
Hinc  S.  Thomas,  in  3,  dist.  14.,  quaest.  3,  art. 
primo,  scribit  lumen  intellcctus  agentis  et  in- 
telligibilis  in  actu  eflQcere,  et  perficere  intel- 
lectum  possibilem  ad  cognoscendum  :  prima 
etiam  parte,  q.  97,  a.  5,  ad  3,  ait,  cognitionem 
primorum  principiorum  esse  communem  nobis 
omuibus,  quia  illius  actionis  causa,  qua  est  in- 


lAA 


LIB.  IV.  DE  POTENTIA  INTELLECTIVA. 


tellectus  agens,  omnibiis  inest^  et  q.  106^  a.  1  : 
docet  lumen^  quod  ad  intellectum  pertiuet^  nihil 
esse  aliud,  quam  manifestationem  quamdam 
veritatis,  et  2,  contra  Gentes,  c.  7S,  ratione  3, 
ait  habitum  principiorum  intellectus  agentis 
effectum  esse.  Occurrendum  tamen  intellectum 
agentem  circa  principia  prima  nullam  aliam  cau- 
salitatem  vendicare,  quam  ut  producat  species 
reprsesentantes  eorum  terminos,  manifestare 
autem,  atque  ostendere  necessariam  connexio- 
nem  talium  extremorum  esse  munus  intellec- 
tus  possibihs  :  etenim  manifestatio  hsec,  aut 
actuahs  est,  sicque  formahter  efhcitur  per  ac- 
tum  coguoscendi  (ipsa  quippe  actuahs  cogni- 
tio  manifestatio  est)  :  aut  est  habituahs  et  ef- 
fectiva,  atque  ita  a  solo  ht  intehectu  possibiU 
specie  informato  :  ipse  enim  actum  cognitionis 
ehcit,  intehectus  vero  agens  remote  sohim 
concurrit  prochicendo  species.  Quod  etiam  con- 
firmatur  :  tum  cjuia  intehectus  agens,  ut  sic, 
potentia  non  est  cognoscitiva  :  tum  cjuia  prin- 
cipia  cognitis  terminis  cognoscuntur  1,  Pos- 
teriorum,  cap.  secundo,  non  cognoscuntur  au- 
tem  ab  inteUectu  agente,  sed  a  possibih,  posita 
sohim  productione  specierumper  ipsum  agen- 
tem,  ad  quam  solam  exercendam  introductus 
fuit  a  philosophis,  neque  ahter  cognitioni  de- 
servire  dici  potest :  tum  denique,  quia  intel- 
lectus  possibihs  sufhciens  ad  assentiendum 
primis  principiis,  sicut  vohintas  ad  amandum 
finem  uhimum  ;  nec  ratio  uha  urget  in  con- 
trarium :  et  S.  Thomas  interpretandus  erit, 
ut  primo  loco  agat  de  perfectione  in  actu  pri- 
mo,  quam  intehectus  possibihs  ab  agente  re- 
cipit.  In  secundo^  ut  veht  intehectum  agentem 
esse  quidem  principium  ihius  actionis,  quate- 
nus  tamen  ministrat  species  terminorum,  qui- 
bus  cognitis  principia  cognoscuntur  :  eo- 
demque  modo  loquitur  in  quarto  locO;,  ut  seipse 
exponit,  dum  ait  habitum  principiorum  effec- 
tum  esse  intehectus  agentis,  quatenus  ab  iho 
phantasmata  ihuminantur.  Jam  vero  in  tertio 
loco  manifeste  procedit  de  hunine  inteUectus 
possibilis  :  quare,  etc. 

11.  Tertimn  duhium  Jmjus  capitis.  —  Con- 
sulatiir  auctor,  disp.  1 8,  Metaphysicce,  et  d.  43, 
sect.  2,  num.  14.  —  Tertium  dubium  est,  quis 
prEedictorum  intehectuum  sit  perfectior  poten- 
tia  :  nam  Aristoteles,  citato  capite  quinto,  hbri 
tertii  de  Anima,  agentem  preeferre  videtur  : 
Agens  enim,  inquit,  in  omni  natura  'prcestali- 
lius  est  patiente :  quod  etiam  usurpat  D.  Au- 
gustinus  12,  super  Gen.  ad  htter.,  cap.  16.  Et 
ratione  arguitur.  Nam  potentia,  quse  ordinatur 
ad  preestandum  aUeri  complementum;  perfec- 


tior  est,  intehectus  vero  agens  complementum 
possibih  prsestat.  Atque  ita  credunt  uonnuhi 
Thomisiarum,  inter  quos  est  Ferrarius  3,  de 
Anima,  quajst,  9,  quibus  palrocinatur  D.  Tlio- 
mas,  in  2,  d.  20,  queest.  2,  art.  2,  et  qutest.  10, 
de  Verit.,  art.  8.  Resolvendum  tam^en  possibi- 
lem  simphciter  esse  nobihorem.  Primo,  quia 
ejus  actio,  nimirum  intehectio,  nobihssima  est, 
nec  tahs  uUa  prodit  ab  inteUectu  agente.  Se- 
cundo  per  inteUectum  possibilem  est  noster 
animus  capax  divin8evisionis,in  quabeatitudo 
hominis  consistit.  Tertio  intehectus  agens  non 
nisi  ut  instrumentum  quoddam  datum  est 
praeparandis  possibih  speciebus.  Quarto  secun- 
dum  inteUectum  possibilem  maxime  Deo  et 
AngeUs  assimhatur.  Et  ipse  per  se  loquendo 
consequitur  naturam  substantise  spirituaUs, 
inteUectus  vero  agens  veluti  per  accidens,  ut 
scihcet  defectum  objectorum  materiaUum  sup- 
pleat.  Est  ergo  sine  dubio  inteUectus  possibiUs 
absohite  perfectior,  quanquam  prout  in  poten- 
tia  est,  ad  species,  quas  agens  producit,  veudi- 
cet  hic  non  muUum  excessum,  quod  plane 
sufficit  instituto  Aristotehs,  uon  enim  semper 
agens  simphciter  perfectius  est  patiente,  sed 
qua  agens  est  tantummodo. 

42.  Quartum  dubium  hujus  capitis,  pars  af- 
firmans.  —  Quartum  dubium  est,  an  hi  duo 
inteUectus  reaUter  distinguantur  :  nam  dicta 
omnia  id  supponere  videntur,  certe  Aristoteles, 
ac  S.  Thomas  de  his  loquuntur,  quasi  de  rebus 
distinctis.  Ratione  probatur :  quoniam  actus 
harum  potentiarum  sunt  longe  diversi,  prin- 
cipium  enim  agendi  et  patiendi  reahter  distiu- 
guuntur,  sed  inteUectus  agens  est  principium 
agendi.  possibiUs  patiendi :  ergo,  etc.  Probabi- 
hs  quidem  opinio  haec  quam  innuit  S.  Thomas, 
quaest.  79,  art.  7,  in  1  p.,  et  in  2,  d.  17,  q.  2, 
art.  1,  teneutque  universa  ejus  schola,  et  ^lar- 
sUius  Ficinus,  lib.  lo,  de  Theologia  Platonis. 
Potest  etiam  ex  dictis  explicari  et  confirmari : 
nam  potentia  cognoscitiva  solum  est  receptiva 
specierum,  et  operativa  per  easdem,  non  autem 
activa  iUarum,  sed  principium  agendi  iUas,  est 
diversum  a  potentia  cognoscente,  prout  haec 
omnia  patent  iu  sensibus  :  ergo  idem  creden- 
dum  erit  in  inteUectu :  nam  ex  sensibus  iu- 
telUgibilia  sunt  investiganda.  '91 

13.  Pars  negans  prolabilior. — Opposita  ta- 
men  sententia  esl  valde  probabilis,  quam  te- 
nent  aUi  non  ignobiles  scriptores.  Major  in  2, 
d.  16,  qusest.  unic.  Abulensis,  Exod.  23,  q.  70, 
Niphus,  lib.  de  Intell.,  tract.  4,  cap.  21.  Eo 
fundamento,  quod  absque  distinctione  reali 
facile  possit  intelhgi  munus  inteUectus  agentis. 


CAP.  IX.  DE  DISTINCTIONE  INTELLECTUS  PRACTICI  ET  SPECULATIVI. 


745 


eadem  enim  potentia  activa  esse  valet  specie- 
rum^  et  ut  sic  intellectus  agens  appellari :  et 
rursum  operativa  per  illas,  sicque  dici  intel- 
lectus  possibilis,  neque  in  actibus  spiritualibns 
principium  agendi  et  recipiendi  oportere  dis- 
tingui^  ut  alibi  traditur.  Secundo,  qnia  mul- 
tarum  species  potest  intellectus  possibilis  sibi 
formare-,  ut  ex  supradictis  patet :  ergo  si  vim 
activam  habet  specierum  quarnmdam,  omnium 
plane  habere  poterit.  Tertio  intellectus  noster 
quasi  medius  est  inter  intellectum  angehcum 
et  sensum^  ille  enim  natura  sua  inditas  habet 
species  omnium  rerum,  ac  si  ab  intellectu  ins- 
tar  passionnra  dimanarent,  potentise  autem 
sensitivse  maxime  exteriores  et  speciebus  ca- 
rent,  et  illas  ab  extrinsecis  objectis  recipiunt, 
intellectus  vero  noster,  et  speciebus  caret  a 
principio,  in  quo  a  perfectione  Angeli  decli- 
nat,  et  quamdam  habet  convenientiam  cum 
illo  :  statim  enim,  ac  anima  ipsa  quippiam  co- 
gnoscit  per  phantasiam,  ab  ipso  intellectu  ma- 
nat  species  id  reprsesentans.  Quare  efficientia 
haec  quodammodo  se  habet  instar  emanationis 
speciei  ab  intellectu,  atque  ita  potentia  dis- 
tincta  non  procedit  talis  efficientia.  Confirma- 
tur^quoniam  intellectus  agens  post  hanc  vitam 
semper  actione  carebit,  quod  inconveniens 
censetur  si  potentia  est  distincta  realiter  :  erit 
ergo  virtus  ejusdem  potentise.  Itaque  universa, 
quse  de  utroque  intellectu  dicuntur,  de  duplici 
ejusdem  potentise  vi  facile  dici  possunt,  quae 
certe  opinio  verior  apparet,  quamvis  nihil  cer- 
tum  se  offerat :  an  autem  distinctio  formalis 
saltem  sit  admittenda,  dicetur  inferius. 

GAPUT  IX. 

UTRUM  INTELLECTUS    PRACTIGUS   ET   SPEGULATIVUS 
SINT   POTENTl^  DISTINGT^E. 

1 .  Prima  differentia  inter  practicum  et  spe- 
culativum. — Explicatio  secimda. — Hanc  quees- 
tionem  tractat  Aristoteles,  lib.  3,  de  Anima, 
cap.  9  et  10.  Estque  valde  necessaria  ad  expli- 
canda  diversa  munera  intellectus  nostri,  dis- 
putat  preeterea  de  intellectu  practico  et  specu- 
lativo,  Hbro  6,  Etliicorum,  a  capite  1,  per  se- 
quentia,  et  lib.  4,  Magnorum  Morcd.,  c.  35, 
Metaphysicee,  capitibus  1  et  6,  Metaphysicae, 
capite  primo.  Pro  expositione  ergo  primo 
notandum,  practicum  et  speculativum  potissi- 
me  differre  ex  parte  finis,  ut  Aristoteles,  dicto 
loco,  docet:  nam  finis  speculationis  estveritas, 
et  perfectio  ipsius  intellectus  ut  sic,  finis  vero 
practici  est  opus :  et  ideo  speculatio  propter 


seipsam  est  appetibilis:  practicum  vero  tan- 
tum  in  ordine  ad  opus,  et  propter  bonum,  quod 
in  operatione  reperitur.  Ad  cujus  differentise 
declarationem  est  secnndo  notandum  intellec- 
tum  nostrum  circa  duo  versari :  primo  quidem 
circa  cognitionem  rerum  tam  externarum, 
quam  proprise  etiam  naturse:  secundo  circa 
operationes  proprias,  inter  quas  aliee  sunt  in 
potestate  hominis,  quoad  usum  et  exercitium, 
atque  etiam  quoad  rectitudinem  et  pravitatem, 
aliee  vero  fiunt  necessario,  quee  proinde  in 
potestate  hominis  non  existunt.  Circa  priores 
autem  operationes  dupliciter  potest  intellectus 
versari:  aut  cognoscendo  illas  secundum  en- 
titates  suas  naturales :  aut  regulando,  consti- 
tuendoque  in  illis  modum,  quo  optime  fiant. 
Quando  ergo  intellectus  noster  versatur  circa 
rem  quamhbet  sibi  extrinsecam,  vel  intrinse- 
cam,  cognoscendo  tantum  naturam,  et  pro- 
prietates  illius,  ea  cognitio  speculativa  est, 
quando  vero  circa  operationem  hominis  ipsius, 
regulando,  ponendoque  illi  modum,  talis  actio 
erat  communiter  practica.  Quapropter  cognitio 
speculativa  vendicat  pro  materia  proxima 
circa  quam  versatur,  rem  cognitam :  pro  fine 
aiitem  ipsam  veritatem,  quse  de  re  illa  potest 
demonstrari  :  at  vero  cognitio  practica  pro 
materia,  et  objecto  sortitur  operationem  hu- 
manam,  et  pro  fine  rectitudinem  ilHus,  et,  ut 
ita  dicam,  regulationem  in  facto  esse:  quod 
intelligendnm  venit,  quando  operatio  ipsa  est 
praxis,  ut  statim  expHcabo.  Et  hac  de  causa 
intellectus  practicus  rem  considerat,  ut  opera- 
bilem,  quia  nimirum  immediate  considerat,  ut 
operationes  hominis,  ac  res  alias,  ut  sub  tali- 
bus  cadunt  operationibus. 

2.  Secwnda  differentia, —  Tertia. —  Quarta. 
—  Quinta.  —  Hinc  altera  sumitur  differentia 
practici  et  speculativi,  quod  speculativum  ver- 
satur  potissime  circa  universaha,  unde  scientia 
maxime  speculativa,  quahs  est  metaphysica, 
maxime  universaha  contemplatur :  practicum 
vero  potissime  intendit  in  particnlaria :  qua  de 
causa  prudentia  habitus  intellectus  est  maxime 
practicus,  quia  particularia  considerat.  Ac  ra- 
tio  a  priori  est,  quia  circa  actiones  versatur, 
quse  ad  singularia  terminantur.  Et  quamvis 
practicum  circa  universalia  sgepe  versetur,  id 
tamen  non  nisi  in  ordine  ad  singularia.  Unde 
suboritur  tertia  differentia,  quod  speculativum 
est  maxime  de  seternis,  ac  necessariis :  quod 
si  attingit  etiam  corruptibiha,  ea  plane  abs- 
trahit,  et  quasi  perpetua  considerat :  practicum 
vero  de  contingentibus,  quia  respicit  singalaria 
particularesque   circumstautias  eorum,   quee 


746 


LIB.  IV.  DE  POTENTIA  INTELLECTIYA. 


facile  mutabiles  sunt.  Est  et  alia  differentia^ 
quod  speculativum  res  contemplatur  ex  earum 
principiis :  practicum  vero  considerat  easdem, 
quasi  ponens  in  seipso  priucipium  illarum :  sic 
pliilosophus  naturalis  cognoscit  passiones  ani- 
mae  considerando  quid  in  se  sint^  et  quomodo 
oriantur  a  tali  natura^  et  lioc  ipsum  est  consi- 
derare  rem  speculativo  modo :  philosophus 
autem  morahs  observat  animse  passiones^,  ut 
reducendse  sint  ad  mediocritatem  per  virtutes, 
quod  est  agere  de  illis  modo  operabili.  Ultima 
tandem  differentia^  ad  quam  numeratae  omnes 
reducuntur,  posita  est  in  diversitate  objecti 
formahs^  nam  practicum  respicit  operabile,  ut 
sic,  speculativum  autem  veritatem;,  ut  sic,  quee 
est  differentia  ex  parte  finis,  ut  recte  notavit 
CajetanuS;,  1  part.,  qusest.  14,  art.  IG.  Qua- 
propter  superflua  est  quorumdam  disputatio, 
an  practicum  et  speculativum  dififerant  ex  ob- 
jecto,  an  ex  fine^  quam  excitant  Antonius  An- 
dreas  6,  Metaphysicae,  q.  ],  Soncinus^  q.  A, 
Javellus,  qua3st.  5,  si  enim  sermo  sit  de  objecto 
materiali,  in  eo  plane  non  differunt,  cum  circa 
idem  objectum  materiale  practicum  et  specu- 
lativum  possint  versari:  si  vero  de  objecto 
formali  idem  prorsus  est  cum  fme :  nuUa  ergo 
existit  controversia. 

3.  Primmn  corollariimi  ex  doctrina  data. — 
Finis  scieyitis  potest  per  accidens  variare  ra- 
tioneni  practlci  vel  specidativi:  non  vero  per  se. 
— Ex  dictis  de  practico  et  speculativo  in  com- 
muni  coUigitur  primo  resolutio  illius  quajstio- 
nis,  au  scientia  practica  et  speculativa  differant 
ex  fine  ipsius  scientioe,  multi  enim  putant  ha- 
bitum  practicum  non  esse  absque  fnie  scieutis, 
ut  Soncinus  et  Javellus  paulo  ante  citati , 
quibus  videtur  favere  D.  Tliomas,  1  p.,  q.  14, 
art.  16,  et  queest.  79,  art.  2.  Dicendum  est  ta- 
men,  habitum  ex  se  habere  practicum  esse, 
vel  speculativum,  neque  fniern  scientis  posse 
variare  liujusmodi  rationem  in  habitibus:  sic 
scientia,  qua  cognoscitur  Deus  cum  attributis 
ipsius  speculativa  est,  quantumlibet  ipse  sciens 
finem  aliquem  extrinsecum  per  illam  sibi  pro- 
ponat  acquirendum.  Alioquin  vana  foret  divi- 
sio  scientiarum  in  practicas  et  speculativas, 
nam  quseUbet  posset  practica  evadere,  aut 
speculativa  juxta  placitum  addiscentis,  quod 
est  ridiculum.  Ac  ratio  a  priori  est,  quia  ha- 
bitus  practicus  dicitur,  eo  quod  directivus  sit 
operationis,  quod  vero  actu  non  dirigat  per 
directionem  et  intentionem  addiscentis,  per 
accidens  est,  nec  illius  mutat  naturam,  sicut 
regula  semper  talis  est,  quamvis  ad  regulan- 
dum  iion  applicetur.  Ita  Gajetanus,  citato  ar- 


tic.  16,  primoe  partis,  Ferrarius  3,  contra  Gen- 
tes,  eap.  20,  Soto,  queest.  4,  proeemialium  in 
logicam.  Fatemur  tamen  fmem  scieutis  mo- 
dum  mutare  in  acquisitione  scientioe,  opera- 
tionemque  et  habitum  practicum  reddere,  non 
quidem  per  se,  sed  quasi  per  accidens  et  occa- 
siouahter:  veluti  si  quis  acquirat  scientiam  de 
re  operabili,  non  animo  operandi,  sed  cogno- 
scendi  naturam  illius,  procedit  quidem  ex  ac- 
cidenti,  speculativo  modo :  qui  vero  addiscit 
animo  operandi,  procedit  practico,  atque  adeo 
cognitio  heec  practica  erit,  illa  speculativa, 
quod  quidem  ex  fme  scientis  ortum  habuit, 
occasionaliter  tamen  id  habent  ex  intrinseco 
modo  procedendi,  et  ita  est  intelligendus  sanc- 
tus  Tliomas :  si  tamen  quis  non  variaret  mo- 
dum  acquirendi  scientiam,  quamvis  variaret 
propositum  et  finem  suum,  ratio  scientise  non 
mutaretur,  et  ita  per  se  loquendo  fmis  scientis 
non  variat  rationem  habitus  practici,  vel  spe- 
culativi. 

4.  In  duUo  sulorto  prima  sententia.  —  Se- 
cunda  sententia  rejicitur.  —  Sed  an  in  actibus 
ipsis  requiratur  actuahs  intentio  operandi  ut 
consideratio  practica  dicatur,  dubitari  posset. 
Quidam  afErmant,  asserentes  nullam  conside- 
rationem  actualem  esse  practicam  simpliciter, 
nisi  illi  addatur  actus  voluntatis  intendentis 
operationem :  habitus  enim,  inquiunt,  dicitur 
practicus,  quia  est  directivus,  talis  autem  est 
absque  operautis  directione,  et  ideo  est  etiam 
practicus  absque  tali  directione :  at  vero  actus 
practicus  dicitur,  quia  actu  dirigit,  non  potest 
autem  dirigere  actu  nisi  vokmtatis  intentio 
accedat:  quare,  etc.  Alii  addunt  requiri  vo- 
luntatem  rectam,  quod  falsum  puto,  nam  a 
voluntate  errante  procedere  potest  actus  prac- 
ticus  pravus:  et  imprudentia  practica  plane 
est,  sicut  contraria  prudentia,  imo  et  error 
practicus  dari  valet,  unde  ex  3,  Ethicorum, 
cap.  1,  celebratur  omnem  pravum  ignorare 
quid  agat,  ignorantia  practica  videhcet,  igno- 
rantia  quippe  speculativa  minime  ignorat. 

5.  Primim  quoque  exploditur.  —  At  enim 
non  solum  sententia  hoec,  verum  etiam  prior 
displicet,  namque  ut  actus  intellectus  dicatur 
practicus,  uon  pendet  a  voluntate,  ut  a  mo- 
veute  :  quod  probatur,  quia  omnis  actus  intel- 
lectus,  qui  de  se  tendit  ad  movendum  appeti- 
tum  et  regulaudum  actum  ilhus,  practicus 
est :  actus  autem,  a  quo  movetur  appetitus, 
antecedit  omnem  appetitum :  non  ergo  actus 
practicus  per  se  requirit  voluntatis  inteutio- 
nem.  Major  patet :  quia  uon  iutellectus  specu- 
lativus,,  sed  practicus  movet  appetitum,  ut  docet 


CAP.  IX.  DE  DISTINCTIONE  INTELLECTUS  PRACTICI  ET  SPECULATIVI. 


747 


Aristoteles :  minor  vero  osteuditur,  quia  appe- 
titus  non  tendit  nisi  ad  objectum  cognitum^ 
ideoque  prima  cognitio  practica  appetitum 
movens  prseire  debet  omnem  actum  appetituS;, 
alias  in  infinitum  procederetur ,  ut  uotavit 
Aristoteles  1,  Ethicorum  ad  Eudemum,  et  nos 
infra  dicemus^  lib.  5,  capite  3^  hic  vero  actus, 
onme  malum  est  fugiendum,  practicus  est^,  si- 
qiiidem  vim  habet  movendi  appetitum^  imo 
primum  principium  censetur  rationis  practi- 
cse  :  ut  divus  Thomas  notat,  l  p.,  queest.  79, 
art.  l^,  unde  in  2,  2,  queest.  49,  art.  2,  habi- 
tum  elicitivum  tahs  actus  inter  partes  pru- 
dentiee  collocat. 

6.  Replica  pro  eadem  frima  sentenlia.  — 
Vera  enodatio.  —  Suadetur.  —  Sed  occurrunt 
adversarii,  actus  ejusmodi  non  esse  perfecte 
practicos,  cum  possit  mens  in  eorum  cognitione 
sistere  :  et  speculari  tantum  omne  mahim  esse 
detestabile  et  omne  bonum  dirigibile,  unde  a 
quibusdam  similes  actus  vocantur  speculative 
practici.  Fortasse  tamen  quiBstio  de  nomine 
erit,  atque  ita  actus  ille  potest  simphciter  prac- 
ticus  censeri.  Unde  S.  Thomas,  qutest.  d7,  de 
Veritate,  art.  \,  synderesim  vocat  simpUciter 
habitum  practicum.  Ratio  est,  quia  hcet  possit 
inteUectus  in  cognitione  illa  sistere,  ex  natura 
tamen  sua  actus  ipse  movere  appetitum  valet, 
media  conchisione  practica,  quee  ex  iho  infer- 
tur,  assensus  namque  principiorum  naturahter 
tendit  ad  assensum  conchisionum,  ejusdemque 
ordinis  est  cum  illo :  unde  confirmatur  insti- 
tutum,  nam  actus  hic  in  particulari,  malum 
Jioc,  verbi  gratia,  futurum,  est  fiigiendum, 
practicus  est :  ergo,  et  universaHs  ille,  omne 
malum  est  fugiendum,  practicus  erit.  Antece- 
dens  suadetur,  quiatahs  habet  pro  objecto  rem 
operabilem  ,  modoque  operabili  circa  illam 
versatur,  cum  proponatur  facienda,  et  actus 
ipse  sufiiciens  sit  ad  movendum  vohmtatem, 
et  ad  hoc  ex  se  dirigatur.  Jam  consequentia 
suadetur  :  quia  eadem  est  ratio  de  actu  uni- 
versah  et  particulari.  Hinc  ergo  formatur  ar- 
gumentum.  Actus  hic,  omne  malum  est  fu- 
giendum,  practicus  est,  non  pendet  autem  ex 
vohmtate  operantis :  ergo,  etc.  Tandem  actus 
conscientia3,  dictus  murmuratio  intehectus  de 
actu  malo,  ex  quo  sequitur  remorsus  in  volun- 
tate,  ille,  inquam,  actus  practicus  est :  utpote 
qusedam  synderesis,  movetque  vohmtatem  et 
tamen  prsevenit  omnem  appetitum,  quia  nobis 
etiam  nolentibus  intra  nos  excitatur  :  ergo 
actus  practicus  non  tantum  ille  est,  qui  a 
vohmtate  procedit,  vel  qui  actu  dirigit  ope- 
rantem,  sed  qui  de  se  est  sujQS,cieus  ad  moven- 


dum  appetitum,  et  ad  id  ex  se  tendit  natura 
sua. 

7.  Dodrina  froxima  temperatur.  —  Estqui- 
dem  verum  inter  practicos  actus  esse  nonnullos 
magis  practicos,  quamahos:  namque  sermones 
universales  nonnihil  magis  speculationis  par- 
ticipant,  et  inter  actus  prosecutionis,  vel  fu- 
gae,  ii,  qui  exercite  ad  illam  dirigunt,  quale 
imperium,  magis  practici  sunt,  quam  qui  in 
actu  signato  sohim  judicant  fugiendum  esse, 
vel  persequendum  :  omnes  tamen  possunt  dici 
practici  absohite,  quia  omnes  habent  pro  fme 
opus.  Inferes,  ergo  omnis  actus  intellectus 
practicus  est,  siquidem  omnis  de  se  excitat 
vohmtatem  saltem  delectando,  cognitioque  Dei 
practica  est,  quoniam  motiva  etiam  est  vohm- 
tatis  ad  iUum  amandum.  Neganda  tamen  se- 
quela,  actio  enim  practica  non  ea  dicitur,  ex 
qua  sequi  potest  affectus  in  vohmtate,  ut  S. 
Thomas  notat  de  Veritate,  queest.  1 4,  art.  4, 
sed  quse  directiva  est  operum,  ad  hocque  ten- 
dit  ex  genere  suo,  hujusmodi  vero  est  omne 
dictamen  intellectus  circa  res  agendas,  vel  fu- 
giendas,  sunt  item  consihi,  qui  plane  indu- 
cunt  ad  operandum,  quamvis  efiicaciter  id  non 
efficiant,  id  enim  de  ratione  omnium  practico- 
rum  actuum  non  est,  sed  quod  ad  id  tendant 
ex  sese. 

8.  Secundum  corollarium.  —  Secundo  colh- 
gitur  ex  dictis,  quidnam  sit  actus  practicus, 
quiduam  praxis,  de  quo  phirimi  plurima  dis- 
putant  tam  metaphysici  ,  quam  theologi  : 
quidam  autem  afiirmant  praxim  debere  esse 
operationem  intehectiis  :  ahi  vero ,  ut  Scotus 
et  Soncinus  defmiunt  praxim  necessario  esse 
operationem  aherius  potentise  ab  intehectu  : 
est  vero,  ut  existimo,  dissensio  de  nomine, 
nam  actus  practicus  est,  ut  diximus,  quo  in- 
tellectus  ordinat,  aut  dirigit  operationem , 
praxis  vero  dicitur  operatio  ipsa  quee  regula- 
tur  et  ordinatur  per  actionem  practicam  intel- 
lectus :  nam  praxis  nomen  Graicum  est,  Latine, 
operationem  significans  :  atque  liic  videtur 
communis  vocabulorum  usus,  unde  communi- 
ter  praxis  putatur  actus  alterius  potentise  ab 
intellectu,  practicus  vero  actus  ab  intellectu 
ipso  elicitur,  atque  intra  illum  invenitur. 

9.  Duiii  cujusdam  enodatio.  —  Sed,  an 
praxis  sit  etiam  interdnm  actus  ab  intellectu 
ehcitus  communiter  negari  solet,  dicendum 
tamen  actum  intellectus  considerari ,  aut  ut 
operatio  est,  secunthim  suam  substantiam  tan- 
tum,  sicque  veriim,  vel  falsum  esse,  ac  specu- 
lationem  quamdam  ;  aut  considerari,  ut  obji- 
citur  actui  voluntatis,  ab  eaque  elicitur,  et  a 


748 


LIB.  IV.  DE  POTENTIA  INTELLECTIVA. 


prudentia  imperatur^  et  ut  sic  intellectura  bo- 
num  esse,  vel  malum,  atque  ejus  actus  praxes, 
cum  sint  actus  voluntarii  et  morales,  proinde- 
que  virtutisj  vel  vitii :  qua  propter  cum  sanctus 
Tliomas,  1,  2,  quaest,  57,  art.  1,  ad  primum, 
ait  habitum  practicum  dirigere  opus  exterius, 
seu  alterius  potentise  ab  intellectu  ,  non  con- 
tendit  dirigere  semper ,  ac  necessario ,  sed 
communiter.  Etenim  prudentia  dirigit  etiam 
actus  intellectus  quantum  ad  usum  :  vel  certe 
intelligendus  erit,  quod  immediate  dirigat  ac- 
tum  alterius  potentise,  nempe  voluntatis  :  me- 
diate  enim  dirigere  poterit  actum  intellectus, 
in  quantum  sub  voluntatis  electionem  cadit. 

10.  Tertium  corollarium  continens  assertio- 
nem  principalem.  —  Tertio  colligitur  decisio 
qua>stionis  propositse,  cujus  tandem  conclusio 
git.  Intellectus  practicus  et  speculativus  non 
duse  sunt ,  sed  una  potentia  tantiim  realiter, 
atque  formaliter.  Ita  S.  Tbomas  supra  dum 
asserit  hosce  intellectus  differre  tantum  secun- 
dum  modum  concipiendi  nostrum.  Ratio  con- 
chisionis  est,  quia  objectum  intellectus  adee- 
quate  estunum  formaliter,  nempe  intelhgibile: 
sub  quo  continentur  practicum  et  speculati- 
vum,  et  eorum  actus  tanquam  objecta  partialia, 
quod  supra  lib  3,  cap.  30,  in  simiU  dicebamus 
de  sensu  interiori,  et  patet  amplius.  Nam  spe- 
culatio  est  quasi  fundamentum  actus  practici, 
a  cognitione  enim  speculativa  ssepe  descendi- 
mus  ad  coguitionem  practicam  :  praeterea  si 
intellectus  practicus  et  speculativus  formaliter 
differant  propter  diversitatem  actuum,  quaeli- 
bet  potentia  haberet  innumeras  fere  distinc- 
tiones  formales,  nam  quot  habet  actus  diver- 
sos,  tot  conceptibus  diversis  potest  concipi. 
Tandem,  quia  potentia  intellectiva  est  univer- 
sahssima  in  suo  genere ,  ideo  una  tantum 
merito  ponenda  est. 

11.  Objectio  contra  assertionem  ex  Aristote- 
le.  —  Bx  ratione.  —  Satisfit.  —  Huic  conclu- 
sioui  repugnare  videtur  Aristoteles  6,  Ethico- 
rum,  cap.  1,  et  hbro  Magnorum  morahum, 
cap.  35 ,  ubi  intellectum  practicum  et  specu- 
lativum ,  duas  partes  animse  genere  diversas 
vocat,  assignata  etiam  distinctione  ex  objectis: 
et  3,  de  Anima,  textu  53,  intellectum  practi- 
cum  virtutem  dehberantem  appellat,  intellec- 
tum  vero  speculativum  principium  iutelUgen- 
di,  additque  distingui  inter  se  magis,  quam 
irascibilem  et  concupiscibilem ,  quse  utique 
potentia  secundum  pene  omnes  distinguuntur 
realiter  :  quare,  etc.  Accedit  ratio,  quia  diver- 
sa  objecta,  et  actus  horum  intellectuum  veram 
arguunt  distiuctionem.  Ad  Aristotelem  res- 


pondendum  :  si,  ut  verba  sonant,  opinetur, 
non  esse  probandum  :  exponi  tamen  posse, 
vohiisse  tantum  in  intehectu  nostro  dupUcem 
vim  partialem  inteUigi,  duplexque  munus 
ejusdem  potentise ,  veluti  si  in  hice  SoUs  dis- 
tinguamus  virtutem  calefaciendi,  atque  iUu- 
minandi  ad  ostendendos  diversos  effectus  ejus- 
dem  potentiee.  Ad  rationem  dicitur  iUa  omnia, 
quee  recensentur  partiaUa  esse  sub  objecto 
adajquato  comprehensa. 

12.  Instantia  ex  sententia  CapreoU  et  quo- 
rumclam  Thomistarum.  —  Excluditur.  —  Sed 
obstat  adhuc,  si  inteUectus  practicus  et  specu- 
lativus  essentia  non  distinguantur,  nec  habitus 
scientise  practicse  et  speculativse  distinguentur. 
Ita  quidem  asserueruut  Soncinus,  JaveUus  et 
aUi  cum  Capreolo  in  prologo.  Eorum  tamen 
sententia  falsa  videtur,  quoniam  prsedicti  ha- 
bitus  per  proprios,  et  intrinsecos  fines^  et  ob- 
jecta  formalia  separantur,  ut  supra  ostendi- 
mus,  neque  est  simUe  de  potentia  et  habiti- 
bus  :  nam,  ut  etiam  aUbi  monuimus,  potentia 
muUo  universaUor  est,  quam  habitus  eam  per- 
ficientes  ,  cum  sit  superior  et  eminentior, 
unde  Ucet  una  potentia  sit,  quse  speculatur 
veritates  ,  et  dirigit  operationes  humanas  : 
aUer  tamen  habitus  est,  qui  potentiam  hanc 
perficit  in  primo  munerc,  alter,  qui  in  secun- 
do  :  qua  de  causa  distinctio  habituum  non 
essentiaUs  solum  ,  sed  etiam  generica  dici 
solet  :  ut  notavit  Sotus  in  logica  supra,  et  Ca- 
jetanus,  1  part.,  queest.  1,  art.  4,  non  quod  in 
nuUo  genere  conveniant,  ut  nos  etiam  in  pos- 
terioribus  apud  Aristotelem  docuimus ,  sed 
quod  constituant  duos  habituum  ordines  valde 
inter  se  diversos ,  distinctasque  rationes  scien- 
tiarum  sub  se  continentes.  Unde  sub  priori 
ordine  continetur  tota  latitudo  principiorum, 
conchisionumque  scientiarum  speculativarum, 
quiB  ex  variis  abstractionibus  distinguuntur, 
de  quibus  etiam  in  proprio  loco  phira  diximus, 
sub  posteriori  vero  tota  latitudo  habituum 
practicorum  coercens  omnes  practicas  scieu- 
tias,  artes,  prudentiam,  etc,  qui  habitus  inter 
se  per  activum,  factivumque  distinguuntur  ab 
Aristotele  6  ,  INIetaphysicae,  et  6  item  Ethi- 
corum. 

13.  Notatio  prima  pro  doctrina  proxima.  — 
Ad  cujus  dictinctionis  inteUigentiam  est  no- 
tandum,  primo,  quod  habitus  practicus  iUe 
dicitur,  qui  ponit  modum  et  rectitudinem  in 
dirigeuda  actione  humana,  qu£e  quidem  dirigi 
potest,  aut  quantum  ad  usum  moralem,  ut 
sciUcet  studiose  fiat,  aut  quantum  ad  rectitu- 
dinem  naturalem^  id  est^  ut  nimirum  in  pro- 


CAP.  X.  AN  IN  PARTE  INTELLECTIVA  SI7  MEMORIA,  ETC. 


749 


prio  genere  operatio  illa  perfecta  prodeat :  sic 
ars  pingendi  vel  scribendi  hominem  dirigit  ad 
recte  exercendam  illam  operationem  in  ordine 
ad  picturam ,  vel  scripturam  bonam,  Prima 
rectitudo  operationis  est  rectitudo  ad  bonum 
simpliciter,  quia  est  bonum  hominis,,  ut  homo 
est.  Secunda  rectitudo  est  ad  bonum  secun- 
dum  quid,  quia  est  bonum  hominis,  non  ut 
homo  est^  sed  ut  tahs,  vel  tahs  artifex.  Rur- 
sum  prima  rectitudo  pertinet  ad  prudentiam, 
et  actus  illam  comitantes,  tendit  enim  ad 
rectitudinem  simpliciter  vohnitatis  et  appe- 
titus.  Secunda  vero  rectitudo  pertinet  ad  artes, 
unde  scite  scripsit  Aristoteles ,  prudentem 
magis  vituperari^  si  volens  erraverit^  quam  si 
nolenSj  at  vero  artificem  e  contrario  phis  vitu- 
perari;,  si  erraverit  nolens,  quam  si  volens  : 
quia  in  prudente  requiritur  rectitudo  appeti- 
tus,  non  item  in  artifice. 

14.  Notatio  secunda.  —  Dialectica  practica 
ne  sit,  an  speculativa.  —  Secundo  est  notan- 
dum  inter  operationes  humanas ,  quasdam 
esse,  quee  transeunt  in  exteriorem  materiam^ 
efficiuntque  ahquid  manens  transacta  actione^ 
ahas  verOj  qua3  non  transeunt  in  talem  mate- 
riam ,  sub  quibus  comprehenduntur ,  quse 
nihil  operis  rehnquunt^  cum  transierint^  ve- 
hiti  citharizatio,  sahatio^  etc^  primi  generis 
operationes  factiones  proprie  vocantur  :  Aris- 
toteles  ergo^  dictis  locis,  agibile  vocat,  id  quod 
est  agibile  simphciter,  et  ita  solam  pi-uden- 
tiam  ait  vocari^  versarique  circa  agibile,  et 
artem  omnemcirca  factibile:  undeprudentiam 
vocat  habitum  cum  ratione  activum,  artem 
vero  habitum  cum  ratione  factivum,  idem 
habet  hbro  magnorum  moralium,  cap.  ult.  At 
enim  Alexander  Aphrodisius  6 ;,  Metaphy- 
sicae^  cap.  \,  quem  sequi  videtur  S.  Thomas 
i,'^,  qusest.  57,  art.  4,  duphces artes  distinguit, 
ahas,  quee  versantur  circa  agibile,  dicuntur- 
que  hberales,  cujusmodi  sunt  qusecumque 
circa  actiones  immanentes  versantur^  et  ahas, 
quse  circa  factibile  occupantur,  ac  dicuntur, 
serviles  :  prioris  generis  artes  distinguuntur  a 
prudentia,  quse  circa  agibile  simphciter  ver- 
satur,  dirigendo  bonitatem,  rectitudinemque 
simphciter  in  actionibus  :  artes  vero  circa 
agibile  secundum  quid,  ut  diximus.  Urgebis. 
Dialectica  igitur  scientia  practica  erit,  cum 
ars  directiva  sit  operationum  humanarum  et 
earum  regula.  Occurrendum  tamen  quantum 
ad  modum  quidem  practicam  esse,  attamen 
excipi  a  numero  artium,  et  speculativam  dici 
posse,  quia  speculationem^  ut  speculatio  est^ 
ut  dirigitj  ahbi  diximus. 


15.  Qiicestiitncula  expeditur.  —  De  Jioc  ar- 
gumento  videndus  auctor,  disp.  44,  MetapJiy- 
sicce,  sect.  ult.,  a  n.  18.  —  Superest  breve 
dubium,  an  unus,  idemque  habitus  esse  queat 
practicus  et  speculativus,  ac  negandum  vide- 
bitur,  cum  dixerimus  distingui  essentiahter. 
Censeo  tamen  inter  liabitus  infusos  ahquos 
esse  practicos,  et  speculativos  simul,  eo  quod 
perficiunt  inteUectum  secundum  operationes 
ahquas  utriusque  generis  :  cujusmodi  sunt  fi- 
des  supernaturales,  Spiritus  sancti  dona,  quse 
fidei  correspondent,  ut  docet  D.  Thomas  2,  2, 
qusest.  4,  art.  2,  ad  3,  et  qusest.  8  et  9.  Scien- 
tia  denique  Theologiee.  Ratio  est,  quia  tales 
habitus  cum  habeant  supremum  objectum, 
nempe  Deum,  ad  quem  omnia  ordinautur, 
tractando  de  Deo  summam  speculationem  at- 
tingunt,  quia  vero  simul  agunt  de  iis,qu8e  ad 
Deum  ordinantur,  inter  quae  operationes  hu- 
manse  numerantur ,  aUquid  etiam  practici 
participant,  inter  ahos  vero  inferiores  habitus 
quidam  sunt  mere  speculativi,  ut  metaphysica, 
quidam  mere  practici,  ut  prudentia  :  quidam 
aliquid  ex  utroque  videntur  communicare,  ut 
moralis  philosopliia,  quse  quidem  practica  vi- 
detur  esse,  partimque  speculativa,  ut  insinuat 
Aristoteles,  in  principio  Ethicorum.Quapropter 
speculativum,  et  practicum  differentise  erunt 
essentiales,  quando  habitus  eis  adEequantur, 
at  quando  habitus  superiorem  quemdam  mo- 
dum  sortitur,  potest  nonnihil  ex  utroque  par- 
ticipare,  et  intehectum  sub  utraque  ratione 
perficere. 

CAPUT  X. 

UTRUM  m  PARTE  INTELLECTIVA  SIT  MEMORIA,  YEL 
ALIQUA  POTENTIA  AB  INTELLEGTU  DISTINCTA. 

1.  Tria  hic  explicanda  puncta.  —  In  hoc 
capite  superest  expHcemus  reliqua,  quse  ad  po- 
tentiam  intehectivam  pertinent  :  quorum  pri- 
mum  iUud  est,  quomodo  inteUectus  noster 
prseterita  cognoscat,  et  obiter  etiam  attinge- 
mus  de  modo  cognoscendi  futura,  ac  tandem 
diversee  denominationes  exphcabuntur,  quse 
inteUectui  accommodantur.  Circa  primum  ex- 
perimento  constat,  inteUectum  nostrum  co- 
gnoscere  prseterita,  de  modo  tamen  est  diffi- 
cultas  :  circa  quam  fuit  opinio  Avicennge  post 
actum  inteUigendi,  inteUectum  non  conservare 
species,  sed  quandocumque  cognoscit  absens 
objectum,  fieri  novam  productionem  speciei 
a  phantasmate,  et  inteUectu  agente.  Ratio 
ejus  est,  quia  si  potentia  cognoscitiva  conser- 


750 


LIB.  IV.  DE  POTENTIA  INTELLECTIVA. 


varet  species,  semper  cognosceret;,  quia  sem- 
per  prsesto  esset  cognoscendi  causa;,  nimirum 
potentia^  atque  species. 

2.  Prima  assertio  contra  Avicennam.  —  Sit 
tamen  prima  conclusio.  Species  intelligibiles 
conservantur  in  anima  transacto  intelligendi 
actu.  Est  communis  Theologorum  ^  de  qua 
D.  AugustinuS;,  10  lib.  Confessionum,  a  cap.  8^, 
et  ultra,  Magister,  in  2^  distinct.  3,  et  ibi  ex- 
positores  D.  Thom^  2,  contra  Gentes^  cap.  7-4. 
Cicero,  Tusculana  prima,  colligitur  ex  Aristo- 
tele,  lib.  2,  de  Anima,  cap.  5^,  ubi  docet  intel- 
lectum  permanere  posse  in  actu  primo  absque 
secundo,  et  lib.  de  Memoria  et  reminiscentia;, 
cap.  2,  fatetur  dari  memoriam  intelligibilium. 
Idque  experientia  patet  :  nam  recordamur 
actuum  preeteritorum  Dei  et  beneficiorum 
ejus  :  item  cum  volumus,  consideramus  ea, 
quse  liabitualiter  novimus  :  est  autem  super- 
fluum  novam  semper  productionem  specierum 
inducere ,  quia  rerum  plurimarum  species 
multo  discursu  et  labore  comparantur^  eaque 
ratione  tolleretur  scientia  habitualis,  quee  ma- 
gna  ex  parte  consistit  in  ordiue  specierum. 
Causa  a  priori  est,  quia  intelligibiles  species 
non  pendent  in  conservari  a  praesentia  objecti, 
nec  ab  actu  intelligendi,  quia  nullum  est  talis 
dependentise.  verisimile  fundamentum  :  neque 
nulbim  genus  causse  assignabitur  in  quo  pen- 
dere  dicantur,  aut  contrarium;,  a  quo  jam 
productse  corrumpantur,  cum  tam  ipsse  quam 
subjectum  spiritualia  sint.  Et  confirmatur , 
quia  intellectus  angelicus  conservat  species^ 
et  pars  sensitiva  interior  similiter  :  cur  ergo 
non  intellectus  noster,  qui  in  suo  genere  ha- 
bere  debet  virtutem  completam  cognoscendi : 
ea  vero  magna  ex  parte  completur  ex  hac  per- 
fectione  retinendi  species  :  alias  anima  sepa- 
rata  non  recordaretur  rerum^  quse  gessit  in 
corpore,  cujus  oppositum  Scriptura  sacra  non 
obscure  testatur,  docens  animam  separatam 
memorari  rerum  hujus  vitai^  ut  Lucee  16^ 
Isaise  ultimo,  de  quo  iterum,  Ub.  6,  cap.  3, 
fundamentum  tamen  Avicennse  solutum  est^ 
lib.  "6,  cap.  3;,  de  quo  videndus  D.  Thomas, 
de  Memoria  et  reminiscentia,  lect.  2. 

3.  Secmida  assertio  contra  Magistrum. — 
DtMi  incidentis  dilutio  ex  schola  Tliom.istarum 
non  placet. — Aliorum  responsio  exploditur. — 
Restat  verodubium,  quffinam  sit  potentia  con- 
servanshasce  species,  nam  Magister  supra  pu- 
tat  distinctam  ab  intellectu.  Sittamen  secunda 
conclusio.  Potentia  specierum  servatrix  ipse 
est  intellectus.  Suadetur  primo,  quia  eadem 
est  potentia  cognoscens  in  prsesentia,  et  ab- 


sentia  objecti,  ut  de  sensibus  interioribus  vi- 
dimus  in  libr.  3,  quod  majori  ratione  verum 
habet  in  intellectivis  potentiis,  quse  sunt  uni- 
versaliores,  ac  minus  limitatae.  Secundo,  quia 
superfluum  est  multiplicare  potentias  sine  ne- 
cessitate  :  rationes  deinde  pro  prima  conclu- 
sione  factce  probant  species  intelligibiles  in  ea 
potentia  conservari,  in  qua  primo  recipiuntur. 
Dubium  tamen  ulterius  suboritur,  an  intellec- 
tus  conservans,  ut  probatum  est,  species^  pro- 
priam  rationem  vendicet  memoriee  S.  Thomas 
supra^  art.  6,  negat,  quoniam  memoria  (in- 
quit)  debet  esse  prseteriti,  ut  prseteritum  est, 
intellectus  autem  non  potest  cognoscere  prse- 
teritum  ut  sic,  id  enim  importat  tempus  de- 
termmatum  in  particulari_,  quod  pertinet  ad 
conditiones  individuas,  quas  ignorat  intellec- 
tus,  qui  universalia  tantum  attingit.  Hoc  idem 
sentit  ipsius  Schola^  sed  jam  exclusum  est  ex 
supradictis  :  etenim  intellectus  rem  cognoscit 
cum  afi^ectionibus,  seu  conditionibus  peculia- 
ribus  perfectius  multo,  quam  sensus.  Alii  ergo 
putant  inteUectum  non  sortiri  perfectam  ra- 
tionem  memorise^  eo  quod  non  habeat  pro 
objecto  adaequato  praeteritum,  ut  sic,  sed  in- 
difi^erens  sit  ad  preesens,  et  preeteritum  cogno- 
scendum.  Hoc  tamen  momentum  non  habet, 
quia  memoria  etiam  sensitiva  non  versatur 
adeequate  circa  prseterita,  sed  etiam  praesentia 
novit^  ut  ostendimus  :  prseterquam  quod  non 
sit^  cur  ad  rationem  perfectee  memoriee  spec- 
tet  adsequari  prseterito  :  Angeli  namque  et 
Deus  perfectissime  memorantur.  Genes.  9. 
Recordahor  foederis  mei,  et  csetera.  Jerem.  2. 
Recordatus  sum  tui.  Nimirum  Deus  memoriam 
habet,  non  ut  potentiam  tantum  importat,  sed 
actualem  cognitionem  omnium  prEeteritorum^ 
qua  tamen  etiam  preesentia  intuetur. 

4.  Tertia  conclusio  contra  prwdictos  auctores 
proiatur.  —  Tertia  itaque  conclusio  sit.  Intel- 
lectus  est  proprie  admodum  memoria  et  multo 
perfectior^  quam  in  parte  sensitiva  iuveniatur. 
Heec  ex  ipsa  definitione  ostenditur.  Nam  me- 
moria  est  potentia  cognoscens  prEeteritum  ut 
prseteritima,  sed  intellectus  hoc  modo  perfectius 
percipit^  quam  sensus :  quippe  qui  novit  tantum 
preeteritum  materialiter,  intellectus  vero  etiam 
formaliter^  cum  cognoscat  ipsam  temporis  ra- 
tionem :  ergo,  etc.  Oppones  in  hunc  modum, 
Aristoteles,  lib.  de  jNIemoria  et  reminiscentia^ 
videtur  abstruere  memoriam  per  se  esse  primi 
sensitivi^  per  accidens  vero  esse  inteUectivfe 
partis.  Experientia  quoque  liquet  memoriam 
intellectivam  maxime  pendere  a  sensibus  : 
quarC;,  etc.  Respondeudum:  cum  intellectus  in 


CAP.  X.  AN  IN  PARTE  INTELLECTIVA  SIT  MEMORIA,  ETC. 


751 


liac  vita  pendeat  in  cognoscendo  a  phantas- 
mate,  eorum  tantum  memorari,  quorum  phan- 
tasmata  apud  sensum  reperiuntur,  ideoque 
memoriam  dici  existere  in  primo  sensitivo, 
ortumque  habere  dependentiam  memoriee  in- 
tellectivse  a  sensibus :  unde  rerum^  quse.  altius 
imaginationi  imprimuntur,  facilius  memora- 
mur;  qua  de  causa  Cicero,  in  1.  Rheticorum, 
monuit^  si  subtilium  rationum  memorari  vo- 
lumus,  eas  sensibus  alligemus. 

5.  Notationes  pro  cogmtione  fiiturorum.  — 
Pro  cognitione  futurorum  non  possumus  hoc 
loco  multa  disserere,  videri  possunt  ahis  in 
locis  in  Theologia :  hic  breviter  est  notandum;, 
cujusmodi  futura,  ut  futura  sunt^  non  posse  a 
nobis  certo  cognosci  per  vim  nativam  intel- 
lectus.  Secundo  notandum  inter  contingentia 
queedam  esse  libera^  utpote  quse  a  hbertate 
pendent:  aha  vero  contingentia  dici  a  causis 
quidem  naturahbus :  sed  quia  ahquando  im- 
pediuntur^  ideo  suam  etiam  eontingentiam 
habere  censentur.  Et  in  utrisque  aha  dantur^ 
quae  ssepe  eveniunt,  aha  quae  raro,  vel  quae  ad 
utrumlibet :  atque  in  confuso  loquendo  ea,  quse 
frequenter  eveniunt,  judicari  probabihter  pos- 
sunt  eventura^  et  sic  de  ahis  proportione  ser- 
vata.  At  vero  descendendo  ad  particulares  ef- 
fectus  considerandse  sunt  circumstantise,  et 
signa  omnia,  ex  quibus  conjectari  possit  qnid- 
nam  sit  eventurum^  nunquam  tamen  determi- 
nato  judicio  cognosci  valent^  ea  praecipue  qu£e 
sunt  hbera :  unde  qui  hujusmodi  futura  pree- 
dicunt,  ut  certa,  ssepissime  decipiuntur^  et 
spiritu  dsemonis  aguntur.  Ahee  tandem  sunt 
res  futurse  satis  certse:  aut  quia  sunt  a  Deo 
revelatae  ut  extremum  judicium:  aut  quia  ha- 
bent  determinatas  causas  naturales,  quse  pro- 
inde  possunt  a  nobis  determinate,  ac  certo 
cognosci,  cum  subordinatione  tamen  ad  divi- 
nam  potestatem,  quse  facile  omnes  potest  in- 
vertere. 

6.  Varia  munera  unius  intellectus  percur- 
runtur  et  nomina.  —  Ultimo  loco  est  in  hoc 
capite  notandum,  intehectum  nostrum  varias 
habere  denominationes,  quarum  omnium  si- 
gnihcata  exphcare  oportet^  quia  non  diversas 
potentias  important^  sed  unam  et  eamdem  sub 
rationibus  diversis.  Ad  iharum  ergo  omnium 
exphcationem  recolendum  ex  superioribus  in- 
tehectum  secundum  se  nudum  quidem  esse 
speciebus  et  habitibus,  potentem  vero  utraque 
recipere,  et  ut  sic  dici  possibilem,  cumque  pri- 
mo  recipiat  species  rerum,  vel  habitus,  ided 
intehectum  vocari  in  actu  primo,  hoc  est^,  ha- 
bituahter :  postmodum  vero  cum  jam  actu 


operatur^  dici  intenectum  in  actu  secundo. 
Porro  in  hac  operatione  muhiphciter  variatur : 
nam  res  quasdam  cognoscit  simphci  intuitu, 
ut  de  primis  principiis  indicat  naturah  lumine 
sine  discursu,  sub  qua  consideratione  intellec- 
tus  simpliciter  nominatur^  eo  quod  in  tah 
operatione  assimilatur  intehigentiis  angehcis. 
Ex  principhs  deinde  ratiocinando  conclusiones 
cohigit  :  eoque  modo  appehatur  ratio.  Unde 
jam  constat  rationem,  et  intehectum  eamdem 
esse  potentiam.  Deinde  ratiocinatio  haic  ver- 
sari  potest,  aut  circa  res  divinas  et  aiternas, 
aut  circa  humanas  et  caducas.  Circa  divinas 
duphciter^  vel  cognoscendo^  atque  in  se  ipsas 
contemplando,  vel  per  eas  regulando  actiones 
humanas,  vehiti  si  ex  bonitatis  Christi  consi- 
deratione  cohigamus  peccatum  non  debere  re- 
gnare  in  mortah  corpore  nostro^  quod  fecit 
Pauhis  ad  Roman,  6.  Ratio  ergo  hoc  utroque 
modo  divina  considerans  ratio  snperior  nomi- 
natur.  Simihter  circa  res  humunas  versari  po- 
test  intehectus  cognoscendO;,  aut  etiam  actio- 
nes  hominis  regulando,  quo  pacto  dicitur  in- 
ferior  ratio.  Atque  ita  constat  etiam  inferiorem 
rationem;,  ac  superiorem  unam  esse  inter  se 
potentiam  eamdemque  cum  intellectu  de  qua 
distinctione  optime  D.  Augustinus,  de  Trini- 
tate,  cap.  2.  Uherius  vero  dici  solet  intehectus 
mens,  qua  voce  potentia  aha  non  importatur, 
sed  exphcatur  dignitas  intellectus  nostri,  mens 
enim  quamdam  eminentiam  signihcat  in  ipsa 
potentia  intehectiva,  quasi  a  metiendo  dicta, 
metitur  enim  veritatem  in  rebus,  quidque  uni- 
cuique  conveniat,  aut  non  conveniat.  Distin- 
gui  prseterea  solet  in  anima  nostra  pars  opina- 
tiva  et  scientifica,  Aristoteles  euim  6,  Ethi- 
cor.,  cap.  1,  ait  esse  in  anima  potestates  et 
vires  rationis  participes,  aheram  per  quam 
contemplamur  necessaria,  ad  quam  habitus 
scientiae  pertinent;,  aheram  per  quam  con- 
templamur  contingentia,  ad  quam  pertinet 
habitus  opinioniS;,  quo  loco  intehigentiee  non 
sunt  diversee  potentiae,  sed  unus  intehectus 
utrasque  complectens  vires,  discurrendi  scih- 
cet,  tum  in  rebus  evidentibuS;,  tum  etiam  in 
probabihbus,  unde  diversas  recipiat  denomi- 
nationes.  Eodemque  modo  est  interpretandus 
Augustinus  10,  de  Civitate,  fere  per  totum. 
Denique  dici  interdum  solet  intehectus  noster 
adeptus,  id  est,  in  eo  statu  constitutus,  in  quo 
consecutus  sit  queecumque  habere  potest, 
quem  statum  solum  in  gloria  habebit.  Atque 
heec  sunt  officia,  qua3  intehectui  tribuuntur. 
De  ahis  enim  vocibus  practico,  speculativo  et 
memoria  jam  a  nobis  est  dictum. 


752  LIB.  IV.  DE  POTENTIA  INTELLECTIVA 

7.  Oljectio  dupliciter  removetur. —  Ex  dictis    ternoscemus 


omnibus  constat  potentiam  intellectivam  esse 
unicani;,  significatam  diversisnominibus  juxta 
diversosconceptus  inadsequatos  intellectus  nos- 
tri.  Dices,  si  liaec  omnia^  nec  distinctionem 
quidem  formalem,  seu  essentialem  arguunt  in 
intellectu  possibili,  certe  neque  agens  intellec- 
tus  ab  eo  distinguetur  essentialiter^  si  semel 
demus  non  distingui  realiter.  Admitti  totum 
imprimis  posset,  neque  magnum  id  esset  in- 
conveniens.  Secundo  neganda  est  eequiparatio: 
namque  intellectus  possibilis  et  agens  objecta 
adsequata  vendicant,  actusque  adsequatos  om- 
nino  distinctos  :  in  modo  etiam  operandi  longe 
differunt ,  quia  unus  operatur  cognopcendo_, 
et  non  alter :  unus  est  in  potentia  ad  actum 
primum^  alius  vero  est  in  actu  primo  constitu- 
tus  ex  natura  sua,  ac  tandem  rationes  habent 
distinctas,  quarum  altera  non  est  pars  alterius: 
at  vero  rationes  illse,  quas  in  intellectu  possi- 
bili  consideramus,  partiales  sunt  et  inadeequa- 
tee,  integrautes  unam  perfectam  rationem  po- 
tentise  cognoscitivee,  et  ideo  non  est  par  ratio. 
8.  Alia  intellectus  nomina  ulterius  afferun- 
tur. — Prseterdictacircumferunturalianomina, 
quse  non  tam  ipsam  potentiam  intellectivam, 
quam  actum  aliquem^  vel  habitum  ejus  signi- 
ficant,  quorum  primum  est  inteUigentia,  quae 
proprie  actualem  dicit  operationem^  qua  rem 
simplici  intuitu  cognoscimus ,  unde  simplex 
primarum  veritatum  cognitio  intelligentia  di- 
citur,  cum  vero  talem  cognitionem  ad  aUa  co- 
gnoscenda  adhibemuS;,  discursus  vocatur^  ab 
ahis  vero  attentio:  cum  autem  circa  aliquid 
inquirendum  insistimus^  cogitatio  nuncupa- 
tur^  et  in  practicis  consultatio,  cum  cognitio- 
nem  assequimur,  nominatur  sapientia,Ye\  rec- 
tum  judicium,  cum  res  cognitas  disponimus, 
ut  aliis  manifestamus,  qusedam  interior  locutio 
censetur^  et  per  hcec  pleraque  nomina  alia  in- 


universa  enim  exponere  esset 
superfluum. 

9.  Duo  alia  tandem  exponuntur  de  quihus  ■ 
auctori,  2,  tract.  3,  disput.  12^,  sect.  1. — Duo 
tamen  non  prsetermittam^  synderesim  et  con- 
scientiam :  synderesis  nomen  est  non  intellec- 
tus,  sed  habitus  in  eo  existentis,  facilemque 
reddit  ad  assentiendum  principiis   practicis, 
unde  Latine  sonat  conservationem ,  fortasse 
quia  judicio  taUs  habitus  plura  sunt  conser- 
vanda,  vel  certe,  quia  ilUus  munusest  conser- 
vare  in  nobis  officium  rationaUs  naturse.  De 
hoc  habitu,  atque  aUero^  qui  circa  speculativa 
versatur,  inteUectusque  principiorum  dicitur^ 
videantur  dicta  apud  Aristotelem  in  posterio- 
ribus.    Jam    conscientia   significat    habitum 
quemdam  dimanantem  a    synderesi    imme- 
diate ,   vel  mediate  judicio   aUcujus  conclu- 
sionis  practicse,   est  enim   conscientia  quod- 
dam  actuale  examen  nostrarum  operationum, 
quo  judicamus  iUas  malas  esse^  aut  bonas  :  si 
forte  judicamusmalas^  e  vestigio  sequiturin  vo- 
luntateremorsusjettristitia  qusedam^quee  'cer- 
inis  appeUatur.  Si  autem  nihil  apprehensibile 
in  iUis  invenimus^  subsequitur  quies  quadam 
etgaudium.  Unde  2^  Corinth.  i,  dicitur :  G-lo- 
ria  nostra  est  testimonium  conscientice  nostrce. 
Qua  de  cau-a  Durandus,  in  2^  dist.  9^  qusest.  2, 
putavit  conscientiam  esse  habitum  voUmtatis, 
sed  minus  vere^  nam,  ut  ex  ip-o  nomine  con- 
stat,  conscientia  cognitionem  significat^  id  au- 
tem,  quod  in  vohmtate  sequitur^  affectus  est 
bonse,  vel  malse  conscientise.  Solet  etiam  aU- 
quando  sunii  conscientia  pro  ipso  habitu  syn- 
deresis,  quo  sensu  Damascenus  vocat  uostri 
inteUectus  hicem  :  BasiUus  vero  esse  naturale 
judicatorium,  Hieronymus  super  Ezechielem 
appeUat  synderesim,  prout  hsec  omnia  refert 
S.  Thomas,  prima  parte,  qusest.  79,  art.  13;,  et 
optime  exponit. 


FINIS   LIBRI  QUARTI  DE  POTENTIA  ENTELLECTIVA. 


^-«^ixr^^^ 


ELENCHUS  CAPITUM  LIBRI  QUINTI 

DE  POTENTIA  APPETENDI  TAM  IN  COMMUNI,  QUAM  IN  SPECIALI, 
AG  LOCO  MOYENDI. 


Cap.  I.  An  in  qiiovis  cognoscente  requi- 

ratur  specialis  potentia  appetitiva. 
Cap.  II.  Ati  objectum  appetibile  debeat 

necessario  esse  bonum  aliquod. 
Cap.  III.  An  appelitio  fiat  a  sola  poten- 

tia  appetitiva,  et  quid  per  illam  pro- 

ducatur. 
Cap.  IV.  An  in  appetitu  sensitivo  sint 

plures  potentice  liabentes  pluraobjecta. 
Cap.  Y.  Quot,  et  quales  sintactus  appe- 

titus  sensitivi. 


Cap.   VI.  An  appetitus  sensitivus  subda- 

tur  motioni  partis  rationaiis. 
Cap.  VII.  De  objecto,  et  actibus  volun- 

tatis. 
Cap.  VIII.  An  voluntas  libera  in  omni- 

bus  suis  actibus  remittatur. 
Cap.   IX.  Quce  sit  perfectior  potentia, 

intellectus-ne  an  voluntas. 
Cap.  X.  De  potentiamotiva  localiter,  sit~ 

ne  activa,  et  ab  aliis  animce  potentiis 

distincta. 


LIBEE  QUINTUS 


TAMJN  COMMUNI,  QUAM  IN  SPECIALI,  AC  LOGO  MOVENDI. 


Quinque  distinxit  Aristoteles^  in  principio 
secundi  libri^  de  Anima  potentiarum  animee 
genera,  ex  quibus  tria  sunt  a  nobis  explicata^ 
scilicet  potentiee^  vegetativee,  sensitivse  et  in- 
tellectivse  :  superest,  ut  de  potentiis  appetitivis 
dicamus,  atque  adeo  de  potentia  motiva  se- 
cundum  locum,  quse  cum  appetitivis  magnam 
affinitatem  habet,  de  quibus  idem  Aristoteles 
indistincte  egit  in  reliqua  parte  tertiide  Anima, 
methodiceveroD.Thomas,  1  part.,  aquaest.  80 
et  ultra_,  aliique  Scholastici  Ghristiaui. 

GAPUT   I. 

UTRUM  IN  QUOLIBET  COGNOSGENTE   SIT  NECESSARIA 
SPECIALIS  POTENTIA  APPETITIVA. 


1.  DuUtandi  ratio. 
m. 


•Appetitus  natiiralis, 


et  elicitus. — Concinit,  clisput.  \,  Metaphysicce, 
sect.  6,  num.  30. — Materiamhanc  aggredimur 
a  quaestione  an  est,  quoniam  appetitus  com- 
mune  ahquid  esse  videtur  animatis  et  inani- 
matis;  unaquseque  enim  res  inchnationem  ah- 
quam  vendicat :  appetitus  autem,  et  inclinatio 
non  raro  confunduntur,  ct  ideo  non  est  cur 
hsec  potentia  speciahter  animantibus  tribuatur . 
Ut  ergo  diversitatem  appetituum  breviter  ex- 
phcemuS;,  est  notanda  distinctio  appetitus  in 
naturalem  et  ehcitum,  de  quo  diximus  \, 
Physicorum,  cap.  8,  qusest.  i,  circa  quartam 
materise  proprietatem.  Appetitus  naturalis  di- 
citur  qusehbet  propensio  cujusvis  rei  in  suum 
proprium  bonum^,  quae  propensio  non  est  pro- 
prie  appetitus,  sed  metaphorice,  neque  est 
specialis  potentia,  neque  fit  per  actionem  ipsius 

48 


754 


LIB.  V.  DE  APPETITU  SENSITIVO. 


appetentis^  sed  est  coaptatio  naturalis  quam 

quaeque  res  habet  cum  ea,  ad  quam  ordinatur, 

unde  talis  appetitus  non  supponit  cognitionem, 

nec  fit  ab  ipso  appetente^  sed  illi  datur  a  na- 

tura^,  et  ad  proprium  commodum  tendit :  quare 

appetitus  naturales  tot  multiplicantur,  quot 

sunt  diversse  inclinationes  naturales  :  de  hoc 

ergoappetitu  disputatiohocloco  non  suscipitur. 

2.  Prima  assertio  ejusque  ratio  ex  D.  Tho- 

ma.  —  Prima  conclusio.    Prseter  appetitum 

naturalem  est  in  re  qualibet  cognoscente  spe- 

ciaUs  potentia  animse,  per   quam  actu  sibi 

proprio  vitaliter  appetit.  Heecconstat  expe- 

rientia,  cujus  rationem  reddit  optime  D.  Tho- 

mas,  quod  appetitussequaturformam,  ideoque 

juxta  diversum  modum,  rationemque  formee, 

diversa  ratio    appetitus   consequatur.    Unde 

cum  inanimatse  res  informantur  solum  natu- 

rali  forma,  solam  habent  inclinationem  na- 

turalem,  consequentem  naturalem  formam  : 

res    autem  cognoscentes ,   cum  informentur 

etiam  per  cognitionem,  etiam  aharum  rerum 

formis  intentionaliter  superiori  quodam  modo, 

fiuntque  res  ipsse  cognitse  vitaUter  et  intentio- 

naliter,  ideo  altiorem  nactse  sunt  appetitum, 

hoc  est,  vitalem,  qui  consequitur  cognitionem. 

Quee  ratio  aliis  etiam  modis  exponitur  :  ac 

probatur  secundo.  Quia  res  cognoscentes  prius 

intendunt  propria  bona,   quam  quserant,  et 

exequantur  media,  quibus  iha  sunt  conse- 

cuturse  :  quo  fit,  ut  in  suis  operibus  cogni- 

tione  ducantur  :  necessaria  ergo  est  potentia 

ad  appetenda  bona,  quse  intendunt  consequi, 

parum  enim  esset  bona  intenta  cognosci  nisi 

etiam  appeterentur.  Quare  si  non  daretur  ap- 

petitus,  consecutio  plane  non  daretur  :  appe- 

titus  enim  causaest  executioiiis,  mediat  siqui- 

dem  inter  cognitiouem  et  executionem,  cum 

illam  sequatur  et  hanc  prsecedat.  Tertio  pro- 

batur.  Res  coguoscentes  apprehendunt  quid 

nocivum  sit  toti  auimali,  singuhsque  ejus  par- 

tibus,  ut  capiti,  pedi,  etc;  ergo  necessaria  est 

una  potentia  specialis  animse,  quee  hanc  co- 

gnitionem  sequatur,  ordineturque  ad  conse- 

quendum  bonum  et  fugiendum  malum  totius_, 

ac  singularum  partium,  in  quo  differt  appe- 

titus  naturahs  ab  appetitu  ehcitivo,  nam  cum 

appetitus  naturalis  nihil  ahud  sit,  quam  res 

ipsa,  ut  inchnata,  per  se  primo  tantummodo 

ordinatur  ad  bonum  particulare  sui :  at  appe- 

titus  elicitivus  speciahs  potentia  est  respiciens 

bonum  totius,  et  singularium  partium  :   hac 

enim   de   causa   animantibus  communicatur 

non  nisi  secundum  gradum  cognitionis  eorum, 

ut  videbimus^  appetitus  autem  naturales  tot 


multiphcantur,  quot  sunt  res  appetitai.  Videa- 
tur  Cajetanus,  1  part.,  qusest.  40,  art.  1. 
Quarto  probatur  ex  differentia  inter  cogno- 
scentes  et  non  cognoscentes,  quod  haj  non  se 
moveant  proprie,  sed  potius  moveantur,  vel 
saltem  ferantur  pondere  quodam  naturah  ad 
perfectiones  suas,  quando  illis  carent :  at  vero 
res  cognoscentes  se  movent,  non  solum  ex 
pondere  naturah,  sed  cognitione.  Ex  qua  ori- 
tur  in  eis  pondus  aUquod,  seu  appetitus,  ra- 
tione  cujus  ad  perfectiones  non  habitas  sponte 
moventur.  Confirmatur  ultimo,  quia  in  ani- 
maU  diversse  sunt  potentise,  et  instrumenta 
operationum  :  erit  ergo  necessaria  una  poten- 
tia  appUcans  reUquas  ad  operationes  suas,  et 
heec  est  appetitus. 

3.  Secunda  assertio.  —  Explicatur  et  suade- 
tur. —  Secunda  conclusio,  quae  ex  prsecedente 
sequitur,  secundum  diversos  gradus  rerum 
cognoscentium,  sunt  etiam  diversi  gradus  ap- 
petituum  :  unde  sicut  est  duplex  gradus  cogno- 
scentium,  sciUcet,  sentientium  et  inteUigen- 
tium,  ita  duplex  est  appetitus,  sensitivus  sci- 
Ucet  et  rationaUs,  materiaUs  et  spirituaUs. 
Conchisio  est  omnium  theologorum  et  philoso- 
phorum  :  etenim  si  cognitio  radix  est  et  origo 
hujus  appetitus,  ex  diverso  genere  cognitionis 
diversum  sequitur  genus  appetitus.  Quod  ul- 
terius  ostenditur ;  nam  appetitus  sequens  co- 
gnitionem  sensitivam,  nequaquam  superat  ta- 
lem  gradum,  unde  tantum  versatur  circa  res 
singulares,  ac  materias  concretas  :  appetitus 
autem  consequens  inteUectivam  cognitionem 
non  debet  esse  ordinis  inferioris,  quam  sit  co- 
gnitio,  ideoque  versari  potest  circa  res  spiri- 
tuales  et  universales  :  sunt  ergo  isti  duo  appe- 
titus  distincti,  quorum  primus  in  brutis,  se- 
cundus  in  Angehs,  et  uterque  simul  in  homine 
reperitur  :  nam  in  solo  homine  invenitur  co- 
gnitio  sensitiva  simul  atque  inteUectiva,  et  in 
quahbet  vendicat  complementum  ei  debitum, 
seu  quidquid  ex  vi  utriusque  consequitur.  Unde 
de  fide  etiam  certum  est  dari  in  homine  hos 
duos  appetitus,  quorum  repugnantia  describi- 
tur  ad  Rom.  7  :  Yideo  oliam  legem  in  memiris 
oneis  repugnantem  legi  metitis  onece ,  et  ad 
Gal.  5 :  Ca7'o  concupiscit  adversus  spiritum, 
spiritus  aiitem  adversus  carnem,  hcec  enim  in- 
vicem  adversantur.  Matt.  17  :  Qai  vult  venire 
post  me,  alneget  semetipsum  :  aUus  enim  est 
appetitus,  qui  abnegat  et  alius  qui  abnegatur. 
Et  cap.  26 :  Spiritus  qwidem  promptus  est,  caro 
auteyn  infirma.  Eccl.  2  :  Nec  prohiiui  cor 
meum,  quin  omni  voluptate  frueretur :  prohi- 
bere  enim  voluntatis  est,  voluptas  vero  appe- 


CAP.  II.  AN  OBJECTUM  APPETIBILE 
titiis  sensitivi.  Et  cap.  18  :  Post  concupiscen- 
tias  tuas  ne  eas.  Experientia  quoque  docet  ta- 
lium  appetituum  distinctionem^  nam  sensitivo 
sensibilia  prosequimur^  rationali  supernatu- 
ralia  et  divina.  Notandum  tamen^  de  fide  non 
esse  liosce  appetitus  realiter  inter  se,  et  ab  ani- 
ma  distingui^  hoc  enim  ad  opiniones  philoso- 
phicas  pertinet^  sed  tantum  haberi  certum  esse 
in  nobis  potentias  ad  efSciendos  actus  utrius- 
que  appetituS;,  sive  distinctse  sint  entitates^ 
sive  indistinctse  :  esse  tamen  entitates  distinc- 
tas  multo  verior  est_,  ac  fidei  conformior  sen- 
tentia. 

4.  01)jectio  contra  primam  assertionem. — 
Contra  secundam.  — Adprimim.  —  Adsecun- 
dum. — Sed  arguet  quis  primo  contra  primam 
conckisionem.  Si  in  omni  natura  cognoscente 
datur  appetitus  elicitivus^  dabitur  etiam  in 
DeOj  cumille  sitetiam  cognoscens.  Consequens 
falsum  est^  quoniam  appetere  indigentis  est^ 
et  carentis  bono^  quod  appetit^  unde  appetitio 
imperfectionem  stipponit .  Girca  secundam  con- 
clusionem  etiam  arguitur^  quoniamsuperflue 
ponitur  in  homine  duplex  appetitus^  cum  unus 
sit  satis  ad  omnia  illa^  pro  quibus  diximus, 
necessarium  esse  appetitum.  Ad  primum  res- 
pondetur  appetitum,  ut  sic,  videri  quidem  si- 
gnilicare  desiderium  de  bono  non  possesso_, 
hujusmodique  appetitum  non  esse  in  Deo , 
maxime  quantum  ad  proprium  sibi  bonum, 
quantum  autem  ad  bona  nostra,  solere  illi 
tribui  desiderium^  sed  metapliorice  magis^ 
quam  proprie.  Nunc  vero  appetitum  non  su- 
mimus  eo  modo,,  sed  ut  significat  virtutem 
amandi  vitaliter  bonum  ahquod :  taUs  porro 
virtus  in  Deo  est^  non  a  sua  essentia  distincta^ 
sed  ipsamet  essentia^  quatenus  seipsam  amat^ 
et  in  propriis  gaudet  bouis^  ex  quo  etiam  crea- 
turas  amat,  Ad  secundum  negatur  esse  super- 
fluum  duplicem  astruere  appetitum  in  nobis 
cum  debitus  sit  naturse  nostrse,  quse  superiora 
et  inferiora  in  se  quodammodo  complectitur;, 
sicut  etiam  superfluum  non  est  habere  dupli- 
cem  cognitionem^  intellectivam  scilicet  et  sen- 
sitivam^  quia  sensitiva  intellectivee  deservit  : 
ac  similiter  appetitus  sensitivus  rationaH,  ut 
vehementius  afiiciatur  quod  si  illi  contraria- 
tur,  id  quoque  usui  est,  in  exercitium  videli- 
cet  et  meritum^  est  quoque  utihs,  ut  prospiciat 
bonis  corporis  tanquam  illi  maxime  connatu- 
rahbus,  voluntas  vero  quando  oportet  hunc 
refrsenat  et  dirigit. 


DEBEAT  NECESSABIO  ESSE,  ETC. 


CAPUT  II. 


755 


UTRUM    OBJECTUM   AFPETIBILE  DEBEAT  NEGESSARIO 
ESSE  BONUM  ALIQUOD. 

1 .  Negantis  partis  argumentum  ctm  proia- 
tione  quintuplici. — Secmulum.  argumenttm. — 
Tertium. — Quartiim. —  Pro  negativa  parte  ar- 
guitur  primo.  Objectum  potentiae  est  circa 
quod  potentia  ehcit  actus,  sed  appetitus  non 
tantnm  elicit  actus  circa  bonum^  sed  etiam 
circa  malum  :  ergo  non  bonum,  sed  aliquid 
abstrahens  a  malo  et  bono  est  objectum  appe- 
titus.  Minor  patet  primo  in  actu  odii,  qui  ver- 
satur  circa  malum^  ut  malum  est.  Secundo  in 
actu  desiderii^  quo  alteri  malum,  ut  malum 
est,  similiter  expetitur.  Tertio  damnati  quoe- 
dam  volunt  ea  solum  ratione^  quia  contra  di- 
vinam  vohmtatem  militant,  quse  est  summa 
perversitas,  ac  ratio  mali.  Quarto  voluntas  ad 
experiendam  saltem  libertatem  suam  expetere 
malum  potest  sub  ratione  mali.  Quinto  dam- 
nati  maxime  vellent  non  essC;,  atqui  non  esse 
merum  malum  est :  ergo,  etc.  Secundo  prin- 
cipaliter  arguitur.  Appetitus  respuere  valet 
bonum  sibi  propositum,  ut  patet  experientiaj 
maxime  in  libero  appetitu :  potest  ergo  appe- 
tere  malum  oppositum  sibi.  Tertio :  potest 
quispiam  etiam  efiicaciter  appetere  nou  esse^ 
ut  patet  de  homine  se  occidente^  at  vero  in 
non  esse  nulla  potest  inveniri  ratio  boni^  cum 
bonum  ipsum  esse  prsesupponat.  Quarto  appe- 
titus  potest  ferri  circa  impossibilia,  sed  in  im- 
possibili  nulla  est  ratio  boni :  ergo^  etc. 

2.  Opinatio  OcTiami  et  aliorum.  —  In  hac 
qusestione  opinio  Nominalium  fuit^  appetitum 
posse  ferri  iu  malum  sub  ratione  mali  appe- 
tendo  illud^  quamvis  specialiter  loquantur  de 
voluntate.  Ita  Ocham^  in  3^,  dist.  13,  dub.  3, 
Gabriel,  in2,  distinct.  6,  q.  l,  art.  3,  dub.  20, 
Scotus  vero,  in  \,  distinct.  i,  qusest.  -4,  credit 
non  satis  probari  a  theologis  voluntatem  non 
nisi  bonum  velle  posse,  et  in  2,  dist.  5,  q.  2, 
sentit  Augelos  potuisse  appetere  sequalitatem 
divinam ,  quamvis  judicarent  eam  sibi  esse 
impossibilem,  et  dist.  43,  quast.  3,  opinatur 
peccare  ex  malitia,  nihil  esse  aliud,  quam 
velle  malum,  quia  malum. 

3.  Prima  conclusio  proiatur  exAristotele. — 
Prolatur  idem  ratione.  —  Sit  tamen  conclusio 
prima.  Objectum  adeequatum  appetitus  est  bo- 
num,  vel  aliqua  boni  ratio.  Ha3c  habetur  ex 
Aristotele,  in  princ.  Ethic.  Unde  in  3  libr., 
cap.  1,  illud  celebre  pronuntiat,  quod  omnis 
pravus  fit  ignorans,,  eo  quod  malum  admittat 


756  LIB.  V. 

sub  ratione  boni,  et  lib.  ^,  cap.  8,  amabile 
quitlem  esse  bonum,  uuicuique  autem  pro- 
prium  :  et  Seneca;,  lib.  A,  de  Beneficiis^  c,  il, 
scribit;,  neminem  uspiam  adeo  a  lege  naturali 
discedere;,  ut  animi  causa  malus  sit.  D.  etiam 
Dionysius^  de  Divin.  nomin.,  cap.  A  et  6;, 
Neono,  inquit^  malum  aspiciens  operatur,  sub- 
scribit  D.  Thomas^,  i,  2,  qusBst.  8^  art.  l,  et 
videtur  communis  animi  conceptiO;,  ac  primum 
principium  in  morali  philosophia^  nam  bonum 
et  appetibile  idem  sunt  tantumdemque  res  ha- 
bent  de  appetibilitate^  ac  de  bonitate.  Hinc 
prima  principia  "practica  extant^  omne  malum 
esse  fugiendum,  et  omne  lonum  esse  prosequeoi- 
dum.  Ratione  arguitur,  nam  impossibile  est 
appetitum  naturalem  ad  makim  dari  sub  ra- 
tione  mali,  quia  semper  datur  ad  perfectionem 
suppositi,  atqui  appetitus  elicitivus  datus  est 
animantibus  ad  appetendum  modo  perfectiori: 
ergo  impossibile  est^  quod  feratur  in  makim 
sub  ratione  mali^  sed  tantum  ad  perfectionem 
suppositi :  alioquin  res  cognoscentes  essent  hac 
in  parte  deterioris  conditionis,  quam  inani- 
mes,  quse  suapte  natura  in  bonum  feruntur. 
Secundo  arguitur  inductione.  Namque  de  ap- 
petitu  sensitivo  notum  est  semper  tendere  im- 
perfectionem  suppositi :  ac  de  eo  quidem  id 
omnes  admittunt^  quia  cum  naturaliter  opere- 
tur^  semper  fertur  ex  inclinatione  naturali^ 
quffi  cum  data  sit  ab  auctore  Deo_,  qui  summe 
bonus  est,  non  ad  malum  esse  potest,  sed  ad 
bonum  sub  ratione  boni.  De  voluntate  autem 
idem  probatur^  ea  enim  agit^  ex  nativa  propen- 
sione^  atque  universali  ad  bonum:  quando  vero 
fertur  ad  malum,  ideo  fertur,  quia  rationem 
boni  applicat  ad  particulare^  in  quo  apparet  ra- 
tio  boni^  cum  vere  ibi  non  existat  :  procedit 
ergo  etiam  tunc  sub  ratione  boni :  unde  illud_, 

Quisquis  amat  Thaidem,  Thaidem  putat  esse  Dianam. 


Tertioarguitur  experientia:  experimurenim 
a  nobis  semper  aliquam  rationem  boni  quce- 
ri  iu  opere  quovis,  imo  et  in  perditis  homi- 
nibus  deprehendimus  eos  mala  patrare  prop- 
ter  bonum  aliquod.  Quarto  quod  quis  appe- 
tit,  illud  quseritj  et  illo  invento  quiescit^  ac 
delectatur  :  nemo  autem  quaerit  malum,  ut 
sic^  vel  acquisito  malo  conquiescit ,  aut  delec- 
tatur  :  non  ergo  illud  valet  appetere  sub  ra- 
tione  mali.  Confirmatur  :  quia  mahim  ex  se 
fugat  appetitum^  nec  in  se  babet^  cur  appeta- 
tur^  omniaque  naturaliter  vitant  sibi  malum. 
Denique  nemo  potest  appetere  non  esse  bea- 
tum  :  hoc  vero  non  potest^,  nisi  quia  malum 
est.  beatum  non  esse^  quare,  etc. 


DE  APPETITU  SENSITIYO. 

4.  Notatio  prima  pro  explicanda  conclusio- 
ne.  ' —  Notatio  secunda.  —  Notandam  circa 
conclusionem^  quod  non  simpliciter  dixerimus 
adsequatum  objectum  appetitus  esse  bonum, 
siquidem  potentia  appetitiva  versari  potest 
circa  malum,  odio  habendo  illud,  ut  primum 
argumentum  probat  :  potentia  tamen  appeti- 
tiva  aliter  versatur  circa  bonum^  quam  circa 
malum  :  circa  bonum  quidem  appetendo  et 
inclinando  in  illud^  circa  malum  autem  reji- 
ciendo  :  qaia  vero  actus  posterior  fundatur  in 
priore  (nam  ideo  odio  habetur  malum,  quia 
contrariatur  bono  ,  unde  actus  odii  quasi  per 
accidens  consequitur),ideo  objectum  simplici- 
ter  adeequatum  potentiee  appetitivse,  ut  prose- 
cutivae  censetur  bonum.  Notandum  estsecundo 
non  esse  sensum  conclusionis  potentiam  appe- 
titivam  habere  pro  objecto  bonum  sub  absoluta 
ratione  boni^,  hoc  enim  proprium  est  volunta- 
tis^  ut  infra  dicetur :  sensus  ergo  est  omnem 
potentiam  appetitivam  habere  pro  objecto  for- 
mali  rationem  boni  communis,  vel  particula- 
ris  :  ad  hoc  enim  tendunt  rationes  factse  si  per- 
jiendantur. 

5.  Ad  primmnin  n.  i,  ejiLsque  prohationes 
quinque.  —  Concinit  auctor ,  disp.  13  Meta- 
pliysicce,  sect.  Q,  num.  19.  —  A.d  argumentum 
primum  initio  capitis  respondendum  negando 
majorem,  prima  vero  minoris  probatio  expe- 
dita  est.  Ad  secundam  dicito  impossibile  esse 
velle  malum  alteri^  nisi  in  objecto,  vel  in  actu 
reperiatur  aliqua  ratio  boni  :  sic  Deus  vult 
malum  pceuEe  in  justis^  quia  in  tah  actu  repe- 
ritur  bonum  justitise ,  et  ita  de  similibus.  Ad 
tertiam,  esse  contra  voluntatem  Dei  :  ratio 
quidem  formalis  est  mali  inhonesti ,  id  tamen 
malum  appetit  damnatus  vestitum  velamine 
vindictse.,  quam  sumere  conatur  de  Deo  :  quia 
vero  in  hoc  explet  appetitum  :  quem  de  malo^ 
divino  elicit.,  ideo  ibi  invenit  aliquam  boni  ra- 
tiouem.  Ad  quartum  respondetur  id  falsum 
esse,  et  impossibile,  cumvoluntasferrinequeat 
extra  suum  objectum^  imo  in  iUo  actu  cernitur 
qusedam  implicatio^  cum  experientia  liberta- 
tis  quiddam  sit  bonum  :  qua  ergo  ratione  in 
argumento  sumitur  velle  appeti  tunc  posse 
malum  sub  ratione  mali  ?  Quinta  probatio  pe- 
tit  difiicultatem  non  levem,  an  scilicet  possit 
quispiam  appetere  non  esse  simpliciter,  et 
quoniam  queestio  hujus  loci  non  est_,  dico  bre- 
viter  partem  afSrmantem  videri  probabiliorem 
sic  damnati  potius  vellent  nou  esse,  quam  tales 
esse  :  tunc  tamen  ipsum  non  esse  sub  ratione 
boni  haud  dubie  appetitur^  scilicet  tanquam 
conducens  ad  partem  saltem  beatitudinis  ha" 


CAP.  III.  AN  APPETITIO  FIAT  A  SOLA  POTENTIA  APPETITIVA,  ETG. 


757 


bendam^  carentiam  videlicet  miseriaj  qiiando 
alteram  ,  quae  est  boni  possessio^  nequeunt 
adipisci ;  carere  autem  miseria  non  datur  dam 
existunt,  ideoque  non  esse  volunt^  ut  malum 
illud  fiigiant.  Urgebit  aliquis.  Qui  vult  non 
esse,  vult  etiam  non  esse  beatus^  nam  qui  tollit 
fnndamentum^  tollit  sedificium.  Respondetur 
negando  damnatum  velle  simpliciter  non  esse^ 
sed  supposito  statu  miseriai^  ac  item  supposito^ 
quod  aliter  nequeat  illum  evadere  ,  unde  ne- 
quaquam  appetit  non  esse  beatus^  sed  permit- 
tit  tantummodo^  cum  aliter  non  possit  ultimam 
effugere  miseriam^  ac  velit^  nolit^  nunquam 
beatus  evadet. 

6.  Ad  senmdum  principale  argumentum  in 
eod.  mm.  1.  —  Adtertium.  — Ad  quartuni.  — 
Videndus  auctor,  l.  7.  de  Angel.,  cap.  i^il,  a 
num.  1.  —  Jam  ad  secundum  principale  argu- 
mentum  respondetur  voluntatem  non  posse 
respicere  positive  bonum  aliquod,  nisi  in  quan- 
tum  iu  illo  excogitatur  aliqua  mali  ratio.  Ad 
tertiurn  similis  datur  responsio,  non  enim  ap- 
petitur  destructio  ipsius  existentise ,  nisi  in 
dicta  mali  alicujus  carentia.  Ad  quartum  dic 
impossibilia  putata  possibilia  posse  appeti , 
quia  apprehenduntur  sub  ratione  boni,  impos- 
sibilia  vero  cognita,  ut  impossibilia  appeti  non 
posse^  nisi  forte  vokmtate  conditionali;,  si  fie- 
rent  possibilia,  tunc  autem  sicut  conditionali- 
ter  appetuntur^  ita  etiam  illis  apponitur  aliqua 
boni  conditio. 

7.  Qiuestiuncula  expeditur  per  duas  conchi- 
siones.  —  Quseres  tamen  utrum  bonum  appeti- 
bile  debeat  necessario  esse  bonum  ipsiusmet 
appetentis^  ait  namque  Aristoteles  supra  cita- 
tus  amabile  esse  bonum,  unicuique  tamen  pro- 
prium.  Pro  quo  sit  secunda  conclusio.  Impos- 
sibile  est  appeti^  quod  non  respiciat  bonum 
proprium  ipsius  appetentis^  vel  iUud  inchidat 
ahquo  modo.  CoUigitur  conchisio  es  relato 
Aristotele,  videturque  satis  experientia  nota. 
Et  ratione  explicatur  in  hunc  modum.  Quod 
appetimus  vel  est  bonum  proprium^  vel  alte- 
riuS;,  si  propriumhabetur  institutum.  AUerius 
autem  bonum  non  appetimus^  nisi  vel  quia  in 
actu  appetendi  rationem  ahquam  boni  proprii 
invenimuS;,  vel  certe  quia^  cui  tale  bonum  ap- 
petimus^  ahquo  modo  ad  nos  pertinet,  sive 
unus  nobiscum  est  ahquahter.  Nam  aut  crea- 
tura  est^  aut  creator  :  si  creator,  eatenus  iUi 
bonum  volumus,  quatenus  ipse  Deus  est  uni- 
versale  bonum  rerum  omnium^  atque  adeo 
nostrum.  Et  hac  de  causa  charitas  magis  Deum 
amat^  quam  amantem^  quia  in  Deo  includitur 
bonum  ipsius  amantis  tanquam  in  fonte^  atque 


origine  :  si  vero  est  creatura^  vohimus  iUi  bo- 
num,  vel  quia  amicus  est,  vel  quia  propin- 
quus^  vel  quia  homo^  in  quo  bonitatem  nostrse 
natura3  consideramus^  quod  si  non  sit  creatura 
rationahs^  bonum  ei  optamus,  vel  quia  ad  nos 
attinet^  vel  quia  ahquahter  in  natura  est  nobis 
simiHs  :  vmde  D.  Thomas^  i,  2,  q.  27;,  art.  3, 
resolvit  simihtudinem  causam  esse  amoris,  ut 
etiam  Plato  dixerat^  et  indicatur  satis  Eccl.  13, 
quia  nimirum  similitudo  efiicit,  ut  bonum  al- 
terius  mihi  simihs  apprehendatur  tanquam 
meum,  et  in  ead.  qusest.^  art.  i,  qusest.  26, 
docet  in  tantum  esse  ahquid  bonum,  et  appe- 
tibile,  in  quantum  est  proportionatum  bonum 
amantis.  Horum  causa  inde  sumitur,  quia  hcet 
ratio  boni  non  respiciat  hunc  vel  iUum,  tamen 
ratio  appetibihs  ab  hoc  vel  iUo  includit,  quod 
bonum  ejus  sit ,  nam  appetitus  est  inchnatio 
quffidam  ad  propriam  perfectionem  temlens, 
neque  hoc  destruit  communem  divisionem 
amoris  in  amicitiam,  seu  benevolentiam,  et 
concupiscentiam,  ut  ahbi  tractatur. 

CAPUT  m. 

UTRUM  ACTUS  APPETENDI  FIAT  A  SOLA  POTENTIA 
APPETITIVA,  ET  QUIDNAM  PER  ILLUM  PHODUGA- 
TUR. 

1.  Prinmm  prcesentis  capitis  punctum  de 
eoque  duce  opiniones  ahsurdce.  — Postquam  dic- 
tum  est  de  objecto  potentise  appetitivee,  di- 
cendum  sequitur  de  iUius  actu,  de  cujus  sub- 
stantia^  et  quidditate  eodem  modo  sentiendum 
est,  ac  de  actu  potenti^e  cognoscitivae  :  argu- 
menta  enim  quibus  1.  3,  c.  3,  contirmavimus 
actus  esse  quahtates  a  potentia  distinctas  , 
idem  convincunt  in  prsesenti,  quare  hoc  sup- 
posito,  dicendum  est  de  priucipio,  et  termino 
istius  actus.  De  principio  ergo  ehcitivo  variee 
fuerunt  sententiee,  c[uidam  censuerunt  hujus- 
modi  actum  fieri  ab  objecto  appetibih  appre- 
henso :  recipi  vero  in  potentia  appetitiva,  quam 
mere  passivam  esse  credunt.  Ahi  vohierunt 
fieri  a  quadam  potentia  appetitiva  mere  activa, 
recipi  vero  in  appetitiva,  quam  mere  passivam 
esse  ponebant :  hsec  tamen  impossibiha  sunt, 
ut  satis  in  simih  est  ostensum  in  cit.  hb.  3,  de 
Potentiis  cognoscentibus  incommuni,  estenim 
actus  amandi  vitahs  et  immanens,  qui  neces- 
sario  fieri  debet  ab  ipsa  potentia,  in  qua  reci- 
pitur. 

2.  Opinio  alia,  variique  modi  illius.  —  His 
ergo  omissis,  ac  posito  potentiam  appetitivam 
effective  ejDBcere  suum  actum,  difiicultas  esta 


758 


LIB.  V.  DE  APPETITU  SENSITIVO. 


an  sola  ilia  active  ad  ipsum  concurrat  ?  Multi 
opinantur  objectum  habere  efficientiam  simul 
cum  potentia,  Gregorius^  in  2,  dist.  35^  q.  l, 
et  3^  Gabriel,  qusest.  i,  dub.  3,  Paludanus^ 
iu  A,  dist.  43,  Henricus,  quodl.  3,  qui  tamen 
in  modo  opinandi  varii  sunt,  Eorum  enimqui- 
dam  universaliter  asserunt :  alii  vero  limitant 
ad  actus  quidem  necessarios  concurrere  ob- 
jectum  effective,  non  tamen  ad  liberos.  Alii 
objectum  apprehensum  concurrere  eJQFective 
sub  ratione  appreliensi:  alii  apprdiensionem 
ipsam  :  Cajetanus  vero,  1  p.,  q.  80,  art.  2,  et 
in  d,  2,  Scepissime  inculcat  objectum  appeti- 
bile  non  concurrere  efFective  ad  substantiam 
actus  appetendi,  concurrere  tamen  effective 
ad  specificationem  ejus.  Pro  resolutione  ergo 
notandum  actus  Inimanos  esse  posse  eUcitos  et 
imperatos  simul,  ut  actus  videadi  elieitus  est 
a  potentia  visiva,  a  qua  immediate  et  physice 
exercetur  :  et  in  universum  actus  vocantur 
eliciti  respectu  similis  potentife :  at  imperati 
respectu  superioris  potentiaj,  a  qua  moraliter 
originantur,  tanquam  ab  appHcante,  spai  con- 
sentiente  :  liic  ergo  non  quairinius  principium 
efficiens  hoc  secundo  modo,  imperans  scilicet 
actum  appetendi,  hoc  enim  spectat  potius  ad 
philosopliiam  moralem,  quamvis  ahquid  attin- 
gemusin  sequentibus:  iuvestigamus  ergopriu- 
cipium  elicitivum  actus  appetendi,  sicut  trac- 
tavimus  circa  actum  coguoscendi  in  libro 
tertio. 

3.  Vera  conclusio.  —  Concursus  effectivus 
dwplici  modo  excogitatur. — Excluditw  primus 
modus  concursus.  —  Hoc  supposito  sit  nostra 
conclusio.  Potentia  appetitiva  absque  efficien- 
tia  appetibilis  cogniti  ehcit  actum  suum.  Est 
sententia  D.  Tliomse,  1  part.,  qusest  82,  art.  A, 
etdeVerit,,  queest.  22,  art.  12.  Idem  habet 
Scotus,  in  2,  dist,  25,  queest,  1,  Capreolus,  in 
2,  dist.  24  et  25,  Ferrarius  l,contra,  cap.  44. 
Ad  probandam  autem  conclusionemrecolenda 
est  distinctio  illa  de  actu  quoad  exercitium,  et 
quoad  specificationem  objecti.  Effectivus  igi- 
tur  concursus  objecti  ad  exercitium  altero  a 
duobus  modis  explicari  potest.  Frimo  si  finga- 
mus  objectum  producere  aliquid  in  potentia, 
quo  ipsa  jam  instructa  per  sese  exeatiu  actum  : 
sic  objectum  visibile  efficit,  ut  potentia  viden- 
di  exeat  in  actum,  producendo  solum  speciem 
in  illa,  ut  de  ceetero  per  seipsam  in  visiouem 
prorumpat.  Secundo,  ut  objectum  per  se  quo- 
que  ad  subslantiam  ipsam  actus  concurrat,  ut 
sensit  Cajetanus,  Primum  admitti  non  potest  : 
nam  constat  aperte  objectum  appetibile  uon 
posse  talem  efficientiam  sortiri^  ac  preecipue 


circa  voluutatem,  quee  libere  se  movet  in  ac- 
tum,  nec  nisi  a  solo  Deo  illo  modo  moveri  po- 
test  effective,  Ac  prseterea  arguitur  in  hunc 
modum  primo,  Si  objectum  cognitum  ita  mo- 
veret  appetitum,  vel  moveret  efficiendo  in  ap- 
petitu  formam  aliquam,  per  quam  in  actu 
primo  constitueretur,  quo  sane  pacto  objeetum 
potentiae  cognoscitivee  ipsam  movet  :  vel  mo- 
veret  nihil  omniuo  producendo,  sed  quasi  tra- 
hendo,  impellendove  potentiam  ad  actum  se- 
cuudum.  Prius  illud  dici  nuUo  modo  potest, 
tum  quia  potentia  appetitiva  ex  se  est  in  actu 
primo  constituta,  at  notat  D.  Thomas,  l  part., 
quaest.  27,  art,  4,  nimirum  quia  appetitio  quse- 
dam  est  vitalis,  et  actualis  iuclinatio  ad  objec- 
tum  :  potentia  autem  appetitiva  de  se  incli- 
natur  ad  bonum,  proindeque  nulla  eget  forma, 
per  quam  iu  actu  primo  constituatur,  nisi 
forte  habitu,  nou  simpliciter,  sed  ad  melius 
operandum  :  tum  cjuia  si  objectum  quippiam 
iu  potentia  efficeret,  fortasse  aliquam  simili- 
tudinem  sui,  quid  enim  aliud  efficiatur  :  ac 
similitudo  qusecumque  illa  fingatur,  imperti- 
nens  esset,  quoniam  appetitio  non  per  assimi- 
lationem  efficitur,  sedper  propensionem in  rem 
amatam,  Posterius  quoque  dici  non  potest, 
cum  tractatio  illa,  sive  impulsio  potentia;  ab 
objecto  facta  non  nisi  objectiva  dici,  aut  con- 
cipi  valeat,  in  quo  certe  nulla  involvitur  effi- 
cientia,  prseterquam  quod  jam  alias  potentia 
haberet  se  mere  passive,  et  ab  objecto  actum 
reciperet,  quod  improbatum  est :  primus  ergo 
modus  efficiendi  actum  quoad  exercitium  suffi- 
cienter  excluditur. 

4,  Fxcluditur  secundiis  modus. — Alter  quo- 
que  Cajetani  modus,  quod  objectum  per  se,  ac 
proxime  concurrat  effective  ad  substautiam 
actus,  falsus  est.  Primo,  quia  id  tautum  con- 
currit  effective  ad  actum  alicujus  potentiee, 
quod  illam  in  actu  primo  ad  ageudum  consti- 
tuit ;  sed  potentia  appetitiva  ex  se  est  consti- 
tuta  in  actu  primo,  et  non  per  objectum,  ut 
ex  D.  Thoma  adduximus  :  ergo  illa  efficit  ac- 
tum  suum  absque  objecto,  Quod  si  respondeas 
poteutiam  appetitivam,  et  objectum  non  con- 
currere  quidem  tauquam  potentiam  et  formam 
actuantem,  sed  tanquam  duo  partialia  agen- 
tia  :  id  imprimis  sine  ratione  fingitur,  quia 
cum  appetitus  ipse  ex  se  Iiabeat  sufficientem 
incliuationem  ad  objectum,  ex  se  est  sufficiens 
elicere  proprium  actum  :  superflue  ergo  fin- 
gitur  eflicientia  in  objecto,  Deinde  induci  vi- 
detur  quippiam  impossibile  :  cum  euim  appe- 
titio  sit  vitalis  elici  aliter  uon  potest,  quam  a 
potentia  cujus  est  actus^  quod  si  causa  alia 


I 


CAP.  III.  AN  APPETITIO  FIAT  A 
concurreret,  non  alia  sane  foret,  quam  prse- 
vius  cognitionis  actus^  in  quo  etiam  vitalitas 
inest  :  appetitus  autem,  sicut  non  potest  uti 
objecto  cognito^  ita  neque  ipsa  formali  ejus 
appreliensione,  cum  in  alia  potentia  existat : 
niliil  ergo  liorum  concurrit  effective  ad  sub- 
stantiam  actus  appetendi. 

5.  Impugmtur  efficientia  objedi  quoacl  spe- 
ciem  actus. — Ex  his  vero  excbiditur  membrum 
aliud  initio  numeri  tertii  adductum  de  specifica- 
tioneactus.  Atque  anteomniarogoexGajetano, 
quidnam  sibi  velit  objectum  efEcere  actum 
quoad  specifica  tionem^  et  non  quoad  exercitium? 
Nam  vel  sic  intelligit,  ut  objectum  quidemnon 
efficiat,  ut  in  actum  exeat  potentia,  sed  per  se 
ipsa  exiens,  illud  quoque  exire  faciat  in  actum 
certae  cujusdam  speciei.  Vel  sic  intelligit,  ut 
objectum  causet  in  actu  ultimam  ejus  diffe- 
rentiam,  non  efficiendo  rationem  genericam, 
neque  reliquam  substantiam  actus :  hoc  secun- 
dum  inauditum  est,  quod  scilicet  causa  ahqua 
efficiat  ultimam  dififerentiam  sui  effectus,  non 
autem  gradus  superiores  :  cum  universa  haec 
una  sit  entitas,  et  quod  physice  causat  rei  en- 
titatem,  non  possit  non  causare,  quse  sunt  de 
essentia  iUius,  et  e  contra,  si  vel  unum  gra- 
dum  non  efficit^  nulhim  efjiciat,  Praeterea  con- 
tra  lioc  idem  procedunt  argumenta  facta  :  quia 
actus  appetendi  etiam  prout  in  tah  specie  con- 
stituitur,  est  actio  vitse,  respectu  cujus  potentia 
de  se  constituta  est  in  actu  primo.  Denique, 
quia  res  ab  eo  fit  effective  in  tali  specie,  a  quo 
recipit  substantiam  suam,  ut  patet  in  homine, 
et  inductive  in  reliquis  omnibus  naturse  effec- 
tis  :  objectum  autem  efficienter  non  concurrit 
ad  substantiam  actus  :  ergo  neque  ad  specifi- 
cationem.  Jam  vero  primum,  si  non  de  effi- 
cientia  propria,  sed  de  metaphorica  procedat, 
ut  nimirum  objectum  prsesens  ad  seipsum  in 
certa  specie  constitutum  moveat^  alliciatque 
appetitum,  quia  ad  actum  movet  circa  ipsum^ 
id  quidem  verum  est,  sed  non  obstat  conclu- 
sioni.  Quod  si  de  propria  procedat  efficientia 
non  potest  esse  verum,  quia  nihil  assignari 
potest^  quod  objectum  valeat  efficere  :  non  ac- 
tum  primum,  non  secundum,  non  denique  spe- 
cificam  ejus  differentiam,  ut  ostensum  est : 
quare,  etc. 

6.  Bxtensio  p'cedictce  impwgnationis.  —  At- 
que  hse  rationes  concludunt  tam  de  actibus 
hberis,  quam  de  -naturahbus,  et  in  his  quo- 
dammodo  urgent  magis,  quia  ad  illos  est  po- 
tentia  magis  propensa  :  quodammodo  vero 
magis  in  liberis,  quia  circa  iUos  habet  domi- 
nium  ipsa  potentia,  ideoque  effici  nequeunt 


SOLA  POTENTIA  APPETITIVA,  ETC.  759 

ab  extrinseco  principio  :  procedunt  autem 
dictae  rationes  tam  de  objecto  apprehenso, 
quam  de  appreliensione,  ut  patet  ex  dictis,  Et 
confirmatur  amphus.  Primo  :  objectum  appe- 
tibile  abstrahit  ab  efficientia  :  non  ergo  potesfr 
efficere,  Secundo,  si  efficeret,  non  distingue- 
retur  jam  concursus  causee  formahs  ab  effi- 
cienti.  Tertio,  appetitio  est  quasi  motio  quai- 
dam  in  appetibile  tanquam  in  terminum, 
terminus  autem  specificat  motum,  non  vero 
efficit.  De  apprehensione  quoque  sunt  argu- 
menta.  Unum  est,  quia  actus  potentiee  vitahs 
actum  alterius  non  efficit.  Alterum^  quia  ap- 
prehensio  est  conditio  objecti  tantum  requisita, 
et  apphcans  illud  potentiae  :  non  ergo  efficit 
actum  ipsius  potentiee. 

7.  Argimejitimi  primtim  pro  opinione  in 
num.  2.  —  Secwido.  ■ —  Tertio.  —  Quarto.  — 
Qicinto. —  jSexto.  — Sed  contra  conchisionem 
sunt  argumenta,  quse  opinionibus  initio  posi- 
tis  favent,  et  quidem  priores  duee,  quas,  ut 
improbabiles  reliquimus  in  num.  1,  funda- 
bantur  in  proloquio  iUo  :  Nihil  poiest  se  de 
potentia  in  actim  reducere,  quod  seepe  exposi- 
tum  est,  et  sohitum  argumentum  :  opinio  vero 
ulterius  aUata  in  num,  2,  tribuensque  objectOj 
vel  ejus  appreliensioni  efficientiam  nititur 
primo.  Quod  appreliensio  iUa  simphciter  ne- 
cessaria  sit  ad  appetendum  ,  atque  aiiquo 
modo  efficiat  actum.  Secundo,  quia  si  dicamus 
appetitum  moveri  ad  prsesentiam  appetibilisj 
eadem  ratione  dici  poterit  de  inteUectu,  deque 
ahis  potentiis,  quod  se  moveant  ad  prsesentiam 
objectorum,  nuUoque  modo  moveri  ab  ilhs 
effective.  Tertio  objectum  praesens  magis  ex- 
citat  appetitum,  quam  absens  :  ergo  ahquid 
efficit,  alias  non  esset  cur  magis  movere  di- 
ceretur.  Quarto  potest  argui :  quoniam  iu  vo- 
hmtate  dantur  actus  tum  circa  finem,  tum 
circa  media  :  atqui  actus  circa  finem  causat 
actum  circa  media  :  ergo  non  sola  vohmtas 
efficit  omnes  actus  suos.  Quinto  arguit  Caje- 
tanus,  quoniam  Verbum  divinum,  quod  est 
conceptus  Patris,  concurrit  per  modum  effi- 
cientis  ad  productionem  amoris^  seu  Spiritus 
sancti,  producit  enim  illum,  ut  verum  ipsius 
principium,  hcet  efficiens  causa  proprie  non 
sit  :  ergo  etiam  in  nobis  verbum  conceptum 
concurrit  effective  producendo  amorem ,  so- 
lumque  interest,  quod  sit  accidens,  divinum 
vero  realis  substantia,  quod  certe  discrimen 
non  variat  modum  concursus,  sed  tantum  rei 
productae  rationem.  Sexto,  favet  huic  opinioni 
Aristoteles  \  1,  Metapliysicse^  text.  36,  ubi  re- 
ducit  omnes   causas    moventes  ad   primum 


700  LIB.  V.  DE  APPETITU  SENSITIVO. 

appetibile  :  reductio  vero  ad  causam  efficien-    uniantur  in  eadem  anima 


\ 


tem  esse  debet,  alias  sequivocatio  committere- 
tur  in  argumentOj  quo  loco  Averroes  commen- 
tatur  balneum  in  anima  causare  desiderium^ 
ac  divus  Augustinus  etiam  15^  de  Trinitate, 
cap.  23,  docet  amorem  procedere  a  scientia, 
et  cap.  26,  amorem  procedere  de  gignenie, 
et  de  genita  notione,  tanquam  de  parente,  ac 
'prole.  Divus  Tliomas,  \  part,,  qusest.  14,  art.  5, 
et  3,  et  1,  contra  Gentes,  cap.  4-9,  et  1,  2, 
quffist.  1,  art.  3,  scribit  actionem  sumere  spe- 
ciem  a  forma,  quae  est  principium  agendi, 
ideoque  actiones  voluntatis  specificari  a  fine; 
sentit  ergo  finem  esse  principium  agendi  in 
voluntate,  et  1  part.,  qusest.  80,  art.  2,  docet 
appetitum  esse  potentiam  passivam,  quia  mo- 
vetur  ab  appetibili,  qnod  Aristoteles  dixerat, 
lib.  3,  de  Anima,  cap.  7,  idem  sumitur  ex  1,2, 
qusest.  9,  aii.  1,  et  quaist.  22,  art.  3,  ad  2, 
qusest.  30,  art.  2, 

8.  Ad  primum  responsio  quorumdam  non 
placet.  —  De  lioc  princifio  in  disp.  23,  Meta- 
physicce,  sect.  7,  et  lih.  2,  de  Orat.  ment.,  c.  13. 
—  Melior  responsio.  —  Ad  secundum.  —  Ad 
tertium.  —  Ad  quartum.  —  Ad  quintum.  — 
Adsextum.  — Ad  primum  occurrunt  quidam 
apprehensionem  objecti  non  esse  simpliciter 
necessariam  ad  appetendum,  hoc  tamen  fal- 
gum  est,  cum  primum  principium  sit :  Nihil 
esse  volitum,,  quin  prcecognitum  :  ac  supra  os- 
tendimus  appetitum  elicitum  oriri  ex  cogni- 
tione,  unde  appetitus  :  qui  cognitionem  non 
supponit,  quodammodo  mortuus  est,  non  eli- 
citus  et  vitahs,  de  quo  nunc  loquimur.  Admitto 
igitur  apprehensionem  requiri,  non  ut  efficien- 
tem  causam,  sed  ut  applicationem  objecd, 
bonum  enim  movet  quidem  appetitum,  debet 
tamen  ei  appUcari  per  cognitionem,  ob  idque 
D.  Thomas,  prima  parte,  quEest.  82,  art.  4, 
dixit  intellectum  movere  vokmtatem  propo- 
nendo  objectum.  Apprehensio  itaque  objecti 
tantum  concurrit  ad  amorem,  ut  causa  per 
accidens  loquendo  physice.  Estque  nihilomi- 
nus  necessaria :  quae  duo  certe  non  repugnant, 
in  quo  falhmtur  non  pauci  reprehendentes 
Capreohim,  in  2,  distinct.  25,  qusest.  1,  ad  1, 
Henricum  contra  tertiam  conchisionem,  quod 
dicat  apprehensionem  objecti  requiri  per  acci- 
dens  ad  actum,  appetitus,  non  enim  usurpat 
pcr  accidens,  quod  necessariam  non  putet,sed 
quod  non  per  se  influat  in  actionem  appetitus. 
Ex  quo  obiter  colligitur,  quee  conjunctio  ne- 
cessaria  sit  inter  appetibile  et  appetitum,  ut 
sequatur  operatio  :  cui  rei  similem  tractavi- 
mus,  Ub.  3,  cap.  1,  oportet  enim  ut  vitaliter 


in  quo  difi^ert  a 
cognoscitiva  potentia,  quse  unionem  objecti 
cum  potentia  postulat,  appetitiva  autem  pos- 
tulat  tantum  sui  objecti  unionem  cum  aUa 
potentia  cognoscitiva,  ejusdem  Hcet  animae. 
Ad  secundum  respondetur  terminationem  po- 
tentioe  ad  hunc,  vel  illum  actum  non  sat  esse, 
ut  objectum  elfective  concurrat,  sed  vero  in 
potentiis  cognoscentibus  potissimam  rationem 
sumi  ex  modo  operandi  earum,  videhcet  assi- 
milando,  unde  major  in  eis  indeterminatio 
cernitur,  quia  de  se  omni  actuah  principio 
carent  per  quod  assimilentur ,  appetitus  vero 
eo  modo  non  operatur,  sed  incUnando  in  ob- 
jectum,  cumque  de  se  sit  inclinatio,  et  pondus 
sahem  in  actu  primo,  activitate  objeoti  mi- 
uime  eget.  Ad  tertium  dices,  objectum  prse- 
sens  magis  excitare  appetitum,  quia  clarius,  et 
fortius  apprehenditur,  atque  adeo  meUus  ap- 
pUcatur  appetitui,  magisque  movet  iUum.  Ad 
quartum  totum  admitto,  quod  nimirum  vo- 
hmtas  ex  intentione  finis  determinetur  ad 
electionem  mediorum,  sicut  inteUectus  ex  as- 
sensu  principiorum  ad  assensum  concUisionum 
determinatur,  id  tamen  coutra  concUisionem 
non  militat,  in  qua  tantum  excludimus  effi- 
cientiam  objecti,  vel  aUerius  potenlise  ab  ap- 
petitu.  Non  negamus  vero^,  quin  possit  volun- 
tas,  uno  actu  medio,  alium  efficere.  Quintum 
argumentum  ad  rem  non  facit,  nam  verbum 
divinum  inteUigens  est,  atque  amans,  ideoque 
potuit  amorem  producere  verbum  autem  nos- 
trum,  cum  non  amet,  amorem  non  producit. 
Ad  ultimum  respondetur  Aristotelem  illo  loco 
docere  primum  movens  movere,  ut  primum 
appetibile,  ne  aUas  moveret  propter  finem 
aUum,  sicque  aperte  loqui  de  causaUtate  finali : 
Averroes  vero  agit  de  motione  metaphorica, 
de  qua  etiam  interpretandus  erit  D,  Thomas 
ubicumque  de  eo  tractat,  quando  autem  finem 
vocat  principium  actionis,  intelUgit  morahter, 
non  pliysice  :  similiter  appetitus  potentia  pas- 
siva  dicitur,  metaphorice,  sicut  motio  finis 
metaphorica  est,  et  hsec  de  principio  actus 
appetitus.  Quod  erat  primum  punctum  initio 
propositum. 

9.  Secundum  Jmjus  capitis  punctum,  de  quo 
variant  auctorcs.  —  Facilis  resolutio  de  qua 
videndus  auctor ,  disput.  48  ,  MetapJiysicw , 
'sect.  2.  —  De  termino  vero  appetitus,  quod 
erat  secundum  punctum,  auctores  dissentiunt, 
Scotus  enim  in  1,  distinct,  6  et  10,  et  ibidem 
Gregorius  et  Durandus  negant  per  aetum  vo- 
luntatis  terminum  produci,  quod  videtur  sen- 
tire  D.  Thomas,  de  Veritate,  qusest,  4,  art.  % 


CAP.  IV.  AN  IN  APPETITU  SENSITIVO  SINT  PLURES  POTENTI^E,  ETC. 


761 


ad  1,  Capreoliis  tamen  in  \,  distinct.  10, 
qiisest,  i,  Cajetanus,  1  part.,  qusest.  27,  art.  3, 
Ferrarius,  ^,  contra,  cap.  19,  aiunt  per  ac- 
tum  appetitus  produci  nonniliil,  insinuantque 
esse  realiter  distinctum  ab  actu  ipso.  Resolutio 
tamen  apud  nos  facilis  est  ex  supra  dictis  lib.  3, 
cap.  5,  certum  enim  judico  in  actu  appetitus 
reperiri  aliquid  per  modum  operationis,  et  ali- 
quid  per  modum  operati,  atque  terminum,  et 
viam  in  tali  actu  modaliter  solum  distingui. 
Quse  est  opinio  D.  Thomoe,  1  part.,  qusest.  27, 
art.  3,  etclarius  quaest.  37,  art.  1.  Ratio  com- 
munis  est,  quia  ubi  qualitas  datur  nove  pro- 
ducta,  productio  illius  debet  existere,  actus 
autem  appetitus  qualitas  qucedam  est :  porro 
autem  astruere  in  appetitu  qualitatem  pro- 
ductam  peractionem  ab  illorealiterdistinctam, 
mihi  non  probatur,  quia  siue  ulla  necessitate 
et  ratione  astruitur  :  quod  ergo  appetitu  pro- 
ducitur,  ipse  est  actus,  quo  amat,  quique  pon- 
dus  quoddam  est  in  rem  amatam,  juxta  ilhid 
ex  Augustino  vulgatum ,  Amor  meus  fondus 
meum,  illo  feror,  quocumque  feror.  Qua  etiam 
de  causa  dicitur  amans  esse  in  re  amata,  et 
quidam  ahus  invexit  animam  esse  potius,  ubi 
amat,  quam  ubi  animat  :  et  Mattliaeus  5,  ubi 
est  thesaurus  tuus,  ibi  et  cor  tuim.  Atque  de 
actu  appetitus  hsec  dicta  sint,  de  potentia  vero 
ipsa  jam  in  principio  locuti  fuimus. 

GAPUT  IV. 

UTKUM  IN  APPETITU  6ENSITIV0  SIT  PLURES  POTEN- 
IIM  HABENTES    OBJEGTA   DIVERSA. 

1.  Acceptiones  appetitus.  --'Duos  distinxi- 
mus  appetitus  supra,  rationalem,  et  sensiti- 
vum  :  postquam  ergo  dictum  est  in  communi 
de  appetitu,  partes  iUius  subjectivae  sequuntur 
exphcandse.  Ac  primo  de  appetitu  sensitivo 
tanquam  nobis  notiori  agendum,  qui  sensuali- 
tas  quoque  dici  solet ,  quamvis  sub  liac  voce 
in  malam  fere  partem  sumatur,  ut  nirairum 
significat  ipsum  appetitum,  quatenus  contra 
rationem  insurgit,  et  iham  preevenit.  Unde 
Augustinusl2,  de  Trinitat.,  cap.  3,  sensuahta- 
tem  serpenti  comparat,  quia  suggestione  alh- 
cit  rationem.  Eaque  de  causa  talem  motum 
sequentes,  sensuales  vocamus  :  certa  tamen 
res  est  sensualitatem  non  esse  distinctam  po- 
tentiam  ab  appetitu  sensitivo  :  quare  perinde 
erit  de  sensualitate,  ac  de  appetitu  seusitivo 
disputare.  Primo  ergo  quaerimus  de  vulgari 
distinctione  appetitus  sensitivi  in  concupisci- 
bilem  et  irascibilem. 


2.  Quorimclam  opinio  exponitur.  —  Ejus 
auctores  quihus  accedunt  Conimhricenses,in  lih. 
Ethic,  disp.  6,  q.  1,  a.  2. — Primum  argumen- 
tum.  — Secimdtcm.  —  Tertiwn.  —  Quartuvi.  — 
In  qua  qusestione  est  autiqua  sententia  distin- 
guens  appetitum  sensitivum,  in  duas  potentias, 
quarum  alia  concupiscibihs  et  aha  irascibilis 
dicitur  :  duo  enim  munera  exercere  debet  ap- 
petitus  naturse.  Primum  est,  prosequi  bona 
appetendo,  quia  vero  bona  seepe  a  contrariis 
impediuntur,  oportuue  occurrit  secundum  mu- 
nus  contraria  obstacula  removendi,  adeptaque 
jam  bona  tuendi.  Pro  primo  actu  inducitur 
vis  concupiscibihs,  cujus  objectum  est  bonum 
concupiscibile,  seu  delectabile.  Ad  secundum 
vero  actum  ponitur,  irascibilis,  quam  Damasce- 
nus  2,  lib.  Fidei,  cap.  16,  iram  vocat,  cujus 
objectum  sit  bonum  sensibile  arduum  :  hsec 
enim  potentia  non  fertur  in  bonum  propter 
delectationem  ihius,  cum  prosequatur  non  raro 
per  tristitiam  sensui  molestam  :  sed  tendit  in 
bonum  arduum,  quia  defendendum  est  a  con- 
trariis.  Sic  expositam  opinionem  tuetur  divus 
Tliomas  supra,  et  de  Verit.,  qusest.  15,  art.  3, 
idem  tenuit  Pythagoras  et  Plato,  quos  refert 
Phitarclius  A,  de  Placitis  Philosophorum,  c.  4. 
Idem  Gregorius  Nyssenus,  lib.  4,  suse  pliiloso- 

phiee,  cap ac  tribuitur  communiter  Augus- 

tino  et  Hieronymo,  idem  sensit  Galenus  6,  de 
Usu  partium,  cap.  18.  Prima  liorum  auctorum 
ratio  est.  In  potentiis  materiahbus  quashbet 
distinctio  objectorum  formahum  ad  eas  distin- 
guendas  abunde  sufScit,  cum  non  sint  poten- 
tise  adeo  universales  :  ahata  ergo  distinctio 
objectorum  sat  erit  in  pra^senti.  Secundo.  In 
potentiis  cognoscentibus  sensitivis  datur  mul- 
titudo  potentiarum  :  ergo  etiam  appetitivis. 
Tertio  saepe  irascibihs  appetit  contra  inchna- 
tionem  concupiscibilis  :  ergo  potentise  distinctse 
sunt  omnino.  Antecedens  patet  :  quia  irascibi- 
hs  semper  amat  tristia,  ut  repugnet  contrariis, 
amare  autem  tristia  inchnationi  concupiscibihs 
adversatur.  Quarto  passiones  liarum  virium 
sunt  contrariee,  nam  ardens  ira  minuit  concu- 
piscentiam :  ergo,  etc. 

3.  Contraria  opinio  prohahiUor,  et  concinit 
auctor  1,  2,  tract.  A,  disput.  1,  sect.  3,  n.  2. — 
Rationes  propositoe  non  videntur  certe  conclu- 
dere  distinctionem  realem  inter  has  potentias, 
facile  enim  dici  posset  unicam  esse  potentiam 
sensitivam  ordinatam  ad  bonum,  quod  per 
sensum  apprelienditur,  illamque  liabere  actus 
quibus  prosequatur,  atque  ut  sic  dici  concu- 
piscibilem  :  actus  item,  quibus  tueatur  a  con- 
trariis,  eoque  pacto   irascibilem   mincupari. 


762 


LIB.  V.  DE  APPETITU  SENSITIVO. 


Probatur  autem  primo  :  quia  in  potentiis  co- 
gnoscentibus  sensitivis  una  est  potentia  uni- 
versalis  in  illo  genere,  quse  apprehendit  obj6c- 
tum  omne  sensibile  :  ergo  illi  correspondet  una 
appetitiva,  universalis  etiam  in  tali  gradu  quee 
amat,  et  prosequitur  omne  bonum  sensibile. 
Antecedens  probatum  est  superius.  Conse- 
quentia  valet :  tum  a  pari  ratione  :  tum  quia 
appetitus  non  sequitur  cognitionem  sensus  ex- 
terioris,  ut  suo  loco  vidimus,  cum  solus  iute- 
rior  sensus  cognoscat  rationem  convenientis  : 
ergo  si  potentia  movens  appetitum  est  una, 
appetitiva  quoque  una  erit.  Confirmatur  :  nam 
consuetum  naturse  est  amare  unitatem  quoad 
potest  :  nihil  autem  repugnat  dari  potentiam 
universalemintralatitudinemobjectisensibilis: 
ergo,  etc.  Secundo  arguitur  :  quia  actus  iras- 
cibihs  et  concupiscibilis  adeo  inter  se  connexi 
sunt  et  ordinati,  ut  non  possint  commode  se- 
parari,  et  diversis  potentiis  attribui :  rectius 
ergo  attribuuntur  eidem :  simili  enim  argu- 
mento  supra  conclusimus  unicum  dari  sensum 
interiorem,  neque  ullatenus  multiplicari  rea- 
liter.  Antecedens  probatur  :  quia  irascibile 
vei^satur  circa  jam  concupita^  juxta  illud  Ja- 
cobi :  Unde  bella,  et  lites  inter  vos,  nonne  ex 
micupiscentiis  vestris,  etc.  Et  Aristoteles  8,  de 
Animalibus,  scribit  animantium  pugnas  de 
rebus  concupiscibilibus  suscipi  de  cibis,  de  ve- 
nereis,  etc,  nihil  ergo  defenditirascibilis,  quam 
prius  concupita  :  ergo  congruum^  ac  necessa- 
rium  est,  ut  eadem  sit  potentia  concupiscens 
et  defendens,  si  namque  tota  ratio  tuendi  bo- 
num  est,  quia  appetitur,  qua  quseso  ratione 
una  potentia  tuetur,  quod  appetit  altera?  Ex- 
pUcatur  et  confirmatur  amphus.  Nam  irascibi- 
lis  insurgit  contra  impedientem  concupiti  boni 
assecutionem  :  ergo  appetit  agnoscere  quod 
ipsam  assecutionem  impedit :  ergo  etiam  ap- 
petit  assecutionem  eamdem  :  ergo  uua  est  po- 
tentia  appetens  bonum,  atque  ipsius  obstacula 
similiter.  Tertio  arguitur.  Si  hee  potentise  dis- 
tinctse  ponantur,  quasnam  illarum  erit  perfec- 
tior?  hinc  enim  perfectior  apparet  irascibilis^ 
quia  illi  tribuitur  objectum  altius,  atque  no- 
bilius  :  iUinc  videtur  minus  perfecta  cum  tota 
ordinetur  ad  bonum  concupiscibile,  seu  ad  de- 
fensionem  illius,  unde  passiones  concupiscibi- 
lis  creduntur  uobiliores,  scihcet  amor,  et  desi- 
derium^  etc.  Neutrum  ergo  potest  dici  conve- 
nienter.Quartoralionesdistinctionemtradentes 
non  urgent,  et  distinctio  rerum  sine  sufiicienti 
ratione  non  debet  admitti :  ergo,  etc. 

4.  Adprimum  in  mmi,  1. — Ad  secimditni . — 
Ad  tertium, — Ad  quartum. — Ad  primum  ergo 


argumentum  prioris  opinionis  negandum,  ra- 
tiones  illas  diversas  objectorum  sufficientes  esse 
ad  distinguendas  potentias,  eo  quod  compre- 
hendantur  sub  una  ratione  adsequati  objecti, 
cum  inter  se  ita  subordinentur,  ut  nequeant 
commode  diversis  potentiis  tribui.  Ad  secun- 
dum  argumentum  respondetur,  non  recte  sumi 
ex  sensibus  exterioribus,  quia  non  movent 
appetitum  immediate,  sed  sumendum  potius 
esse  ex  interiori  sensu,  ut  jam  fecimus.  Ad 
tertium  dicito  cum  irascibiUs  sit  tota  propter 
concupiscibilem,  nunquam  posse  ilU  totaUter 
contrariari,  quod  si  appetitus  sensitivus  inter- 
dum  amat  tristia,  ex  eo  amat,  ut  consequatur 
delectabiUa,  quse  magis  appetit,  quod  non  ad- 
versatur  incUnationi  ipsius  concupiscibiUs,  sed 
potius  stat  pro  iUa,  cum  pro  concupitis  laboret. 
Ad  quartum  occurres,  aUatum  signum  non 
esse  sufficiens,  cum  non  proveniat  ex  diversi- 
tate  potentiarum,  sed  ex  pUu-aUtate  actuum  : 
una  quippe  potentia  dum  actum  aUquem  exer- 
cet  distrahitur  ab  aUis:  unde  etiam  contingit, 
ut  ipsamet  concupiscentia  vehemens  circa  rem 
unam  diminuatur,  ex  concupiscentia  circa  rem 
aUam :  potest  etiam  id  signum  oriri  ex  aUqua 
repugnantia  inter  actus  inventa,  sic  amor  o- 
dium  removet,  quia  actus  sunt  coutrarii,  Ucet 
uterque  pertineat  ad  coucupiscibilem :  non  ergo 
iUud  est  signum  sufficiens.  Quocirca  rationes 
pro  secunda  parte  factse  probabiliores  viden- 
tur.  Ac  nec  forte  antiqui  ipsi  voUierunt  dis- 
tinctionem  realem  astruere,  sed  distinxerunt 
solum  duo  nomina  ejusdem  appetitus  ad  expo- 
nendum  faciUus  ejus  actus,  et  passiones,  sicut 
etiam  partiti  sunt  inteUectum  in  practicum  et 
speculativum,  quamvis  unica  potentia  ab  eis 
constituatur.  Atque  hanc  sententiam  indicat 
Aristoteles,  1.  3,  de  Anima,  textu  29,  et  eam- 
dem  docuit  Scotus,  et  sequaces,  quamvis  aUo 
ex  fundamentOo 

5.  Primum  corollarium  de  oljecto  appeiitus 
unum  placitim. —  Cajetanusrejicitur.  —  Atte- 
rum.  placitmn  impugnatur. — Ex  decisione  hujus 
capitis  Ucet  coUigere ,  quo  pacto  assignandum 
sitobjectumappetituisensitivo.In  qua  re  varii 
sunt,  qui  dis  tinctionem  realem  inter  irascibilem 
et  concupiscibilem  posuerunt.  Etenim  concu- 
piscibiU  assignant  bonum  delectabile,  quod  e- 
tiam  vocant  concupiscibile.  De  irascibUi  eorum 
qiudam  philosophantur  ad  instar  sensitivse  co- 
gnitionis,  quae  duplex  asseritm^  nimunim  se- 
cundum  rationes  sensatas,  et  secundum  non 
sensatas :  ita  ergo  de  dupUci  appetitu  corres  • 
poudente  judicant,  quod  etiam  Cajetanus  ju- 
dicatj  1  part.,  qusest.  81,  art.  2,  in  liue:  h«c 


CAP.  IV.  AN  m  APPETITU  SENSITIVO  SINT  PLURES  POTENTI^,  ETC. 


■763 


tamen  philosophia  dispUcet.  Nam  ratio  boni, 
et  convenientis  nunquam  est  sensata  ratio,  seu 
ahquo  sensu  exteriori  cognita,  ut  ex  dictis  U- 
quet,  neque  enim  sensus  exterior  rationem 
novit  convehientis.  Item  amor,  quo  ovis  filium 
prosequitur^  ad  concupiscentiam  spectat,  et 
simihter  timor  lupi,  cum  tamen  notio  fihi  sub 
ratione  amici,  ethipi  notio  sub  ratione  inimici 
ad  rationem  insensatam  attineat.  Alii  ergo 
aiunt  inter  bona  qusedam  esse  delectabilia  se- 
cundum  sensum :  aha  ideo  bona  censeri^,  non 
quia  delectant,  sed  quia  ad  victoriam  conse- 
quendam  faciunt,  liujusmodique  bona  ponunt 
objectairascibihs.  Sed  vero  interrogo,  qusenam 
sit  ratio  boni,  sub  qua  irascibihs  feratur  in 
objectum  ?  non  enim  ratio  est  boni  in  com- 
muni,  quia  haec  ad  voluntatem  pertinet.  Neque 
item  boni  honesti:  quia  hujusmodi  ratio  ex 
conformitate  ad  rationem  rei  sumitur :  ideoque 
tantum  potest  appeti  ab  illa  potentia^  qua3  a 
ratione  movetur.  Neque  rursum  potest  esse 
ratio  boni  utilis:  nam  talis  ratio  consistit  in 
ordine  medii  ad  fniem,  quam  comparationem 
sensus  efficere  non  potest:  ut  ex  supradictis 
patet.  Ergo  vel  ratio  est  boni  delectabilis  sen- 
sui,  sicque  objectum  iraseibihs  cum  objecto 
concupiscibihs  confundetur,  vel  erit  ahqua 
superior  ratio  boni  ab  his  chstincta^  quam  as- 
signare  difficile  erit^,  ne  dicam  impossibile,  et 
contra  omnes  scribentes. 

6.  Tertium  placitum  confutatur. — Resolutio 
auctoris.  —  Atque  eisdem  argumentis  oppu- 
gnatur  opinio  dicentium  objectum  irascibilis 
esse  bonum  arduum,  peto  enim  qiiodnam  bo- 
imm  contrahat  particula  ardimm  :  non  certe 
bonum  in  communi^  quia  irascibilis  non  fertur 
in  omnia  bona  ardua^  ut  de  se  constat :  contra- 
hit  ergoahquam  determinatam  rationem  boni : 
ergo  contraliit  bonum  delectabile,  namhyec  est 
ratio  maxime  sensibihs :  ergo  bonum  delectabile 
arduum  erit  objectum  irascibilis  :  cousequens 
autem  falsum  est,  quia  bonum  omne  delecta- 
bile  sensui,  sive  grancle  sit,  sive  exiguum, 
amari  valet  per  concupiscibilem  :  atque  si 
irascibilis  appetere  potest  bona  delectabiha, 
quse  ardua  sunt,  muho  facihus  potest  appetere, 
qiiee  non  sunt  ardua^,  atque  adeo  unica  erit 
potentia,  quee  feratur  in  delectabile  bonum^ 
sive  arduum,  sive  non  arduum.  Qiiapropter  in 
nostra  sententia  dicendiim  est,  objectum  ada^- 
quatum  appetitus  sensitivi  esse  bonum  sensi- 
bile,  seu  quidquid  bonum  est  sensitivee  natu- 
rse,  atque  ut  tale  per  sensum  appreliendi  po- 
test.  Resolutio  haec  constat  exdictis,  nam  tam 
imiversahs  potentia  est  appetitus  sensitivus  in 


suo  ordine^,  sicut  interior  sensus  in  suo  :  ergo 
quidquid  apprehendi  valet  sensu  interiori  sub 
ahqua  ratione  boni,  appetitus  sensitivus  appe- 
tere  valebit  sub  eadem^  quamvis  confuse :  quo- 
niam  non  oportet,  ut  sensus  distincte  percipiat, 
et  quasi  abstracte  rationes  ipsas  convenientis 
et  disconvenientis,  ut  seepe  alias  observavi, 
viderique  potest  D.  Thomas,  1  part.,  q.  78, 
art.  A,  et  \,  2,  qusest.  24,  art.  3,  et  quaest.  30, 
art.  1. 

7.  Ratio  loni  appetibilis. — Hahentur  hcec  in 
disput.  10,  MetaphysiccB,  sect.  2.  —  Superest 
hoc  loco  dubium,  queenam  sit  ratio  boni  per 
sensum  appetibilis,  an  ne  sit  tantum  delectabi- 
htas,  an  etiam  utilitas,  ut  Gajetaiuis  supra  cre- 
didit,  an  vero  dari  possit  ratio  aliqua  boni  con- 
venientis  naturaj  ab  iis  distincta  ?  At  vero  hoc 
dubium  exphcari  in  prsesentia  non  potest  suffi- 
cienter,  namque  oporteret  singulas  ratioues 
boni,  et  earum  sufficientiam  ad  unguem  expo- 
nere,  quod  metaphyslcum  negotium  est.  Qua- 
propter  satis  sit  interim  tenere  bonum  quod- 
cumque  sensibile  objectum  adaequatum  esse 
hujus  potentiae. 

8.  De  dlstinctione  oljecti  concupiscihilis  et 
irascibilis.  —  De  distinctione  quoque  objecto- 
rum  irascibihs  et  concupiscibilis,  cum  eas  rea- 
hter  non  distinguamus,  non  multum  curandum 
est :  quiaverorationesaltemdistinguipossunt, 
proindeque  de  ihis  loquendum  tanquam  de 
muhis,  in  hunc  modum  possunt  illis  assignari 
objecta,  et  utraque  versetur  quidem  circa  bo- 
num  sensibile  :  at  concupiscibilis  ilhid  respi- 
ciat  tantum,  ut  in  se  appetibile  est,  atque  in 
ordine  ad  consecutionem  :  irascibihs  autem 
respiciat,  ut  defensabile  :  unde  ht,  ut  irascibi- 
hs  immediate  versetur  circa  media,  quibus  de- 
fendendum  est  tale  bonum,  sive  ea  cognoscan- 
tur  formaliter  in  ratione  mediorum,  sive  tan- 
tum  materiahter.  Atque  ita  debet  exponi  divus 
Tliomas  supra.  Quo  etiam  tendit  sententia  as- 
serentiam  irascibilem  versari  circa  bouum  ar- 
duum,  quia  scilicet  ipsum  respicit  sub  ratione 
defensabihs  :  uade  plane  confirmatur  poten- 
tias  has  non  distingui,  siquidem  amare  bonum, 
ac  defensionem  illius,  sunt  veluti  amor  medii 
et  finis,  qui  ad  diversas  potentias  referri  non 
possunt. 

9.  Secundum  corollarium  principale.  —  De 
subjecto,  seu,  organo  appetitus,  aliorum  senten- 
tia.  —  Vera  sententia.  —  Alios  citant  Conim- 
iricenses,  in  lib.  E%ic.,  disp.  6,  qucest.  2, 
art.  2.  —  Ultimo  licetex  dictis  cohigere  orga- 
num  potentiaj  appetentis.  Qui  namque  in  duas 
dividunt,  coucupiscibilem  in  hepate,  irascibi- 


764 


LIB.  V.  DE  APPETITU  SENSITIVO. 


lem  vero  in  corde  locant;,  ita  Galenus  et  alii, 
nominatim  Fernelius,  lib.  5,  qui  est  de  Animse 
facultatibus,  cap,  5,  putatque  in  lib.  6,  c.  12, 
ad  finem,  fuisse  Platonis  sententiam.  Experien- 
tia  etiam  hoc  videtur  confirmari :  cum  enim 
irascimur,  cor  incalescit,  cum  delectamur,  in- 
calescunt  prsecordia,  in  quibus  hepar  numera- 
tur.  Sed  haec  experientia  fallax  est,  nam  ex 
vehementi  timore  etiam  preecordia  alterantur, 
cum  tamen  timor  in  irascibili  ponatur  ab  iis 
auctoribus  :  gaudio  etiam  cor  dilatatur,  cum 
tamen  gaudium  ad  concupiscibilem  pertineat. 
Dicendum  ergo  eam  potentiam  residere  in  cor- 
de,  quod  licet  Aristoteles  nunquam  expresfe- 
rit,  in  ejus  certe  doctrina  videtur  exploratum, 
namque  in  corde  tum  sensus  omnes,  et  prseci- 
puas  quasque  potentias  constituit,  ac  in  3,  de 
Anim.  hb.,  text.  29,  scribit  sensum  et  appeti- 
tum  esse  idem,  quod  de  identitate  saltem  sub- 
jecti  est  verificandum,  consonumque  est  expe- 
rientise,  et  communi  conceptioni.  Nimirum 
cordi  tribuitur  amor  et  desiderium  ,  aliiqae 
actus  concupiscibiles  :  ergo  potentia  ipsa  ibi- 
dem  residet :  reddique  potest  ratio.  Est  nam- 
que  appetitus  potentia,  a  qua  originem  trahit 
omnis  motus,  ut  infra  dicetur  :  cor  autem  est 
primum  principium  et  instrumentum  motus  : 
recte  igitur  appetitus  sensitivus  in  corde  loca- 
tur,  quae  est  sententia  Fracastorii,  lib.  2,  de 
Intellectu. 

GAPUT  V. 

QUOTNAM   SINT,    ET     QUALES   AGTUS  SENSITIVI 
APPETITUS. 

1.  De  Jioc  argumento  auctor,  \,  2,  tract.  A, 
disp.  \,  sect.  3. —  Diximus,  capite  preecedenti, 
de  pottntia  appetitus  sensitivi  et  de  objecto, 
atque  organo  illius,  superest  dicamus  de  acti- 
bus.  In  qua  re  primo  notandum  hujusmodi 
actus  communiter  vocari  passiones,  quoniam 
simul  cum  illis  excitatur  passio  aliqua  materia- 
lis  in  corpore,  ut  ascensio  sanguinis  ad  cor. 
Nomen  \ero  passio  communiter  in  malam  par- 
tem  accipitur,  pro  actu  inordinato,  et  maxime 
apud  Stoicos,  qui  passiones  ponebant  animi 
perturbationes  a  recta  ratione  diversas,  ex  quo 
colligebant  illas  non  cadere  in  virum  sapien- 
te'.r;,  ut  videre  est  in  Giceron.,  Tusc.  -4,  et  in 
Senec,  lib.  de  Anim.  ad  Novatum,  quae  ac- 
ceptio  usitata  revera  est,  juxta  quam  D.  Hiero- 
nymus  in  illud  Mattli.  5 :  Qici  viderit  mulierem, 
etc,  et  cap.  25,  circa  iUud:  Coepit  contristari, 
et  mosstus  esse,  ait  in  Glu^isto  non  fuisse  pas- 
siones,  sed  propassiones^  hoc  est,  actus  appe- 


titus  sensitivi  subordinatos  rationi.  Nunc  tamen 
late  sumitur  nomen  passio  prout  commune  e.st 
atque  indifforenter  in  bonam  et  malam  partem 
sumi  potest.  De  qua  re  videndus  Damascenus, 
lib.  3,  Fidei,  cap.  20.  Notandum  secundo  quid- 
quid  de  distinctione  irascibilis  et  concupisci- 
bilis  opinemur,  ad  distinguendos  tamen  actus 
appetitus  loquendum  esse  de  eis,  ac  si  plures 
essent,  siquidem  aliquam  distinctionem  habent 
in  objectis,  quee  sufficiens  est,  distinguere  ac- 
tus  ipsos,  quamvis  non  distinguat  potentias,  ut 
in  simih  diximus  supra  dum  de  intellectu  prac- 
tico  et  speculativo  ageremus.  Supponendum 
est  tertio,  actus  irascibiles  supponere  actus 
concupiscibiles,  ex  eisque  nasci,  ut  ex  hacte- 
nus  dictis  constare  potest. 

2.  Passionum  in  concupiscibili  numerus  et 
collectio.  —  His  suppositis,  actus  seu  passiones 
ad  concupiscibilem  pertinentes,  numerantur 
sex  aD.  Thoma,  i,  2,  qusest.  23,  art.  4,  Amor, 
odium,  desiderium,  fuga,  delectatio  et  tristi- 
tia,  quorum  actuum  sufficientia,  distinctio,  et 
ordo  hoc  modo  facile  desumitur.  Appetitus 
enim  circa  bonum  versatur,  consequenterque 
circa  malum  :  circa  bonum  quidem  prosequen- 
do  illud  :  circa  malum  vero  fugiendo.  Unde 
bonum  et  malum  objecta  sunt  praedictorum 
actuum,  quse  diversis  modis  respici  possunt 
ab  appetente,  reduci  tamen  possunt  ad  tres 
omnino.  Namque  aut  respiciuntur  absolute, 
aut  prsesentia,  aut  ut  futura  :  tacetur  vero 
prseteritum,  quia  ut  sic  rationem  boni,  vel 
mali  non  vendicat,  nisi  forte  absolute,  vel  in 
quantum  praesens  consideratiu",  nam  ut  prse- 
teritum  jam  non  est,  atque  adeo,  ut  sic  non 
habet  rationem  mali.  Bonum  ergo  et  mahim 
vel  absolute,  vel  ut  praesens,  vel  ut  futurum 
apprehendi  potest  :  atque  his  diversis  modis 
apprehensum  diversos  causat  motus  in  appe- 
titu,  quia  ratio  illius  aUquo  modo  variatur.  Ex 
his  ergo  patet  distributio  sufficieus  dictorum 
actuum.  Nam  circa  bonum  absolute,  et  secun- 
dum  se  consideratum  versatur  amor  :  deside- 
rium  vero  circa  futurum  gaudium,  et  delecta- 
tio  circa  possessum,  seu  preesens  :  e  contra 
odium  est  de  malo  absohite  considerato,  fuga 
de  futuro,  tristitia  de  prajsenti,  vel  ut  prse- 
sente  apprehenso.  Quia  vero  objecta  hffic  aliter 
variari  non  possunt,  ideo  nec  phn-es  actus  mul- 
tiplicantur,  de  quibus  late  D.  Thomas,  1,  2,  a 
qusest.  22,  usque  ad  48. 

De  Passionibus  concupiscibilis. 

3.  Quce  circa  bonwm.  —  Vide  auctorem  in 
tract.  de  Passionibus,  disp.  \,  sect.  \,  mm.  2. 


GAP.  V.  QUOT,  ET  QUALES  SINT  ACTUS  APPETITUS  SENSITIVI. 


765 


— Porro  circa  hos  actus  notanda  simt  nonnulla 
circa  tendentes  quidem  ad  bonum,  cjuod  amor 
sit  pondus  quoddam,  et  afFectio  ad  rem  cogni- 
tam,  ut  bonam  et  convenientem.  Unde  amare 
rem  formaliter  loquendo  non  est  desiderare^, 
sed  quasi  complacere  in  illa,  et  coaptari  illi,, 
secundum  interiorem  afiectionem :  sicut  enim 
in  naturalibus,  antequam  grave  moveatur  ad 
centrum^  intelligimus  quantam  coaptationem 
inter  grave  et  locum  suum^  quee  coaptatio  per 
gravitatem  expletur^  sic  in  animantis  appeti- 
tione^  ante  omnia  intelligitur  quoedam  unio 
inter  appetibile  et  appetentem^  quse  per  amo- 
rem  formaliter  fit.  Ex  lioc  deinde  amore  oritur 
in  appetitu  motus  quidam  in  rem  amatam, 
quo  appetit  ei  conjungi,  diciturque  deside- 
rium:  habita  autem  jam  re  in  illa  vitaliter,  et 
afFectuose  quiescit^  et  hoec  quies  gaudium^  seu 
delectatio  dicitur.  Ex  quo  intelliges  hallucina- 
tum  fuisse  Scotum^  in  l,  dist.  i,  quaest.  3^  et 
in  A,  dist.  4-9^  qucest.  4  et  7,  dum  sensit  delec- 
tationem  esse  meram  passionem  consequentem 
ex  amore  et  possessione  rei^  non  autem  esse 
verum  actum  eUcitum  ab  appetitu:  constat 
enim  delectationem  esse  quid  vitale^  nam  vi- 
tahter  delectamur  :  ergo  est  speciahs  actus 
elicitus  a  potentia  vitali:  impossibile  autem 
est  intelligere  actum  vitse  sine  efficientia  in- 
trinseca  a  potentia  animse.  Neque  vero  est 
actus  alterius  potentise,  quam  appetentis,  cum 
versetur  circa  bonum  cognitum,  et  ex  cogni- 
tione  ipsa  consequatur. 

4.  Quce  circa  malum. — De  actibus^  quse  circa 
malum  versantur,  est  notanda  differentia  inter 
res  cognoscentes,  et  quee  cognitione  carent, 
quod  istse,  cum  pondere  tantum  naturali  fe- 
rantur  ad  bonum  suum^  eodem  fere  pondere 
virtualiter  fugiant  malum  contrarium,  neque 
pondere  aho  donentur,  quo  ferantur  in  bonum;, 
atque  aho  quo  recedant  a  malo.  At  vero  res 
cognoscentes^  quia  media  cognitione  appetunt, 
et  appetendo  efficiunt  iu  seipsis  actuale  quod- 
dam  pondus,  quo  ferantur  in  rem  apprehen- 
sam^  vel  ab  illa  fugiant:  ideo  sicut  diversis 
actibus  cognoscunt  bonum  et  oppositum  ma- 
lum,  uniuscujusque  rationem  propriam  co- 
gnoscendo,  ita  per  appetitum  non  unico  tan- 
tum  actu  inclinantur  ad  bonum,  et  virtualiter 
fugiunt  makimj  sed  distinctos  actus  expro- 
munt^  quibus  prosequuntur  bona  et  fugiunt 
mala^  non  quod  potentia  bonum  appetens  et 
mahim  fugiens  sit  diversa,  ut  quidam  puta- 
runt^  quos  referunt  yEgidius  et  D.  Thomas  3, 
de  Anima,  textu  -42,  hoc  enim  impossibile  est, 
quia  nuUa  potentia  versatur  primo  circa  ma- 


him,  sed  ex  consequenti  tantum,  quatenus 
sciHcet  bono  adversatur^  in  quod  ipsa  directe 
tendit:  eadem  ergo  est  potentia^  quse  sicut 
proprio  et  formali  actu  bono  afficitur^  ita  pro- 
prio  et  formah  actu  a  malo  avertitiir,  ac  vo- 
catur  odium  directe  amori  contrarium,  ex  illo- 
que  sequitur  fuga;,  quse  desiderio  opponitur, 
estque  vehiti  appetitio  qua^dam  carendi  malo 
illo :  quod  si  malum  praesens  adsit,  consequitur 
tristitia,  quee  delectationi  adversatur. 

5.  Tristiti(e  passio  sive  dolor  tihi  resideat. 
—  Varia  placita.  —  Girca  quam  tristitiam  est 
speciahter  notandum,  eam  cum  dolore  non 
coincidere  prorsus,  quamvis  ad  hanc  auimse 
passionem  uterque  actus  pertineat  :  tristitia 
ergo  de  malo  apprehenso  est,  quatenus  prse- 
sentij  quod  tamen  sensumtactus  minime  laedit, 
atque  ejusmodi  tristitise  actus  manifeste  hseret 
in  appetitu :  at  vero  dolor  de  malo  prsesenti 
etiam  est,  quod  tamen  realiter  nocet  corpori, 
ac  sensui  tactus.  De  quo  non  facile  exphcatu 
est,  an  in  membro,  quod  dolet,  an  vero  in 
appetitu  resideat :  experientia  enim  videtur 
docere  in  ipso  membro  residere  dolorem,  cum 
ibi  sentiatur:  id,  quod  etiam  indicat  S.  Tho- 
mas,  in  3,  dist.  15,  queest.  3,  et  Scotus,  in 
dist.  13,  qusest.  7,  Durandus,  quaist.  3,  Gabriel, 
queest.  i,  Pahidanus,  1  et  2.  Contrarium  autem 
suadet  ratio.  Namque  dolor  est  de  malo,  ut 
sic :  malum  autem  ad  appetitum  pertinet :  ergo 
actus  ilhus  est :  ergo  in  corde  excitatur,  ubi  re- 
sidetappetitus.ItaD.  Thomas,  i,  2,  q.  38,  a.  2 
(ubi  Conradus  et  Cajetanus  subscribunt),  et  in 
A,  distinct.  44,  Simon  Portius,  Hb.  de  Dolore, 
c.  10.  Et  confirmatur,  dolor  enim  delectationi 
contrariatur :  sunt  ergo  in  subjecto  eodem,  at- 
que  adeo  utraque  est  passio  appetitus. 

6.  Valesii  et  aliorumjudicium. — Opinio  Ri- 
chardi. — Nonnulh,  in  quibus  est  VaUes,  Con- 
troversia  4,  c.  4,  utramque  sententiam  tue- 
tur,  ponendo  dolorem  non  esse  actum  appe- 
titus,  sed  ipsas  rei  noxiee  sensationes.  Ahi 
volunt,  appetitum  sensitivum  esse  per  corpus 
dispersum,  sicut  et  tactum,  ideoque  posse  do- 
lorem  esse  actum  appetitus,  atque  a  membro 
non  distare,  in  quo  sentitur.  Hoc  tamen  diffi- 
cile  apparet,  utpote  contra  Aristotelem,  ac 
reliquos  auctores  :  preeterea  oporteret  etiam 
phantasiam  collocare  in  toto  corpore,  cum 
sine  ejus  cognitione  sequi  dolor  non  possit, 
ihaque  rei  disconvenientiam  discernat  :  for- 
tasse  autem  non  male  diceretur,  perfectam  vim 
ejusmodi  potentierum  residere  in  parte  cor- 
poris  determinata  :  communicari  vero  aliqua- 
liter    universo    corpori  j   possetque    suaderi 


766 


LTB.  V.  DE  APPETITU  SENSITIVO. 


exemplo  animalium  imperfcctorura,  et  ita  vi- 
detur  opinari  Richardus  in  3^,  dist.  45,  art.  A, 
qusest.  1. 

7.  Auctoris  resolutio.  —  Quidquid  vero  sit 
de  probabilitate  hujus  ultimse  sententise,  di- 
cendum  breviter,  in  dolore  duo  considerari, 
scilicet  cognitionem  seusitivam  objecti  dis- 
convenientis  et  displicentiam,  seu  amaritudi- 
nem  quamdam  de  tali  objecto.  Cognitionem 
ergo  in  membro  existere,  quod  patitur,  sentit- 
que  dolorem,  hunc  vero  perfici  in  appetitu  : 
unde  proprie  loquendo  causa  doloris,  ac  co- 
gnitio  talis  causse  in  exteriori  membro  est  : 
dolor  vero  in  appetitu.  Quod  expUcatur  per 
analogiam  ad  dolorem  spiritualem  peccatorum, 
ibi  enim  duo  sunt,  et  peccatorum  cognitio,  et 
dolor  de  illis,  causa  doloris  sunt  peccata  ipsa 
cognita,  sicque  talis  cognitio  in  intellectu  da- 
tur,  dolor  vero  in  voluntate  :  idem  ergo  cen- 
semus  in  praesenti. 

8.  De  objecto  doloris  priina  opiiiio.  —  Im- 
pugnatur  al  Averroe. — Quseret  tamen  aliquis, 
quidnam  illud  sit,  quod  iu  membro  sentitur, 
ubi  est  causa  doloris?  Multi  putant  solam 
dissolutionem  continui  esse  sufficientem  cau- 
sam  doloris.  Nam  Aristoteles  6,  Topicorum, 
cap,  3,  dolorem  describit  divisionem,  seu  so- 
lutionem  partium.  Galenus  quoque  assentiri 
videtur,  in  libr.  de  Insequahtate  et  intemperie, 
et  lib.  4,  de  Simplicium  medicamentorum 
facultate,  capit.  2,  et  lib.  2,  de  Locis  patienti- 
bus,  capit.  \0,  ac  sequitur  Portius,  lib.  de 
Dolore,  cap.  3  et  A,  Argenterius,  lib.  de  Causis 
symptomatum,  cap.  45  et  46,  hoc  tamen  pla- 
citum  optime  improbatur  ab  Averroe,  lib.  2, 
Collectaneorum,  capit.  21.  Nam  causa  doloris 
debet  tactu  percipi  :  divisio  autem  continui 
sola  non  percipitur  tactu,  cum  sit  sensibile 
commime,  quod  per  se,  et  absque  proprio 
sensibili  non  percipitur  a  sensu,  ut  libro  3, 
dictum  est :  non  ergo  scissio  dolorem  causat, 
nisi  fortasse  remote,  proxime  autem  proprium 
aliquod  sensibile  tactus  illum  causare  oportet. 
Item  quia  ssepe  dolor  causatur  absque  divi- 
sione  ulla.  Occurrunt  alii  divisionem  nou  esse 
quidem  adsequatam  doloris  causam,  attamen 
aliquando  causam  esse  proximam,  ac  sentiri 
cognito  proprio  sensibili  rei  causantis  divisio- 
nem,  veluti,  cum  cognoscimus  ferri,  acutiem, 
vulnus  inflictum,  seu  carnis  divisio,  doloris 
excitati  causa  est  proxima.  Sed  non  satisfa- 
ciunt  :  patet  enim  experientia,  dolorem  non 
ex  sensatioue  ferri  acuti,  sed  alicujus  rei 
alterius  causari.  Item  transacto  contactu  gla- 
dii,  verbi  gratia,   vel  instrumenti  cujuslibet 


dividentis  sentitur  vehemens  dolor,  cum  ta- 
men  jam  tunc  non  percipiatur  acuties  gladii. 
Item  quando  dolor  ex  divisione  causatur,  tac- 
tus  multoties  non  cognoscit  divisionem,  nisi 
cum  forte  ipse  vulneratus  oculos  convertit  ad 
locum  vulneris  :  ac  ratio  est,  quia  divisionem 
cognoscere,  nihil  est  aliud,  quam  numerum 
nosse  partium  resultantium  ex  divisione, 
quem  certe  numerum  nequit  tactus  percipere, 
quia  sicut  seipsum  tactus  non  percipit,  ita 
neque  numerum  suarum  partium  valet  per- 
cipere. 

9.  Prima  opinio.  —  Refellitur. —  Alii  ergo 
statuunt  doloris  causam  esse  intemperiem 
quamdam  in  organo  tactus  exurgentem,  quae 
dum  sentitur  dolorem  causat.  Hsec  est  Averrois 
sententia  supraad  cap.  3,  de  Anima,  textu  24. 
Idem  opinatur  conciliator  difierentia  72,  indi- 
catque  Galenus  42,  Methodi,  capite  septimo,  et 
libro  de  Insequali  intemperie,  referens  Hippo- 
cratem,  Valles  quodque  non  abnuit  4,  Con- 
trovers.,  cap.  5,  tribuitur  deuique  Avicennse  et 
Fernelio.  Habet  tamen  difficultatem  ejusmodi 
sententia  :  namque  si  intemperies  es?et  causa 
doloris,  cum  illa  consurgat  ex  imius,  vel  plu- 
rium  quaUtatum  primarum  exuberantia,  tactus 
plane  dolorem  sentiens,  sentiret  quoque  illam 
intemperiera,  cousequenterque  perciperet,  cu- 
jusnam, velquaruraqualitatum  ratione  consur- 
geret,  an  scilicet  ex  caloris  exuberantia,  an 
vero  frigiditatis,  non  enim  aliter  sentiri  valet 
intemperies,  nisi  qualitatis  excessum  sentien- 
do,  cum  in  hoc  forraaliter  consistat  intempe- 
ries,  talem  autem  excessum  a  tactu  non  co- 
gnosci  patet  experientia  :  quippe  dolorem 
saepissime  percipiraus  ignari  a  calore  ne,  an  a 
frigiditate  proveniat,  consequenterque  dubi- 
taraus,  quod  reraediura  sit  apphcandum. 

40.  Prolatior  resolutio.  —  De  prima  opi- 
nione  jiidicium.  —  Quapropter  dicendum,  iu 
dolore  ncii  calorem  tantum,  vel  frigus  sentiri, 
nec  solam  divisionem,  aut  commotionera,  sed 
qualitatera  inde  resultantera,  quee  dolorifera 
qualitas  dici  potest,  veluti  cura  ex  calefactione 
vehementi  fit  dolor,  quera  tactns  sentit,  ejus 
objectura  non  calor  est,  nec  calefactio,  nara  si 
a  calefactivo  separes  raanura,  cessat  calefactio, 
et  tandem  dolor  sentitur,  ac  forte  vehementior: 
est  ergo  objectura  qualitas  ahqua  tangibUis, 
quse  ex  calefactione,  seu  intemperie  inducta 
resultat :  similiter  cum  per  divisionem  causa- 
tur  dolor,  non  ipsa  divisio  est,  quse  seutitur, 
cum  cito  transeat,  nec  fere  dum  fit,  ullus  sit 
dolor,  sed  ea  facta  aliquis  humor  accurrit  dis- 
temperamentum  causans,  unde  resultat  dolo- 


CAP.  V.  QUOT,  ET  QUALES  SINT 
rifera  qualitas  secunda  quse  sentitur,  utpote 
per  se  potens  immutare  tactura^  vioLiitiamque 
ac  dolorem  inferre.  Ita  rem  hanc  sane  diffici- 
lem  explicat  PortiuS;,  neque  explicari  posse 
melius  videtur.  Unde  hsec  est  potissima  hujns 
rei  probatio^  a  sufficienti  scihcet  enumeratione, 
cum  nequeat  fmgi  aliquid  ahud;,  quod  doleudo 
sentiatur,  ut  patet  ex  dictis.  Et  proportionaU- 
ter  videtur  loquendum  de  delectatione  tactus, 
quse  dolori  opponitur.  Non  est  tamen  impro- 
babilis  prima  illa  Ai^genterii ,  et  aliorum 
sententia,  quia  licet  seepe  absque  divisione 
continui  dolor  excitetur,  non  tamen  absque 
compressione,  vel  immodica  tactione,  laxatio- 
neve  membri  alicujus,  vel  simili  aho  eflfectu, 
quod  totum  medici  ilh  sub  dissohitione  com- 
plectuntur,  ac  tale  ahquid  per  se  quidem 
quamvis  secundario  (ratione  scihcet  quahtatis 
primario  sensibihs)  percipi^  idque  satis  esse^  ut 
dolor  consequatur. 

11.  De  passione  Hsus,  m  quo  consistat.  — 
Unde  causetur,  altercantur  Valeriola  et  Fra- 
castoriiLS.  —  UUimo  notandum  est  circa  hos 
duos  actus  concupiscibihs^  ex  ihis  quidem,  sed 
praecipue  ex  dolore  et  delectatione  causari  in 
corpore  humano  duphcem  effectum,  risus  ni- 
mirum,  ac  fletus,  quas  hic  breviter  exphcare 
necesse  est,  ut  nihil  in  hac  materia  indiscus- 
sum  prsetermittatur.  Risum  constat  proxime 
consistere  in  vibratione  quadam  septi  trans- 
versi,  et  musculorum  thoracis,  atque  oris :  cau- 
satur  autem  is  motus  ex  interiori  ahqua  animi 
motione :  quae  vero  iha  sit,  non  convenit  inter 
auctores.  Ihud  certum,  hujusmodi  motum  oriri 
ex  delectatione  et  gaucho,  risus  namque  signum 
est  hujusce  passionis,  neque  res  uha  unquam 
risum  movet,  nisi  delectet.  Sed  an  ne  gaudium 
sit  sufficiens,  et  adsequata  causa  risus,  dubita- 
tum  est.  Valeriola  quidem  affirmavit :  opposi- 
tum  vero  sentit  Fracastorius,  hb.  de  Sympa- 
thia,  cap.  20,  statuens  gaudium  sine  adminis- 
tratione  ad  risum  non  sufficere,  quod  etiam 
opinatur.  Vahes,  lib.  5,  Controversiarum , 
cap.  9.  Quod  certe  verius  apparet,  nam  expe- 
rientia  docetquantumvis  jucundanon  causare 
risum,  si  novitatem  ahquam  prse  se  non  fe- 
rant :  et  ideo  Sapiens  dixit,  risum  nimium  si- 
gnum  levitatis  esse,  et  stuhitise,  qua  etiam  de 
causa  amentes,  et  pueri  rident  magis,  quia 
magis  admirantur,  et  facihus  delectantur.  Ad 
hsec  comedendo  delectamur,  cum  tamen  ea 
delectatio  risum  non  causat,  quia  cum  admi- 
ratione  non  conjungitur:  oritiu*  ergo  risus  ex 
admiratione  simul  et  gaudio. 

12.  Vakriolce  argumentum.  —  JPrima  con- 


ACTUS  APPETITUS  SENSITIVI.  767 

firmatio.  - —  Secunda  confirmatio.  — Ad  prce- 
dictimi  argumentum  responsio.  — Ad  primam 
confirmationem. — Ad  secimdam. — Argumenta 
autem  Valeriolse  difficuhatem  non  habent,  ar- 
guit  namque,  ex  titihatione  causatur  risus, 
titihatio  autem  non  causat  admirationem  et 
gaudium  :  ergo,  etc.  Et  confirmatur  primo  ex 
eo  quod  refert  Aristoteles  tertio,  de  Partibus, 
cap.  10,  accidisse  ahquando  in  prsehis  trajecta 
prsecordia  vulnere  risum  attuhsse.  Confirma- 
tur  secundo.  Nam  saepe  res  delectabiles,  et  ad- 
mirationem  causantes  non  causant  risum.  Ad 
argumentum  quidam  respondent,  risum  ex 
titihatione  causatum  non  esse  verum,  sed  hoc 
gratis  et  contra  experientiam  ponitur,  Aristo- 
teles  vero  citato  loco  videtur  sentire  latere  ibi 
aham  risus  causam,  calefactionem  videhcet 
septi  transversi  ex  titihatione  causatam,  nam- 
que  pars  iha  calefacta :  Sensum  (inquit)  aperit 
celeriter,  unde  qid  ex  titillatione  ad  risum  mo- 
ventur,  celeriter  rident,  hoc  tamen  verum  non 
apparet,  quomodo  enim  titiUatio  in  plantis 
pedum  causabit  calorem  iu  septo  transverso  : 
Dicendum  ergo  titihationem,  ut  causet  risum, 
furtivam  esse  oportere  et  repentinam,  atque  ita 
simul  admirationem  causare,  et  delectationem : 
nam  partes,  in  quibus  sit  titillatio,  sunt  acu- 
tioris  tactus,  atque  hoc  insinuat  Aristoteles, 
sect.  35  Problematum,  qusest.  6,  ubi  disqui- 
rens,  cur  nemo  possit  in  seipso  ex  titillatione 
risum  movere,  causam  esse,  ait,  quod  titillatio 
furtiva  non  sit,  quoe  si  aliquando  etiam  prae- 
cognita  risum  movet,  non  nisi  remisse  movet, 
atque  tunc  etiam  effectus  ex  tali  titillatione 
proveniens  apparet  quasi  novus  et  insperatus : 
semper  ergo  intervenit  uonnulla  admiratio.  Ad 
primam  confirmationem  dic,  risum,  quem  in- 
terdum  moribundi  prai  se  ferunt,  non  verum, 
sed  apparentem  esse  quoad  exteriorem  formam 
oris.  Ad  secundam,  non  quamlibet  admiratio- 
nem  et  gaudium  causam  esse  risus_,  sed  quse 
sint  de  re  jocosa  et  gracili,  de  re  enim  seria 
risum  non  ciebit,  oportet  quoque,  ut  admiratio 
vehemens  non  sit,  alioquin  stuporem  causabit 
potius,  quam  risum. 

13.  Admiratio  et  gaudiiim  qua  ratione  cau- 
sentmotum  risus.  —  Passio  risus  lihera  est.  — 
Explicandum  vero  restat,  quomodo  ex  admi- 
ratione,  et  gaudio  sequatur  motio  in  septo 
transverso,  atque  etiam  risus?  Ac  dicendum, 
causam  esse  naturalem  consensionem  et  sym- 
pathiam  facultatum  naturahum,  vitalium  et 
rationalium.  Estquippe  admiratio  partis  ratio- 
nalis  actus,  cum  in  ea  sola  esse  queat  admira- 
tio,  sicut  et  discm-sus,  ut  optime  docet  divus 


768 


LIB.  V.  DE  APPETITU  SENSITIVO. 


Thomas  A,  contra;,  cap.  33,  delectatio  deinde 
sensitivse  etiam  partis  affectio,  sive  passio  esse 
potest.  Ex  illis  ergo  excitatur  motus  in  parte 
illa,  septo  scilicet  transverso  :  ac  propterea 
sanguis  dilatatur,  sicque  risus  expromitur. 
Unde  colliges  passionem  lianc  animi  liberam 
esse,  dependentemque  a  voluntate,  aliquando 
tamen  esse  adeo  veliementem,  ut  vix  cohiberi 
possit,  vel  ratione  objecti  pkirimum  excitantis, 
vel  ex  leritate  hominiS;,  qui  facili  ex  causa 
movetur. 

14.  Be  passione  fletus.  —  De  fletu  sciendum 
breviter,  opponi  risui,  et  ex  contraria  causa 
provenire,  id  est,  tristitia,  vel  dolore  :  nam  si- 
cut  delectatione  cor  dilatatur,  et  cum  illo  tho- 
rax,  et  oris  muscuU,  ita  tristitia  constringiiur 
cor,  et  partes  oculis  vicina?^  ex  quo  motu  simul, 
et  calore  nonnullo  excitato,  humor  aliquis  sol- 
vitur  in  lacrymas.  Hinc  puerij  ac  fceminae  fa- 
cilius  lacrymantur  :  quia  et  humidiores  sunt, 
et  passionibus  magis  afiiciuntur  :  est  autem 
materia  lacrymarum  humor  quidam  sanguinis 
veluti  serum,  ut  docet  Aristoteles,  sectione  31^ 
Problematum,  ex  eo  indicio,  quod  salsus  sit, 
exciteturque  calore,  qua  de  causa  ex  vento 
etiam,  ex  fumo,  vehementique  risu  lacrymae 
funduntur.  Sed  de  his  satis. 

De  passionibus  irasciUlis. 

\  5.  Post  actus  concupiscibilis  dicendum  bre- 
viter  est  de  actibus  irascibihs,  qui  quinque 
omnino  enumerantur,  spes,  desperatio,  auda- 
cia,  timor ,  ira  :  eorum  vero  ratio  sic  declara- 
tur  :  irascibilis  circa  defensionem  boni  con- 
cupiti  versatur^  quia  tamen  cum  bonitate 
invenitur  diflicultas,  quse  ex  resistentia  con- 
trarii  oritur,  ideo  licet  bonum  ipsum  deside- 
retur,  necessarius  est  ulterior  actus,  quo  ap- 
petitus  animetur,  ne  a  diflicultate  objecti 
vincatur,  qui  spes  dicitur.  Quod  si  contingat 
appetitum  separari  a  difficultate  boni,  ac  cesset 
a  pugna,  vel  e  prosecutione  illius  actus  resul- 
tat,  qui  desperatio  vocatur  :  idemque  contin- 
git  respectu  naturse,  cui  malum  aliquod  futu- 
rum  imminet,  rejiciendumque  est,  ac  vincen- 
dum :  autenimappetitusaccendituretanimatur 
coutra  ilhid,  sicque  concipitur  audacia,  aut 
succumbit  et  desistit,  et  sic  oriturtimor.  Atque 
hi  quatuor  actus  ex  varia  appreliensione  boni, 
vel  mali,  ardui,  possibihs  diversificantur.  Nam 
quando  bonum  apprehenditur,  ita  arduum,  ut 
non  possit  obtineri,  causatur  desperatio  :  si 
apprehendatur,  ut  possibile,  spes  nascitur  : 
simihter  si  malum  apprehendatur^  ut  inevita- 


bile,  vel  difficile,  exurgit  timor  :  si  vero  ut 
evitabile,  facilius  concipitiu'  audacia.  Pr&ter 
hos  tamen  est  quintus  actus  causatus,  ex  ap- 
prehensione  mah  jam  prsesentis  et  illati :  ex 
qua  apprehensione  oritur  appetitus  vindicandi 
malum  illud,  et  hic  actus  est  ira,  cui  non  res- 
pondet  simiHs  actus  pro  objecto  bono.  Nam  si 
quis  responderet,  esse  maxime  desiderium  in 
appetitu  remunerandi  benefactorem  :  at  hic 
actus  non  potentise  irascibilis  est,  sed  concu- 
piscibiHs,  quoniam  eo  ipso,  quod  quis  objici- 
tur,  ut  benefactor,  ardui  ratio  toUitur,  atque 
adeo  objectum  irascibiUs  destruitur,  tantum- 
que  manet  desiderium  ad  concupiscibilem 
pertinens.  Neque  rursum  cirea  malum  habet 
ira  actum  contrarium  in  appetitu  sensitivo, 
esset  enim  maxime  patientia  illati  mah,  at  hic 
actus  positivus  esse  nequit  ex  parte  appetitus 
sensitivi,  sed  est  in  vohmtate,  actus  pro  ipsa 
reprimit  iram  appetitus ;  in  appetitu  autem 
sensitivo  niliil  est,  quod  illo  actu  possit  amari, 
quia  in  malo  illato  nulla  ibi  reprsesentatur 
ratio  boni,  quod  si  forte  ex  preedominio  ratio- 
nis  et  vohmtatis  ira  versatur  in  amorem,  ob 
ahquam  rationem  boni  inventam  in  ipsa  per- 
pessione  mah,  jam  talis  actus,  cum  sit  amor, 
ad  concupiscibilem  pertinebit,  sicque  contra- 
riabitur  proprise  irae.  Constat  ergo  dari  solos 
quinque  actus  in  appetitu  irascibih  :  constat 
etiam  distinctio  illorum,  de  quibus  plura  apud 
divum  Thomam  supra. 

d6.  Biscrivien  duplex  inter  utrasque  pas- 
siones.  —  Ex  dictis  autem  coUiges  primo  du- 
phcem  dificrentiam  inter  actus  concupiscibilis 
et  irascibilis.  Prima  est,  in  concupiscibiH  actus 
contrariari  ex  parte  objecti,  ut  amorem  boni, 
odium  mah  :.  in  irascibili  vero  contrariari  per 
accessum^  et  recessum  ad  idem  objectum^  ut 
in  spe  et  desperatione^  quamvis  esse  quoque 
possit  contrarietas  ex  parte  objectorum,  ut  in 
timore  et  spe.  Ratio  est,  quia  concupiscibilis 
respicit  bonum  et  malum  absolute,  et  ad  bo- 
num  tantum  ferri  potest,  et  a  malo  recedere  : 
quare  in  illius  actibus  non  potest  dari  contra- 
rietas  in  accessu  et  recessu  ad  idem  objectum, 
at  vero  irascibilis  respicit  bonum  conjunctum 
arduitati,  ideoque  ratione  difficultatis  potest 
recedere  ab  illo,  quamvis  ratione  bonitatis 
possit  accedere,  et  idem  proportionaliter  in- 
telligendum  de  malo.  Secunda  differentia  est, 
in  concupiscibili  omnes  actus  habere  contra- 
rium,  in  irascibili  vero  unus  invenitur  sine 
contrario  :  cujus  rationem  vidimus  paulo 
ante,  redditm-que  a  D.  Thoma^  1,  2^  q.  23, 
art.  3. 


CAP.  VI.  AN  APPETITUS  SENSITIVUS  SUBDATUR  MOTIONI,  ETC. 


769 


17.  Earum  ordo  inter  se. — Secundo  coUiges 
ex  dictis  ordinem  horum  actuum  inter  se.Nam 
in  concupiscibili  datur  primus^  atque  ultimus 
inter  omnes,  amor  quippe  est  primus,  et  radix 
etiam  aliorum  :  delectatio  vero  est  quasi  ulti- 
mus  terminus,  passiones  reliquse  sunt  medife^ 
de  quarum  ordine  in  particulari  videndus  est 
D.  Tliomas^  supraqu8est.2o. 

18.  Ciir  et  quomodo  passiones  pendeant  ex 
complexione. — Gialenus  al  Averroe  exploditur. 
— Ultimo  est  notandum,  passiones  lias  pendere 
plurimum  ex  complexione  corporis_,  abundan- 
tia  alicujus  humoris,  quem  excitant^  et  a  qui- 
bus  etiam  excitatur  :  sic  melanchoha  congenea 
est  tristitias,   timoris  et  desperationis^  cujus 
rationem  Galenus,  hb.  3^  de  Locis  patientibus, 
cap.  8;,  videtur  afferre^  quod  nigri  sit  coloriS;, 
nam   sicut  tenebrse  exteriores  metum  incu- 
tiunl,  ita  melanchoha:idem  repetit^  hb.  de  Cau- 
sis  symptomatum^  cap.  ultimo.  Quse  ratio  fri- 
vola  est,   ut  notavit  Averroes  3,  CoUectaneo- 
rum,  c.  40;,  nigredo  enim  activa  non  est^  sed 
neque  objective    interius   causare    tristitiam 
valet,  cum  non  videatur  :  jam  sanguis,  qui 
melanchohee  contrariatur,  audaciam^  gaudium 
et  spem  parit  :  flava  bilis  iram  excitat  ac  re- 
liquas  sanguineas  passiones,  pituita  dechnat 
potius  ad  actum  tumoris.  Horum  omnium  ra- 
tio  esse  videtur^  quod  appetitus  sensitivus  re- 
sideat  in  corporah  organo^  proindeque  egeat 
temperamentis  ad  diversos  actus  elicieudos  : 
fortassis  etiam  distincti  humores  distinctam 
causant  dispositionem  in  corpore,  efficiuntque 
ut  spiritus  animales  aho^  atque  aho  modo  per 
corpus  diffundantur;,  ac  diversimode  commu- 
nicetur  animahs  virtus,   unde   etiam   fit  ut 
humores  quoque  maxime  conducant  ad  rerum 
apprehensiones  uno ,  vel  aho   modo   conci- 
piendas. 

CAPUT  VI. 

UTRUM    APPETITUS    SENSITIVUS    IN    OPERIBUS   SUB- 
DATUR  MOTIONI  VOLUNTATIS   ET   RATIONIS. 

1 .  Hsec  queestio  solum  habet  locum  in  ho- 
mine^  de  quo  supra  diximus  habere  duphcem 
appetitum^  rationalem  et  sensitivum  :  de  qui- 
bus  necessarium  est  scire,  qua  ratione,  et 
modo  alter  aheri  subordinetur^  neque  enim 
sine  ordine  esse  possunt  :  ahas  confusa  esset 
et  inordinata  hominis  compositio  :  constat 
autem  aperte  appetitum  sensitivum  esse  infe- 
riorem;,  atque  adeo  subordinatum  et  subditum 
superiori :  restat  ergo  videre  quomodo  obe- 
III. 


diat.  Pro  resolutione  est  notandum  duphciter, 
unum  aheri  subdi.  Primo  principatu  quodam 
despotico  etservili,  ut  subditur  servus  domino 
et  instrumentum  artifici.  Porro  in  hac  sub- 
jectione  is^  qui  subditur,  renuere  nuUatenus 
potest.  Alter  modus  est  subjectionis  civihs  et 
pohticoe,  qualis  est  civium  ad  regem^  civis 
enim  hcet  obedire  teneatur^  non  tamen  cogi- 
tur,  ac  modo  ahquo  renuere  et  excusare  se 
potest.  Secundo  notandum  est  appetitum  sen- 
sitivum  duplices  actus  sortiri,  nimirum  elici- 
tos,  quales  prsecedenti  capite  numeravimus 
et  imperatos,  ut  motum  localem.  In  hoc  ergo 
capite  sermo  est  de  actibus  ehcitis,  nam  de 
motu  locah^  in  cap.  10,  agendum. 

2.  Condusio  Upartita.  —  Hoc  supposito , 
sit  conchisio  :  Appetitus  movetur  a  voluntate 
media  ratione,  cui  proinde  subditur  politice, 
non  despotice.  Ita  Aristoteles  \,  Politicorum, 
cap.  3,  ac  D.  Tliomas  optime  i,  1,  quaest.  17, 
artc  7.  Ex  cujus  doctrina  breviter  observan- 
dum  primo,  appetitum  sensitivum  non  nisi  in 
rem  cognitam  per  sensum  tendere  posse.  Nam- 
que  objecti  propositio  per  intehectum  ei  mi- 
nime  proportionatur  :  hinc  ergo  est,  cur  vo- 
luntas  movere  appetitum  sensitivum  nequeat 
immediate  :  cum  enim  vohmtas  non  agnoscat, 
objectum  proponere  non  valet :  id  ergo  etSciat, 
oportet,  media  potentia  cognoscente,  quahs 
est  ratio,  sed  neque  ista  immediate  movet  ap- 
petitum,  sed  medio  interiori  sensu.  Pro  qua 
re   notandum  est  secundo.   Licet  intellectus 
nostri  cognitio  a  sensu  incipiat :  quia  tamen 
iha  suprema  potentia  est  inter  cognoscentes, 
ahius  penetrat  res  cognitas,  quam  inferiores 
rehqua3,  ob  idque  directiva  earum  est.  Unde 
fit,  ut  ihustrare  possit  cogitativam,  ac  persua- 
dere  quodammodo  demonstrando  in  objectis 
majorem  rationem  boni  vel  mah,  quam  eo 
usque  assequeretur.  Ha3c  ergo  intehectus  per- 
suasio  efficit,  ut  cogitativa  ipsa  ahter  appre- 
hendat  objectum,  aliterque  judicet  de  iho  : 
quia  vero  ab  objecto  apprehenso  movetur  ap- 
petitus ,   ideo  ratio    cogitativam   persuadens 
mediante  iha  dirigere  dicitur  appetitum.  At- 
que  ita  patet  conclusionis  probatio.  Ex  qua 
sequitur  ahera  pars.  Nam  voluntas  appetitum 
movet,  quasi  conshium  praebendo  mediante 
ratione;,  non  movet  autem  necessitando  :  est 
ergo  motio  et  obedientia  pohtica,  non  despo- 
tica.  Et  confirmatur  experientia.  Namque  re- 
nuente  voluntate  multi  insurgunt  motus  in 
appetitu  sensitivo,  quos  tamen  ratio,  qua3sitis 
hinc  inde  suasionibus,  refroenat,  consulendo 
quidem  et  pohtice  regendo,  non  cogendo. 

49 


770 

3.  Ohjectio  2mma  contra  conchisiomm  dilui- 
^^^..  —  Sed  contra  objici  potest^  quia  sequitur 
primo  appetitum  nostrum  esse  ignobiliorem 
appetitu  brutorum^  qui  nuUi  subjacet :  negatur 
tamen  sequela;,  cum  potius  aptitudo  humani 
appetitus  ,  ut  subjiciatur  rationi  magna  per- 
fectio  ejus  sit^  siquidem  melius  est  nobilissimo 
obedire^  quam  esse  infimum  in  imperando : 
unde  ob  lianc  subjectionem  is  appetitus  capax 
est  virtutis  et  vitii,  ut  cum  divus  Thomas 
traditur  \,  1,  qusestion.  50  et  56;,  quemadmo- 
dum  etiam  voluntas  nostra  multo  perfectior 
est;,  quando  Spiritus  sancti  motioni  subditur, 
quam  cum  ipsa  se  movet,  namque  iiM  spiritus 
Domini,  ibi  lidertas,  ait  Paulus  2,  Corinth.  3. 

A.  Objectio  secwula. —  Cajetani  responsio. — 
Rursus  objicies,  sequi  secundo ,  in  appetitu 
sensitivo  humano  reperiri  aliquam  libertatem^ 
quod  falsum  esse  patet,  quoniam  posita  mo- 
tione  vohmtatis_,  aut  appetitus  potest  renuere, 
aut  non  potest.  Si  hoc  secundum  admittatur, 
jam  servihter  obediet.  Si  primum ,  jam  Uber 
exit.  Quod  sane  videntur  sentire  ,  qui  dicunt 
pohtice  obedire  :  nam  politica  odedieutia  in 
libertate  fundatur.  Cajetanus  1,  2,  quaestion. 
li,  art.  quartO;,  plane  concedit  in  appetitu 
sensitivo  libertatem  ex  propriis  :  idque  deduci 
putat  ex  sancto  Thoma  eo  loco  docente  in  ap- 
petitu  sensitivo  posse  esse  veniale  peccatum^, 
atque  aperte  loqui  de  appetitu  secundum  se  : 
nam  si  de  illo  ageret ,  prout  regitur  a  vohm- 
tate  ,  non  negaret  peccatum  quoque  mortale 
esse  in  illo  posse.  Et  confirmatur  ulteriuS;,  quia 
appetitus  sensitivus  ob  conjunctionem  cum 
rationali  capax  est  virtutis^  atque  vitii^  est 
ergo  ahquo  niodo  hber. 

5.  Refellitur.  —  Hsec  tamen  sententia  falsa 
omnino  est^  et  cpntra  sanctum  Thomam,  \,  2, 
q.  24,  ad  tertium,  docentem  in  passionibus 
appetitus  secundum  se  non  esse  mahtiam  : 
ergo  neque  hbertas  erit.  Et  in  q.  34,  art.  \, 
scribit  omne  peccatum  in  vohmtate  manere, 
et  in  2,  dist.  24,  qusest.  3,  art.  2,  nuhum  nio- 
tum  esse  de  genere  moris,  nisiex  hbertate  vo- 
luntatis.  Atque  doctores  universi  et  Patres  in 
hoc  convenire  videntur,  ut  nuUum  peccatum 
sit  nisi  in  vohmtate  consentiente  :  ergo  nuUus 
etiam  actus  hber  est  nisi  ex  vohmtatis  hber- 
tate,  cum  eo  tantum  actus  quihbet  peccatum 
esse  possit,  quod  est  a  potentia  hbera.  Unde 
si  in  appetitu  sensitivo  esset  hbertas,  actus 
ihius  bouus  esset,  vel  malus,  sechisa  voluntate, 
quod  Cajetanus  consequenter  quidem  admittit: 
sed  tamen  contra  doctorum  torrentem,  ut  dixi- 


LIB.  V.  DE  APPETITU  SENSITIVO. 

cap.  9  et  14,  et  hb.  3,  de  Libcro  arbitrio,  cap. 
18,  palam  docet  vohmtate  nos  deliuquere,  aut 
recte  vivere.  Idem  scribit,  in  hb.  de  duabus 
Anmiabus  contra  Manichseum,  cap.  10,  et  de 
Vera  et  falsa  rehgione,  cap.  14,  et  sermone 
43,  de  verbis  Domini,  Chrysostomus,  homiha 
2,  Imperfecti,  et  homiUa  13,  ad  Romano.s,  Ba- 
siliu.s,  in  instructione  eormi,  qui  vitam  ducere 
■perfectam  volunt,  Anselmus  in  iUud  Pauli  Ro- 
man.  sexto,  No7i  regnet  peccatum  in  vestro 
mortali  corpore,  Origenes,  homilia  29,  in  Nu- 
meros,  Divus  Thomas  supra,  et  D.  Bonaven- 
tura,  in  2,  dist.  24.  Quod  etiam  ratione  proba- 
tur  :  nam  si  actus  appetitus  sensitivi  ex  pro- 
priis  esset  Uber,  ac  posset  mahis  esse  absque 
vohmtate  ,  sequeretur  hominem  peccare  ssepe 
contra  voluntatem  ,  imo  ssepe  peccare  simul , 
ac  bene  agere  circa  objectum  idem  :  vehiti  si 
vohmtas  renueret  ,  appetitus  vero  cuperet 
turpe  objectum,  simiUaque  absurda  sequi  facile 
intelUgetur.  Ratio  autem  a  priori  est,  quoniam 
appetitus  sensitivus  sequitur  coguitiouem  sen- 
sus ,  iu  qua  neque  discursus  est,  neque  ratio- 
cinatio,  aut  inquisitio  diversorum  mediorum, 
neque  item  universaUtas  in  cognitione,  ex  qua 
proinde  possit  oriri  Ubertas  in  ipso  appetitu, 
etenim  Ubertas  oritur  semper  ex  indifferentia 
aliqua  cognitionis,  ut  latius  dicemus,  cap.  8. 

6.  Vera  responsio.  —  Ad  argumentum  ergo 
aUter  respondendum ,  appetitum  sciUcet  dici 
j)oUtice  obedire,  non  quod  obediathbere,  neque 
enim  in  omnibus  ad  unguem  servanda  est  simi- 
Utudo,  sed  quia  renuere  potest :  dum  namque 
bouitas  aUqua  in  objecto  apparet,  moveri  po- 
testad  iUius  appetentiam,  praecipue  si  ex  parte 
quahtatum  naturahum  et  passionum  incitetur: 
ut  enim  notavit  D.  Thomas,  1,  2,  queest.  17, 
art.  7,  alterationes  effi,  quse  sequuntur  ex  pas- 
sionibus,  saspe  rationem  prosveuiunt,  seepe  e- 
tiam  physicfe  alterationes  sunt  prsevenientes 
etiam  actum  ipsum  sensitivi  appetitus,  suntque 
proinde  naturales  undequaque,  atque  appeti- 
tum  excitantes  :  hquet  igitm^,  quomodo  appe- 
titus  rationi  obediat. 

7.  Diibium  subortmn.  —  Ejus  resolutio.  — 
Restat  vero  dubium ,  an  appetitus  obediat  ra- 
tioui  circa  objecta  supernaturaUa  versanti. 
Apparet  enim  id  impossibile  :  nam  bona  spi- 
rituaUa ,  ut  sic  cognitionem  sensitivam  exce- 
dunt,  prsecipue  si  ut  supernaturalia  conside- 
rentur  :  sic  enim  ad  Deum,  ut  spirituaUs  finis 
est,  ordinem  habent,  atque  ita  sensu  percipi 
miuime  possunt.  Dicendum  breviter,  appeti- 
tum  sensitivum  non  posse  moveri  a  superua- 


mus ,  Augustinus  enim  1 ,  Retractationum ,    turahbus,  ut  supernaturaUa  sunt,  ob  ratiouera 


CAP.  VII.  DE  OBJECTO,  ET  ACTIBUS  VOLUNTATIS. 


771 


factam  :  attamen  ex  cognitione  et  amore  rerum 
supernaturalium  in  intellectu  ,  et  voluntate 
existentibus  moveri  ssepe  appetitum  ,  quod 
docet  D.  Thomas  \,  2^,  qufest.  31,  art.  i,  ad  \, 
et  adducens  illud  Psalmi  83:  Cor  nmcm  et  caro 
mea  exidtavenmt  in  Detm  vivum ,  id  quod 
etiam  experientia  confirmat,  nam  ex  conside- 
ratione  supernaturalium  oritur  sensibilis  de- 
lectatio  in  appetitu  etiam  usque  ad  lacrymas, 
quod  indicio  est,,  ipsummet  appetitum  ferri 
per  amorem  in  res  illas^,  quod  exponi  potest  in 
hunc  modum.  Namque  dum  intellectus  super- 
naturalia  considerat,  formantur  in  cogitativa 
pliantasmata  nonnulla  reprajsentantia  objecta 
eadem  sub  ratione  aliqua  sensibili,  tanquam 
propria  bona  ipsius  appetentis,  unde  jam  ap- 
petitus  ipse  movetur,  cogitatione  scilicet  illa- 
rum  rerum ,  atque  adeo  ferri  aliquo  modo  in 
Deum  ipsum  valet  :  sic  mens  Deum  concipit 
sub  al.iqua  ratione  sensibili,  tuncque  pariter 
imaginatio  format  sibi  idolum  cujusdam  boni 
sibi  maxime  convenientis  sub  ratione  sensibi- 
li ,  ut  creantis,  seu  conservantis  :  hoc  ergo 
modo  potest  moveri  appetitus  ex  cognitione 
supernaturalium . 

CAPUT  VII. 

DE    OBJEGTO,   ET   ACTIBUS   VOLUNTATIS. 

1 .  Doctrina  de  vohmtate,  si  radicitus  esset 
inculcanda,  oporteret  totam  fere  philosophiam 
moralem  huc  advocare,  quod  prseter  institu- 
tum  esset.  Ne  tamen  omnino  indiscussa  reliii- 
quatur  nobilissima  potentia,  de  illa  breviter 
chcemus,  quffi  maxime  ad  rem  pertinere  vide- 
bantur.  Est  autem  supponendum,  voluntatem 
esse  potentiam  animee  rationahs,  ut  sic,  atque 
adeo.esse  potentiam  spiritualem,  quoe  comita- 
tur  intellectum,  et  organo  caret,  prout  omnia 
ex  supradictis,  lib.  1,  cap.  5  et  sequentibus, 
facile  constare  possunt :  atque  etiam  colligi  in 
hac  potentia  non  esse  distinguendas  irascibi- 
lem  et  concupiscibilem  secundum  rem,  sed  ra- 
tione  sohim,  quod  hic  multo  certius  habetur, 
quoniam  potentia  hsec  immaterialis  est,  atque 
adeo  universalis  in  suo  genere  :  his  ergo  posi- 
tis,  restat  dicendum  de  objecto,et  actibus  hu- 
jusce  potentise. 

2.  Prima  assertio  suadetur,  de  qua  consule 
lib.  3,  de  Ang.,  c.  \,  num.  3.  —  Inqua  quses- 
tione  materiam  de  actibus,  et  objecto  vohmta- 
tis  simul  comprehendimus  :  siquidem  quod  ad 
philosophum  uaturalem  attinet,  nihil  fere  de 


prima  conchisio.  Objectum  vokmtatis  est  bo- 
num  in  communi.  Ita  patet  ex  dictis  supra  in 
capite  secundo.  Nam  objectum  potentiae  appe- 
titivse  oportet  esse  quippiam  sul)  ratione  boni, 
sed  voluntas  appetitiva  potentia  est :  ergo  ob- 
jectum  illius  aliquam  rationem  boni  induit, 
et  non  pecuharem  aliquam  boni  rationem, 
cum  nuhum  sit  bonum,  iii  quod  vohmtas  ferri 
non  possit :  tendit  ergo  in  communem  ratio- 
nem  boni.  Confirmatur  primo  :  quia  vohmtas 
est  in  supremo  gradu  potentiarum  appeteu- 
tium  :  ergo  est  potentia  universalissima  in  illo 
genere  :  ergo  habet  univer.saHssimum  objec- 
tum,  quod  est  bonum  in  communi.  Confirma- 
tur  secundo  :  quia  vohmtas  consequitur  intel- 
lectum  :  ergo  ejus  actus  eo  se  extendit,  quo 
apprehensio  intellectus  :  sed  hic  potest  appre- 
hendere  omne  bonum  :  ergo  et  vohmtas  ip- 
sum  prosequi.  Quomodo  autem  vohintas  ver- 
sari  c[ueat  circa  mahim,  patet  ex  secundo 
capite  jam  citato. 

3.  Objectio  prima  ex  Scoto  dilunur.  —  Oh- 
jectio  sectmda. — Enodatur. — Sed  arguit  Scotus, 
ens  etiam  non  bonum  o])jectum  esse  volunta- 
tis,  quoniam  ens  universahus  est,  quam  bo- 
num  :  nam  mahim  etiam  rationem  entis  habet, 
vohmtas  autem  potentia  universahssima  est : 
ergo,  etc,  Occurreudum  primo ,  vohmtatem 
esse  potentiam  universahssimam  in  suo  ge- 
nere,  nempe  iu  ratione  potentise  appetitiva^, 
atque  intra  ilhid  genus  habere  universahssi- 
mum  objectum  :  hujusmodi  autem  est  bonum 
tantxmimodo,  ut  patet  ex  dictis.  Secundo  oc- 
currendum  tam  universale  esse  bonum,  quam 
ens  ipsum,  cum  sit  ejus  passio  convertibihs, 
mahim  autem  potius  entitate  privat,  sohimque 
dicitur  ens  quatenus  suo  modo  fundatur  in 
bono.  Urgebis  ulterius.  Sicut  intellectus  se 
habet  ad  verum,  ita  vohmtas  ad  bonum,  sed 
intellectus  objectum  non  assignatur  verum, 
sed  ens  :  ergo  neque  voluntatis  debet  assiguari 
bonum.  Respondeo  qusestionem  esse  de  no- 
mine,  quia  objectum  etiam  intellectus  potest 
assignari  verum,  communiter  tamen  ponitur 
ens,  quia  est  clarior  ejus  ratio.  Interest  nihil- 
ominus  inter  intellectum  et  vohintatem,  quod 
ille  non  quolibet  actu  novit  distincte  rationem 
veritatis  in  actu  signato,  licet  quolibet  noscat 
rationem  entis  in  re  qualibet,  attingendoque 
entitatem,  attingit  etiam  veritatem  :  per  actus 
tamen  assentiendi  cognoscit  intellectus  dis- 
tiiicte  veritatem,  ac  ratione  talium  assensuum 
proprie  dictum  est  intellectum  versari  circa 
verum,  nam  simpHciter  cognoscendo  circa  ens 
his  dicendum  restat.  Quare  circa  objectum  sit    potius  taiiquam  circa  ratiouem  cogiiitam  ver- 


772  LIB.  V. 

satiir.  At  vero  voluntas  ad  amandum  non  so- 
lum  requirit  cognitionem  rei,  ut  res  est,  sed 
etiam  cognitionem  objecti  secundum  bonita- 
tem,  nam  nisi  ratio  boni  non  cognoscatur,  vo- 
luntas  non  appetit,  quod  indicio  est,  volun- 
tatem  ferri  in  rationem  boni,  tanquam  in 
rationem  volitam.  Est  ergo  inter  utramque 
potentiam  patens  discrimeu  liac  in  parte.  Et 
haec  de  objecto  voluntatis. 

4.  Quotnam  sint  vohmtatis  actus ,  de  quo 
late  lib.  3,  de  Ang.,  c.  \,  a  num.  6.  —  Prima 
eorim  partitio.  —  Be  subdivisione  amoris  in 
amicitiam  et  concupiscentiam,  auctor ,  1,2, 
tract.  4 ,  disput.  1 ,  sect.  5.  —  Circa  actus 
deinde  oportet  notare  eos  omnes  in  voluntate 
reperiri,  qui  reperiuntur  in  appetitu  sensitivo, 
amor,  desiderium,  spes,  etc,  licet  modo  al- 
tiori,  quoniam  in  voluntate  spirituales  suut^ 
neque  dependentes  quoad  esse  a  passionibus 
corporis  etiam  naturalibus :  ac  ferri  possunt, 
circa  fniem  et  circa  media,  cum  utraque  ba- 
beant  rationem  boni,  et  utraque  ab  intellectu 
sub  propria  ratione  sute  bonitatis,  medii  sci- 
licet  atque  fuiis  cognoscantur.  Hinc  jam  colli- 
gitur  prima  divisio  actuum  vohmtatis.  Nam 
alii  circa  finem  versantur^  alii  circa  media  : 
quia  vero  fmis  potest  considerari,  vel  prout 
bonum  absolute,  vel  prout  habendum,  vel  ut 
habitum,  ideo  circa  finem  potest  esse  in  vo- 
hmtate  amor,  ac  desiderium  consequendi  il- 
lum,  qui  actus  ahas  dicitur  inteutio  finis  et 
tandem  fruitio,  seu  gaudium  de  fine  jam  ob- 
tento.  Medium  vero  duplex  esse  potest,  ahud 
quod  solum  habet  rationem  medii,  quia  est 
primum  medium,  ad  quod  nulhim  ahud  ordi- 
natur,  nec  propter  se  est  appetibile,  sed  tan- 
tum  in  ordine  ad  finem.  Ahud  est  medium, 
quod  videhcet  mediat  inter  finem  uUime  in- 
tentum  et  media  priora,  ac  respectu  ahorum 
est  fmis,  respectu  vero  uherioris  finis,  est  me- 
dium  :  si  ergo  hujusmodi  medium  considere- 
tur  ut  fmis,  habet  eamdem  rationem,  quam 
finis  uhimuS;,  nam  intendi  potest,  et  desiderari 
et  delectare  si  obtineatur.  At  circa  medium, 
ut  medium,  duo  versantur  proprie  actus  vo- 
kmtatis  :  uimirum  electio  et  usus ;  nam  post- 
quam  vohmtas  intendit  fmem ,  statim  intel- 
lectus  concihatur  de  mediis  congruentibus,  ac 
voluntati  proponit,  circa  quee  ipsa  duo  prajstat. 
Primum  est  acceptare  ahquod  ihorum^  quod 
est  consentire,  vel  ehgere,  consentire  enim 
quadam  ratione  est  commune  nomen  conve- 
niens  cuicumque  vohtioni  et  amori,  sive  sit 
circa  finem,  sive  circa  media,  quomodo  com- 
muniter  dicimus  peccatum  consummari  per 


DE  APPETITU  SENSITIVO. 

consensum  voluntatis  :  attamen  consensus 
proprie  significat  apphcationem  iham  vobm- 
tatis  ad  ahquod  medium,  quse  sequitur  ex 
prsemissa  consuhatione  intehectus^  quse  accep- 
tatio  si  sit  efficax  ,  et  separans  unum  me- 
dium  ab  ahis ,  ihudque  prseferens  ,  dicitur 
electio  :  facta  autem  electione  necessarium  est, 
ut  id  medium  executioni  mandetur,  cui  deser- 
vit  usus  :  qui  actus  quidam  est,  quo  voluntas 
apphcat  potentias  omnes  ad  operationes  sibi 
necessarias  :  nam  medium  electum  propter 
executionem  certe  ehgitur.  Quare  si  forte  exe- 
quendum  sit  a  manu,  habet  voluntas  potesta- 
tem  ad  eam  operi  apphcandam,  et  simihter  de 
ahis  :  nam  cum  voluntas  respiciat  universale 
bonum_,  necesse  est  apud  se  habeat  vim  mo- 
vendi  omnes  vires  animse,  et  apphcandi  ihas 
ad  propria  earum  munia  :  hsec  ergo  apphcatio^ 
usus  vocatur,  atque  hi  sunt  fere  omnes  actus 
vohmtatis  :  de  quibus  plura  apud  D.  Thomam 
i,  2,  qua?.st.  H,  quse  tamen  ab  hoc  loco  sunt 
ahena,  propria  vero  morahs  disciphnae. 

5.  Altera  partitio . —  Voluntas  cur  nuncupe- 
iur  cor.  —  Ex  his  porro  cohigitur  distinctio 
communis  de  duphci  actu  voluntatis,  ehcito 
scihcet  et  imperato.  Ehcitus  est,  qui  ab  ipsa 
vohmtate  immediate  fit :  imperatus  est  aherius 
poteutiae  humanai,  quse  subditur  usui  et  mo- 
tioni  voluntatis  :  nam  actio  partis  vegetativse, 
et  motio  cordis  continua  actus  imperati  non 
sunt,  utpote  quae  sub  potestatem  nostram  per 
se,  ac  directe  loquendo  non  cadunt  (quod  ideo 
addimus,  quoniam  remote  subdi  ahquomodo 
possunt  vohmtati :  si  autahmentum  nobis  ipsis 
subtrahamus,  aut  forte  violentia  aha  vitam  e- 
ripiamus) .  Simile  vero  est  de  quibusdam  mem- 
brorum  motibus  naturahbus  generativse  par- 
tis,  quae  proveniunt  muhoties  ex  alteratione 
naturah,  ueque  in  potestate  hominis  existunt, 
teste  Aristotele,  de  Animahum  motu,  circa 
finem,  et  sancto  Thoma,  ibidem  lectione  10, 
iu  principio.  Jam  vero  sensuum  externorum 
actus  quodammodo  sunt  imperati  avoluntatey 
quoad  apphcationem  scihcet  potentice  ad  ob- 
jectum '.  at  facta  semel  apphcatione  sensus  ne- 
cessario  exit  in  actum,  neque  ea  in  re  obedit 
vohmtati :  sensus  deinde  interior  veluti  tma- 
ginatio  pendet  etiam  in  actu  suo  a  voluntate, 
quaj  potest  ihum  movere  ad  operandum,  ssepe 
tamen  imaginatio  ipsa  voluntatem  prajvenit, 
ofiertqueobjecta  plurima,  voluntate  renueute: 
unde  proveuiunt  importunffi  cogitationes:  com- 
muniter  tamen  si  inteUectus  et  vohmtas  adver- 
tant,  ihas  valent  reprimere,  quamvis  non  sine 
difficuhate :  ssepissimeque  non  valeut  propter 


CAP.  VIII.  AN  VOLUNTAS  LIBERA  IN 
corporis  indispositionem^  vel  certe  quia  im- 
possibile  est  intellectum  nunquam  omnino 
distrahi,  operationes  etiam  intellectus  sunt  a 
voluntate  imperatse,  quia  exercentur  volunta- 
rie,  ut  experientia  constat,  quod  etiam  sanctus 
Tliomasdocet,  1  part.^,  cjuajst.  82,  art.  4,  cujus 
rei  ratio  universalis  tactajam  est:  quia  ad  vo- 
luntatem  spectat  fmem  intendere,  atque  adeo 
movere  potentias  omnes,  quee  couducere  pos- 
sunt  ad  fmem,  tales  vero  sunt,  quas  numera- 
vimus.  Atque  lioc  modo  fit  reductio  potentia- 
rum  liumanarum  ad  unum  primum  movens 
CEeteras  omnes,  ut  recta  sit,  et  ordinata  insti- 
tutio  naturse :  qua  de  causa  voluntas  compara- 
tur  cordi.  Ad  Roman.  6:  Charitas  Dei  infusa 
est  in  corcWms  nostris.  Et  in  Psalm.  36 :  Lex 
Dei  in  corde  ipsitis  :  nam  sicut  cor  est  princi- 
pium  motivum  corporis,  ita  voluntas  est  prin- 
cipium  operationum  humanarum,  et  ideo  illse 
tantum  operationes  censentur  proprie  homi- 
nis,  et  dignse  prsemio,  vel  poena,  quae  a  vo- 
luntate  procedunt. 

6 .  Uter  actus  sit  prior  simpliciter  voluntatis 
ne,  an  intellectus.  —  Circa  intellectum  tamen, 
et  vohmtatem  est  difficultas  :  nam  supra  dixi- 
mus  appetitum  sequi  cognitionem,  et  poten- 
tiam  cognoscentem  movere  appetitivam :  mo- 
vet  ergointellectus  vokmtatem,  ergo  non  potest 
moveri  ab  illa.  Respondet  sanctus  Thomas 
supra,  et  opusc.  43,  c.  5,  intellectum  movere 
vohmtatem  per  modum  causse  finahs  appli- 
cando  objectum,  vohmtatem  vero  intellectum 
movere  effective  applicando  scilicet  ilhim  ad 
operandum.  An  autem  possit  intellectus  ah- 
quando  effective  appUcare  voluntatem  ad  opus, 
qusestio  est  moraUs  j,  2,  q.  9,  art.  13,  ubi  de 
imperio  agitur,  quse  certe  controversia  ab  illa 
distat,  quam  supra  tractavimus  hoc  ipso  Hbro, 
cap.  3,  ubi  tantum  defmivimus  ad  actum  vo- 
hmtatis,  neque  intellectum,  neque  objectum 
eUcitive  concurrere.  An  vero  imperative,  aUa 
queestio  est,  de  qua  censeo  breviter  inteUec- 
tum  ex  se  non  posse  efficaciter  imperare  vo- 
hmtati,  nisi  forte  supposito  actu  aUo  ejusdem 
voluntatis,  sic  postquam  vohmtas  eUgit,  valet 
inteUectus  efficaciter  eiimperareexecutionem: 
tota  vero  iUa  intellectus  efficacitas  provenit  ex 
electione  vohmtatis,  a  qua  si  vohmtas  forte 
desistat,  imperium  efficax  non  erit.  Quaprop- 
ter  simpUciter  et  absohite  loquendointeUectus 
tantum  potest  movere  finaUter  voluntatem, 
vohmtas  vero  inteUectum  effective.  Ex  quo 
coUiges  inter  actus  harum  potentiarum  prseire 
primo  oportere  actum  inteUectus,  cum  appeti- 
tus  ubique  supponat  cognitionem,  unde  quo 


OMNIBUS  SUIS  ACTIBUS  REMITTATUR.  773 

ad  primum  actum  non  movetur  a  vohmtatc, 
sed  vel  ab  inclinatione  naturaU,  vel  ab  extrin- 
seca  aliqua  propositione  objecti.  Unde  primus 
inteUectus  actus  speciaUter  tribuitur  Deo  a  D. 
Tlioma,  i  p.,  q.  63,  art.  5,  fortasse  quia  Deus 
speciaU  providentia  gubernat  creaturam  ra- 
tionalem,  ad  iUumque  proinde  pertinet  incU- 
nare  ipsam  ad  hoc,  vel  iUud  objectum,  maxi- 
me  in  principio  sui  esse,  quod  desumptum  est 
ex  Aristotele  7,  Ethic.  ad  Eudem.,  capit.  pe- 
nuU.,  scribente  dari  consUium  quoddam  natu- 
rale  ab  interiori  quodam  movente  procedens : 
in  negotiis  quippe  agendis  ssepe  experimur 
actus  quosdam  apud  inteUectum  nostrum,  qui 
a  vohmtate  neutiquam  procedunt,  sed  vel  ex 
pecuUari  instinctu  Spiritus  sancti,  vel  Angelo- 
rum  ministerio,  vel  certe  ex  suggestione  dee- 
monum,  quos  oportet  caute  discernere ,  ut 
monet  S.  Joannes ,  prima  canonic. ,  capite 
quArto,  et  Bernardus,  serm.  4  Pente.  Motio  er- 
go  vohmtatis  non  est  adeo  necessaria  in  his 
potentiis  ad  agendum,  ut  sine  iUa  operari  om- 
nino  nequeant  :  ssepe  enim  aUse  potentise  in 
actionibus  suis  motionem  inteUectus  praecur- 
runt. 

7.  Motio  volwitatis  respectu  aliarum  poten- 
tiarum  qualis.  —  UUimo  advertendum  est,  il- 
lam  motionem  voluntatis  a  qua  dicuntur  ef- 
fective  moveri  potentise  reUquse,  non  sic  in- 
teUigendam  esse,  quasi  vohmtas  aUquid  eis 
imprimat,  vel  modo  aUquo  immediate  concur- 
rat  ad  eUciendos  ipsarum  actus,  est  nimirum 
sola  moraUs  motio,  quse  in  pliilosophia  natu- 
raU,  efficientia  est  accidentaria,  in  moraU  vero 
censetur  per  se,  ac  provenit  sohim  ex  consen- 
sione  potentiarum,  quse  in  eadem  anima  radi- 
cantur,  et  habent  inter  se  dictam  subordina- 
tionem  naturalem. 

CAPUT  VIII. 

UTRUM  VOLUNTAS  SIT  LIBERA  POTENTIA  IN  OMNIBUS 
SUIS  AGTIBUS. 

Caput  hoc  integrum  ex  autographo  prseteri- 
vimus,  quoniam  late  tractatur  in  priori  tomo 
de  Gratia,  Prolegomento  1 ,  et  in  Metaphysica, 
dist.  19,  a  sect,  2,  et  ultra,  tum  etiam  non 
pauca  pro  eodem  argumento  videri  possunt  in 
opusculo  4,  de  Libertate  divinse  voluntatis. 

Quseri  autem  ulterius  posset  primo,  an  ap- 
petitus  rationalis,  sive  voluntas  sit  species  in- 
fima,  an  potius  in  homine,  atque  Angelo  spe- 
cie  distinguatur,  quod  disputant  recentiores, 
1  part.,  qusest.  59,  art.  1,  ubi  CumeUus,  item 


774 


LIB.  V.  DE  APPETITU  SENSITIVO. 


Franciscus  de  Herrera,  in  "2,  dist.  J3^  q.  i,  et 
ipse  auctor,  lib.  3^  de  Angelis,  cap.  1.  Secundo 
quffiri  posset^  an  voluntas,  seu  appetitus  ratio- 
nalis  distinguatur  in  homine  in  concupiscibi- 
lem  et  irascibilem,  sicut  appetitus  sensitivus 
distingui  a  multis  solet.  De  quo  videndus  auc- 
tor^  lib.  3,  de  Angelis,  cap.  i,  post  Scotum  et 
Gabrielem^,  in  3,  dist.  26  et  3A,  Henricum;, 
quod,  lib.  8^,  qusest.  15. 

CAPUT  IX. 

QUiENAM  SIT  PERFeTIOR  POTENTIA,  INTELLECTUS-NE 
AN  VOLUNTAS. 

1.  ArgumenUm  primum  pro  voluntate.  — 
Confirmatur.  —  Secundum  argumentum.  — 
Confirmatur.  —  Tertmm  argumentum.  —  Con- 
firmatur.  —  Qwartum  argumentum. —  Confir- 
matur.  —  Hsec  qusestio  ultima  est  de  potentiis 
animse  rationalis,  nam  postquam  de  illis  sigil- 
latim  dictum  est,  complementnm  doctrinse 
postulat,  ut  eas  inter  se  conferamus,  id^  quod 
etiam  de  potentiis  sensitivis  tractari  posset, 
rejecta  tamen  in  hunc  locum  est^  quoniam  in 
potentiis  spiritualibus  apertior  erit  difficultas, 
ac  facile  poterit  reliquis  accommodari.  Argui- 
tur  itaque  vohmtatem  praeeminere  intellectui 
primo^  quia  habet  nobihssimum  objectum^ 
ipsam  scihcet  rationem  boni^  prima  autem  et 
potissima  perfectio  rei  esse  videtur  bonitas 
ipsius.  Gonfirmatur :  nam  bonum  dicit  ordinem 
ad  existentiam:  verum  autem^  quod  est  objec- 
tum  intehectus^  ab  existentia  abstrahit,  per- 
fectius  autem  videtur^  quod  ordinem  habet  ad 
existentiam  cum  htec  sit  prima  et  potissima 
rei  cujusque  perfectio :  ergo^  etc.  Secundo  ar- 
guitur  ex  actibus  :  nam  perfectior  est  actus 
voluntatis^  quam  intellectus,  si  perfectissimum 
unius  actum  ad  perfectissimum  alterius  com- 
paremus :  ergo  et  vohmtas  perfectior  erit :  illa 
siquidem  potentia  perfectior  creditur^  quce 
meliori  actu  se  exphcare  potest.  Antecedens 
patet :  quia  perfectissimus  actus  voluntatis  est 
dilectio  Dei^  ac  perfectissimus  intehectus  est 
Dei  cognitio,  melior  autem  est  amor  Dei^,  quam 
cognitio^  juxta  ilhid  Paul.  \,  Corint. :  Major 
autem  horum  est  caritas.  Gonfirmatur:  nam 
ordines  angelorum  distinguuntur  secundum 
eorum  perfectiones^  ac  Seraphini  superiori 
gradu,  quam  Cherubini  locantur :  quia  hi  ex- 
cellunt  in  cognitione,  ihi  in  amore:  ergo  amor 
est  perfectior.  Tertio^  hbertas  est  maxima  per- 
fectio^  vohmtas  autem  est  potentia  hbera,  nou 
iiitellectus :  etc.  Gonfirmatur :  quoniam  volun- 


tas  regit  intellectum,  adtotum  hominem,  adeo 
ut  rehquse  omnes  potentise  ad  nutum  vohin- 
tatis  agantur :  ergo  ipsa  tenet  primatum  inter 
potentias.  Quarto,  voluntas  totum  hominem 
bonum,  vel  malum  reddit :  neque  enim  scien- 
tia  hominem  bonum  facit,  vel  malum,  sed 
virtus  et  vitium  :  heec  autem  ex  voluntate 
maxime  pendent,  quia  hbertate  propria  non 
dantur,  Gonfirmatur,  quia  hac  ratione  appeti- 
tus  sensitivus  est  perfectior,  quam  imaginatio, 
quia  ilie  capax  est  virtutis:  non  autem  ima- 
ginatio. 

2.  Dissidium  in  liac  qucestione.  —  Assertio 
affirmans  intellectum  prcecellere.  —  Ejus  ra- 
tiones.  —  In  hac  quaestione  Schola  sancti  Tho- 
mae  et  Scoti  discrepant.  Scotus  enim  in  ^,  dis- 
tinct.  49,  qusest.  4,  statuit  voluiitatem  esse 
simpliciter  perfectiorem  inteUectu,  quem  dis- 
cipuli  seqiumtur.  Idem  sentit  Alensis,  3  part._, 
quaest.  80,  memb.  \,  dist.  1,  qusest,  14,  Bona- 
ventura,  yEgidius,  Argentina,  Gabriel  et  Ma- 
jor,  in  4,  dist.  49,  Albertus,  in  1,  distinct.  1, 
qusest.  14,  Aureolus,  apud  Capreolum  ibidem, 
quaest.  1.  At  D.  Thomas,  1  part,,  qusest,  82, 
art.  3,  6  contra  opinatur,  licet  secundum  quid, 
seu  in  quibusdam  actibus  voluntas  superet: 
sequuntur  eum  sui,  ac  Durandus,  in  4,  dis- 
tinct,  94,  quaest,  4,  Paludanus,  queest.  3,  Her- 
vaeus,  quodl.  8,  quaest.  9,  Capreolus,  in  1,  dis- 
tinct.  1,  qusest.  2,  et  dist.  3,  queest.  3,  art.  2, 
Abulensis,  ad  cap.  5  Matthsei,  qusest.  30,  et 
Venetus  3,  de  Anima,  textu  58,  videturque 
sententia  probabiUor.  Unde  sit  nostra  conclu- 
sio.  Intellectus  est  perfectior  potentia.  Hanc 
conclusionem  declarat  sanctus  Thomas  ex  ob- 
jectis  iu  hunc  modum.  Nam  objectum  intellec- 
tussimpliciusestetabstractius,  quam  objectum 
vohmtatis,  ac  modo  aliquo  immaterialius :  ergo 
ipsa  potentia  perfectior  est :  nobilitas  namque 
potentiffi  ex  nobilitate  objecti  desumitur,  illud 
autem  objectum  nobilius  est,  quod  est  abstrac- 
tius  et  immaterialius,  Oslenditur  vero  antece- 
dens,  quoniam  inteUectus  attingit  objectum 
sub  abstractione  ab  existentia,  consideraudo 
scilicet  nudam  rei  quidditatem,  voluutas  vero 
uon  nisi  in  rem,  prout  habet  ordinem  ad  ac- 
tualem  existentiam  terminatur  :  nihil  enim 
appetitur,  nisi  vel  prout  actu  existit,  vel  exti- 
turum  est.  Hanc  rationem  Scotus  caviUatm' 
multipliciter :  eam  vero  proUxe  defendit  Caje- 
tauus  supra,  quem  videre  licet.  Vere  autem 
ratio  subtilis  est  optimeque  ostendens  perfec- 
tionem  intellectus.  Enimvero  intellectiva^  po- 
tentise  vis  ea  est,  ut  rem  quamUbet  possit  sub 
omni  preecisione  considerare^  esseutiam  ipsam 


I 


CAP.  IX.  QU.E  SIT  PERFECTIOR 
ab  existentia  separando,  et  uniuscujusque 
propriam  rationem  vestigando.  Quod  sane  vim 
magnam  arguit^  immaterialitatemque  intel- 
lectus  ipsius,  voluntas  autem  simplici  modo 
fertur  in  objectum  appetendo  existentiam  il- 
lius:  qui  certe  modus  operandi  minus  subtilis 
est^  minusque  immaterialis,  Secundo  arguitur. 
Potentia  intellectiva  immediatius  sequitur  ex 
animoe  essentia,  voluntas  vero  medio  intel- 
lectu  :  hic  ergo  est  perfectior.  Consequentia 
exponitur :  nam  quando  passio  una  ex  alia  se- 
quitur,  seu  potius  mediante  alia,  quee  imme- 
diatius  sequitur  ex  essentia  prsestat  ei,  qute 
sequitur  mediate,  cum  sit  veluti  principium 
alterius.  Antecedens  autem  suadetur,  tum  ex 
communi  ratione  potentias  appetitivse,  quse  ex 
potentia  cognoscitiva  consequitur,  sicut  appe- 
titio  sequitur  ex  cognitione :  tum  ex  propria 
ratione  voluntatis,  cujus  libertas,  ut  diximus, 
ex  perfectione  intellectus  nascitur.  Tertio.  Di- 
gnitas  liominis  potissime  ex  intellectu  desumi- 
tur,  et  ideo  tanquam  differentiam  essentialem 
illius  assignamus,  quod  intellectivus  sit,  seu 
rationalis  id  vero  principaliter  habet  ab  iutel- 
lectu,  cum  vohmtas  rationalis  sit  ex  partici- 
patione  illius  :  prsecedit  ergo  intellectus.  Id 
quod  etiam  inde  ostenditur,  quoniam  vohmta- 
tis  radix  ipse  intellectus  censetur:  siquidem 
eo  ipse,  quod  asserimus  hominem  esse  ratio- 
nalem^,  quasi  virtute  et  radice  pronuntiamus 
volitum  esse,  ac  hberi  arbitrii:  quare,  etc. 
Unde  etiam  confirmatur  ratio^  namque  poten- 
tia  per  essentiam  rationahs,  cujusmodi  est  in- 
tellectus,  perfectior  est,  quam  quse  tantum  per 
participationem  est  rationahs,  quahs  vohuitaSj, 
quee  potentia  ceeca  est,  nec  nisi  ratione  duca- 
tur,  operari  valet,  Quarto,  intellectus  est  regula 
omnium  operationum  voluntatis,  et  in  tantum 
vohmtas  male,  vel  bene  procedit,  in  quantum 
rationi  conformatur :  tota  siquidem  bonitas  et 
mahtia  morahs  sumitur  ex  ordine  ad  rationem 
rectam,  et  ideo  tanto  vohintas  est  mehor, 
quanto  est  rationi  subjectior^  teste  Aristotele, 
primo  Etliicorum,  cap.  3,  Gicerone,  secundo 
Ofiiciorum,  Augustino,  de  Libero  arbitrio,  c.  9 
et  10;  ergo  perfectior  est  ratio  ipsa,  quam  vo- 
luntas.  Quinto^  in  suppositis  inteUigentibus 
differentia  perfectionis  naturalis  potissime  at- 
tenditur  ex  parte  intellectivaj  potentise :  nam 
vohmtas  fere  ejusdem  est  rationis  in  iis  suppo- 
sitis,  vel  saltem  non  potest  tam  facile  distingui 
in  eis  ex  diversitate  operandi  sicut  intellectus: 
et  intra  latitudinem  angelorum  major  perfec- 
tio  maxime  rehicet  in  modo  cognoscendi,  unus 
enim  altiori  modo^  et  per  universaliores  spe- 


POTENTIA,  INTELLECTUS,  ETC.  775 

cies  cognoscit^  quam  alter,  in  vohmtatibus  au- 
tem  difficile  invenietur  distinctio,  quse  in  modo 
operandi,  ut  dixi,  parum  differunt:  signum 
ergo  est  perfectionem  naturse  inteUectuahs 
potissime  se  explicare  in  potentia  intellectiva, 
atque  adeo  esse  perfectissimam  potentiam  in 
tali  subjecto.  Sexto,  potentia  cognoscitiva  ex 
suo  geuere  est  perfectior,  quam  appetitiva: 
ergo  si  conferamus  perfectissimam  potentiam 
cognoscentem  cum  appetente  perfectissima, 
illa  hanc  superabit  in  perfectione,  siquidem  ex 
suo  genere  excedit,  et  in  specie  proportionah- 
ter  accrescit,  sio  autem  se  habent  inteUectus  et 
vohmtas:  ergo,  etc.  Antecedens  primum  pro- 
batur  (rehqua  enim  nota  sunt),namque  appe- 
titus  qutedam  inchnatio  est  appetentis,  unde 
ex  vi  et  modo  operationis  appetitus  non  exph- 
cat  perfectionem  suam  in  tali  opere,  imo  neque 
ad  hoc  principahter  ordinatur,  sed  tantum  ad 
bonum  quserendum,  at  potentia  cognoscens  de 
se  est  vis  quajdam  exphcans  maxime  perfec- 
tionem  et  immateriahtatem  rei  cognoscendaj : 
per  hanc  quippe  virtutem  res  cognoscens  fit 
quodammodo  res  ipsa  cognita,  sicque  cognitio 
ex  suo  genere  magis  propter  se  est,  quam  ap- 
petitus:  ergo  perfectior  potentia  est  ex  suo 
genere. 

4 .  Adprimum  argumentum  in  num.  1  —  Ad 
confirmationem.  —  Ad  argumentum  primum 
prioris  sententise  negatur  antecedens.  Nam  si 
objecta  intellectus  et  voluutatis  considerentur 
in  ratione  rei,  sunt  fere  ffiquahs  perfectionis, 
quia  utraque  ex  his  potentiis  universahssima 
est.  Nihilominus  absolute  consideratisobjectis, 
ut  objecta  sunt,  intellectus  objectum  altius 
deprelienditur,  cum  nobihori  modo  attingatur 
ab  iuteUectu,  quam  a  voluntate  bonum,  ut 
diximus.  Ad  confirmationem  respondetur  etiam 
intellectum  considerare  res,  quse  habent  ordi- 
nem  ad  existentiam,  imo  et  existentiam  ipsam, 
ac  rationem  boni ,  eaque  omnia  perfectiori 
quodam  modo  attingere :  ut  explicatum  est. 

^.  Ad  secundum  co?nmunis  responsio.  —  Ad 
secundum  communis  solutio  est,  intellectum 
et  vohmtatem  spectari  posse  in  statu  vise,  et  in 
statu  patrise :  ac  priori  modo  actum  voluntatis 
esse  perfectiorem  actu  intellectus  respectu  re- 
rum  superiorum,  sicque  charitatem  pr^cel- 
lere:  cujus  rei  ratio  redditur,  quod  intellectus 
attingat  res  prout  sunt  intra  ipsum,  voluntas 
autem  ad  easferatur  prout  in  seipsis  existunt. 
Quoniam  vcro  in  via  Deus,  ac  superiora  omnia 
in  intellectu  nostro  existunt  imperfecte,  atque 
obscure,  ideo  coguitio  eorum  est  nunc  imper- 
fecta^  et  amor  perfectus  ex  contraria  ratione. 


776 


LTB.  V.  DE  APPETITU  SENSITIVO. 


quod  in  res  tendat  in  se  consideratas.  Quod 
etiam  sentit  Hugo  de  sancto  Victore^  lib.  6,  in 
coelestem  Hierarcliiam,  D.  Dionysius,  c.  7,  in 
hgec  verba :  Dilectio  supereminet  scientice,  plus 
enim  diligitur,  quam  intelUgitur,  et  intrat  di- 
lectio,  uhi  scientia  foris  est  :  atque  de  lioc 
amore  et  cognitione  procedit  illud  Anselmi^  in 
lib.  GurDeus  homo^  c.  i: Perversus ordo  est velle 
amare,  ut  intelligas,  rectitudo  mentis  est  velle 
intelligere,  ut  ames.  At  vero  in  statu  patriee 
excedit  actus  intellectus  actum  voluntatis^  quia 
tunc  videtur  prout  in  se  est^  juxta  illud  Joan. 
3 :  Ctmi  apparuerit,  similes  ei  erimus,  quia  m- 
delimus  eum  sicuti  est. 

5.  Data  responsio  duplici  urgetur  difficul- 
tate.  —  Enodatur  prior  difficultas.  —  Dro  hac 
responsione  videndus  auctor,  lib.  2^  de  Orat., 
cap.  dS.  —  Hsec  vero  responsio  difiicultates 
patitur.  Primo  enim  rogo^,  quomodo  voluntas 
in  via  possit  magis^,  perfectiusque  diligere^ 
quam  intellectus  cognoscit,  cum  appetitus  non 
nisi  in  cognitum^  atque  eo  modo  quo  est  co- 
gnitum  feratur?  Secundo,  quo  item  modo  in- 
tellectus  res  cognoscit  prout  in  ipso  sunt?  imo 
non  nisi  prout  in  seipsis  liabent,  agnoscit :  alias 
in  sua  cognitione  deciperetur^atque  aberraret. 
Pro  priori  difficultate  distinguenda  est  res  co- 
gnita,  et  amata  a  modo^  quo  ea  cognoscitur  et 
amatur:  namque  ex  parte  rei  cognit£e_,  ac  si- 
militer  rei  amatse^  voluntas  non  amat  quidem 
nisi  rem  cognitam  ab  intellectu  :  quoad  mo- 
dum  tamen  differentia  intercedit :  intellectus 
enim  per  assimilationem  operatur^  cognoscit- 
que  objecta  per  species  eorum,  quas  in  se  lia- 
bet^  et  ideo  quasi  in  seipso  speculatur  objecta, 
et  hac  ratione  cohseret,  rem  cognitam  esse 
maxime  cognoscibilem^  ac  simul  imperfecte 
et  obscure  cognosci,  atque  adeo  simul  verum^ 
in  seipsa  rem  cognosci^  et  prout  iutra  intellec- 
tum  repreesentatiu'.  At  vohmtas  operatur  per 
modum  impulsus,  et  incHnationis  ad  res  co- 
gnitas  ,  ideoque  non  attendit  modum ,  quo 
cognoscuntur^  sed  in  res  ipsas  cognitas  abso- 
lute  fertur,  sicque  ferri  in  res  prout  in  se  sunt, 
apposite  dicitur. 

6.  Ad  secundam  difficultatem  quid  dicant 
nonnulli.  —  Rejiciuntur.  —  Suhoritur  tertia 
difficultas. — Solvitur.  — Ad  confirmationem 
argumenti  i,  in  eodem  num.i. — Posterior  vero 
difficultas  circa  eamdem  solutionem  oritur  ex 
data  nunc  sohitione  prioris  :  sequitur  quippe 
ex  ea  etiam  in  patria  amorem  perfectiorem 
esse  visionC;,  cum  ibi  etiam  amor  feratur  in 
Deum  prout  in  se  est :  intellectus  vero  non  nisi 
prout  in  se  illum  habet.  Propter  hanc  instan- 


tiam  quidam  ex  Thomistis  seutiunt  amorem 
in  patria  secundum  quid  perfectiorem  esse :  sed 
falsum  sentiunt,  namque  ibi  intellectus^  et 
voluntas  feruntur  in  DEUM  prout  in  se  est^ 
cum  DEUS  secundum  suam  essentiam  intel- 
lectui  beati  sit  intimus,  neque  in  se  melius 
existatj  quam  in  intellectu  illo,  ac  sicut  volun- 
tas  Deum  in  se  totum  amat^  ita  et  intellectus 
Deum  totum  videt  in  seipso.  Rursus  quemad- 
modum  intellectus  non  totaliter  Deum  vidct, 
ita  nec  voluntas  totahter  amat.  Sed  jam  tertia 
nascitur,  et  major  difficultas,  etenim  quamvis 
hsechabeantveruminsupernaturahbusactibus^ 
at  in  naturahbus  sequi  videtur  actum  amoris 
naturee  viribus  ehcitum  perfectiorem  esse  , 
quam  sit  naturahs  cognitio  intehectus,  ille 
namque  amor  in  Deum  tendit  prout  in  se  est, 
ihumque  attingit  super  omnia,  at  cognitio  im- 
perfecta  est  et  obscura  :  unde  sequi  plane 
videtur,  voluntatem  intehectui  prsestare,  nam 
perfectio  potentise  ex  naturahbus  ejus  viribus 
pensanda  est.  Respondeo  primo  ahquam  for- 
tasse  cognitionem  Dei  naturalem  perfectiorem 
esse,  quam  sit  amor  naturahs,  ut  naturalis  : 
quamvisut  morahs,  amor  sit  perfectior.  Enim- 
Tero  naturge  viribus  cognoscere  Deum^  et  attri- 
buta  illius :  involvit  etiam  cognitionem  de 
dihgendo  Deum  super  omnia,  quod  totum  in- 
tehectus  naturaliter  assequitur,  et  majoris  per- 
fectionis  esse  ostenditur^  quam  amare  illum 
posse  imperfecto  quodam  modo :  prsecipue, 
quia  praedicta  cognitio  non  supponit  actum  al- 
terius  potentise,  a  qua  juvetur  :  at  vero  tahs 
ille  amor  cognitionem  supponit  intellectus,  a 
qua  fere  totam  suam  perfectionem  haurit.  Res- 
pondeo  secundo  hcet  amor  naturahs  perfectior 
esse  admittatur,  niliilominus  intellectum  per- 
fectiorem  potentiam  esse^  eo  quod  elevari  po- 
test  ad  perfectiorem  actum,  quam  vohmtas. 
Pro  quo  notandum,  hcet  actus  visionis  et  cha- 
ritatis  sint  supernaturales,  nihilominus  tamen 
habere  fundamentum  ahquod  in  natura  po- 
tentiarum,  a  quibus  exercentur,  vere  enim 
inteUectus  ex  natura  sua  nonniliil  valet  circa 
cognitionem  Dei^  quem  plane  sub  objecto  suo 
comprehendit,  ahoquin  non  posset  elevari  ad 
illam  visionem :  idemque  dicendum  de  vohm- 
tate,  quo  circa  inteUectus  de  se  habet  non  re- 
pugnantiam, ut  ad iUam  perfectissimum  actum 
elevetur,  ideoque  de  se  perfectior  est,  quam 
voluntas  :  quod  autem  voluntas  possit  unum 
ahquem  mehorem  actum  naturalem  exponere, 
quam  intellectus  non  propterea  perfectior  ab- 
solute  censenda  est,  tum  ob  ea,  quse  diximus, 
tum  quia  sat  est  inteUectum  communiterj  et 


CAP.  IX.  QU^  SIT  PERFECTIOR 
in  cseteris  actibus  excellere  ethactenus  de  se- 
cundo  argumento.  Ad  confirmationem  vero 
ejus  ibidem  adductam  respondetur  :  sicut  Se- 
raphini  perfectius  amant_,  quam  Cherubini,  ita 
etiam  perfectius  viderent^  certum  enim  est 
absque  controversia  ex  perfectiori  Dei  visione 
sequi  perfectiorem  amorem  :  difficultas  ergo 
communis  est  in  utraque  sententia^  dicendum- 
que  denominationem  illam  non  sumi  ex  his^, 
qua3  in  ipsis  Angelis  inveniuntur^  sed  quae  in  no- 
bis  efficiunt.  Seraphim  itaque  dicuntur  arden- 
tes  etincendentes^utD.  Dionysius  ait,  septimo 
capite.  ccelestis  Hierarchise,  quia  iUorum  mu- 
nus  est  accendere  in  cliaritate  Dei  hominum 
voluntates,  nam  quia  charitas  in  via  perfectis- 
sima  est^  ideo  hoc  est  perfectissimum  Angelo- 
rum  munus^  quod  Seraphinis  tribuitur^  Clie- 
rubini  vero  munus  habent  ilhiminandi  intel- 
lectus^  ex  eoque  denomiuantur,  quo  pacto 
interpretandus  venit  divus  Thomas,  i  part., 
queest.  108,  art.  A,  ad  6. 

7.  Ad  tertium  argmnentum  in  eodem  nu- 
mero  prwio.  —  Ad  confirmationem.  —  Ad  ter- 
tium  argumentum  principale  respondetur, 
quamvis  in  hbertate  voluntas  superet  in- 
tellectum,  intellectum  superare  voluntatem 
in  ratione  et  discursu,  multo  vero  major  per- 
fectio  est  potentiam  rationalem  esse  per  essen- 
tiam,  quam  esse  hberam,  hffic  enim  perfectio 
ex  illa  oritur  tanquam  minor.  Unde  ad  con- 
firmationem  negatur  antecedens  :  potius  enim 
intellectus  regit  voluntatem,  totumque  homi- 
nem,  quam  e  contra  :  nam  hcet  apphcatio  ad 
operandum  sit  a  vohmtate,  rectitudo  tamen 
operandi  ab  intellectu  proponitur.  Ex  quo  ne- 
gare  non  possumus  has  potentias  inter  se  de- 
pendentiam  habere,  seque  mutuo  juvare^  phis 
tamen  est,  quod  voluntas  intellectui,  quam 
quod  intellectus  vohmtati. 

8.  Ad  qiiartum  ibidem. — Ad  confirmatio- 
nem  prima  solutio.  —  Sectmda  solutio. — Ad 
quartum  dicito  in  intellectu  potius  consummari 
perfectionem  hominis,  cum  per  actum  intel- 
lectus  homo  fiat  beatus,  at  vokmtatem  reddere 
hominem  bonum  dispositive  in  via,  quia  est 
principium  merendi,  ideoque  bonitatem  mo- 
ralem  consummari  in  vohmtate,  id  tamen  ha- 
bere  in  quantum  conformatur  su»  regulee^ 
quee  est  recta  ratio.  Unde  prius,  ac  perfectius 
morahs  bonitas  oritur  ab  intellectu^  qua  de 
causa  etiam  dependentia,  quee  inter  virtutes 
morales  perfectissima  est,  in  inteUectu  residet. 
Ad  confirmationem  quidam  putant  in  poten- 
tiis  sentientibus  appetitum  esse  perfectiorem 
quahbet  cognoscente,  eo  quod  actus  omnes 


POTENTIA  INTELLECTUS,  ETC.  777 

virium  sensitivarum  ordinantur  ad  appetitum 
sensitivum ,  seu  ad  delectationem,  cum  vis  sen- 
sitiva  non  nisi  delectabile  bonum  attingat. 
Prajterea  sensitiva  virtus  ex  natura  sua  ordi- 
natur  ad  obediendum  rationi ,  ad  hoc  autem 
vicinius  accedit  appetitus  inferior  (nam  bruta 
ex  concupiscentia  potius  quam  ex  eruditione 
ducuntur)  in  natura  autem  intellectuah,  quse 
secundum  se  capax  est  universalis,  et  summi 
boni,  mehusque  iUud  assequitur  contempla- 
tione,  quam  delectatione,  et  operatio  appetitus 
ad  operationem  intehectus  ordinatur^  ideo  in- 
tehectus  perfectior  asseritur.  Et  heec  responsio 
ex  S.  Thoma  cohigitur  \,  1,  q.  4,  a.  1,  ad  2. 
Respondetur  tamen  secundo  etiam  in  sensitiva 
parte  sensum  interiorem  appetitui  preecehere, 
cum  habeat  nobihores  operationes,  nobiho- 
remque  operandi  modum  :  ac  plerseque  ex  ra- 
tionibus  factis  pro  intehectu  in  sensu  etiam 
procedunt,  neque  uhee  sunt  quse  contrarium 
persuadeant. 

GAPUT  X. 

DE  POTENTIA  MOTIVA  SECUNDUM  LOCUM^  AN  ACTIVA 
SIT,  ATQUE  AB  ALIIS  ANIM^  POTENTIIS  DISTINGTA. 

Adl.  3  Physic(e,  q.  5,  et  disp.  51,  Metaphy- 
sicce,  et  l.  -4,  de  Angdis. — Motus  locahs  absohite 
sumptus  communis  est  rebus  etiam  inanima- 
tis  :  in  animalibus  tamen  artificioso  quodam 
modo  editur  a  principio  intrinseco  activo  per 
cognitionem  et  appetitum  :  in  ahis  vero  non 
ita.  Quee  differentia  quod  attinet  ad  rationem 
motus  locahs,  non  videtur  essentialis,  et  ideo 
de  ipso  motu,  qui  est  actus  hujus  potentise 
nihil  superest  dicendum  prseter  ea^  quse  in 
physicis  dicta  sunt,  neque  etiam  de  termino 
hujus  motus,  nempe  de  ubi,  quod  tanquam 
objectum  ad  hanc  potentiam  comparari  potest : 
sohim  ergo  restat  dicendum  de  potentia  ipsa^ 
et  de  instrumentis,  quibus  hic  motus  executioni 
mandatur. 

1.  Hsec  porro  qusestio  difficuhatem  habet 
propter  Aristotelem  in  3,  de  Anim.,  asseren- 
tem  virtutem  movendi  esse  phantasiam  cum 
appetitu,  ex  quo  sequi  videtur ,  potentiam 
hanc  non  esse  distinctam  ab  iis,  de  quibus 
hactenus  diximus.  In  contrarium  vero  est , 
quia  actus,  et  objectum  motivse  potentise  dis- 
tincta  sunt  ab  actibus,  objectisque  aliarum 
potentiarum  animse.  Pro  resohitione  notan- 
dum  primo,  motum  localem  duphcem  inve- 
niri  in  animantibus  :  naturalem  scilicet,  qui 
vitalis  etiam  dicitur  et  animalem,  ex  appetitu 


778 


LIB.  V.  DE  APPETITU  SENSITIVO. 


nimirum  pendeiitem.  Primus  est  tum  conti- 
nuus  motus  cordis,  tum  etiam  dilatatio,  ac 
compressio  pulmonum^  ex  quibus  provenit 
respiratio,  et  arteriarum  pulsus  :  hi  enim 
motus  omnes  naturales  dicuntur,  quia  in  nos- 
tra  potestate  non  sunt,  unde  Aristoteles,  libr. 
deCommunianimal.  motu,  ad  fm.,spirationem 
inter  motus  non  voluntarios  numerat :  potest 
quidem  per  appetitum  aliquantulum  detineri, 
et  impediri  spiratio  :  id  vero  non  nisi  quantum 
ad  ingressum,  vel  exitum  aeris  :  attamen  mo- 
tus  ipse  cordis  interior  nequaquam  :  sicut  ne- 
que  motus  partis  vegetativse,  Jam  vero  motus 
alter,  animalis  nuncupatus,  ipse  est,  quem 
progressivum  appellant,  quemque  prcecipue 
hoc  loco  intendimus. 

2.  Prima  assertio. — De  primo  ergo  motu 
sit  prima  conchisio.  Potentia  ad  motum  natu- 
ralem  speciahs  est  in  anima  distinctaque  ab 
appetitu  sensitivo,  ac  residens  in  corde,  et 
pulmonibus.  Probatur^  quoniam  ille  motus  ab 
actione  appetitus,  vel  sensus  non  pendet  :  his 
enim  cessantibus  exercetur  niliilominus  pree- 
dictus  motus  :  ergo  ab  speciaU  aha  potentia 
animee  procedit.  Antecedens  experientia  no- 
tum  est  :  consequentia  vero  videtur  evidens, 
nam  tahs  motus  a  potentia  activa  animse  de- 
bet  fieri,  non  a  sensu,  aut  appetitu,  siquidem 
his  cessantibus  ihe  non  cessat :  ergo,  etc. 

3.  Ad  motum  progressivum  concurrunt  co- 
gnitio,  afpeiitus  et  memlra  externa.  —  Circa 
motum  progressivum,  de  quo  principahter  in- 
quiritur,  est  notandum,  ad  ihum  concurrere 
cognitionem,  appetitum ,  externa  membra, 
eorumque  dispositionem.  De  cognitione  res 
hquet,  tum  quia  progressio  determinata  esse 
debet,  ad  certumve  terminum  tendens,  nnde 
eam  oportet  dirigi  ab  ahqua  vi  cognoscente  : 
tumquia  appetitus  nou  est  absque  cognitione. 
De  appetitu  quoque  simihter  hquet  :  animal 
enim  seipsum  movet,  cum  appetit,  et  homo 
item  quando  vult :  ac  prseterea  quoniam  mo- 
tus  ihe  naturalis  non  est  :  erit  ergo  ab  appe- 
titu.  Denique  quod  membrorum  dispositio  ne- 
cessaria  sit,  constat,  quia  si  prave  disposita 
sunt,  non  procedet  motus,  quantumvis  animal 
appetat  :  idem  amphus  constat  ex  naturali 
compositione  tahum  membrorum  :  ideo  enim 
juncturis  invicem  cohigantur  convexumque 
in  concavo  inchiditur  ut  possit  unum  in  ahero 
volvi  tanquam  in  cardine,  quod  observat  Aris- 
toteles  3,  de  Anima,  textu  32,  et  hb.  de  Com- 
muni  animalium  motu,  inprincipio,  etS.  Tho- 
mas  ibidem,  lect.  1,  ait  enim  eo  loco  Aristo- 
teles  juncturas  ad  hunc  finem  fabricatas^  ut 


quiescente  parte  una  ahera  moveatur,  ac  mota 
nitatur  quiescenti.  Sic  dum  manus  movetur, 
quiescit  brachium,  quod  si  brachium  torquea- 
tur,  humerus  quiescit,  ad  aha  vero  munia 
membrorum,  et  per  ihorum  extensionem  et 
retractionem  membra  moventur.  Ita  patet 
tria  haec  ad  progressionem  esse  necessaria  : 
patet  uherius  potentiam  cognoscentem  solum 
conciirrere  ad  hunc  motum  tanquam  dirigen- 
tem  appetitum  ,  appetitum  vero  immediate 
attingere  executionem  motus. 

4.  Memlra  externa  quomodo  concurrant.  — 
Prima  opinio.  —  Quo  autem  modo  externa 
membra  concurrant,  dubitari  solet.  Nonnuhi 
vohmt  in  eis  dari  tantum  dispositionem  passi- 
vam  ad  motum  localem,  obediendo  scilicet  ap- 
petitui  moveuti,  in  isto  autem  residere  totam 
virtutem  activam  illiusmotus  ad  eum  motum, 
quo  in  motu  coelorum  alibi  diximus  ex  parte 
corporis  tantum  inveniri  aptitudinem  passi- 
vam,  ut  moveatur,  vimque  activam  totam  esse 
in  intelligentia  movente.  Hanc  sententiam  tra- 
dere  videtur  Aristoteles,  citatolibro  deAnim., 
et  lib.  de  Animal.  motu,  ubi  abstruit  appet.tum 
esse  principalem  causam  ejusmodi  motus  :  si 
autem  immediate  non  causaret,  non  magis 
esset  principium  motus,  quam  visionis,  verbi 
gratia,  vel  intellectionis.  Idem  sentire  videtur 
S.  Thomas,  1  part.,  queest.  75,  art.  3,  ad  3, 
dum  ait  vim  appetitivam  esse  eflfectricem  :  vim 
vero  motivam  existentem  in  membris,  motum 
exequi :  per  eamque  membra  reddi  habilia  ad 
obediendum  appetitui,  cujus  actus,  inquit,  non 
est  movere,  sed  onoveri.  Idem  docet  2,  contra 
Gent.,  cap.  82,  ubi  Ferrarius,  in  fine,  ac  late 
Capreolus,  in  2,  d.  1,  queest.  2,  ad  argumeuta 
Aureoli,  Cajetanus  3,  de  Anima,  suo  cap.  6. 
Ratione  quoque  arguitur:  quiahic  modus  con- 
currendi  ad  progressionem  sufficiens  est,  ac 
maxime  consonus  naturse  appetitivee,  perfec- 
tionique  amantis  :  ergo,  etc.  Assumptum  os- 
tenditur  quoad  primam  partem.  Nam  posita 
efficacia  in  appetitu  ad  efficiendum  motum, 
posita  item  in  membris  dispositione  ad  oljedien- 
dum,  nihil  aliud  apparet  necessarium:  atque 
exemplum  de  Angelo  movente  coelum  idem 
confirmat.  Secunda  deindepars  suadetur;  quia 
appetitus  potentia  est  inclinans  ad  aliud  ergo 
consonum  illi  est,  ut  etiam  moveatur  ad  iUud 
consequendum  :  ejusdem  quippe  potentice  est 
in  finem  tendere,  et  ad  consecutionem  illius 
conari.  Tertia  denique  pars  probatur :  tum  quia 
quo  pauciora  principia  concurrunt  ad  actiouem 
aliquam,  eo  melius  est  operanti :  tum  quia 
operari  per  potentiam  animalem^  ac  per  actio- 


CAP.  X.  DE  POTENTIA  MOTIVA 
nem  immanentem  multo  perfectius  est,  quam 
pei^  potentiam  extrinsecam.  Et  confirmatur^ 
quouiam  motus  variatur  pro  ratione  appeti- 
tas,  si  enim  liic  veliemens  sit,  motus  quoque 
velox  est,  si  sit  remissus,  motus  etiam  tardius 
editur  :  ergo  signum  est  illum  ab  appetitu  pro- 
cedere. 

5.  Seciinda  et  prolaMlior  opinio.  —  Prola- 
tur  privio.  —  Gontrariam  sententiam  tenet 
Henricus,  quodl.  \,  q.  6,  Godfredus,  quodl.  \, 
q.  4,  Thienensis  3,  de  Anima,  54,  negantes 
appetitum  principium  esse  immediate  eliciti- 
vum  motus  localis,  darique  putant  in  ipsis 
membris  animalis  virtutem  aliam,  quae  active 
exequatur  motum  :  quia  tamen  potentia  lisec 
in  actione  sua  omnino  ab  appetitu  pendet, 
ideo  motum  ab  appetitu  provenire.  Gonsonat 
huic  opinioni  Aristoteles,  in  3,  de  Anima, 
textu  0-4,  quatenus  ait  dari  organum  quoddam 
corpoi^eum  quo  appetitus  perficitmotum.  Idem 
insinuat  D.  Tliomas,  opuscul.  43,  cap.  5,  di- 
cens,  appetitum  imperare  motum,  eestimati- 
vam  dirigere,  potentiam  motivam  exequi,  et 
4  p.,  q.  78,  art.  1,  ad  4,  sensum  et  appetitum 
non  sufFicere  ad  movendum  nisi  super  addatur 
vis  aliqua,  motivam  enim  sokim  esse  in  appe- 
titu,  ut  in  imperante  motum,  in  ipsis  autem 
partibus  corporis  est,  ut  fiant  liabiles  ad  obe- 
diendimi  appetitui.  Ex  quo  loco  rationes  de- 
ducuntur  pro  hac  parte.  Prima.  Yirtus  motiva 
potentia  est  animse  ab  ahis  distincta,  in  parti- 
busque  ipsius  corporis  subjectata  :  ergo  po- 
tentia  activa  est,  non  passiva  tantum.  Gonse- 
quentia  valet,  eo  quod  potentias  animse,  ut 
anima  est,  activse  sunt,  cum  actus  earum  sint 
vitales,  atque  adeo  a  principio  intrinseco  ac- 
tivo  procedentes.  Unde  confirmatur  intentum. 
Nam  actus,  quo  scribo,  verbi  gratia,  non  so- 
kim  est  actus  vitse,  prout  ab  ipso  appetitu  ek- 
citur,  et  appetitur,  sed  etiam  prout  ab  ipsa 
manu  executioni  mandatur,  nam  ipsemet  mo- 
tus  manus  est  vere  vitalis  :  ergo  respectu  illius 
motus  non  se  habet  manus  mere  passive,  sed 
active  etiam  :  ergo  est  in  manu  potentia  ali- 
qua  illius  motus  ab  appetitu  distincta. 

6.  Probatur  secimdo. — Secunda  ratio.  Ap- 
petitus  non  immediate  ekcit  actum  localem, 
sed  imperat  :  concedenda  ergo  est  distincta 
potentia  activa  immediate  efficiens  illum. 
Gonsequentia  est  clara  ex  illorum  sententia, 
atque  ex  ratione  actus  imperati  superius 
expkcata.  Antecedens  vero  est  S.  Tliomse, 
probaturque,  quouiam  sicut  appetitus  membra 
ciet  ad  motum  localem,  ita  singulas  partes 
impellit  ad  suas  actiones  :  sed  nulla  actio  aka- 


LOCALITER,  SITNE  ACTIVA,  ETC  779 

rum  partium  est  ekcita  ab  appetitu,  sed  impe- 
rata  tantum  :  ergo  motus  localis  nonnisi  im- 
peratus  erit,  cum  nulla  particularis  ratio 
detur,  cum  akter  contingat  in  illo.  Gonfirma- 
tur  :  nam  sicut  per  motum  localem  exequitur 
quisquis  proprium  appetitum,  ita  per  visum, 
vel  inteUectum  exequitur  quidquid  appetit : 
ergo  nuUa  est  ratio,  cur  vmus  sit  actus  elicitus 
ab  appetitu  magis  quam  akus. 

7.  Prolatur  tertio.  —  Tertia  ratio.  Si  appe- 
titus  elicit  motum,  nuUaque  alia  virtus  est  ac- 
tiva  illius,  per  quem  actum  quajso  edit  appe- 
titus  talem  motum,  aut  enim  per  actum  edit, 
quo  vuk  ipsum  motum  fieri,  aut  fortasse  per 
alium :  koc  postremum  fingi  non  potest,  omnis 
siquidem  voluntatis  actus  est  voktio,  aut  noli- 
tio,  iiiemque  proportionaliter  asserendum  in 
appetitu,  atque  in  Angelo  motore  constat  iko 
actu  coelum  movere,  quod  vult  movere,  nec 
cogitari  potest  actus  accommodatior  ad  hunc 
movendi  efl^ectum  :  si  ergo  per  actum  aliquem 
appetitus  movet,  maxime  per  talem  aliquem 
movet  :  esse  autem  hoc  falsum  ostenditur, 
Nam  experimur  ssepe  in  nobis  motus  non  pau- 
cos,  absque  eorum  appetitione  actuali,  quales 
non  raro  motus  oculorum,  et  palpebrarum, 
qui  nobis  inconsiderantibus  fiunt :  motus  etiam 
pedis,  aut  manus  indeliberate,  et  sine  adver- 
tentia  passim  fiunt,  circa  quos  evidens  est, 
appetitum  non  expromere  specialem  actum  : 
fiunt  ergo  a  potentia  motrice  activa  speciali. 
Eademque  ratio  est  de  motibus  aliis.  Unde 
sumitur  novum  argumentum  :  nam  si  motus 
localis  esset  actus  immediate  ab  appetitu  edi- 
tus,  non  posset  taks  motus  pra^venire  appeti- 
tum  et  cognitionem  :  consequens  est  contra 
experientiam  :  ergo,  etc. 

8.  Prohatur  quarto.  —  Hcec  opinio  prwfer- 
tur  pro  qua  videndus  in  simili  auctor,  lib.  A, 
de  Angelis,  cap.  29. — Ultimaratio.  Si  membra 
passive  tantum  se  haberent  ad  motum,  pos- 
sent  semper,  et  ad  nutum  moveri  ab  appetitu^ 
eorum  siquidem  indispositio  sufficiens  non 
esset  ad  impediendam  motionem  appetitus, 
quia  cum  motus  localis  imperfectaj  rationis  sit 
fere  nukam  dispositionem  requirit,  ut  recipia- 
tur  in  subjecto  :  ergo  si  niliilominus  disposi- 
tio  postulatur,  non  nisi  propter  vim  activam 
existentem  in  membris.  Atque  haec  opinio  mi- 
hi  probabikor  apparet,  quam  etiam  indicat 
D.  Tliomas  2,  cont.  Gentes,  cap.  35,  in  solu- 
tione  secundi  argumenti,  dum  ait  iu  locak 
motu  animaks  inter  actuni  voluntatis,  seu  ap- 
petitus,  et  effectum  mediare  actionem  facien- 
tem  motum  :  ergo  et  poteutia  activa  mediabit. 


780 


LIB.  V.  DE  APPETITU  SENSITIVO. 


9.  Ad  argumentmn,  in  num.  -4.  —  Ad  argu- 
menta  vero  in  coutrarium  dices^  Aristotelem 
et  sanctnm  Thomam  non  negare  in  membris 
virtutem  motivam  activam ,  sed  aperte  illam 
agnoscere  :  attamen  quia  inter  omnes  alias 
potentias^  quse  appetitui  subordinantur^  hsec 
maxime  subditur  ilH  (nam  est  quasi  quoddam 
instrumentum  per  se  ordinatum  ad  servien- 
dum  ini)j  ideo  motum  localem  appetitui  tri- 
buere  duo  quippe  sunt  genera  potentiarum 
animse^  quas  movet  appetitus^  cognoscentes 
videHcet  et  motrices.  Circa  priores  non  se  ge- 
rit  appetitus  ut  motor  tantum;,  sed  ut  mobile 
etiam  ab  illis,  ideoque  illarum  actio  non  adeo 
attribuitur  appetitui  :  at  potentia  motiva  tan- 
tum  se  habet  ut  mota  et  subordinata  appetitui, 
quem  necessario  supponit,  si  ordinate^  ac  recte 
exire  debeat  in  actum.  Unde  communiter  ap- 
petitus  ponitur  tanquam  principale  principium 
locahs  motus,  atque  ita  sunt  interprctandi 
Aristoteles  et  sanctus  Thomas,  quando  quidem 
de  illorum  mente  ahas  constat.  Ad  rationem 
vero  respondeo  appetitum  sohim  minime  suf- 
ficere,  ut  ex  dictis  constare  potest. 

10.  DuUum  primum  circa  superiorem  doctri- 
nam  quodnam  sit  stihjectum  motricis  virtutis. 
Suhjectum.  particularis  virtutis.  —  Sed  jam 
dubia  insurgunt  circa  hanc  potentiam.  Pri- 
mum,  in  qua  parte  corporis  resideat :  Pro  quo 
notandum,  sicut  in  potentiis  sensitivis  qusedam 
peculiaris  invenitur  in  particulari  organo  re- 
sidens,  quoedam  universahs  influens  in  poten- 
tias  reliquas  sensitivas  :  easque  gubernans.  ita 
in  prffisenti  distingui  posse^  atque  dicendum, 
organum  motricis  potentise  particulare  esse  in 
muscuhS;,  seu  nervis  copulantibus  inter  se 
ossa,  in  quibus  est  ipse  vehiti  cardo  motus. 
Ratio  vero  est,  quia  iocahs  motus  ilhs  parti- 
bus  maxime  exercetur  :  nam  dum  contrahun- 
tur^  vel  tenduntur  musculi^  ipse  motus  perfi- 
citur,  unde  et  Isesis  partibus  impeditur  pro- 
gressio.  Ita  Aristoteles  5^  lib.  de  Generatione 
animalium,  cap.  6^  et  lib.  de  Communi  anima- 
lium  motu,  ac  S.  Tliomas,  dicto  opusculo  43. 
Est  autem  vis  alia  motiva  aliarum  partium 
per  quamdam  contractionem  et  dilationem  ut 
in  palpebris^  oculorum  superciliis,  et  carnosa 
cute  frontis,  etc.  Et  liaec  etiam  vim  in  muscu- 
lis  residetj  quibus  dictse  partes  texuntur  et 
gubernantur  :  huc  etiam  pertinet  motus  loca- 
lis  quarumdam  partium,  ut  fit  in  risu,  cujus- 
vis  effectrix  in  septo  transverso  hseret,  et  mus- 
culis  thoracis^  atque  oris. 

H .  Suljectum  virtutis  generalis.  — De  vir- 
tute  universali  Aristoteles  ubique  testatur  esse 


in  corde,  in  quo  semper  collocat  principalem 
virtutem,  et  est  probabile,  nam  appetitus  in 
corde  hseret ,  motus  autem  localis  appetitum 
consequitur.  Alii  volunt  esse  in  cerebro ,  quia 
virtus  heec  motiva,  et  consequitnr  sensitivam, 
et  utraque  ad  eumdem  finem  ordinatur.  Vide 
Valesium  2,  Controversiarum ,  cap.  20.  Quod 
etiam  inde  confirmatur,  quia  quandocumque 
ex  infirmitate  aliqua  ,  aut  paralysi  sensus 
amittitur,  motus  etiam  membrorum  ce.ssat, 
quod  indicio  est ,  motum  quoque  ex  ea  radice 
nasci  ex  qua  sensus  oritur,  qua  vitiata  uter- 
que  perit.  Antecedens  constat  experientia,  de 
qua  vide  eumdem  Valesium,  1.  5  Controversia- 
rum,  c.  10;,  contingit  tamen  aliquando  amitti 
motum  remanente  sensu ,  quia  motus  plures 
dispositiones  requirit  in  membris :  potentiaque 
motiva  perfectionem  addit  supra  sensum :  pro- 
babilis  quidem  hcec  pars ,  sed  Aristotelis  sen- 
tentia  arridet  magis. 

12.  Secundum  dithium.  —  Secundum  du- 
bium  est,  utrum  virtus  motiva,  de  qua  tracta- 
mus ,  communis  sit  omnibus  animantibus. 
Dico  breviter  eam  immediate  nasci  ex  sensiti- 
va,  ambas  quippe  ad  eumdem  finem  ordinari, 
perfectiorem  scilicet  vitam  animalis.  Unde 
sensus,  appetitus  et  potentia  motiva  propor- 
tionaliter  se  habent  in  illo,  et  perfectiorem 
sensum  perfectior  virtus  motiva  comitatur. 
Quo  fit,  ut  quaedam  moveantur  ad  distautia 
loca,  quia  a  distantibus  sensibilibus  immutari 
possunt,  et  inter  ipsa  quaedam  moventur  per 
aerem  volaudo,  alia  per  aquam  natando,  aha 
vero  per  terram  reptando,  vel  gradiendo,  et 
quae  gradiuntur  perfectiora  inter  omnia  cen- 
sentur,  animahbus  autem  imperfectissimis  et 
conchyliis,  quia  fixa  etiam  moventur  secun- 
dum  partes,  non  omninodeestmotrix  potentia, 
ut  S.  Thomas  notavit,  1.  3,  de  Anima,  cap.  8, 
etsuo  cap.  OCajetanus.  Namhabent  potentiam 
ad  dilatandum  se  et  constriugendum,  quia  cum 
imaginatione  et  appetitu  efficiunt,  et  ideo  ta- 
lis  potentia  motrix  animalis  etiam  est ,  quia 
etiam  Aristoteles  docet  3,  de  Anima,  textu  57, 
scribens,  sicut  iUis  animalculis  inest  motus,  ita 
inesse  imaginationem,  quod  liquet,  quia  punc- 
ta  contrahuntur ,  et  delectatione  expandunt 
sese  :  cum  imaginatione  igitur,  et  appetitu  id 
exequuntur. 

1 3 .  Duhiicm  tertium.  —  Primum  pronmitia- 
tum.  —  Tertium  dubium  est,  an  in  homine 
possit  aliquando  voluntas  movere  localiter  im- 
mediate  absque  appetitu  sensitivo,  vel  appeti- 
tus  sensitivus  absque  voluntate.  S.  Thomas,  1 
p.,  qusest.  80,  art  2,  ad  3,  sentire  videtm-  vo- 


CAP.  X.  DE  POTENTIA  MOTIVA  LOCALITER,  SITNE  ACTIVA,  ETC. 


781 


luntatem  non  nisi  medio  appetitu  sensitivo 
movere,  et  q.  81,  art.  l,  ait,  appetitum  sensi- 
tivum  absque  voluntate  non  movere.  Dico  ta- 
men  primo.  Appetitus  sensitivus,  seclusis  im- 
pedimentis,  movere  non  potest  renuente  vo- 
luntate.  Probatur,  quia  motio  localis  in  nobis 
libere  fit,  exceptis  quibusdam  motionibus,  quse 
naturali  quadam  alteratione  fmnt,  et  ab  appe- 
titu  etiam  sensitivo  non  pendent,  ut  supra  no- 
tavi  :  ergo  talis  motus  exerceri  non  potest 
renuente  voluntate,  Secundo  ita  exigit  debita 
hominis  compositio,  in  quo  voluntas  tanquam 
primum  movens  et  tanquam  primum  princi- 
pium  humanarum  operationum  se  liabet. 

14:.  Seamdum  pronunliatum .  —  Dico  se- 
cundo.  Appetitus  sensitivus  de  se  sufficiens  est 
ad  movendum  si  vohmtas  non  contradicat. 
Pro  expositione  notandum,  vohmtatem  multis 
modis  posse  spectari.  Primo,  quando  impedita 
est  ad  perfecte  operandum  ,  sicut  in  pueris 
ante  rationis  usum,  et  in  amentibus :  tunc  vero 
ipsa  nec  impedit  appetitum  ,  nec  impeUit, 
proindeque  appetitus  valet  interim  causare 
motum,  ut  experientia  docet,  et  ratione  patet. 
Nam  in  brutis  appetitus  sufficit  ad  causandum 
motum  :  ergo  etiam  in  nobis  sufficiet,  nisi  im- 
pediatur.  Altero  modo  spectari  potest  voluntas, 
ut  apta  est  ad  renuendum,  vel  consentiendum, 
nec  a  quoquam  impedita ,  ita  tamen  ut  indif- 
ferenter  se  habeat,  nec  iu  actum  exeat,  in  quo 
etiam  statu  poterit  appetitus  movere  absque 


voluntate  :  tum  propter  eamdem  causam  : 
tum  etiam  ,  quia  licet  tunc  voluntas  explicite 
non  consentiat,  virtute  saUem  consentire  sen- 
setur.  Raro  autem,  aut  nunquam  fortasse  po- 
terit  sic  se  habere  voluntas,  quando  fit  actus. 
Tertio  denique  modo  potest  se  habere  vohm- 
tas,  ut  positive  moveat,  vel  impediat,  tuuc 
vero  constat  satis  quid  dicendum  sit  in  propo- 
sito  dubio.  Atque  itapatet  universim,  quomo- 
do  appetitus  possit  movere,  vel  non  movere 
absque  vohmtate. 

15.  Tertmm  pronuntiatum .  —  Jam  dico 
tertio.  Vohmtas  de  se  potest  movere  absque 
appetitu,  imo  ipso  contradicente  movere.  Pro- 
batur,  quia  potentia  hbera  est,  et  principium 
omnis  motus,  ut  supra  diximus.  Item,  quia 
nuUa  se  offert  ratio,  quare  hac  in  parte  pen- 
deat  ab  appetitu,  id  quod  satis  videtur  docere 
experientia.  Crediderim  tamen  communiter 
paulatim  appetitum  trahi  ad  consensum  volun- 
tatis,  simulque  cum  illa  movere,  cum  id  exigat 
suavis  rerum  dispositio,  ut  superiora  regant 
inferiora  per  media,  si  tamen  media  ipsa  non 
repugnent,  sed  debite  exequantur  influxum 
superioris  :  unde  potest  intelligi  localem  mo- 
tum  non  elici  immediate  ab  appetitu,  sed  im- 
perari :  vohmtas  enim  impedire  nequit  actum 
elicitum  appetitus,  ipso  renueute,  licet  tunc 
eidem  voluutati  non  imputetur :  motum  autem 
localem  impedire  efficaciter  potest,  ut  expe- 
rientia  constat. 


PmiS  LIBRI  QUINTI  DE  APPETITU  SENSITIVO. 


ELENGHUS  CAPITUM  LIBRI  SEXTI 

DE  STATU  ANIMiE  SEPAUATJl. 


Cap.  I.  An  per  separationem  a  corpore 

aliquid  acqiiirat,  vel  amittat  anima. 
Cap.  II.  Qiiomodo  anima  separata  sit  in 

loco,  et  moveatur. 
Cap.  III.  Quce  potentice  species,  et  liabi- 

tus  moveant  in  anima  separata. 
Cap.  IV.  An  anima  separata  habeat  so- 

las  species,  quas  liic  acquisivit. 
Cap.  V.  An  et  quomodo  anima  separata 

se  cognoscat. 


Cap.  VI.  Quomodo  Deum,  et  alias  sub~ 

stantias  separatas. 
Cap.  VII.  An,  et  quomodo  res  materia- 

Les. 
Cap.  VIII.  An  anima  separata  perfectius 

ititelligat  quam  conjuncta. 
Cap.  IX.  An  in  corpore,  an  potius  extra 

illud  anima  sit  magis  connaturaiiter. 
Cap.  X.  An  anima  separata  appetat  re- 

uniri  corpori. 


LIBER  SEXTUS. 

STATU  ANIMJl  SEPARAT  Jl. 


De  his,  qiise  ad  essentiam  Animse^  et  illius 
proprietates  pertinent,in  libris  absolutis  dixi: 
nunc  superest  tautum  de  statu,,  quem  anima 
nostra  habebit  post  recessum  a  corpore,  quse 
disceptatio  in  sola  iUa  locum  habet,  quia  sola 
immortalis  est  :  de  qua  re  Aristoteles  nihil 
scripsit;,  non  tamen  ideo  res  hsec  aliena  censen- 
da  est  ab  hoc  tractatu,  quoniam  vere  pertinet 
ad  perfectam  notitiam  habendam  de  anima 
nostra,  et  ideo  S.  Thomas^  d  p.,  in  fine  trac- 
tationis  de  Anima ,  hauc  etiam  materiam  dis- 
putavit,  queest.  29. 

GAPUT  I. 

TJTRUM     ANIMA    PER    SEPARATIONEM   ALIQUID   SUB- 
STANTIALE  ACQUIRAT,  VEL  AMITTAT. 

1.  Aninue  separatcB  et  conjunct(e  eadem 
existentia.  —  Quid  de  sulstantia  sentiat  Caje- 
tanus.  —  De  substantia  animse  separatae  fere 
nihil  dicendum  superest,  cum  eadem  numero 
sit  anima,  quse  in  corpore  erat,  et  separata 
manet;  ejusdem  ergo  substantiee  erit  in  utro- 
que  statu,  de  se  enim  ad  vivificandum  quidem 
corpus  est  ordinata;,  non  tamen  de  essentia 
ejus  est;,  quod  actu  vivificet.  Sed  licet  hoc  sit 
verum  ad  essentiam  attinet,  dubium  tamen 
superest,  utrum  quoad  ahquid  substautiale 
mutetur  per  separationem,  et  difficultas  con- 
sistere  potest  in  duobus,  sciUcet  in  existentia 
et  substantia,  seu  personahtate  saltem  par- 
tiali.  Ac  de  existentia  certum  est,  quod  con- 
servet  eamdem,  quam  habebat  in  corpore,  si 
enim  iham  amitteret,  corrumperetur  :  tum 
etiam,  quia  idem  est  esse  existentiee  cum  es- 
sentia.  Utrum  vero  essC;,  quod  anima  separata 
retinet,  sit  idem  cum  esse  totius  hominis,  aha 
difficultas  est  supra  definita;,  lib.  1,  cap.  12. 
Tantum  ergo  restat  difhcuKas  de  personaU- 
tatC;,  quam  tangit  Cajetanus,  3p.,  queest.  6;, 
artic.  3;,  ac  putat  animam  post  separatiouem 


esse  semipersonam,  quod  autea  non  vendica- 
bat :  et  Ucet  obscure  loquatur,  mens  ilUus  hsec 
videtur  esse  :  ponit  sciUcet  in  natura  humana 
prffiter  corpus  et  existentiam  quamdam  aUam 
entitatem;,  quse  personaUtas  dicitur,  a  qua 
natura  habet  quod  subsistat,  et  quia  dum' 
homo  vivit,  unicum  est  subsistens,  ideo  ait, 
anima  dum  est  in  corpore  non  subsistit,  nec 
propria  persouaUtate  terminatur.  At  vero ;, 
cum  primum  separatur,  incipit  subsistere;,  re- 
suUatque  propriaentitas  per  quam  terminatur;, 
inde  ergo  habet  quodammodo  rationem  per- 
sonee;  quia  tamen  natura  completa  non  est, 
sed  pars,  semipersona,  merito  dicitur^,  in  cor- 
pore  verO;  quia  non  subsistebat,  semipersona 
non  erat  :  addit  tamen  Cajetanus  in  resurrec- 
tione,  cum  anima  reunietur  corpori  evasuram 
subsistentem  et  semipersonam ;  sed  non  ex- 
pUcat  distincte  Cajetanus  utrum  ne  entitas, 
per  quam  anima  subsistit,  et  semipersouatur;, 
sit  distincta  a  personaUtate  totius,  insinuat 
tamen  distiuctam  esse. 

2.  Notatio  pro  vera  sententia.  —  Hahetur  in 
disjj.  34,  MetapJiysicce,  sect.  3,  n.  27. — Htec  sen- 
tentiain  muUisdispUcet.  Ac  supponoprimo,ani- 
mam  nostram  etiam  in  corpore  subsistere,  par  • 
tiali  subsistentia  spirituaU^quseiUiidentificatur: 
subsistere  ctiam  materiam  partiaUter,  utrum- 
que  vero  aUbi  osteudimus.  Et  ratio  obiter  est : 
quia  anima  etiam  dum  est  in  corpore  existit 
per  se  non  sustentata  ab  aUo :  hsec  nimirum  est 
diflferentia  inter  homines  et  reliqua  viventia, 
quod  in  aliis  eorum  animfe  non  subsistant,  sed 
afFectiones  qusedam  sint  materise  affixa?.  Unde 
subsistentia  illorum  viventium  in  materia  po- 
tissime  fundatur  et  inchoatur,  completiu-  vero 
per  actuationem  formaj.  At  iu  rationaU  com- 
posito  licet  quod  prsecipue  subsistit  sit  homo, 
tamen  subsistentia  heec  prsecipue  obvenit  ra- 
tione  animas,  quee  unitur  corpori,  non  ut  su- 
stentetur  ab  iho,  sed  potius  ut  utatur  iUo,  ut 
instrumento  conjuncto :  subsistere  enim  tan- 


CAP.  I.  AN  PER  SEPARATIONEM  A 
tum  est  per  se,  et  independenter  ab  alio  sii- 
stentante  existere :  et  hinc  fit;,  ut  subsistentia 
hominis  perfectior  sit^  quam  aliorum  compo- 
sitorum :  heec  enim  completur  ex  duabus  par- 
tibus  subsistentibuSj  illorum  vero^  minime. 
Hoc  supposito,  sit  conckisio. 

3.  Conclusio  frolattir  multipliciter .  —  In 
MetapJiysica,  disp.  3i,  per  totam.  —  Disp.  34, 
sect.  -4,  num.  33.  —  Disp.  36,  sect.  i,  cle  In- 
carnat.—-  Anima  separata  eamdem  habet  sub- 
sistentiam,  quam  habebat  in  corpore,  nec  per 
separationem  mutat  entitatem,  sed  tantum 
modima  essendi.  Probatur  primo  :  quia  super- 
flua  est  illa  variatio  entitatiun.  Secundo,  quia 
anima  etiam  in  corpore  per  propriam  entita- 
tem,  licet  incompletam,  est  subsistens,  ut  po- 
suimus,  separata  vero  multo  minus  substen- 
tatur  a  corpore  :  ergo  in  utroque  statu  manet 
cum  eadem  subsistentia.  Deinde,  quod  nullam 
entitatem  amittat ,  probatur :  quia  in  animse 
substantia  non  est  aUa  entitas  prfeter  ipsam 
animam  (corpus  enim,  et  omnia  aha  pertinent 
ad  modum  essendi,  nos  autem  de  entitate  sub- 
stantiali  agimus)  anima  vero  non  amittit  pro- 
priam  entitatem  :  quia  est  incorruptibihs :  er- 
go,  etc.  Item  anima  per  separationem  non 
amittit  entitatem  essentise,  alias  corrumpere- 
tur  :  neque  existentise ,  tum  quia  hsec  distincta 
non  est  ab  essentia,  tum  quia  similiter  corrum- 
peretur :  corrumpi  namque  idem  est,  atque 
existentiam  perdere  :  neque  amittit  entitatem 
personahtatis,  quia  distincta  a  natura  non  est 
reahter  :  quin  etiam  hcet  distincta  esset  tahs 
entitas,  in  homine  plane  spirituahs  esset :  si- 
quidem  primo  deberet  convenire  animaj,  et  ab 
iha  communicari  corpori,  sicut  de  existentia 
philosopliatur  D.  Tliomas,  de  quo  alibi:  esset 
ergo  indepeudens  a  corpore,  sicut  anima  ipsa : 
ergo  manerei  in  anima  separata  :  nuha  est 
ergo  entitas  substantiahs,  quam  anima  perdat, 
cum  separatur.  Quod  vero  nuUam  acquirat, 
patet  eisdem  rationibus,  neque  enim  acquirit 
entitatem  essentiee,  neque  existentiee,  neque 
personalitatis  :  sohim  ergo  variat  modum  es- 
sendi,  scilicet  informationem :  ante  enim  in- 
formabat  et  communicabat  se  corpori,  cui  erat 
unita,  postea  vero  caret  tah  modo  essendi :  mu- 
tat  ergo  modum. 

4.  Primum  corollarium  ex  dictis.  —  Ex  quo 
deducitur  primo,  dictam  mutationem  non  esse 
ab  uno  modo  positivo  in  aham,  sed  in  priva- 
tionem  illius.  Nam  animam  esse  corpori  uni- 
tam,  positivum  modum  importat,  scihcet  in- 
formationem,  seu  unionem  :  separari  vero  non 
est  novum  modum  acquirere,   maxime  enim 


CORPORE  ALIQUID  ACQUIRAT,  ETC.  783 

acquireretur  subsistentia,  hanc  tamen  non  ac- 
quirit  anima,  quia  jam  in  corpore  illam  habe- 
bat  :  separatio  ergo  tantum  privat  modo  quem 
anima  antea  liabebat.  Et  coufirmatur,  nam  si 
agens  impediatur  ab  actione,  non  requirit  mo- 
dum  positivum,  sed  caret  causahtate,  ita  vero 
est  in  anima :  separari  enim  niliil  est,  quam 
ab  illa  removeri  causahtatem  formalem  circa 
corpus.  Declaratur  amplius :  nam  anima  separa- 
tur  per  corruptionem  hominis,  corruptio  vero 
nihil  afi^ert,  sed  potius  aufert :  ergo  anima  in 
corruptione  hominis  positivo  ahquo  privatur, 
neque  positivum  ahud  acquirit. 

5.  Secundimi  corollarimn,  de  quo  siipra  l.l, 
c.  12. — Habctiir  jam  disp.  38,  m.axime  sect.  4. 
—  Deducitur  secundo,  animam  separatam  non 
magis  esse  personam,  quam  unitam,  et  ideo 
utrobique  dici  posse  semipersonam.  Probatur 
primo :  quia  ratio  personse  tantum  per  positi- 
vum  completur,  ut  tradimus  in  Metaphysica, 
sed  anima  per  separationem  solum  habet  ne- 
gationem  novam:  ergo  non  magis  est  persona 
quam  antea.  Secundo,  anima  in  corpore,  et 
extra  illud  est  subsistens  communicabiliter 
respectu  corporis,  incommunicabiliter  vero 
respectu  inferiorem,  hoc  tantum  differens, 
quod  actu  se  communicet,  vel  non  communi- 
cet^  quod  non  variat  rationem  semipersonoe 
dicitur  autem  semipersona,  tum  quia  est  tan- 
tum  pars  naturse,  cum  tamen  de  ratione  per- 
sonse  sit,  ut  connaturalis  sit  terminus  naturse 
integrffi,  individuee  scilicet  substantiee  :  tum 
quia  non  est  omnino  incommunicabilis,  quod 
tamen  de  rationc  personee  esse,  notissimum 
est,  cum  oporteat  esse  integrum  suppositum. 

6.  Tertium  corollarium. — Ex  quo  deducitur 
ultimo.  Si  anima  post  separationem  corpori 
uniatur,  minime  comparaturam  alium  modum 
essendi,  quam  eum  quem  nunc  quoad  sub- 
stantiam  suam  habet,  reunietur  siquidem  per 
veram  informationem,  et  ita  acquirit  modum 
essendi,  quem  nunc  unita  habet,  quemque  per 
separationem  amiserat  :  non  ergo  est,  in  quo 
differre  possit,  uec  contra  Iioc  aftert  Cajetanus 
argumenta  ulla  :  solumque  arguet  quispiam, 
sequi  in  morte  hominis  omnino  nihil  corrum- 
pi,  occurrendum  vero  corrumpi  hominem, 
atque  in  re  tantum  destrui  realem  unionem 
inter  animam  et  corpus. 

CAPUT  II. 

QUOMODO    ANIMA  SEiAHATA  SIT   IN  LOGO,    ET 
MOVEATUR. 

4.  Uatio  aUenitrlus  partis.  —  Quando  de 


784  LIB.  VI.  DE  STATU 

substantia  animce  separatae  dictum  est,  agen- 
dum  sequebatur  de  conditione  illius  status^  an 
scilicet  naturalis  ei  sit,  vel  violentus,  quia  ta- 
men  lioc  pendet  ex  multis^  quae  in  sequentibus 
tractanda  sunt^  commodius  de  hoc  agetur  in 
fine  libri :  nunc  antequam  deveniamus  ad  po- 
tentias,  et  actus  animse  separatffi^  dicendum 
de  motu  illius^  et  existentia  in  loco,  videtur 
enim  non  posse  in  loco  existere.  Ratio  enim 
essendi  in  loco  est  quantitas^  anima  vero  quan- 
titate  caret  :  similique  ratione  videtur  non 
posse  moveri  localiter,  quia  motus  localis  exi- 
stentiam  in  loco  supponit,  et  ad  illum  tendit : 
de  aliis  autem  motibus  nutritionis^  accretionis^ 
etc,  certum  est  eos  non  convenire  auimse  se- 
paratse  :  ergo,  etc.  In  contrarium  est,  quia  di- 
cimus  animas  esse  in  coelo,  aut  inferuo,  per 
quod  significamus  eas  in  loco  existere,  et  cum 
separantur  a  corpore^  ad  illa  loca  moveri  cre- 
dimus^  imo  lides  docet,  animam  Christi  des- 
cendisse  ad  infernos. 

2.  Notatio  prima  pro  resolutione.  —  Notan- 
dum  primo  locum  in  rigore  philosophorum 
pertinere  ad  substantias  quantitate  prteditas, 
et  ideo  commune  axioma  sapientum  esse,  in- 
corporea  in  loco  non  esse.  At  enim  quia  esse 
hic_,  vel  ahbi  tribuitur  etiam  spirituahbus  sub- 
stantiis,  merito  quseritur ,  quidnam  in  iUis 
hoc  significet,  quod  hcet  non  sit  ejusdem  ra- 
tionis  cum  ubi  corporalium,  sit  tamen  aliquid 
illi  proportionale. 

3.  Notatio  secunda,  inMetaphysica,  disp.  35, 
sect.  i,  n.  25.  —  Consule  auctorem^  in  ^.p., 
t.  2,  disp.  12,  sect.  2,  §  Gum  igitur.  —  No- 
tandum  est  secundo,  animam  separatam  natu- 
raliter  loquendo  sortiri  non  posse  circa  corpora 
actionem ,  aut  passionem  uUam  ,  quia  cum 
spirituahs  sit  a  corporibus  pati  nou  potest : 
cum  vero  sit  pars  compositi,  et  imperfectum 
quippiam ,  actionem  circa  corpora  exercere 
non  valet,  siquam  enim,  localem  maximemo- 
tionem  ederet,  hanc  vero  non  posse  ostenditur, 
quia  spirituaiis  res  non  potest  movere  corpo- 
ralem,  nisi,  aut  informando  illam,  aut  quasi 
exterius  impellendo.  Primo  quidem  modo 
corpus  nostrum  movet  auima,  quo  certe  modo 
non  potest  movere  quidquam,  quando  sepa- 
rata  existit ,  cum  niliil  informat,  Secundo 
modo  movent  plane  Angeh  corpora  ,  non  ve- 
ro  anima,  quia  ad  actiones  mere  externas, 
quahs  est  motus  in  rem  alteram,  non  nisi  me- 
dio  corpore,  quasi  exteriori  instrumeuto  potest 
exire,  cum  natura  sua  interna  sit  forma  cor- 
poris.  Dixi  naturaliter,  quoniam  supernatura- 
hter  potest  anima  a  corpore  pati,  ut  apud  iu- 


ANIMvE  SEPARATiE. 
feros  :  potest  etiam  movere  corpus,  ut  anima 
Moysis,  Matth.  17,  corpus  assumpsit,  etin  illo 
loquebatur  in  transfiguratione,  uti  docet  divus 
Thomas,  3  p.,  q.  54,  a.  3,  ad  2,  Abulensis, 
Matth.  17,  q.  54  et  55,  D.  Gregorius  4,  Dialo- 
gorum,  referens  plerasque  animas  apparuisse, 
locutasque  fuisse  in  corporibus ,  quod  divina 
virtute  fecisse,  et  non  naturahter,  doeet  D. 
Tliomas  supra,  et  1  p.,  q.  110,  a.  3,  et  q,  117, 
art.  4.  Unde  falsus  est  ^Egidius,  quodlibeto  4, 
q.  7,  tribuens  animee  separatae  virtutem  natu- 
ralem  ad  movendum  corpora. 

4,  Assertio  pro  qua  mde  auctorern  in  3  p., 
t.  1,  disp.  43,  sect.  2,  — His  positis,  sitprima 
conclusio,  Concedendum  aliquo  modo  est  ani- 
mas  separatas  esse  in  loco,  licet  non  eo  modo, 
quo  res  corporales,  nam  secundum  fidem  par- 
tim  in  ccelo  sunt,  partim  in  inferno  et  purga- 
torio,  Nec  solum  dicendum  est  esse  in  coelo, 
id  est,  beatas  esse  :  constat  quippe  in  loco  iUo 
deputatio  prsemium  bonorum,  vel  malorum 
operum  a  Deo  recipere.  Item  Deus  dicitur  ah- 
quo  modo  esse  in  loco,  coelum  et  terrarn  ego 
impleo,  Jerem.  23,  et  Angeli  simpliciter  :  ergo 
et  anima  separata  in  loco  esse  recte  dicetur, 

5.  Secunda  assertio.  —  Secunda  conclusio. 
Anima  non  est  in  loco  per  aliquam  actionem, 
vel  passioncm,  neque  per  applicationem  vir- 
tutis  ad  ageudum,  vel  patiendum,  Probatur, 
Imprimis  enim  anima  in  loco  non  est  per  ac- 
tionem  immanentem,  intellectionem  scilicet, 
aut  volitionem,  quia  talis  actio  omnino  inde- 
pendens  est  a  loco,  nec  per  iUam  anima  ordi- 
natur  ad  lucum,  cum  sit  actio  mere  interior 
et  spirituahs.  Deinde  neque  anima  in  loco  est 
per  actionem  transeuntem,  ut  patet  ex  se- 
cundo  notabili  in  num.  3.  Quia  naturahter 
nuUam  actionem,  vel  passionem  transeuntem 
potest  habere,  et  tamen  naturaliter  potest  esse 
in  loco  sno  modo,  et  de  facto  animse,  quae 
sunt  in  coelo  empyreo,  nuUam  actionem  tran- 
seuntem  habent  circa  Ulud,  cum  nec  Ulud  lo- 
caliter  moveant,  nec  alterent,  nec  ab  eo  aliquid 
patiantur.  Similiter,  quse  in  limbo  detinentur, 
nuUam  actionem  trauseuntem,  vel  passionem 
habent,  non  enim  poena  sensus  afficiuntur. 
Ex  quibus  coliigitur  neque  animas  damnatas 
in  loco  esse  per  passionem  iUam  tormentorum, 
quod  etiam  probatm%  quia  licet  non  pateren- 
tur,  possent  intelhgi  ibi  existere  :  nou  ergo 
per  passionem  suut  primo,  et  per  se  :  et  con- 
firmatur.  Quando  euim  res  alicubi  patitur, 
non  ideo  Ibi  est,  quia  ibi  patitur,  sed  potius 
e  contra,  Nam,  et  animffi  damnatorum  ideo 
in  inferno  existunt,   ut  ibi  patiantur  :  non 


CAP.  II.  QUOMODO  ANIMA  SEPARATA  SIT  IN  LOCO,  ET  MOVEATUR. 


ergo  est  anima  per  actionem  vel  passionem  in 
loco,  nec  per  applicationem  virtutis,  qiiia  si 
illam  virtntem  transeunter  agendi  non  liabet, 
applicare  illam  non  potest,  de  Angelis  vero 
id  disputandum  suo  loco  relinquimus. 

6.  Tertia  assertio.  —  Haheturjam  doctrina 
hsc  depriesentia,  seu  iibi  suhstantiw  spiritualis, 
l.  A,de  A?iff  .,aprincip!o. — Tertia  conclusio.Ani- 
ma  separata  per  prsesentiam  tantum  suse  sub- 
stantise  est  in  loco.  Probatur :  quia  in  substan- 
tia  spirituali  inveniuntur  solum  substantia, 
potentia  et  actiones,  sed  ostensum  est  animam 
separatam  non  esse  iu  loco  per  virtutem^  nec 
per  actionem  :  ergo  sola  restat  prsesentia  suiB 
substantiee,  per  quam  in  loco  esse  possit.  Ex- 
plicatur  conchisio  :  nam  anima  parvuli  dece- 
dentis  in  originali  dicitur  in  limbo  esse^,  quia 
substantia  animse  illius  ibidem  prsesentialiter 
conckiditur,  ita  ut  si  videri  possit  illi  spatio 
prffisens,  et  non  alteri  videretur,  ac  per  condi- 
tionalem  ita  explicatur,  si  talis  anima  esset, 
quanta  repleret  sua  preesentia  illum  loeum  et 
non  alium  :  si  passibilis  esset  ab  agente,  ibi 
prsesente  pateretur  et  non  ab  aliis.  Item  per 
relationem,  nam  anima,  qua^  in  limbo  est, 
vere  distat  ab  anima,  quse  apud  nos  est,  et 
propinqua  est  animse  alteri  in  limbo  forte  exi- 
stenti.  Denique  exemplo  explicatur.  Si  enim 
Deus  ab  aqua  in  vase  auferret  quantitatem, 
neque  permitteret  illam  localiter  moveri,  ea 
certe  ablata  quantitate  ,  non  existeret  proprie 
localiter  in  vase,  cum  non  repleret  dkid,  ta- 
men  vere  esset  ibi  per  preesentiam  substantife 
penetrative  cum  corpore  ilhic  subintrante :  per 
similem  ergo  snee  substautise  preesentiam,  mo- 
dumve  locali  mutatione  ab  ipsa  substantia  ac- 
quisibilem,  et  amissibilem  dicuntur  animai  se- 
paratge  in  loco  esse.  Atque  hsec  conclusio,  quo- 
niam  seque  de  Angelorum  modo  essendi  in  loco 
procedit,  suo  loco  uberius  exphcatur. 

7.  Qicarta  assertio.  —  Hinc  vero  colhgitur 
jam  quarta  conchisio.  Anima  separata  etiam 
ahquo  modo  locahter  movetur,  dum  substan- 
tiai  preesentiam  mutat.  Ita  patet  ex  iho  argu- 
mento,  quod  anima  Christi  descendit  ad  infe- 
ros,  et  animse  sanctai  deferuntur  ad  coelos, 
damnatte  vero  ad  inferos,  quaj  omnia  pertineut 
ad  motum  localem.  Item,  quia  esse  in  loco,  et 
mutare  locum  se  mutuo  cousequuntur  in  sub- 
stantiis,  quse  non  replent  omnia  loca,  cujus- 
modi  sunt  creatse  omnes  :  quare,  etc. 

8.  Qucestiuncula^  subortw  pars  altera  su,a- 
detur  tripliciter. —  Verior  enodatio.  — Dubium 
tamen  est,  an  anima  separata  possit  se  mutare 
a  loco  iu  locuni,  an  necessario  debeat,  ab  aho 

m. 


785 

deferri.  Quidam  affirmant  hoc  posterius ,  et 
confirmant  primo  ex  iUo  Luc.  16:  Quod  men- 
dicus  portatus  sit  ab  Angelo  in  sinum  Abraha?. 
Secundo,  quia  alias  anima  si  velletposset  egre- 
di  a  corpore.  Tertio,  quia  animaj  separata^  li- 
bere  possent  ad  nos  venire.  Verius  tamen 
muho  est,  animam  separatam  habere  virtutem 
se  movendi.  Namque  in  corpore  virtutem  mo- 
tivam  possidet,  eamque  corpori  communicat : 
ergo  et  separata  eam  habebit  suo  modo,  cur 
enim  iham  amittet :  Prasterea  animee  nostrai 
separatee  possent  inter  se  naturaliter  sociatim 
vivere,  hoc  enim  proprium  est  creaturae  ratio- 
nalis  :  ergo  possent  mutare  locum,  alias  per- 
petuo  manerent  in  certo  loco,  quod  est  imper- 
fectio  concliyhorum,  ac  simihum  imperfectis- 
simum  gradimi  vitse  possidentium:  at  vitaani- 
mse  nostra3  separatae  perfectissima  est :  ergo,etc. 
9.  Ad  privium  in  n.  prcec.  —  Ad  secundum. 
—  Adtertium.. — Ad  ihud  Lucse  16,  responde- 
tur  notando,  animas  in  instanti  separationis  a 
corpore  agnoscere ,  utrum  coelo  ,  vel  inferno 
deputentur  vel  etiam  purgatorio.  Unde  simul 
ac  id  cognoscunt  propria  virtute,  ihuc  moven- 
tur,  honoris  tamen  gratia  sociantur  anim» 
justee  ab  Augelis,  saUem  a  custode,  quo  qui- 
dem  modo  deportata  fuit  anima  Lazari,  animee 
vero  deputatse  ad  infernum  vi  dsemonum  ilhic 
deferuntur.  Ad  primam  rationem  dic,  sicufc 
anima  non  potest,  cum  vult,  uniri  ad  corpus, 
sed  per  naturalem  tantum  generationem,  ita 
nec  potest  ab  eo  dissolvi,  nisi  per  naturalem 
corruptionem,  quia  etsi  illa  propriam  et  spiri- 
tualem  potentiam  sui  motivam  habeat,  tamen 
dum  in  corpore  adsunt  dispositiones  ad  infor- 
maudum  necessarise  ,  ita  est  per  naturalem 
unionem  vehiti  rehgata,  ut  nequeat  ahter  sese 
movere  quam  moto  simul  per  potentiam  mate- 
rialem  corpore.  Unde  nec  prius  deserere  cor- 
pus  poterit  quam  dissolvantur  dispositioues  : 
ex  eo  tantum  quod  naturahs  ejus  forma  sit,  et 
consequenter  iha  unio  nuUo  modo  hbera.  Ad 
secundam  responde,  animas  separatas  regula- 
riter  ex  lege  Dei  a  suis  receptacuhs  non  egredi, 
vel  quia  invite  detinentur,  vel  quia  hbere  obe- 
diunt  divinse  vohintati :  ahquando  huc  venire, 
quem  eventum  D.  Thomas,  4  p.,  q.  89,  art.  1, 
ad  2,  cum  Augustino,  hb.  de  Gura  pro  mor- 
tuis  agenda,  docet  esse  inter  miracula  compu- 
tandum.  Alia  vero  hic  restabat  quaestio,  quo- 
modo  anima  moveatur ,  trauseundone  ab  ex- 
tremo  ad  extremum  sine  medio ,  in  instanti 
ne,  an  in  tempore.  Sed  qutBstio  communis  est 
in  Angehs ,  et  ideo  in  suum  locum  rehn- 
quenda. 

50 


786 


LIB.  M.  DE  STATU 


CAPUT  III. 


QU^NIM  POTENTI^,  SPECIES  ET  HABITUS  MANEANT 
IN  ANIMA  SEPARATA. 

\ .  Prima  assertio.  —  Dicto  de  siibstantia 
animge  separata3^  et  de  motii  illius,  dicendum 
sequitur  de  proprietatibus,  et  consequenter  de 
actibus  et  habitibus  ejusdem,  et  loquimur 
preecipue  de  anima  separata  secundum  ea, 
quse  illi  naturalia  sunt,  quse  vero  Deus  circa 
illam  supernaturaliter  operatur,  hic  tantum 
obiter  attingemus.  Sit  ergo  prima  conckisio. 
In  anima  separata  manent  ex  potentiis  sohis 
intellectus,  vohmtas  et  motiva  sui  potentia. 
Est  certa  ex  dictis  supra  de  potentiis  animse. 
Nam  inter  omnes,  hse  tantum  sunt  spirituales, 
et  in  anima  subjectatse,  nullo  autem  modo  in 
organo  corporeo,  sicut  rehquse.  Et  de  potentia 
sui  motiva,  de  qua  ahqua  esse  poterat  dubita- 
tio,  speciatim  probatur,  quia  sicut  in  Angehs, 
eo  quod  se  moveant,  potentia  motiva  admitti- 
tur,  ita  et  anima  etiam,  qu»  separata  sese  ip- 
sam  locahter  movet,  ut  capite  pra^cedenti  vi- 
dimus,  specialem  deposcit  facuhatem  :  ergo 
iUse  tres  manent  in  anima,  a  qua  naturahter 
fluunt,  et  in  qua  recipiuntur  sine  dependentia 
a  corpore.  Ahee  vero  omnes,  cum  sint  in  cor- 
pore,  destruuntur.  Est  etiam  communis  theo- 
logorum  et  philosophorum.  Sohis  Gregoriusde 
Arimino  falsus  est  in  hoc,  putans  in  anima 
separata  manere  potentias  sensitivas,  quia  cre- 
dit  subjectari  in  anima^  aut  ab  ea  non  distin- 
gui^quem  supra  impugnavimus,  hb.  %  cap.  3;, 

a  n.  2. 

2.  Secimda  assertio  dipartita.  —  Prior  pars 
ostenditur.—  Consule  auctorem,  lil).  ^,  de  Gfrat., 
prcesertim  cap.  20.  —  Secunda  conclusio.  In 
anima  separata  manent,  quantum  est  ex  na- 
tura  sua,  omnes  species  intenectuales,  et  habi- 
tus  inteUectus  et  voluntatis,  quos  in  vita  hac 
acquisivit :  non  tamen  maneut  species,  aut 
habitus,  qui  erant  in  portione  inferiori.  Pro- 
batur  prior  pars  ex  prsecedenti :  species  enim 
et  habitus  inteUectus  et  vohuitatis  sunt  spiri- 
tuales,  cum  sint  iu  subjecto  spirituah,  nec 
pendent  a  corpore  uUo  modo,  cum  hoc  non 
sit  causa  iUarum  materiahs,  neque  efficiens^ 
utpote  inferioris  ordinis,  nec  potest  fingi  ahus 
modus  depeudentias :  si  ergo  non  pendent  a 
corpore,  manebunt  plane  in  anima  separata. 
Dixi,  quantum  ex  natiira  sua,  quia  cum  auima 
separata  in  hoc  rerum  ordine  non  maneat  in 
puris  naturahbus,  sed  vel  prsemio  glorias,  vel 


ANIM.^:  SEPARAT^. 

poena  inferni  afiiciatur,  de  facto  uon  manent 
in  illa  muUa  ex  iis,  quse  hic  acquisivit :  nam 
in  beata  non  manebunt  imperfecti  habitus^ 
quia  iUum  statum  non  decent,  damnatee  vero 
animsenihil  supernaturale  retinebunt,  eliamsi 
maneant  habitus  naturales,  ut  cedant  iUis  in 
pffinam.  An  autem  in  anima  beata  maneant 
Theologia  et  fides,  non  est  hujus  loci :  puto  ta- 
men  scientias  omnes  evidentes  manere  in  pa- 
tria  :  ahos  vero  habitus  obscuros,  minime : 
quia  cum  in  iUo  statu  neqneant  ehci  actus  im- 
perfecti,  superflue  ibi  habitus  obscuri  admit- 
terentur.  Dices  \,  ad  Corinth.  13,  haberi,  quod 
scientia  destruetur.  D.  Thomas  supra  inteUigit 
de  dicta  humana  scientia.  Sed  contra  :  nam 
actus  scientise  acquisitse  manebit :  ergo  et  ha- 
bitus.  Occurretiu"  fortasse,  manere  quoad  sub- 
stantiam,  sed  destrui  quoad  modum,  quia  non 
ehcietur  cum  phantasmatibus.  At  certe  non 
est  hic  sensus  Pauli  :  cum  ibi  non  loquatur  de 
conver.sione  ad  phantasmata,  sed  de  dono 
scientiffi,  quod  comitatur  Fidem,  et  est  obscu- 
rum,  sicut  iUa,  ut  patet  ex  2,  2,  q.  9,  a.  1  et 
3.  Ac  quod  hsec  si  mens  Pauh,  patet  ex  con- 
textu,  ibi  enim,  comparat  charitatem  donis, 
et  iUam  exceUentiorem  esse  ostendit,  sive  pro- 
plietice  evacualuntur ,  sive  linguce  cessalunt, 
sive  scientia  destruetur. 

3.  Ostendit  posterior  pars.  —  Secunda  pars 
conchisionis  patet  ex  dictis,  corruptis  enim 
uobis,  corrumpuntur  quee  suut  in  nobis,  ut 
dixit  Aristoteles,  sed  separata  anima  corrum- 
puntiu'  potentise  sensitivae  :  ergo  omnes  habi- 
tus,  et  species  iUarum.  Unde  Ucet  forte  in 
parte  sensitiva  sint  virtutes  infusse,  et  dona 
Spiritus  sancti,  omnia  consequenter  esse  de- 
sinent :  nee  sunt  necessaria  dum  anima  cor- 
pore  caret  :  restituentur  tamen  omnia  in 
resurrectione  propter  gratiam  iu  anima  ma- 
nentem,  quee  quasi  in  virtute  omnia  continet. 
Hinc  coUiges,  in  anima  separata  non  manere 
actus  ad  partem  sensitivam  pertinentes,  quod 
si  aUquaudo  in  Scriptura  iUi  tribuuutur,  ut 
sentire,  refrigerari,  etc,  figurata  locutio  est 
ad  explicandas  actiones,  vel  passiones  spm- 
tuales,  ac  reales  ipsius. 

A.  Quarta  assertio  de  Fide.  —  Tertia  con- 
chisio,  Anima  separata  potest  intelhgere  et 
amare.  Est  de  fide,  in  Scriptura  enim  animse 
defunctorum  introducuntur  ut  loquentes  et 
ratiocinantes^  Luc.  16,  Pater  AlraJiam,  etc, 
Sapientige  5,  Dicentes  intra  se,  M  sunt,  etc  Et 
animffi  beatse  vident  et  amant  Deum,  et  dam- 
nati  cognoscunt  perditiouem  suam,  habentque 
vermem  conscieutice.   Et   ratio  est  evidens , 


CAP.  IV.  AN  ANIMA  SEPARATA 
anima  enim  principiiim  est  intelligendi^  et  in 
ea  manet  intellectus  cum  speciebus  intelligi- 
bilibus  :  ergo  nibil  deest  ad  intelligendum. 
Dices  deesse  sensum  a  quo  in  cognitione  de- 
pendet,  dependet  quidem  non  ut  ab  organo, 
sed  a  ministrante  species  in  hac  vita,  ac  pro- 
pter  quamdam  concomitantiam  operationum^ 
quee  non  est  essentialis  intellectui^  sed  accidit 
illi  dum  est  in  corpore  propter  actualem  coUi- 
gationem  harum  inter  se  potentiarum  :  abla- 
tis  vero  potentiis  sensitivis^,  cessat  dependentia. 
Et  confirmatur  :  nam  si  anima  separata  non 
posset  intelligere,  otiosa  maneret. 

5.  Ohjectio  ex  Eccl.  9,  ut  diluatur  a  D. 
Hieronymo  et  aiiis. — Planior  dilntio. — Oppo- 
nes.  Ecclesiastes  9j  dicitur  :  Mortui  vero  niliil 
noverunt.  Et  infra  :  Nec  opus,  nec  ratio,  nec 
sapientia ,  nec  scientia  erunt  ajmd  inferos. 
Respondet  ibi  D.  Hieronymus  prosopopoeiam 
esse  in  persona  hominis  suadentis  aUum,  utse 
tradat  vohiptatibus,  unde  subdit  :  vade  ergo, 
et  comede  in  Iwtitia  panem  tuum.  Alii  respon- 
dent^  Sapientem  loqui  ironice;,  quasireferendo, 
et  irridendo  ea,  quse  mali  apud  se  arbitran- 
tur.  Ahi  exponunt^  quod  nihil  noverunt  mor- 
tui  eorum  quse  in  hac  vita  geruntur^  quod 
verum  esse  de  animabus  non  glorificatis  ha- 
betur  in  additionibus  ad  D.  Thomam,  q.  72, 
art.  i,  ad  \,  et  2  ex  D.  Augustino,  de  Cura 
pro  mortuis  agenda.  Vera  tamen  expositio  est, 
damnatos  nihil  novisse  eorum,  quse  ilUs  de- 
berent  prodesse  :  nec  est  illis  ratio,  ut  suam 
salutem  quEerant,  unde  cum  subditur,  vade 
ergo ,  etc,  non  significatur,  trade  te  vohipta- 
tibus,  sed  comede  cum  lc&titia,  id  est,  cum  tes- 
timonio  bonse  conscientise  :  et  ideo  subditur, 
Quia  Deo  placent  opera  tua  :  ita  Nicolaus  de 
Lyra  ibi,  et  consonat  totus  contextus,  manent 
tamen  circa  lianc  conchisionem  multa  dubia, 
et  prsecipue  ex  parte  inteUectus  :  nam  ex  parte 
voUnitatis  nihil  est,  quod  inquiramus,  fere 
enim  eodem  modo  se  habet  quo  in  hac  vita, 
ac  semper  inteUectum  comitatur.  De  intellectu 
ergo  multee  sunt  difBcultates  :  quse  singulas 
quffistiones  petunt. 

GAPUT  IV. 

UTRUM  ANIMA   SEPARATA  HABEAT   SOLAS   SPECIES, 
QUAS   IN   HAC   VITA   ACQUISIVIT. 

1.  Quonmdam  placitum  in  hoc  capite.- — Re- 
jicittcr.  —  Videtur  quidem  non  habere  aUas^, 
quia  non  apparet  modus  acquirendi  illas  , 
contra  vero  est,  quia  si  alias  non  habet,  nimis 


HABEAT  SOLAS  SPECIES,  ETC.  787 

imperfecta  erit  ejus  cognitio.  Tn  hoc  fere  om- 
nes  doctores  conveniunt,  animam  separatam 
non  tantum  habere  species  hic  acquisitas,  sed 
etiam  quasdam  aUas  :  licet  aUqui  id  expUcent, 
non  de  anima  secundum  pure  naturaUa,  sed 
ut  de  facto  elevatur  ad  aUquid  supernaturale. 
Nam  ex  natura  sua,  inquiunt,  anima  nostra 
forma  est  corporis,  ideoque  ex  natura  sua  re- 
cipit  species  ad  inteUigendum  per  corporales 
sensus,  quare  si  a  corpore  separetur,  statum 
obtinet  praiternaturalem,  in  cpio  proinde  non 
potest  naturaUter  acquirere  species  :  intelUget 
ergo  soUim  per  eas,  quas  in  hac  vita  habuit. 
Quod  si  nunc  aUter  contiiigit,  supra  naturam 
animse  profecto  contingit.  Ha3c  tamen  sententia 
contra  D.  Thomam  et  communem  militat. 
Nam  aperte  loquitur  S.  Doctor  de  anima  se- 
cundum  naturam  suam,  et  non  secundum  su- 
pcrnaturalem  aUquem  statum  spectata,  non 
videtur  prseterea  rationaUs  opinio,  ex  iUa  enim 
sequitur,  auimam  pueri  decedentis  absque 
speciebus,  debere  ex  natura  perpetuo  carere 
cognitione,  ut  plurimum  posse  se  cognoscere, 
et  si  forte  alia  inteUigeret,  non  nisi  imperfecte 
et  confuse  id  preestaret,  atque  adeo  de  facto 
anima  pueri  decedentis  in  originaU,  sub  ea 
imperfectissima  conditione  in  perpetuum  re- 
hnqueretur,  cum  Deus  nihil  gratuitum  illi 
conferat,  sed  tantum  ea,  quee  naturalia  sunt. 
Praeterea,  licet  status  iUe  sit  aliquomodo  pree- 
ter  naturam  animge,  tamen  absolute  sequitur 
ex  conditione  ipsius.  Quia  enim  anima  et  for- 
ma  est  subsistens,  et  corporis  corruptibiUs, 
necessario  manere  debet  ahquando  separata, 
et  cum  necesse  sit  hominem  corrumpi,  imo 
diutius  manere  separata,  quam  in  corpore  na- 
turaUter  loquendo  :  est  autem  inconveniens, 
quia  pro  statu  brevissimo  habeat  anima  natu- 
ralem  modum  acquirendi  species,  et  non  pro 
diuturno  statu  separationis  :  ergo,  etc. 

2.  Quomodo  anima  separata  nonas  species 
com,paret. — Scoti  et  G-ahrielis  opinio  et  ratio. 
—  Confirmatur.  —  Impugnatur  Scotus.  — 
Quare  probabilius  videtur,  animam  separatam 
habere  species  rerum  preeter  eas,  quas  in  hac 
vita  acquisivit,  sed  difficuUas  est  de  modo,  quo 
iUa  comparet.  Scotus,  in  4,  dist.  45,  46,  q.  2, 
credit  animas  separatas  accipere  species  a 
rebus  per  abstractionem  inteUectus  agentis. 
Idem  Gabriel,  in  canone,  lectione  32.  Ratio 
Scoti  est,  quia  si  anima  conjuncta  corpori  po- 
test  abstrahere  species  a  pliantasmatibus,  se- 
parata  poterit  abstrahere  iUas  ab  objectis,sicut 
enim  in  corpore  convertit  se  ad  phantasmata, 
ita  separata  potest  se  convertere  ad  res  objec- 


788  Lm.  VI.  DE  STATU 

tas.  Confirmatnr,  qnia  alias,  ut  dicebamiis, 
anima  separata  imperfectissima  esset,  si  non 
posset  in  actu  exire  per  intrinseca  sibi,  sed  ab 
extrinseco  tantum  species  ei  infunderentur. 
Heec  Scoti  sententia  procedit  ex  falsa  doctrina 
circa  modnm,  quo  intellectus  agens  producit 
species  :  certum  quippe  est  illnm  non  esse 
productivum  specierum  nisi  ab  aliquo  deter- 
rainetur,  dum  autem  imitur  corpori,  determi- 
natur  quidem  a  phantasmate,  separatus  vero 
jam  deferminari  nequit,  quia  determinatio  per 
lioc  perficitur,  quodutrumque  in  eadem  anima 
radicetur,  sicque  anima  operante  per  phanta- 
siam,versanteque  circa  hoc  objectum  trahitur 
intellectus  ipse  ad  efficiendam  speciem  illiu.s, 
atque  hoc  est  ad  phantasmata  converti :  nihil 
autem  horum  locum  habet  in  anima  separata, 
quia  phantasia  caret.  Nec  vero  hngi  potest 
modus,  quo  ab  externis  ol^jectis  intellectus  de- 
terminetur,  ut  Scotus  autumat.  Etenim  anima 
non  convertitur  ad  res,  nisi  cognoscendo,  vel 
amando  illas,  hsec  autem  conversio  supponit 
species  in  intellectu :  non  ergo  per  talem  con- 
versionem  determinatur  intellectus  ad  produ- 
cendas  speeies.  Vide  supra  in  libro  A,  cap,  7, 
unde  constabit  dari  non  posse  in  anima  sepa- 
rata  intellectus  agentis  operationem,  eo  quod 
liabeat  intrinsecam  dependentiam  coguitioue 
phantasise. 

3.  Opinio  altera  D.  Thomce.  —  Ahter  ergo, 
1  part.,  qusest.  89,  art.  l,  opinatur  D.  Tho- 
mas :  nimirum  auimam  nostram  in  corpore 
ideo  cognoscere  per  conversionem  ad  phan- 
tasma  sensibile,  quia  tunc  habet  modum  es- 
sendi  formarum  sensibilium :  at  extra  corpus, 
cum  habeat  modum  essendi  substantiarum 
spiritualium,  intelligere  per  conversionem  ad 
ea,  qucB  sunt  intelligibilia  simpliciter,  sicut 
alise  substantise  separatae,  nimirum  Angeh  : 
tum  quia  semper  (inquit)  modus  operandi  se- 
quitur  modum  essendi :  tum  quia  non  est  pos- 
sibihs  alius  modus  intelligendi,  nisi  duplex 
ille  :  cumque  aniniEe  separatge  non  conveniat 
operari  per  conversionem  ad  phantasmata, 
necessario  modus  alter  convenire  debet :  eo- 
gnoscere  porro  per  conversionem  ad  res  actu 
intelligibiles ,  idem  valet,  atque  cognoscere 
recipiendo  species  per  infusionem  a  substantiis 
separatis,  quee  sunt  intelligibiles  actu,et  maxi- 
me  a  Deo,  qui  auctor  totius  naturse  est,  ut  ex- 
ponunt  Thomistse.,  colligiturque  ex  illo  art.  1, 
et  preecipue  in  solutione  ad  3,  quare  secundum 
D.  Thomam,  animse  separatse  nou  nisi  per  in- 
fusionem,  species  conquirunt. 

4.  Ffima  diffiGultas  contra  opinionem  dlvi 


ANIM^  SEPARAT.^. 
Thomcp.  —  Secimda.  —  Tertia.  —  Quarta.' 
Sed  jam  occurrunt  difficultates  non  paucael 
contra  hanc  sententiam,  Prima  est,  quia  hic 
loquimur  de  anima  secundum  ordinem  natu- 
ralem,  non  de  his,  quas  Deus  circaidam  potest 
supernaturaliter  operari :  haec  autem  infusio 
specierum,  quse  dicitur  fieri  a  Dco,  non  vide- 
tur  naturalis  esse,  sed  ex  libera  voluntate  Dei 
pendens,  atque  adeo  supernaturalis  et  gratuita. 
Secunda,cp.iarum  nam  rerum  infundantur  spe- 
cies  animee  in  puris  naturalibus  exislenti :  seu 
in  beatitudine  naturali?  Ac  de  facto  habet  lo- 
cum  difficultas  in  puero  decedente  in  origina- 
li :  nam  licet  in  poenam  sit  carentia  vi.sionis 
Dei,  attamen  aliam  uon  habet  poenam,  et  alias 
habere  potest  omnem  perfectionem  naturse 
consentaneam.  Tertia,  an  fiant  dictae  species 
immediate  a  Deo,  vel  mediis  Angelis.  Quarta, 
quomodo  anima  intelligat  per  illas. 

5.  Prima  difficultatis  enodatio.  —  Cliild  de 
aliis  difficultatilus.  —  Ad  primam  respondet, 
ad  naturalem  Dei  providentiam  spectare,  ut 
infundat  aniraai  separatee  necessarias  species 
ad  cognoscendum  naturaliter,  ideoque  illam 
infusionem  supernaturalem  non  esse,  sed  intra 
ordinem  naturee  contineri,  sunt  ejusdem  ani- 
mffi  infusionem  in  corpus,  quia  probat  illa 
confirmatio  Scoti,  quia  alias  raale  esset  provi- 
sum  animce  nostrse,  si  nec  ab  intrinseco  esset 
in  actu  primo  constituta,  nec  secundum  na- 
turalem  ordinem  posset  ab  aliquo  agente  iu 
actu  prirao  constitui  ad  operandura.  Adde  na- 
turalem  rerum  ordinem  esse,  ut  superiora  ju- 
vent  inferiora,  et  prsecipue  quia  unaqueeque 
res  juvetur  ab  auctore  suo,  et  ab  illo  recipiat 
complementura  necessarium.  Dices :  si  hoc 
naturale  est  recipiet  etiam  anima  damnata  in- 
fluxum  specierum,  cum  Deus  non  deneget 
providentiam  naturalem.  Respondendum,  in 
poenara  peccati,  posse  Deura  illam  perfectionera 
naturalera  non  tribuere,  satis  enira  esse  non 
auferre  naturalia,  quse  serael  contulit.  Secundo 
respondendum,  forte  recipere  species  ad  raa- 
jorem  certe  poenam.  Reliquas  difficultates  sol- 
ventur  melius  in  sequentibus. 

CAPUT  V. 

AN,  ET  QUOMODO  ANIMA  SEPARATA  COGNOSGAT  SE. 

1.,  Anima  separata  se  cognoscit  etiam  quid- 
ditative.  —  Quod  anima  separata  cognoscat 
seipsara  aliquo  modo,  certissimum  est.  Nara  si 
in  hac  vita  dum  est  corpori  immersa  id  potest, 
melius  poterit  separata,  et  a  corpore  non  im- 


CAP.  V.  AN  ET  QUOMODO  ANIMA  SEPARATA  SE  COGNOSCAT. 


pedita,  quin  potiiis  quod  non  tantum  utrum- 
que.  sed  etiam  quod  intuitive  et  quidditative 
se  cognoscat^  videtur  satis  credibile  primO;, 
quia  in  eo  statu  niliil  est^  quod  animas  impe- 
diat  cognitionem.  Secundo,  quia  inconveniens 
est  animam  semper  liabere  naturale  deside- 
rium  se  cognoscendi  perfecte^  quod  illi  impos- 
sibile  per  naturam  complere.  Tertio,  quia  ani- 
mse  essentia^  et  perfectio  est  limitata^  compre- 
hensibilisque  ab  intellectu  creato :  ergo  etiam 
a  proprio  intellectu.  Nam  rationabile  est^  ut 
virtus  intellectiva  adaequetur  perfectioni  ipsius 
animae  :  sic  enim^  et  Deus  se  compreliendit^ 
quia  intellectus  divinus  adeequatur  su£e  essen- 
tige  infinitse :  Iiabet  ergo  intellectus  noster 
suttlcientem  virtutem  naturalem  ad  intelli- 
gendum  perfecte  animam  ipsam,  atque  adeo 
inconveniens  est^  potentiam  hanc  semper  otio- 
sam  manere,  nec  in  actu  reduci  posse-:  ergo 
naturaliter  loquendo  anima  potest  se  dicto 
modo  cognoscere :  ergo  maxime  separata  po- 
terit. 

2.  Modus  se  ita  cognosce7icli,  nt  expUcetur  a 
D.-Thoma. — Arguiticr  contra  Imnc  modum. — 
Qnapropter  hoc  supposito,  ut  probabiliori,  dif- 
ficultas  restat  de  modo,  quo  anima  separata  se 
cognoscat.  Divus  Thomas,  1  part.,  qusest.  87, 
docet  non  cognoscere  se  per  speciem  aliquam 
sui,  sed  per  substantiam  suam,  quod  est  diffi- 
cile  :  intellectus  enim  noster  est  in  pura  po- 
tentia,  et  non  est  de  se  constitutus  in  actu 
primo  ad  cognoscendum  alia  :  ergo  anima  se- 
parata  non  potest  se  cognoscere,  nisi  ejus  in- 
tellectus  ad  hoc  constituatur  in  actu  primo  : 
ergo  debet  prius  recipere  speciem  sui.  Et  con- 
firmatur  primo  :  nam  de  Angelo  ideo  dicitur, 
quod  cognoscit  se  per  suam  substantiam,  quia 
ejus  intellectus  est  constitutus  ex  natura  sua 
in  actu  primo  ad  cognoscendum  se  :  ergo  cum 
intellectus  noster  hoc  non  habeat,  non  potest 
anima  se  per  seipsam  intelligere.  Confirmatur 
secundo  :  nam  si  hoc  posset  anima  separata, 
etiam  quando  est  conjuncta  corpori,  posset,  si 
enim  de  se  constituta  esset  in  actu  primo  ad 
hanc  cognitionem  non  dependeret  utique  a 
sensu ,  nam  in  tantum  intellectus  pendet  a 
sensu,  in  quantum  per  illum  actuatur.  Confir- 
matur  tertio.  Anima  per  separationem  priva- 
tur  solum  modo  essendi  in  corpore,  ut  in  ca- 
pite  primo  ostensum  est  :  ergo  ex  vi  prsecisee 
separationis,  seu  quin  tribuatur  ei  ali(juid  po- 
sitivum,  non  potest  intelligere,  quod  in  cor- 
pore  non  poterat.  Dices,  quod  aufertur  saltem 
ab  illa  impedimentum,  sed  non  recte.  Contra, 
si  euim  virtutem  sufficientem  ad  talem  cogni- 


789 

tionem  habebat,  quo  qua^so  modo  poterat  cor- 
pus  illi  esse  impedimentum,  maxime  cum  na- 
turale  illi  sit  esse  in  corpore? 

3.  Quo  pacto  rem  expediat  Cajetanus.  — 
Hanc  difficultatem  tangit  Cajetanus,  1  p. , 
q.  89.  a.  2,  respondetque  obscure  satis,  aui- 
mam  secundum  propriam  naturam  esse  intel- 
ligibilem  in  potentia  .  eo  quod  secundum 
propriam  naturam  sit  forma  corporis,  et  imi- 
tetur  modum  formarum  materialiurn.  Unde 
sicut  illa^  sunt  intelligibiles  in  potentia,  ita  et 
auimam  nostram  :  et  hinc  esse,  quod  in  cor- 
pore  non  possit  cognoscere  se  nisi  per  conver- 
sionem  ad  phantasmata.  At  vero  dum  a  corpore 
separatur,  absque  extrinseco  influxu  fieri  actu 
intelligibilem,  quia  participat  naturam  sub- 
stantiarum  separatarum,  modumque  essendi 
earum  habet.  Nam  sicut  ex  natura  animaB,  ut 
corpori  unitas,  sequitur  naturaliter  conversio 
ad  sensibilia,  ita,  inquit,  ex  vi  separationis 
sequitur  natin^aliter  conversio  sui,  et  omnium 
virium  suarum  ad  se,  sicque  intellectus  agens 
convertitur  primo  ad  illustrandam  substan- 
tiam  animfB,  ac  proinde  anima,  quse  anteaerat 
intelligibilis  in  potentia,  fit  actu  intelligibilis 
sine  alia  specie  per  conversionem  luminis  in- 
tellectus  agentis  supra  illam. 

4.  Arguitur  contra,  et  prohatur  animam  se 
intelligere  per  speciem.  —  Sed  hgec  nec  satis- 
faciunt,  nec  intelliguntur  satis.  Nam  animam 
ex  intelligibili  in  potentia,  fieri  intelligibilem 
actu  per  hoc  tantum,  quod  desinat  informare 
corpus,  minime  videtur  possibile,  primo,  quo- 
niam  sive  anima  informet,  sive  non,  semper 
habet  eamdem  entitatem  spiritualem  :  ergo 
semper  habet  eamdem  intelligibilitatem,  in- 
telligibilitas  enim  ex  entitate  provenit,  non 
ex  modo  essendi,  Si  respondeas,  quodinsinuat 
Cajetanus  fieri  inteliigibilem  actu,  non  per 
solam  separationem,  sed  per  illustrationem 
intellectus  agentis,  quae  inde  consequitur  :  ea 
certe  illustratio  non  est  intelligibilis  :  nam  vel 
per  illam  poneretur  aliquid  in  auima,  quod 
non  esset  facile  fingere.  Vel  nihil,  ut  Cajeta- 
nus  ipse  concedit,  et  sic  illa  illustratio  nihi 
efficiet,  quia  sicut  non  entis  nullse,  sunt  pro- 
prietates,  ita  et  effectus  nulli.  Secundo,  si  in- 
tellectus  agens  illustrat  substantiam  animae 
separatae,  cur  non  etiam  conjunctaj  ?  cur  item 
non  potest  converti  ad  illam  ?  licet  enim  con- 
vertatur  ad  sensibilia,  nihilominus  si  posset 
separata  converti  ad  se,  posset  et  conjuncta. 
Tertio ,  quaenam  quseso  e.st  hajc  conversio  : 
non  enim  est  cognitio,  quia  cognitionem  aote- 
cedit,  neque  est  actio  aliqua  :  est  ergo  omni- 


790  LIB.  VI.  DE  STATU 

no  nihil.  Quarto,  per  illam  illustrationem  vel 
fit  anima  tantum  objective  intelligibilis^  vel 
etiam  formaliter.  Si  primum,  id  certe  non  est 
suflHciens,  ut  anima  se  cognoscere  dicatur, 
nam  quantumvis  objectum  in  se  sit  illustra- 
tum,  si  non  uniatur  potentise,  non  poterit 
cognosci.  Si  secundum  :  ergo  jam  per  produc- 
tionem  speciei  illustratur  :  hsec  enim  est  for- 
mahs  illustratio^  quam  intellectus  agens  eflQ- 
cit_,  imo  nulla  est  alia,  ut  supra  dictum  est : 
ergo  cognoscit  anima  se  per  speciem^  quod  est 
intentum.  Denique  non  recte  dicitur  a  Caje- 
tano  speciem  hanc  ab  intellectu  agente  animge 
separatse  fieri^  ut  argumenta  facta  contra 
Scotum  probant :  habebitur  ergo  per  infusio- 
nem.  Atque  hse  rationes  partem  hanc  faciunt 
probabilem. 

5.  Instantia  prima  contra  guinta  proxime 
dicta.  —  Sicunda.  — Ad  primam  instantiam . 
J)e  hoc  tamen  antecedente,  vide  disp.  35^  Meta- 
pliysicw,  sect.  A,  et  l.  i,  de  Angelis,  c.  4.  — 
Ad  secundam.  —  Argues  tamen.  Angelus  ad 
cognoscendum  seipsum  non  indiget  specie , 
sed  per  suam  substantiam  se  cognoscit  :  ergo 
et  anima.  Patet  consequentia,  quia  ideo  An- 
gelus  id  potest,  quia  est  forma  actu  intelUgi- 
bilis,  atque  subsistens,  quod  etiam  vendicat 
anima.  Secundo  ,  intelligibile  per  seipsum 
praBsens  intellectui^  per  se  etiam  inteUigi  po- 
test;,  superfliuaque  est  media  species_,  sed  ani- 
msB  separatse  substantia  est  prsesentissima 
ipsius  intellectuij  et  illi  conjunctissima  :  ergo 
supervacanea  est  species.  Ad  primum  dicito 
antecedens  non  esse  omnino  certum.  Secundo 
consequentia  quoque  non  valet ,  dupHciter 
enim  potest  intelhgi,  Angehim  se  per  suam 
substantiam  cognoscere.  Primo,  ut  per  sub- 
stantiam  actuat  intellectum  ,  concurratque 
cum  illo  ad  iutellectionem  ad  modum,  quo 
essentia  divina  dicitur  habere  locum  speciei  in 
beatis.  Altero  modo  potest  intelhgi^  quod  an- 
gehcus  intellectus  dimanet  ab  essentia  consti- 
tutus  jam  in  actu  primo  ad  intelligendum  se^ 
neuter  tamen  modus  videtur  habere  locum  in 
anima  separata  :  ac  de  secundo  patet  ex  dictis 
in  superioribus_,  cum  ostendimus  intellectum 
humanum  de  se  esse  nudam  poteutiam^  ac 
tabulam  rasam.  De  primo  ostenditur,  quia 
anima  adeo  est  imperfecta,  ut  vere  sit  forma 
corporis  :  non  ergo  habet  immateriahtatem 
requisitam,  ut  supplere  possit  rationem  speciei 
intelhgibilis^  unde  non  actu  intelhgibihs  est, 
sed  potentia  :  siquidem  per  se  minime  actuare 
potest  intenectum.  Ad  secundum  dices,  hcet 
anima  separata  suo  intellectui  coujunctissima 


ANIM.^  SEPARATiE. 

sit  reahter,  non  tamen  intelhgibihter^  et  ideo 
necessariam  esse  speciem  sicut  etiam  lumen, 
quod  intra  visum  existit^  non  potest  per  se 
videri^  nec  calor  intra  tactum  potest  sentiri, 
eo  quod  iha  materiahs  conjunctio  non  sufficit 
ad  cognitionem,  nisi  adsit  intentionahs. 

6.  D.  Thomm  sententia  commode  explicatur. 
— Consule  auctorem  in  Metaphysica,  disp.  35, 
sect.  7, 71.^. — Hsec pars  est  quidem  probabihs^ 
in  re  tamen  obscura,  et  opinio  divi  Thomae 
probabihter  defendi  solet :  credi  ergo  potest 
animam  separatam,  se  intelhgere  immediate 
absque  specie  instar  Angelorum,  quia  vero  dif- 
ficultas  hujus  sententiaj  sita  est  in  exphcanda 
ratione,  cur  in  corpore  non  ita  se  intehigat,  aut 
quid  ihi  conferat  separatio  :  notandum,  ani- 
mam  se  intelligere  duphciter  dici  posse,  ut 
paulo  ante  de  Angelo.  Ac  quoad  primum  mo- 
dum,  dicendum,  animam  non  posse  habere 
tale  munus  dum  est  in  corpore,  quia  cum  sic 
habeat  modum  formai  materiahs,  non  potest 
exercere  effectum  formae  intentionaUs,  eaque 
de  causa  in  corpore  existens  dicitur  inteUigi- 
biUs  in  potentia^  quia  non  per  se  inteUigit,.sed 
per  aUenas  species  :  quoad  secundum  vero 
modum  dicendum  est  inteUectum  in  actu  pri- 
mo  ex  natura  sua  esse  constitutum  ad  cogno- 
scendum  se,  atque  animam  :  dum  tamen  est 
in  corpore,  exire  non  posse  in  actum  secun- 
dum,  propter  coUigationem,  quam  habet  a 
sensibus,  unde  pendet  in  operari,  sicut  ad  in- 
teUigendaobjecta  aUa  externa  :  namque  Ucet 
inteUectus  sit  constitutus  per  species  inteUi- 
gibiles,  non  potest  iUis  uti_,  nisi  sensus  comi- 
tetur  iuteUectum  :  quia  ergo  sensus  nequeunt 
comitari  inteUectum  circacognitionem  animae, 
ideo  non  potest  ipse  in  corpore  talem  habere 
cognitionem  :  extra  corpus  vero  maxime.  At- 
que  hic  secundus  modus  facUior  esse  videtur, 
ac  solvit  diflQcuhates,  iUa  excepta,  quod  anima 
a  corpore  impediri  videatur^  de  qua  infra. 
Juvatur  porro  data  sohitio  ex  multis,  quse 
supra  diximus.,  1.  ^,  c,  1,  de  modo  inteUigendi 
animte  in  corpore,  ubi  reddidimus  rationem 
hujus  coUigationis  quam  inteUectus  cum  sen- 
sibus  habent  in  vita  mortali. 

GAPUT  VI. 

QUOMODO  ANIMA   SEPARAIA    INTELLIGAT  DEUM;,  ET 
RES  ALUS  IMMATERIALES. 

1,  Prima  assertio. — Diximus  jam  quomodo 
anima  separata  se  cognoscat,  quoniam  cogni- 
tio  sui  est  prima  operatio  naturalis  in  unaqua- 


CAP.  VI.  QUOMODO  DEUM,  ET  ALIAS  SUBSTANTIAS  SEPARATAS. 


791 


que  re  spiritiiali.Nimcestvidendumjquomodo 
alia  a  se  cognoscat^  quomodo  item  Deum^  et 
substantias  reliquasimmateriales^  sive  Angelos, 
sive  auimas  separatas.  Supponendum  vero 
est,  animam  separatam  cognoscere  aliqualiter 
Deum ,  et  substantias  alias  separatas^  quia  id 
evidens  est  :  iuquirimus  autem  modum,  quo 
alias  cognoscit.  Sit  ergo  prima  conclusio.  Ani- 
ma  separata  per  suammet  essentiam  cognoscit 
Deum,  sicut  cognoscit  seipsam  :  loquimur 
porro  in  boc  capite  de  cognitione^  quam  aui- 
ma  habere  potest  ex  propria  natura  :  non  de 
illa^  quam  Deus  infundere  valet :  Anima  ergo 
per  naturalem  scientiam  nequit  Deum  cogno- 
scere  per  illius  essentiam  increatam^  quia  hsec 
est  supernaturalis  cognitio^  quas  per  solam 
gratiam  habetur  :  cognoscit  ergo  illum  per 
sui  essentiam.  A  posteriori  probatur  conse- 
quentia,  quia  naturale  est^  cognito  eflfectu 
devenire  in  cognitionem  causae,  sed  anima  est 
eflfectus  Dei;,  seque  separata  cognoscit  eviden- 
ter ,  et  comprehensive ,  atque  adeo  esse  se 
creaturam  producibilem  per  creationem  :  ergo 
cognoscit  per  se  creatorem  suum.  Confirmatur: 
nam  anima  non  tantum  est  eflfectus,  sed  quaj- 
dam  non  vulgaris  imago,  et  similitudo  Dei  : 
anima  ergo  se  intuens  intuetur  quamdamDei 
similitudinem  :  ergo  per  illam  cognoscet 
Deum  saltem  imperfecto  modo.  Verum  est  ta- 
men  animam  non  tantum  per  se,  sed  etiam 
percognitionem  aliarumcreaturarum^  et  prse- 
cipue  animarum^  atque  Angelorum  posse  Deum 
cognoscere^  cum  sequaliter  de  eis  procedant 
rationes  factse.  An  vero  naturaliter  loquendo 
posset  auima  separata  habere  majorem  ali- 
quam  Dei  cognitionem  tributam  illi  a  Deo 
speciali  providentia  naturali^  in  qua  ejus  bea- 
titudo  naturalis  consisteret,  alia  qusestio  est, 
quse  ex  multis  principiis  alterius  loci  propriis 
pendet. 

2.  Semnda  assertio.  —  Secunda  conclusio. 
Anima  separata  cognoscit  Angelos  et  alias 
animas  per  species  illorum;,  non  tantum  per 
essentiam  ipsius  animse.  Videtur  esse  contra 
D.  Thomam^  q.  89^  art.  2,  in  corpore;,  ubi  ait 
animam  separatam  habere  cognitionem  alia- 
rum  animarum^  et  Angelorum  per  modum 
substantiee  suee^  sed  vere  non  est  contra  illum. 
Nam  ad  secundum  docet,  animam  separatam 
intelligere  Angelos  per  similitudines  divinitus 
impressas:  de  aliis  vero  animabus  niliil  docet. 
Pro  intelligentia  ergo  conclusionis  recolendum^ 
animas  separatas  ejusdem  esse  inter  se  speciei, 
cum  Angelis  vero  convenire  solum  in  gradu 
essendij  illumque  nonhabere  completum:  at- 


que  hinc  nasci  quod  ipsa  anima  ex  vi  cogni- 
tionis,  quam  de  se  habet,  valeat  alias  animas 
quoad  utriusque  communem  et  essentialem 
rationem  quidditative  comprehendere,  cum 
eadem  sit,  et  in  omnibus  aliis  ratio.  At  quod 
alias  animas  in  particulari  distincte  cognoscat, 
non  potest  per  essentiam  suam:  quippe  quse 
non  repreesentat  illi  propriam  singularitatem 
aliarum  animarum,  sed  illam  tantum  commu- 
nem  rationem:  unde  necessario  indiget  pro- 
priis  speciebus  reprffisentatibus  singulas  ani- 
mas.  Dices.  Per  speciem  universalem  potest 
anima  separata  cognoscere  singularia:  ergo 
cum  anima  per  essentiam  possit  cognoscere 
rationem  communem,  per  illam  etiam  poterit 
cognoscere  omnia  singularia.  Argumentum 
tamen  procedit  in  opinione  negantium  species 
singularium,  et  ideo  dixi  superius  majus  in 
hoc  dubuim  esse,  attenta  opinione  D.  Tliomse; 
iu  nostra  enim  antecedens  falsum  est,  ut  patet 
ex  lib.  A,  cap.  3.  Sed  et  in  opinione  D.  Thomse 
dici  posset  argumentum  non  procedere :  ante- 
cedensque  habere  verum,  quando  universale 
cognoscitur  per  speciem  abstractam  a  phan- 
tasmate  rei  singularis,  quia  in  ea  specie  uni- 
versale  reprsesentatur  abstracte,  per  quam  for- 
tasse  non  possunt  secundum  D.  Thomam  co- 
gnosci  omnia  singularia,  sed  illud  tantum,  ex 
cujus  phantasmate  fuerat  abstracta,  Quo  certe 
modo  anima  separata  per  essentiam  suam  non 
potest  alias  animas  in  particulari  distincte 
cognosccre,  ac  videtur  colligi  ex  qusestione  de 
Anima,  art.  12,  ad  4,  quod  de  aliis  inteUigen- 
tiis  majoriratione  erit  philosophandum;  anima 
enim  per  suam  essentiam,  cum  maxime  potest 
arguitive  cognoscere  habere  se  infimum  locum 
in  intellectualibus,  in  eoque  incompletum  esse 
sortiri,  atque  inferre  ad  perfectionem  universi 
pertinere  tales  substantias  dari,  non  tamen 
cognoscere  valeret  per  substantiam  suam  dis- 
tinctius  aliquid  de  intelhgentiis :  ad  id  ergo 
peculiares  species  erunt  necessarise. 

3.  Instantia  ima. — Altera. — Ad  semndam. 
Instabis,  non  oportere,  ut  anima  habeat  dis- 
tinctam  cognitionem  singularum  animarum, 
nec  perfectiorem  cognitionem  intelligentia- 
rum,  ideoque  speciebus  non  egere.  Vel  certe 
instabit  alius,  licet  habeat  eam  cognitionem 
anima,  non  indigere  tamen  speciebus,  quia 
quamhbet  animam  et  intelhgentiam  potest 
per  propriam  illius  substantiam  cognoscere, 
sicut  se  cognoscit  per  suam,  cum  par  sit  ratio : 
nam  omnes  ejusmodi  substantige  actu  sunt  in- 
telligibiles.  Ad  primam  instantiam  responde- 
tur^  assuBaptum  non  esse  verisimile.  Primo, 


792  LIB.  VI.  DE  STATU 

quia  anima  cum  rationalls  sit  ex  natura  sua, 
est  etiam  sociabilis,  liabet  autem  consortium 
cum  aliis  animabus  et  cum  intelligentiis :  ergo 
necesse  est^  habeat  propriam  cognitionem  il- 
larum^  atque  adeo  proprias  species  earumdem. 
SecundOj  quia  anima  ex  se  habet  lumen  sufQ- 
cieiis  ad  perfectiorem  cognitionem  auimarum 
et  Angelorum,  quam  sit  illa  communis  et  con- 
fusa :  ergo  est  illi  naturale  habere  species,  quse 
ilh  lumini  adsequentur :  alias  superfluum  esset 
tale  himen^  sicut  cognitio  Dei  per  essentiam, 
non  est  quidem  animae  naturaUs,  eo  quod  non 
habet  lumen  naturale  sufliciens  ad  illam  co- 
gnitionem,  tamen  naturale  est  animee,  ut  ha- 
beat  medium  sufEciens  ad  cognoscendum  Deum 
tara  perfecte,  quantum  suo  kimine  naturali 
potest  assequi.  Ad  secundam  instantiam  re- 
spondetur,  manasse  opinionem  illam  ex  Du- 
randO;,  dist.  3,  q.  6,  dicente  Angehim  quem- 
libet  cognoscere  alium  per  essentiam  ejus , 
quae  opinio  falsa  est^,  ut  in  1  part.,  qusest.  56, 
art.  2j  tractatur.  Ratio  vero  inde  sumitur,  quia 
substantia  fmita  non  potest  per  se  uniri  intel- 
lectui  alterius,  nec  actuare  ilhim,  cum  illove 
concurrere,  id  enim  soli  Deo  tribuitur  propter 
suam  infinitam  virtutem,  de  quo  etiam  a  nobis 
difficile  satis  intelhgitur.  Adde  nos  a  sensibili- 
bus  ad  intelhgibilia  ascendendo  debere  pro- 
portionaliter  loqui :  cum  ergo  res  actu  sensibi- 
les  non  per  se  moveant  sensus,  sed  per  species, 
sic  et  intelhgibiles  non  per  se,  sed  per  species 
intehectum  ab  eis  diversum  movere  poterunt. 
Denique,  quia  jam  anima  separata  non  intel- 
hgeret  aliam  animam,quoties  vellet:  sed  tunc 
sohim  cum  vellet  ipsa  intelligenda  ei  uniri, 
qui  sane  ordo  rectus  non  esset :  intelhgit  ergo 
substantias  immateriales  per  species  earum. 

4.  Habeatne  anima  species  a  Beo ,  an  ab 
Angelis,  de  guo  nove  auct.  lib.  1,  de  A^igelis, 
c.  5,  et  si  placef,  in  Metapliysica,  disp.^,  sect.3, 
n.  9.  —  Unde  vero  habet  anima  tales  species? 
Communiter  respondetur  liabere  per  mfusio- 
nem  a  Deo,  quod  insinuat  D.  Thomas  supra, 
probabiliter  etiam  dici  posset  animam  separa- 
tam  eas  recipere  ab  ipsis  substantiis  spiritua- 
hbus  eo  modo,  quo  albedo  imprimit,  species 
in  visu,  aut  quodvis  sensibile  in  proprium 
sensum :  probaturque  a  paritate  rationis :  al- 
bedo  enim  imprimit  speciem  sui  in  visu,  quia 
actu  visibihs  est,  ut  probatum  est  hb.  3,  cum 
ageremus  de  visu :  sed  Angehis  est  etiam  actu 
intelhgibiUs :  ergo  potest  imprimere  sui  spe- 
ciem  in  anima  separata.  Patet  consequentia  a 
fortiori:  objectura  enim  sensibile  efhcit  spe- 
ciem  sui,  Hcet  illa  quodammodo  sit  immate- 


ANIM.4!  SEPARAT^. 

rialior,  sed  Angelus,  vel  anima  separata  im- 
materiahor,  fortasse  est,  quam  species  ejus: 
ergo  poterit  illam  efiicere.  Confirmatur  primo, 
quoniam  ideo  astruitur  intellectus  agens  ad 
efTiciendas  species,  quod  phantasia  sit  mate- 
rialior,  nec  proinde  efficere  possit  species  im- 
materiales,  posset  autem  si  phantasma  spiri- 
tuale  fuisset,  neque  jam  intellectus  agens 
adraitteretur:  ergo  objecta,  quee  de  facto  spi- 
ritualia  sunt,  poterunt  efficere  species  sui  in 
intellectu.  Confirraatur  secundo,  quia  res  actu 
tahs,  potest  iraprimere  sui  similitudinem  in  id 
quod  est  potentia  tale,  sed  substantise  spiri- 
tuales  sunt  actu  intelligibiles,  et  intellectus  est 
in  poteutia  ad  earum  simihtudines :  ergo,  etc. 
Confirmatur  tertio,  quoniam  intentionales  spe- 
cies  res  iraperfectse  sunt,  producibilesque  pro- 
pria  actione,  ex  pra^supposito  subjecto :  ergo 
non  est  cur  ab  angelo  non  possint  produci. 

5.  Objectiones  contra  proxime  d.icta.  —  Sol- 
vuntur. — Sed  coDtra  haec  arguitur  prirao,  quia 
talis  productio  speciei  deberet  esse  naturahs, 
et  fieri  iraraediate  a  substantia  Angeh,  videtur 
autera  impossibile,  creaturara  iraraediate  ope- 
rari  per  substantiam  suara :  ergo,  etc.  Secundo 
sequeretur,  quod  de  facto  unus  Angelus  im- 
primeret  speciem  sui  in  alterum.  Consequens 
falsum  est :  ergo,  etc.  Tertio  sohis  Deus  movet 
efficaciter  voluntatera,  sed  intellectus  non  est 
nobilior  voluntate :  ergo  neque  in  inteUectum 
agens  aliud,  preeter  Deum,  impriraere  potest 
speciem.  Quarto  species  debet  esse  immate- 
rialiter,  quam  objectum  repraesentatum,  cum 
sit  forma  actu  intelligibilis :  ergo  non  potest 
produci  a  substantia  etiam  spirituaU.  Ad  pri- 
mum  dic,  nuUum  esse  inconveniens  Angelum 
immediate  per  substantiara  suam  efficere  spe- 
cies  intentionales,  ut  patet  etiam  in  colore 
aUisque  sensuam  externorum  objectis:  quae 
sui  species,  et  ut  proprie  agentia  imraediate 
producunt,  neque  rursus  inconveniens  uUum 
est  substantiam  esse  immediatum  principium 
alicujus  actionis  prsecipue  assimilativse  in  esse 
intentionali.  Ad  secundura  negatur  sequela, 
quoniam  de  facto  omnes  AngeU  reeeperunt 
totam  suam  perfectionem  a  principio,  omnes- 
que  species  inteUigibiles,  unde  non  est  cur 
aliunde  recipiant.  Neque  inferas :  ergo  animara 
quoque  debuisse  perfici  a  Deo  tantura,  cura  ab 
iUo  tantura  creetur  et  conservetur :  negandum 
enim  autecedens,  multse  siquidem  res  creantur 
a  Deo  qusein  actionibus  suis  de  csetero  juvan- 
tur  ab  aliis  causis:  hac  enira  ratione  Angehis, 
etiara  Augelura  iUurainat.  Tertium  arguraen- 
tum  non  est  simile ;  voluntas  enim  non  move- 


CAP.  YI.  QUOMODO  DEUM,  ET  ALIAS  SUBSTANTIAS  SEPABATAS. 


793 


tur  ab  alio  effective,  quoad  actum  primum, 
intellectus  vero  in  actu  primo  ab  objecto  suo 
constituitur.  Ad  quartum  negatur  anteeedens^ 
substantia  quippe  spiritualis  immaterialior  est 
quolibet  accidente.  Deinde  antecedente  ad- 
missO;,  negatur  consequentia^  habetque  instan- 
tiam  in  objectis  sensibilibus :  ex  his  ergo  pro- 
babilis  fit  hsec  sententia^  ac  tribuitur  Alensi. 
Certe  rationes  pro  illa  factae  in  numero  prsBce- 
denti  urgentiores  videntur,  quam  qua3  pro 
opposita  parte  proxime  factse  sunt,  atque  dis- 
solutae, 

6.  Bubium  %num  expeditur.  —  Dubium 
tamen  primum  est,  an  per  eas  species  co- 
gnoscat  anima  separata  alias  animas  atque 
Angelos  :  in  quo  videtur  plane  certum^  quan- 
tum  praesens  materia  patitur,  animam  sepa- 
ratam  perfecte  compreliendere  alias  sicut 
seipsam,  primo  quia  ejusdem  sunt  perfectionis 
essentialis.  Gradus  vero  individuales  facile 
possunt  intelligi,  quippe  qui  parum  addant 
supra  essentialem  perfectionem.  Secundo,  ra- 
tiones^  quibus  supra  probavimus,  animam  se 
perfecte  cognoscere,  de  aliis  animabus,  quan- 
tum  ad  naturalia^  etiam  valent :  quantum  vero 
ad  supernaturalia,  actusque  liberos,  alia  est 
ratio,  cum  harum  rerum  mensura  non  ex  na- 
tura  pendeat,  sed  ex  gratia,  atque  libertate. 
De  cognitione  vero  Angelorum  est  majus  du- 
bium.  D.  Thomas  supra  loquendo  de  Cogni- 
tione  Jiaturali,  vult  animam  separatam  habere 
imperfectam  et  deficientem  cognitionem  An- 
gelorum,  et  art.  3,  indicat,  esse  tantum  veluti 
in  genere,  seu  in  confuso,  idemque  colligitur 
ex  articulo  primo. 

7.  Primum  audoris  prommtiatum  in  /wc 
duhio  probatur. — Hsec  tamen  sententia  difli- 
cilis  est.  Ac  dico  prinio  animam  separatam 
habere  propriam  cognitionem,  et  intuitivam 
cujuscumque  Angeli.  Primo  quia  quemlibet 
Angelum  per  propriam  speciem  illius  novit : 
tum  quia  species  rerum  spiritualium  ab  ob- 
jectis  manant :  ergo  species  propria  a  proprio 
illius  objecto  :  tum  quia  licet  species  hee  in- 
fundantur  a  Deo,  nulla  ratio  est,  cur  non  in- 
fundantur  animse  proprise  species  cujusque 
Angeli,  ut  per  illam  possit  cognoscere  singu- 
los.  Secunda  ratio  una  propter  quani  anima 
separata  ex  natura  sua  vendicat  cognitionem 
intelligentiarum,  est  societas,  quam  cum  illis 
habet,  teste  D.  Tho^ma,  q,  de  Anima,  art.  17. 
Sed  ad  hanc  societatem  non  satis  est  cognitio 
confusa,  nisi  singu.  as  personas  cognoscat,  qui- 
bus  associari  debeat,  ne  anima  inter  Angelos 
instar  cseci  hominissegereret,  quialios  confuse 


cognoscit  homines  esse,  nihil  in  particulari  de 
illis  discernendo  :  hoc  autem  magna  esset  im- 
perfectio.  Tertio,  quia  ad  confuse  Angelos  co- 
gnoscendum  non  indigeret  speciebus,  cnm  per 
suam  substantiam  ita  posset  cognoscere,  ut 
supra  dictum  est  :  recipit  autem  species  An- 
gelorum,  ut  ipse  D.  Thomas  docet  :  ergo  ha- 
bet  propriam  eorum  cognitionem. 

8.  Secitndimi  pronuntiatum  hipartitum.  — 
Dico  secundo,  hsec  Angelorum  cognitio  in 
anima  separata  quidditativa  est  et  distincta  : 
an  vero  sit  comprehensiva,  certo  sciri  non  po- 
test.  Prima  pars  probatur,  intellectus  enim 
noster  cognoscitivus,  est  quidditatum,  neque 
in  solis  accidentibus  sistit  :  cum  ergo  habeat 
proprias  species  Angelorum,  repraesentantes 
propriam  cujusque  essentiam,  cognoscit  sane 
illam  lumine  naturali  :  maxime  quia  essentiee 
Angelorum  fmitee  sunt,  nec  est  cur  ab  intel- 
lectu  nostro  separato  cognosci  non  possint 
quidditative  :  cum  sic  assimiletur  Angelis, 
tum  in  modo  esseudi,  tum  in  speciebus.  Se- 
cunda  pars  suadetur,  quiacomprehensio  mul- 
tum  addit  supra  cognitionem  quidditativam, 
ad  hanc  enim  sat  est  cognoscere  prsedicata 
omnia  essentialia,  ad  comprehensionem  vero 
oportet  cognoscere  cunctas  rei  proprietates, 
omnesque  rationes  illius  penetrare.  Unde  bea- 
ti  Deum  quidditative  cognoscunt,  non  vero 
comprehendunt :  tum  ergo  Angeli  sint  excel- 
lentiores  ipsa  anima,  atque  habeant  altiorem 
modum  cognoscendi,  utpote  sine  discursu,  et 
per  universaliores  species  :  excedunt  fortasse 
capacitatem  auimse,  ne  ab  ea  comprehendi 
possint.  Alia  vero  ex  parte,  cum  sint  fmitse 
naturse,  videri  poterunt  comprehendi  posse  ab 
intellectu  habente  perfectas  speeies  illorum, 
prgecipue  inferiores  Angeli,  qui  non  multum 
in  perfectione  animam  excedunt  :  in  hoc  ergo 
nihil  est  certum,  sed  prior  pars  videtur  pro- 
babilior. 

9.  Dulium  tertium  multiplex . — A.lioremitti- 
tur.  —  Dubitatur  rursum,  an  anima  separata 
possit  cum  alia  colloqui,  aut  etiam  cum  An- 
gelis,  et  quis  sit  modus  locutionis  eorum.  Item 
quomodo  anima  separata  cognitiones  et  ope- 
rationes  liberas  cognoscat.  In  hoc  tamen  ea- 
dem  est  ratio  de  anima  et  Angelis,  et  ideo 
queestiones  istse  in  materiam  de  Angelis  trans- 
mittuntur:  satis  sit  monere,  animam  separatam 
non  posse  cognoscere  cogitationes,  neque  ope^ 
rationes  liberas,  nisi  ex  voluntate  illius,  cujus 
suut  operationes,  atque  Iiinc  est  necessaria 
animabus  separatis  locutio,  qua  proprios  con- 
ceptus  explicent,  alias  non  possent  civiliter 


794  LIB.  VI.  DE  STATU 

vivere;,  neque  esset  respublica  bene  ordinata, 
loquuntur  vero  modo  angelico,  quis  porro  sit^ 
docetD.  Tliomas^  1  p.,  q.  101,  etin  citatama- 
teria  de  Angelis  explicari  utcumque  solet,  est 
enim  res  nobis  in  hac  vita  satis  abdita. 

CAPUT  VII. 

QUID    ANJMA  SEPARATA  COGNOSCAT  IN  REBUS 
MATERIALIBUS  ET  QUOMODO. 

1.  Prima  qucestio  Imjus  capitis,  ac  D.  Tho- 
mce  circa  eam  resolutio.  —  Pro  expositione 
qusestionis.  Nota  res  materiales  dividi  in  tria 
genera,  quaidam  sunt  singulares,  alia3  univer- 
sales,  aliaa  sunt  eflfectus,  et  operationes  rerum 
singularium.  Unde  triplex  hic  est  qusestio,  pri- 
ma,  an,  et  qua3  singularia  anima  separata  co- 
gnoscat,  Secunda^ancognoscatfacta^  qusecon- 
tingunt  in  hac  vita.  Tertia  utrum  habeat  scien- 
tiam  naturalem  rerum.  Circa  primam  divus 
Thomas  et  discipuH  ilHus  sentiunt  aniinam 
separatam  cognoscere  singularia  :  de  modo 
autem  sunt  anxii^  cum  non  ponant  in  illa  spe- 
cies  singularium.  Unde  D.  Thomas,  supra  a.  4, 
ait  eam  cognoscere  quaedam  singularia_,  non 
tamen  omnia,  cognoscere  autem  illaper  species 
infusas  a  Deo,  quse  determinantur  ad  hsec^ 
vel  illa  singularia  per  preecedeutem  cognitio- 
nem,  et  per  aliquam  affectionem,  vel  per  na- 
turalem  habitudinem_,  vel  per  divinam  ordi- 
nationem :  qua  de  causa  eo  loco  ad  primum, 
docere  videtur,  aniinam  separatam  per  species, 
quas  ex  hac  vita  detulit,  non  posse  postea 
cognoscere  singularia  sensibilia,  quse  in  vita 
cognovit :  idem  credit  Cajetanus  ibi.  Rursus 
D.  Thomas,  q.  de  Anima,  art.  20,  iii  corpore, 
et  ad  1 1 .  Ac  videtur  consequenter  loqui,  nam 
illee  species  acquisitse  tantum  repreesentant 
naturam  universalem,  et  ideo  per  illas  non 
posset  anima  cognoscere  singularia,  manet 
tamen  apud  D.  Thomam  eadem  difficultas  in 
speciebus  infusis,  quales  ipse  ponit,  non  re- 
praasentantes  scilicet  directe  singularia :  omnes 
vero  allati  modi  determinandi  species,  nec 
bene  intelliguntur,  nec  satisfaciunt,,  et  iidem 
fingi  possent  in  speciebus  acquisitis  :  quare 
hac  in  re  sit. 

2.  Prima  assertio.  — Prima  conclusio.  Ani- 
ma  separata  cognoscit  omnia  singularia,  quae 
in  vita  cognovit,  per  species  illorum  acquisitas. 
Heec  conformis  est  valde  modo  loquendi  Scrip- 
turse,  ac  sequitur  ex  dictis  supra.  Anima  enim 
separata  conservat  species,  qiias  in  hac  vita 
comparaverat;,   et  per  eas  potest  cognoscere 


ANIM.^  SEPARAT^. 

quidquid  illse  repraesentant,  reprsesentant  au- 
tem  directe  singularia  :  ergo,  etc.  Consequen- 
tia  est  evidens,  antecedens  autem  jam  in  su- 
perioribus  ostensum  est :  quare,  etc. 

3.  Secunda  assertio. — ExpUcando  suadetur. 
—  Sit  tamen  secunda  conclusio.  Loquendo  ex 
natiira  rei  :  anima  separata  non  cognosceret 
alia  singularia  materialia,  nisi  ea,  quee  in  vita 
cognovit,  quorumqiie  species  detulit,  de  facto 
tamen  cognoscit  alia,  juxta  dispensationem 
Dei  infundentis  species  illa  repreesentantes. 
Explicatur  et  probatur.  Nam  si  anima  in  puris 
natiiralibus  separata  maneret,  eonservaret 
utique  species  singularium,  quas  acquisivit 
conjuncta  :  alia  vero  singularia  haiid  propriis 
conceptibus  attingeret,  nisi  per  proprias  eo- 
riim  species,  quas  tamen  a  rebus  desumere  non 
valet,  ut  supra  probatiim  est :  oporteret  ergo 
illas  a  Deo  recipere.  Non  videtur  autem  neces- 
sarium,  neque  ad  naturalem  Dei  providentiam 
spectare  talium  specierum  infusio,  ciim  rerum 
singiilarium  cognitio,  per  se  sumpta,  minime 
necessaria  sit  ad  perfectionem  intellectus,  sed 
ad  praxim  tantum,  quse  in  separatis  animis 
locum  non  habet,  cum  in  eo  statu,  nec  debe- 
rent  animse  ciim  aliis  hominibus  conversari, 
nec  aliis  rebus  materialibiis  uti,  qua  etiam  de 
causa  aiiima  conjuncta  corpori  cognitionem 
possidet  reriim  singulariiim  alterius  vitse.  At 
vero  de  facto,  beatee  qiiidem  animae  cognitio- 
nem  participant  multorum  singularium,  vel 
per  divinam  essentiam,  quam  vident,  vel  per 
species  eoriim,  idqiie  vel  ratione  status  beati- 
tudinis  ad  plenum  gaudium  animarum ,  vel 
propter  bonum  hominum  viatoriim,  ut  juvari 
modo  aliqiio  possint  ab  animabus  illis.  Animae 
quoque  damnatee  recipiiint  cognitionem  sin- 
gularium,  qiice  inservierit  ad  debitum  suppli- 
cium  earum  :  animae  deniqiie  parviilorum  de- 
cedentium  in  originah  nuUam  obtinent  cogni- 
tionem  singiilariiim  materiahum,  qiiantum 
conjicere  possumus,  quia  iUis  necessaria  non 
est,  nec  natm^aliter  debita,  et  hsec  de  prima 
qiigestione. 

4.  Secunda  qucestio,  ejus  resolutio  per  tertiam 
assertionem  bipartitam.  —  De  liac  re  nonniliil, 
l.  2,  de  Attributis,  c.  28,  num.  14.  —  Secunda 
pars  assertionis.  —  De  secunda  qusestione  pro- 
portionaliter  loqiiendum  videtur,  iinde  sit  ter- 
tia  conclusio.  Anima  separata  non  cognoscit 
particulares  actiones  et  effectus  materiales,  et 
singiilares  hujus  Universi,  nisi  forte  ahquas 
cognoscat  referentibus  Angelis.  Prima  pars 
suadetiir  a  quibusdam,  quia  di?tantia  localis 
impedit  coguitiouem,  est  tameu  ridicula  ratio, 


CAP.  VII.  AN,  ET  QUOMODO  RES  MATERIALES. 


795 


quia  distantia  localis^  ut  plurimumimpeditac- 
tiouem  localem^  iion  pure  spiritualem,  quia 
non  pendet  a  loco^  in  sensibus  vero  impedit^ 
quia  recipiunt  species  ab  objecto^  quse  necessa- 
rio  per  medium  diffunduntur,  si  tamen  sensus 
apud  se  haberet  species^  profecto  distantia 
non  impediret  sensationem.  Ratio  ergo  sumi- 
tur  ex  defectu  specierum:  anima  enim  sepa- 
rata  tantum  defert  speciem  illarum  rerum^ 
quas  hic  cognovit :  unde  illarum  tantum  re- 
cordatur :  effectuum  vero,  qui  eveniunt  post 
discessum  ilhus^  nec  species  defert,  nec  ihas 
a  rebus  desumere  valet^  nec  denique  est  cur  a 
Deo  infundantur  ex  natura  rei  loquendo^  quia 
iharum  cognitio  non  est  necessaria  ad  perfec- 
tionem  naturalem  animse  debitam^  cum  sit 
cognitio  nimis  accidentaria  et  extranea,  nec 
pertineat  ad  ilhim  statum  nosse^  quae  hic  ge- 
runtur.  Addidi  secundam  partem  conckisionis^ 
quia  non  est  inconveniens  Angelos^  vel  animas 
posterius  decedentes  referre  posse  animabus 
antea  separatis  nonnuUa  de  gestis  mortahum. 
Dixi  paulo  ante  ex  natura  rei,  id  est,  seclusa 
gubernatione  supernaturali;,  cjuse  de  facto  est 
circa  animam^  quoniam  hac  providentia  spec- 
tata  dicendum  ahud  est.  Animse  quippe  dam- 
natorum,  quse  hic  geruntur^  non  nisi  per  dae- 
mones,  vel  ex  Dei  ordinatione  norunt,  ad 
majorem  poenam  iharum.  Animas  etiam  in 
hmbo  nihil  cognoscunt  de  hac  vita,  cum  nihil 
ad  eas  attineat.  Beatis  denique  animabus  ple- 
raque  revelantur.  Vide  Gregorium  12,  Mora- 
hum,  cap.  13  et  15,  et  Psal.  108,  Augustinum 
de  Gura  pro  mortuis,  D.  Thomam,  secunda 
secundsej  qusBstione  83,  art.  4,  ad  2,  et  prima 
parte,  queest.  80,  articulo  8,  c[ui  Patres  docent 
animam  beatam  cognoscere  omnia  praisentia, 
quee  hic  fiunt,  et  Cajetanus  in  proximo  loco 
ponderatdixisse  D.  Thomsim,  omnia  prcesenfia, 
ut  denotaret,  quod  non  cognoscit  futura,  at- 
que  ita  vox  omnia,  ut  inquit  Gajetanus,  distri- 
buit  tantum  pro  effectibus  naturahbus,  ut  ex- 
cludantur  supernaturalia ,  et  hbera  Dei,  Au- 
gelorum  ethominum.  Undenon  quihbet  beatus 
cognoscit  preces  omues,  quse  ad  animam  ahe- 
rius  beati  funduntur,  quEe  limitationes  veree 
communiter  videntur.  Addo  tamen  illam 
cognitionem  omnium  effectuum  pioesentium, 
quam  divus  Tliomas  tribuit  beatis  non  fieri 
per  visionem  beatificam,  hcet  contrarium  in- 
sinuet  Cajetanus  ibidem,  ac  Ferrarius  3,  con- 
tra,  c.  59,  quia  jam  in  visione  beatifica  dare- 
tur  frequens  mutatio,  siquidem  videret  beatus 
uunc  res  prsesentes,  quas,  antequam  fierent, 
non  videbat:  quapropter  si  ahquos  effectus 


contingentes  denuo  videt  beatus  in  verbo,  iUos 
plane  videbat  antequam  fierent.  Quando  ergo 
dicitur,  beatos  cognoscere  omnes  effectus  na- 
turales,  accipieudum,  id  est,  per  visionem,  quse 
fit  propriis  speciebus  extra  verbum ,  sicque 
non  oportet,  ut  actu  omnia  cognoscant,  quia 
non  necessario  per  species  omnibus  attendunt, 
satisque  est  posse  cognoscere,  cum  vohierint. 
Addit  quocjue  Cajetanus  eoloco,  post  judicium 
omnes  beatos  visuros  qusecumque  Deus  videt 
scientia  visionis,  de  quo  ahbi,  mihi  certe  uec 
videtur  verum,  nec  multum  probabile. 

5.  Tertia  qucesiio  duo  lialet  certa.  —  Secun- 
dum  amhiguum  enodatur  a  D.  Tlioma  duflici 
dicto.  —  Dictum  frolatur.  —  Girca  tertiam 
quEestionem,  primo  certum  est,  animam  Beati 
habere,  ex  natura  sua  loquendo,  scientias, 
quas  hic  acquisivit,  ut  patet  ex  superioribus. 
Secundo  est  certum  habere  omnem  scientiam 
reriim  naturahum  non  tantum  per  visionem 
Dei,  sed  proprias  species,  cum  hoc  pertineat 
ad  perfectionem  ilhus  status.  Utrum  vero  in- 
tra  hmites  naturse  animaseparata  habeat  scien- 
tiam  omnium  rerum,  licet  hic  iham  non  ac- 
quisierit,  dubium  est.  D,  Thomas  supra  res- 
pondet  habere  cognitionem  naturahum  per 
species  infusas :  addit  tamen  habere  imper- 
fectam.  Primum  dictum  videtur  quidem  ratio- 
nabile,  tum  propter  rationes  supra  factas,  tum 
quia  anima  ex  natura  sua  habet  lumen  intel- 
lectuale  sufficiens  ad  cognoscendas  res  natura- 
les :  ergo  ad  providentiam  Dei  spectat  dari  iih 
species  necessarias  ad  operandum  cum  iUo 
himine,  ne  iUud  sit  perpetuo  otiosum.  Secuu- 
do,  quia  cognitio  rerum  naturahum  per  se 
loquendo  est  magna  perfectio  animae,  ac  na- 
turalis  ilh :  ergo  connaturale  est,  ut  conferan- 
tur  ei  species  ad  res  has  cognoscendas.  Tertio 
ostensum  est  supra,  infundi  animae  nonnuUas 
species  :  nuUa  est  autem  ratio,  cur  iUi  magis 
harum  rerum,  quam  aharum  conferantur : 
ergo  omnium  conferuntur.  Quarto,  quia  sine 
cognitione  naturahum  rerum,  non  potest  ani- 
ma  se  perfecte  cognoscere,  cum  enim  sit  forma 
materise,  ut  perfecte  comprehendat  se,  oportet 
materiam  cognoscat,  et  cum  sit  media  inter 
formas  mere  spirituales  et  materiales,  oportet, 
ut  utrumque  extremum  attingat,  ut  se  perfec- 
tius  cognoscat :  probabile  ergo  est  liabere  il- 
lam  species  omnium  materialium  per  infusio- 
nem  et  non  a  rebus  acceptas. 

6.  QicwstiunciUa  incidens  ,  ut  resolvatur  a 
D.  Thuma  et  aliis.  —  Aliorum  placitum  non 
evincit. — Utrum  vero  dictai  species  infundan- 
tur  immediate  a  Deo^  an  per  Angelos,  divus 


796  LIB.  VI.  DE  STATU 

Tliomas,  de  Anim.^  a.  20^  ad  undecimum  per 
Angelos  infundi  arbitratur,  et  idem,  1  part., 
qusest,  89;,  art.  l,  ubi  ait  animam  separatam 
inlelligere  per  conversionem  ad  res  actu  intel- 
ligibiles,  sub  quibus  comprehenduntur  Angeli, 
et  consentiunt  Gajetanus  ibi  ad  tertium,  et 
Ferrarius  tertio,  contra  Gent.,  cap.  68,  col.  4. 
Et  videtur  probabile,  qua  enim  possunt  ficri 
per  causas  secundas,  Deus  non  facit  se  solo  :  in 
priesentiveroeffectus,  de  quoloquimur,  potest 
fieri  per  Angelos,  producuntur  siquidem  spe- 
cies  per  actionem  intentionalem,  quse  non  re- 
quirit  tyansmutationem  subjecti_,  qua  etiam 
de  causa  potest  Angelus  movere  corpus  loca- 
liter,  et  illuminare  alium  Angehim  similiter  : 
ergo  et  producere  species.  Contrarium  opinan- 
tur  multi,  eo  quod  Angehis  nequeat  educere 
formam  de  materia,  nisi  forte  illiusmet  re- 
pra?sentativum,  qusetamen  ratio  non  convincit, 
quamvis  enim  Angelus  nequeat  producere  qua- 
Utates  materiales  :  quippe  ,  quas  eminenter 
non  continet :  valet  tamen  qualitates  intentio- 
nales,  quia  sui  sunt  ordinis,  illasque  ahquo 
modo  continet,  cum  sit  plenus  specierum  : 
sine  qua  vii-tute  non  apparet,  quomodo  exph- 
canda  sit  locutio,  aut  ilhiminatio  Angelorum. 
7.  PrionuTd  dictum  D.  Thomce  talde  du- 
Mum.  —  Quod  vero  secundo  loco  D.  Thomas, 
numero  5,  allatus  addit,  praidictam  scihcetco- 
gnitionem  esse  imperfectam,  dubium  habet. 
Ejus  vero  ratio  colhgitur  ex  articulo  primo 
ilhus  quEestionis.  Pro  cujus  intehigentia  no- 
tandum,  species  duphciter  posse  esse  infusas  : 
per  se  nimirum,  aut  per  accidens  per  se  infu- 
sai  dicuntur,  quse  ex  naturah  modo  productio- 
nis  postulant  infundi:  peraccidens  vero,  quae 
ex  natura  sua  poterant  fabricari  per  intehec- 
tum  agentem,  ex  accidente  tamen  per  infu- 
sionem  dantur,  unde  species  per  se  infusse 
aherius  rationis  sunt  ab  acquisitis :  per  acci- 
dens  vero  infusse  cum  eisdem  sunt  ejusdem 
rationis.  Supponitergo  D.  Thomas  species  quse 
animee  infunduntur  esse  per  se  infusas ,  et  al- 
terius  rationis :  unde  jani  arguit.  Unaquseque 
natura  intehigens  distincte  cognoscit  per  spe- 
cies  iUi  naturales  et  adajquatas  capacitati  suae : 
per  species  vero  universahores,  et  quse  adee- 
quate  conveniunt  superiori  naturaj,  imperfecte 
cognoscit  natura  inferior :  quia  non  habet 
virtutem  sufficientem  ad  utendum  ilhs :  cum 
ergo  anima  nostra  in  infimo  sit  gradu  intel- 
lectuahum  et  connaturale  iUi  sit,  cognoscere 
per  species  imperfectas,  utpote  per  sensus  ac- 
ceptas,  si  extra  hunc  statum  constituatur,  ihi- 
que  infundantur   species  superioris  rationis 


ANIM.«  SEPARAT.^. 

capacitatem  ihius  excedentes,  non  poteritsane 
per  ihas  distincte  intehigere :  hgec  ergo  sen- 
tentia  est  valde  dubia, 

8.  Quarta  asserlio  circa  proximum  duHum. 
— Probalicr.  — Unde  sit  quarta  conclusio,  Pro- 
babihus  videtur,  animam  separatam  habere 
distinctam  cognitionem  rerum  naturahum  per 
species  ihi  infusas,  ita  ./Egidius,  quodhbeto 
quinto,  qusestione  ultima.  Probaturque  primo, 
quia  nuha  est  necessitas  ponendi  cognitionem 
confusam  :  rationes  autem  n.  5  factae.  ad  pro- 
bandum  animam  cognoscere  uaturaha,  viden- 
tur  etiamprobare  de  cognitione  distincta :  vel 
ergo  non  concedatur  animse  cognitio  natura- 
hum,  vel  concedatur  distincta,  quia  naturahs 
animee  perfectio  non  consistit  in  confusa  cogni- 
tione,  sed  in  distincta,  ihi  naturaUter  possibih, 
nec  naturale  desiderium  animee  sistit  in  incon- 
fusa.  Secundohimen  naturaleintehectuspotens 
est  ad  cognitionem  distinctam,  non  tantum  ad 
confusam  :  ergo  ihi  debentur  species  ad  talem 
cognitionem.  Tertio  Deus  supplet  vicem  causae 
naturahs  :  ergo  perfectius  operabitur,  quam 
inferiora  agentia  :  ergo  dabit  animae  separatoe 
species  ihi  proportionatas,  perfectio  enim  ope- 
rantis,  non  in  eo  tantum  est,  ut  agat  res  per- 
fectas,  sed  etiam  proportionatas.  Quarto,  vel 
est  possibile  concedi  animae  separatse  species 
proportionatas  ejus  viribus,  vel  impossibile  : 
si  primum,  ergo  dantur  ilh  :  hoc  enim  est  ma- 
gis  consonum  naturse,  proindeque  judicandum 
est  Deum  operari  ea,  quse  rerum  naturis  magis 
consonant,  ac  sunt  possibiha :  sine  fundamento 
autem  existimabuntur  tales  species  impossibi- 
les  :  ergo  de  facto  communicantur  hujusmodi 
species  separatse  animse.  Dices  :  impossibile 
esse  animoe  species  per  se  infusas  ponere,  ac 
simul  proportionatas.  Sed  contra  primo  quia 
si  hoc  impossibile  esset,  jam  non  recte  pone- 
retur  DEUS  conferre  animte  species  per  se  in- 
fusas,  sed  infundere  solum  ejusdem  rationis 
cum  acquisitis  ad  supplendum  vicem  earum  : 
namque  mehus  est  habere  species  proportio- 
natas,  quam  nimis  perfectas  cum  impropor- 
tione,  Secundo  nuha  ratione  probari  potest 
esse  impossibile  DEO  efficere  species  perfec- 
tiores,  quam  quas  efficit  intehectus  agens,  mi- 
nus  tamen  perfectas,  quam  angehcas,  qufeque 
proportionentur  anima?  separata3 :  quin  potius 
videtur  contra  rationem,  animam  in  ordine 
substantiarum  separatarum  constitutam  habere 
non  posse  species  pro  iUo  statu  proportionatas : 
cum  eiiim  status  ihe  sit  perfectior,  utpote  a 
materialitate  expeditus,  hcet  species  sint  ah- 
quantulum  perfectiores,  quam  nostras,  erunt 


I 


CAP.  VIII.  AN  ANIMA  SEPARATA 
illi  proportionatse  :  sunt  itaque  possibiles  spe- 
cies  medice  inter  angelicas  ac  nostras,  quse 
proportionatse  sint  anima;  separatos  liabenti 
statum  medium  inter  Angelos  et  statum  es- 
sendi  in  corpore  :  manet  ergo  probata  conclu- 
siOj  et  solutum  fundamentum  contrariee  sen- 
tentise. 

GAPUT  VIII. 

UTRUM  ANIMA   SEPARATA  PERFECTIUS  INTELLIGAT, 
QUAM  CONJUNGTA. 

1.  Qiiid  D.  Thomas  sentiaf  i7i  prcpsenti. — 
Quid  Scotus.  — Postquam  dictum  est  de  co- 
gnitione  animse  separata^,  superest  compare- 
mus  modum  cognoscendi  illius^  cum  modo  ani- 
mse  conjunctae^  ut  colligamus  quis  borum  sta- 
tuum  sit  melior.  D.  Tliomas  supra  respondet, 
licet  modus  cognoscendi  auimae  separatae  se- 
cundum  se  sit  mebor,  non  tamen  animae,  quia 
improportionatus.  Itaque  videtur  sentire  ani- 
mam  conjunctam  melius  cognoscere.  Ratio 
illius  est,  quia  animse  uniuntur  corporibus,  ut 
perfe.'tiorom  cognitionem  rerum  habere  pos- 
siiit.  Scotus,  ini,  dist.  45,  q.2,  vultcognitionem 
quoque  aniinae  conjunctae  esse  perfectiorem, 
atque  adeo  cognitionem  sine  dependentia  a 
phantasmate  non  esse  simphciter  meliorem 
cognitione  cum  dependentia,  sed  ex  dictis  vi- 
detur  aliter  dicendum,  et  primo  suppono  con- 
tra  Scotum  cognitionem  sine  dependentia  a 
corpore,  et  phantasmatibus  perfectiorem  esse, 
quam  cum  dependentia.  Quod  D.  Tliomas  po- 
suit,  nec  potest  negari  ab  Scoto,  quia  illa  co- 
gnitio  est  perfectior  simpliciter,  utpote  Deo 
conveniens  et  Angelis  :  quare  si  animse  non 
ideo  est,  quod  non  sit  melior,  sed  quod  anima 
minus  capax  sit  ilhus,  quemadmodum  cogni- 
tio  sine  discursu  perfectior  est,  quam  cum 
discursu  licet  animse  non  sit  melior,  quia  illi 
impossibilis.  Secundo  suppono,  dictam  compa- 
rationem  fieri  absolute,  vel  etiam  circa  res  de- 
terminatas, 

2.  Prima  assertio  oslendit^ir  multipliciter. — 
Prima  conclusio  absolute  loquendo,  melius  in- 
telligit  anima  separata,  quam  conjuncta.  Patet 
ex  dictis,  primo,  quia  intelligit  se  quidditative, 
quod  in  corpore  non  preestat.  Secundo  conci- 
pit  intehigentias  propriis  conceptibus,  et  non 
per  negationes,  quod  non  sic  in  corpore.  Tertio 
Deum  melius  cognoscit,  quia  cognoscit  melius 
effectus  illius  et  meliores.  Quarto,  cum  sit  li- 
bera  a  corpore,  aptior  est  ad  intelhgendum,  et 
ad  perseverandum  in  actibus  intellectus,  ut 


PERFECTIUS  INTELLIGAT,  ETC.  797 

D.  Thomas,  art.  2,  ad  1,  docet  et  colligitur  ex 
illo  Sap.  9  :  Cor^ms,  quod  commipitur ,  aggra- 
vat  animaiv.,  ei  terrena  inhabitatio  deprimit 
sensummuUa  cogitantem. 

3.  Secunda  assertio  explicans  varias  com- 
parationes  circa  titulum  cajntis.  —  Secunda 
conclusio.  Comparando  etiam  cognitiones,  me- 
lius  intelligit  anima  separata  res  etiam  mate- 
riales,  quam  conjuncta.  Pro  qua  observa,  in 
animaseparatadarispecies  materialium  rerum, 
quas  hic  acquisivit,  dari  etiain  species  infusas, 
utique  per  se  :  quse  namque  infusse  sunt  per 
accidens,  neutiquam  infunderentur  de  iis  re- 
bus,  quarum  jam  anima  in  corpore  species  ac- 
quisierat,  sed  supplerentur  tantum,  quse  dees- 
sent  :  suppouendo  ergo  per  se  infusas  esse 
(qiiod  est  probabile,  neque  ad  praesens  refert) 
comparatio  intenta  fieri  potest  multis  modis 
quibus  omnibus  anima  separata  melius  intelli- 
get,  quain  conjuncta  Prima  comparatio.  Ani- 
ma  separata  melius  intelligit  per  species  acqui- 
sitas,  quam  conjuncta,  quia  est  liberior,  et 
lumen  intellectus  expeditius.  Secunda  compa- 
ratio.  Per  infnsas  melius  intelhgit,  quam  per 
acquisitas,  quia  infusse  sunt  perfectiores,  atque 
animae  pro  illo  statu  magis  proportionatse, 
quam  acquisitae,  estque  rationabile,  ut  anima 
per  conversionem  ad  superiora  melius  intelli- 
gat,  quam  per  conversionem  ad  inferiora.  Unde 
patet  quod  separata  per  infusas  melius  intelli- 
get,  quam  conjuncta  per  acquisitas,  quse  est 
ultima  comparatio.  Itaque  modis  omnibus  me- 
lius  intelliget  separata. 

CAPUT  IX. 

UTRUM   MAGIS   NATURALE    SIT  ANIM^   ESSE  IN  COR- 
rORE,  QUAM  EXTRA  CORPUS. 

1 .  Primum  argumentum  pro  statu  separatio- 
nis.  —  Plato7iis  et  Amcennce  sententia.  —  In 
quo  discrepent. — Accedit  Scotus  sententice  divi 
Thomce.  —  Heec  quaestio  oritur  ex  prsecedenti : 
omnis  enim  forma  unitur  materise,  ut  melius 
illi  sit,  quam  si  extra  corpus  maneat,  atque 
ut  melius  exerceat  operationes  suas,  animse 
vero  rationali  non  sic  contingit,  potius  eiiim 
unio  ad  corpus  illi  deterior  est,  quia  impedi- 
tur  valde  ab  operatione  sua  :  ergo  melius  illi 
est,  esse  separatam.  Secundo  animas  status  in 
corpore  est  contra  naturalem  ejus  inclinatio- 
nem,  inclinatur  siquidem  vehementer  ad  co- 
gnoscendum  Deum  ^t  Angelos,  et  ad  perfecte 
intelligenda  omnia  :  quas  certe  inclinatio  im- 
peditur  in  corpore :  est  ergo  ibi  violenter,  atque 


798  LIB.  VI.  DE  STATU 

adeo  naturale  ei  est  esse  extra  corpiis.  Heec 
fundameuta  coegerunt  Platonem  in  Timseo^ 
Phsedro  et  Piisedone  ad  dicendum  animas 
nostras  non  esse  existimandas,  sicut  formas 
naturales^  quse  ideo  naturali  vinculo  uniuntur 
materiee^  quia  earum  esse  est  materiale  et  im- 
perfectum,  nostras  vero  esse  immortales  et 
subsistentes^  ac  proinde  quasi  invitas  teneri  in 
corpore,  indeque  egredi  optare.  Ita  etiam  Avi- 
cenna  9,  Metapliysicse^  cap.  l,  dicens  propriam 
perfectionem  anim£e  nostrse  esse^,  ut  describa- 
tur  in  ea  forma  totius  universi^  ac  fiat  sseculum 
intelligibile,  corpus  vero  multum  nocere  ani- 
mse  ad  hanc  perfectionem  obtinendam^  quam 
naturaliter  desiderat :  differt  autem  Avicenna 
a  Platone^  quod  non  neget  esse  naturale  ani- 
mas  nostrse  in  principio  uniri  corpori,  sed  ait 
esse  statum  naturalem  imperfectum^  sicut  sta- 
tus  pueritiee  homini  est  naturalis,  licet  imper- 
fectus,  statum  tamen  separationis  esse  animae 
magis  naturalem^  magisque  perfectum.  Ita 
quoque  Scotus^  in  A;  dist.  A6,  qusest.  2.  Non 
placet  autem  D.  Tliomae  heec  sententia,  quo- 
niam  essentia  animse  tota  est  ad  informandum 
corpus.  Unde  aptitudo  et  inclinatio  ad  corpus 
omnino  est  inseparabilis  ab  illa^  et  quidquid 
huic  inclinationi  repugnat,  prseternaturale  est 
ipsi  animffi.  Qua  de  causa_,  in  quaast.  81,  art.  i, 
scribit  intelHgere  animoe  separat^  prseterna- 
turale  ei  esse,  cum  et  status  ipse  prseternatu- 
ralis  sit :  licet  ad  tertium  addat,  naturale  esse, 
prout  distinguitur  contra  supernaturale.  Unde 
conatur  S.  Doctor  salvare  intelligendi  modum 
animse  in  corpore  illi  potiorem  esse,  quam  ex- 
tra  corpus,  quia  censuit  inconveniens  intelH- 
gendi  modum  preeternaturale  prsestare  natura- 
li.  Verum  superius  ostensum  est,  intelligere 
extra  corpus  esse  melius,  sicque  integrum  ma- 
net  dubium,  ac  plane  non  faciifi.  Nec  est  mira- 
bile  in  liac  mirabili  hominis  compositione  dif- 
ficultatem  obtrudi.  Nam  in  materia  quoque 
moraH  et  naturali  gravissima  dubia  oriuntur 
ex  iHa  corporis  et  spiritus  copulatione.  Quo- 
modo,  inquam,  anima  nostra  spiritualis  sit,  et 
corpori  immersa,  quomodo  subsistens,  simul- 
que  vere  informans,  quomodo  intellectiva  et 
sensibus  aHJgata,  quse  repugnantiam  quamdam 
includere  videntur.  Ex  quibus  ulterius  alise 
oriuntur  salebrse  in  eo  potissime  fundatse,  quod 
Immanam  compositionem  veHmus  ad  modum 
aliarum  compositionum  naturaHum  raetiri, 
quod  tamen  nec  stare  semper  potest,  nec  est 
cur  stet,  quia  si  compositio  liominis  singularis 
est  et  mirabilior  aHis,  non  est  mirum,  si  ali- 
quid  ex  illa  sequatur  singulare. 


ANIM^  SEPARATJE. 

2.  Prima  assertio  prolatur  tripliciter.  — 
Dico  ergo  primo  certissimum  esse  animam  na- 
turaliter  uniri  corpori ,  et  lianc  esse  naturalem 
conditionem  iHius.  Probatur,  quia,  ut  dictum 
est  ex  D.  Thoma  anima  essentialiter  est  for- 
ma,  omnis  vero  forma  naturaHter  informat. 
Secundo,  quia  naturale  est,  ac  maxima  perfec- 
tio  naturee,  quod  in  sensibiH  mundo  existat 
homo,  propter  quem  totus  fabricatus  fuit  : 
consurgit  autem  homo  ex  informatione  ani- 
mee  :  ergo  taHs  informatio  naturalis  est.  Ter- 
tio,  anima  ex  se  est  imperfectum  ens  ad  aliud 
constituendum,  seu  perficiendum  ordinatum  : 
constituere  ergo  naturale  illi  est ,  aHudque 
componere,  ac  perficere. 

3.  Secunda  assertio  tripartita.  —  Dico  se- 
cundo,  videri  certum,  ex  unione  ad  corpus 
animam  non  reddi  imperfectiorem  in  substan- 
tia  sua,  quin  potius  expHcare  perfectionem 
perficiendo  aliud  :  quare  licet  substantialiter 
non  perficiatur,  habere  tamen  in  corpore  mo- 
dum  essendi  magis  conformem  ipsi  substan- 
tise.  Ha3c  conclusio  quoad  omnes  partes  liquet 
ex  dictis.  Nam  tota  substantia  animee,  quae  est 
in  corpore  ,  manet  extra  corpus  :  non  ergo 
perficitur  anima,  nec  fit  imperfectior  propter 
communicatiouem,  vel  separationem.  Atenim 
dum  corpori  unitur,  totum  perficit  hominem, 
in  eoque  explicat  perfectionem  suam ,  cum 
omnis  cansa,  dum  efi^ectum  causat,  virtutem 
suam  declaret  :  quia  vero  causalitas  per  in- 
trinsecam  fit  informationem,  ad  quam  anima 
ex  se  ordinatur,  ideo  substantia  animee  natu- 
raHter  apta  est  ad  corporis  informationem  : 
unde  tandem  actualis  informatio  maxime  con- 
sonat  substantise  animce,  sicut  in  universum 
actus  proportionatur  potentiae,  perfectioque 
illius  censetur  :  considerando  ergo  substan- 
tiam  animse,  non  dubium,  quin  melior  sit  illi 
status  in  corpore,  quam  extra  corpus. 

4.  Terl  'a  assertio  etiam  tripartita. — Tertia 
conclusio.  In  ordine  ad  operationes,  extensive 
perficitur  anima  in  corpore,  quoad  modum 
tamen  efiiciendi  perfectiores  operationes  non 
est  ei  melius  esse  in  corpore  corruptibiH,  sed 
potius  ex  iHo  impeditur,  quod  contra  naturam 
animse  non  est,  sed  naturalis  potius  imper- 
fectio  ,  quse  imperfectam  conditionem  illius 
comitatur.  Prima  pars  suadetur  :  namque  ani- 
ma  in  corpore  principium  est  operationis  ve- 
getativse  et  sensitivee,  et  caeterarum  omnium, 
quas  per  corpus  solum  exercet.  Secunda  pars 
habetur  ex  dictis.  Tertia  declaratur  iuduc- 
tione,  multa  enim  conveniunt  rebus  insepara- 
bihter,  non  ut  perfectiones  earum,  sed  potius 


CAP.  IX.  AN  IN  CORPORE,  AN  POTIUS  EXTRA  ILLUD  ANIMA,  ETC. 


799 


ut  imperfectioneS;,  et^  iit  ita  dicam,  miseriee;, 
quee  ex  imperfectione  subjecti  consequuntur^ 
sic  naturale  est  liomini  esse  mortalem^  non  ut 
perfectio^  sed  ut  imperfectio,  sic  in  prsesenti 
propria  conditio  est  animse  nostrfe  uniri  cor- 
pori  corruptibili ,  naturalisque  modus  incep- 
tionis  ejus.  Ex  quo  si  aliquod  detrimentum 
patitur  in  operandO;,  naturalis  profecto  perfec- 
tio  ejus  est,  ac  miseria,  non  violentia  :  quem- 
admodum  melius  esset  animse  semper  ratione 
uti,  nec  carere  unquam  usu  rationis^,  et  tamen 
naturale  illi  est  per  aliquot  annos  eo  usu  ca- 
rere^   neque  hoc  violentum  dici.potest,  sed 
qusedam  naturalis  imperfectio.  Declaratur  ra- 
tione^  cum  enim  aliquid  intrinsece  ordinatur 
ad  finem,  hujus  consecutio  perfectio  est  iilius, 
et  status  in  tali  fine  maxime  naturalis^  quse 
vero  inde  incommoda  fortasse  sequuntur,  non 
violenta  putantur^  sed  naturales  sequelse  ex 
tah  conditione  naturse ,  sic  finis  naturalis  pe- 
dum  est  totum  corpus  sustinere,  ex  quo  plane 
sequitur  esse  illos  debere  in  infimo  loco,  pa- 
tique  oportere  incommoda,  quse  non  contra 
illorum  naturam  sunt,  sed  eorum  comitantur 
imperfectionem  :  cum  ergo  animse  nostree  finis 
sit^  constituere  naturale  compositum  omnium 
perfectissimum^  id  attenditur  magis  :  ex  quo 
si  ahquod  detrimentum  patitur^  naturahs  con- 
ditio  est^  non  violenta.  Dices  :  ergo  infelicior 
est  conditio  animse  nostrse  inter  omnes  formas 
corporis^  cum  omnes  alioe  perficiantur  in  cor- 
poribuS;,  non  vero  nostra.  Sed  non  recte^  po- 
tius  enim  fehcior  est  ahis,  quia  et  in  corpore 
perfectiores  exercet,  et  preeterea  a  corpore  se- 
parata  alium  perfectum  modum  operandi  ha- 
berepotestj  quae  non  infehcitas^  sed  felicitas 
magna  est  :  cum  nequeat  ab  illa  auferri  tota 
perfectio^  sicut  ab  ahis  formis^,  quee  in  separa- 
tione  desinunt  esse,   sed  dum  ilh  aufertur  per- 
fectio,  quam  habebat  in  corpore^,  aha  succedit. 
5.  Adpnm%m  afgmientum  inn.  4.  —  Ad 
secundum.  —  Qncestiuncnla  suhorta.  —  Ad  pri- 
mum  argumentum  initio  positum  dicito^  ani- 
mam  ex  unione  ad  corpus  in  multis  perfici : 
quod  vero  in  ahquo  impediatur^  singulare  ihi 
est,  nec  mirum ,  quia  singularis  est  inter  om- 
nes^  neque  debet  imputari  Deo^,  quod  lianc  na- 
turam  nostram  cum  multa  intra   se  pugna 
constituerit ,  cum  non  fuerit  modo  aha  natu- 
rahter  factibihs.  Ad  secundum  dices^  statum 
in  corpore  esse  naturalem^  utpote  conformem 
essentise ,  hcet  non  expleat  omnes  illius  natu- 
rales  iuchnationes ,  non  tamen  propterea  est 
omnino  violentus  separationis  status,  sed  ah- 
quo  modo  etiam  naturahs,  cum  anima  ex  sua 


essentia  subsistens  sit  et  incorruptibihs,  Rur- 
sus  ex  conditione  naturee  suse  vendicat  uniri 
corpori  corruptibili,  ex  quo  naturahter  sequi- 
tur  debere  tandem  ab  iho  separari,  post  sepa- 
rationem  vero  naturale  quoque  ilh  est  ita  ma- 
nere_,  id  est,  ex  se  liabet  vires  ad  manendum, 
ac  de  facto  manet  in  statu  satis  perfecto,  ubi 
expletquamdam  inchnationem  naturalem  per- 
fectissimam  :  unde  status  ille  seciuidum  haic 
omnia  naturahs  illi  est,  licet  ex  parte,  qua  non 
habet  essentialem  finem,  id  est,  informatio- 
nem,  ad  quam  ordinatur,  sit  prseternaturalis. 
Petes  igitur,  quisnam  status  illorum  sit  simpli- 
citer  magis  naturahs,,  neuter  enim  videtur  ita 
naturahs ,  ut  totam  capacitatem  animse ;,  et 
omnes  ejus  inclinationes  expleat,  Pro  quo  sit, 
6.  Quarta  conclusio.  Absolute  loquendo  sta- 
tus  in  corpore  est  magis  naturalis  anima3.  De- 
claratur  :  nam  hcet  status  extra  corpus  magis 
naturalis  sit  ea  ratione,  qua  anima  cum  intel- 
ligentiis  convenit,  ac  secundum  ea<,  qua3  pro- 
pria  ihius  sunt,  ac  secundum  differentiam  ul- 
timam  essentialem,  qua  est  forma  corporiS;, 
magis  naturahs  est  ilh  status  in  corpore,  atque 
adeo  simpliciter  magis  naturahs  :  cum  magis 
naturaha  sint  absolutC;,  quEe  conveniunt  rei 
secundum  essentiaha;,  quam  quse  conveniunt 
secundum  communia.  Dices  :  Magis  naturale 
est,  quod  diuturnius  est,  esse  autem  in  cor- 
pore  est  temporarium^  at  extra  corpus  seter- 
num,  naturaliter  loquendo  :  hoc  ergo  est  ma- 
gis  naturale  respondetur  primo,  magis  na- 
turale  diuturnius  esse  ex  parte  rei,  cui  est 
naturale,  secus  si  ab  extrinseco  impediatur, 
ut  in  preesenti  cernitur,  anima  enim  in  cor- 
pore  semel  creata  semper  in  eo  de  se  maneret, 
hinc  enim  illa  tam  insita  inclinatio  hominum 
ad  vivendum  2,  Corinth,,  c,  5  :  Nolumus  ex- 
spoUari,  sed  supervestiri :  attamen  quia  ab  ex- 
trinseco  impeditur  a  contrariis  agentibus,  ideo 
non  permittitur  perpetuo  manere  in  statu  cor- 
poris.   In    alio    vero  statu    perpetuo    manet,, 
quia  abest  a  contrariis,  Secundo  respondetur, 
statum  maxime  consonnm  inclinationi   ani- 
m£e  nostrse  esse  perpetuam  cum  corpore  unio- 
nem  corruptioni  non  obnoxiam,  et  a  cognitione 
perfecta  rerum   omnium  non   impedibilem, 
quem  statum  Iiabebunt  animse  beatorum  post 
resurrectionem,  quse  certe  resurrectio,  si  na- 
turalis  esset,  cessaret  difficultas  prassens,  di- 
ceretur  quippe  animam  quasi  ab  imperfecto 
ad  perfectum  procedere,  ut  primo  naturale  ei 
esset  residere  in  corpore,  in  quo  pro  aliquo 
tempore  non  uteretur  ratione^  deinde,  ut  pau- 
latim  acquireret  corpus,  iu  quo  uti  posset  ra- 


800  LIB.  VI.  DE  STATU 

tione,  sed  adhuc  imperfecte,  et  quasi  in  via 
ad  statum  perfectiorem ;  postmodum  vero  a 
corpore  separatam^  subire  naturalem  conditio- 
nem^majoremque  intellectus  perfectionem  ac- 
quirere,  ut  ita  omnem  essendi  modum  expe- 
riretur.  Denique  corpori  reunitam  a  Deo  nan- 
cisci  omnem  suam  perfectionem.  At  enim  quia 
resurrectio  naturalis  non  est,  sed  ex  gratia, 
ideo  in  hac  evasione  non  quiescit  intellectus. 
Dici  ergo  posset,  Ucet  resurrectio  eo  modo, 
quo  nunc  iit^  et  respectu  finis,  ad  quem  ordi- 
natur,  sit  absokite  supernaturaliS;,  attamen 
etiam  intra  leges  naturai  sistendo,  videri  na- 
turalem  conditionemhominis  postulare,  ut  ba- 
beat  fuiem  aliquem  perpetuum  non  solius 
animee^  sed  totius  compositi^  et  quod  aUqua 
detur  retributio  malorum  et  bonorum,  non 
tantum  in  animabus,  sed  etiam  in  compositis  : 
siquidem  bomines  ipsi  sunt,  qui  bene,  vel  male 
operantur.  Unde  consequenter  dicendum  esset, 
ad  providentiam  Dei,  ut  auctor  naturse  est, 
pertinere  reunire  animam  separatam  corpori 
ahquo  modo  incorruptibili,  in  quo  possit  totam 
suam  nataralem  perfectionem  obtinere  et  com- 
plete  beari,  quod  quidem  apparenter  dictum 
est.  Sed  ilhid  longius  examinari  ahbi  solet, 
maxime  enim  pendet  ex  cognitione  naturahs 
fmis  animse  nostrae.  Quod  si  hoc  non  credatur, 
astrui  necessario  debet,  naturam  humanam 
tahs  esse  coiiditionis,  ut  intra  leges  naturse 
standO;,  nequeat  perfectum  statum  naturalem 
habere,  sed  per  gratiam  perfici,  nec  posse  se- 
parari  a  gratia  cum  tota  sua  perfectione  natu- 
rah;,  et  ideo  a  Deo  ad  fmem  supernaturalem 
elevatam  esse,  et  per  gratiam  ei  concedi,  quod 
per  naturam  deerat,  nec  hoc  ex  imperfectione 
humanse  naturse  provenire,  sed  ex  perfectione, 
quia  enim  tahs  natura  multa  ambit,  non  po- 
tuit  naturahter  tota  ejus  capacitas  repleri,  sed 
necessaria  fuit  gratia. 

CAPUT  X. 

UTRUM  ANIMA  SEPARATA  APPETAT  ITERUM  REUNIRI 
CORPORI. 

4 .  Opinio  Scoti  diiplici  argumento  suadettir. 
—Opinio  D.  Thomce  co»^rm'«.— •  Hcec  qufestio 
facile  resolvitur  ex  dictis,  Scotus  enim  supra 
consequenter  negat  talem  appetitum  :  tum 
quia,  inquit,  anima  ex  unione  nihil  perficitur  : 
tum  quia  iha  reunio  est  impossibihs  per  natu- 
ram,  inchnatio  vero  nalurahs  non  est  ad  im- 
possibile,  vel  dicendum  falso  esset  resurrectio- 
nem  esse  uaturalem,  D.  Thomas  ubique  tradit 


ANIM^  SEPARAT^. 

contrarium :  nominatim  1  p.,  quffist.  26,  art.  \ , 
ad  6,  colligiturque  ex  queest.  4,  art.  o,  de  Spi- 
ritual.  creaturis,  art.  1,  ad  5,  de  Potentia, 
quaist.  5,  art.  d,  ad  5,  in4,  dist.  43,  queest.  \, 
art.  \,  qusestiunc.  3,  ad  4,  dist.  49,  quaest.  \, 
art.  4,  qusestiunc.  4 .  Est  autem  pro  resolutione 
notandum  appetitum  duphcem  esse,  natura- 
lem  scihcet  et  ehcitum.  Notandum  item  cor- 
pus  animse  posse  reuniri,  idem  quod  antea, 
atque  eodem  modo,  sciUcet  corruptibihter,  ac 
miseriis  obnoxium,  et  impediens  perfectam 
cognitionem  superiorum  :  posse  denique  per- 
fectiori  modo  disponi,  hbertatum  scihcet  a 
corruptione  :  de  anima  simihter  loqui  possu- 
mus,  vel  secuudum  prscisam  cognitionem  na- 
turalem,  vel  absolute  prout  nunc  res  habet. 

2.  Prima  asse7'tio.  —  Ad  primum  Scoti  in 
in  num.  prwcedenti.  —  Ad  secundum.  —  His 
positis  sit  prima  conchisio.  Appetitu  naturah 
anima  separata  appetit  corpus.  Probatur,  quia 
appetitus  naturahs  est  solum  rei  qusedam  apti- 
tudo  naturahs,  quee  metaphorice  nomiue  appe- 
titus  exphcatur,  ut  dictum  a  nobis  est  4  phys., 
et  ahbi  non  semel,  sed  anima  separata  semper 
retinet  eamdem  aptitudinem  ad  corpus,  sem- 
perque  est  pars  ex  natura  sua  ad  perficiendum 
ahud;  ergo,  etc.  Neque  vero  contra  hoc  proce- 
dunt  arguuicnta  Scoti.  Ad  primum  euim  ne- 
gatur  consequentia.  Nam  appetitus  uaturahs 
partis  non  semper  respicit  necessario  bonum 
partis,  sed  bonum  totius  :  satis  ergo  est,  ani- 
mam  perficere  homiuem,  ut  corpus  appetere 
dicatur .  Secundo  respondeo  in  iUa  etiam  unione 
perfici  aUquo  modo  animam,  ut  supra  osten- 
sum  jam  est.  Ad  secundum  dicito,  unionem 
animse  ad  corpus  absohite  esse  naturalem,  et 
hanc  respici  ab  appetitu  naturah.  Quod  vero 
iUa  sit  reunio,  et  non  prima  unio  nihil  referre 
ad  appetitum  naturalem,  atque  hoc  est,  quod 
ahter  dici  solet,  Ucet  reunio  ad  corpus  quoad 
modum  sit  prseternatm^aUs,  quoad  terminum 
tamen,  id  est,  unionem  esse  naturalem,  incU- 
nationem  autem  ad  terminum  dirigi,  ideoque 
naturalem  esse  simpUciter. 

3.  Secunda  assertio  bimemiris.  —  Secunda 
conchisio.  Valde  probabile  est,  animam  sepa- 
ratam  ratione  naturah  ductam  non  appetere 
appetitu  ehcito  reunionem  ad  corpus,  nisi 
forte  veheitate  quadam  et  sub  conditione, 
quam  putaretimpossibUem  per  naturam.  Hanc 
conclusiouem  sic  exphco.  Auima  separata  ra- 
tione  naturah  ducta  judicaret  esse  impossibile 
iterum  reuiiiri  per  natm^am,  nisi  forte  attenta 
Dei  potentia  absoluta  judicaret,  etiamsi  imio 
esset  iterum  facienda,  fore  ad  corpus  ejusdem 


CAP.  X.  AN  ANIMA  SEPARATA 
rationis  cum  priore.  Anima  ergo  separatahoc 
cognoscens  noUet^  ut  censeo,  reunionem  ad 
corpus.  Probatur,  quoniam  recte  judicarethoc 
iin  cedere  in  makim  potius,  quam  bonum,  in 
eoque  magis  perdere,  quam  acquirere,  quia 
Hcet  statum  magis  naturalem  acquireret;,  amit- 
teret  tamen  statum  magis  spiritualem  et  libe- 
rum  ab  omni  gravamine  corporis  :  et  licet 
edere  posset  denuo  quasdam  operationes :  amit- 
teret  certe  perfectissimas  ahas,  et  consortium 
substantiarum  separatarum.  Confirmatur  pri- 
mo  :  nam  licet  liomo  naturahter  sit  mortahs, 
si  semel  a  mortahtate  hberaretur,  non  iham 
appeteret,  quia  hcet  magis  naturahs  sit^  non 
tamen  est  major  perfectio  :  magis  autem  appe- 
titur^  quod  perfectius  est.  Confirmatur  secundo, 
quia  vel  anima  reunionem  appeteret  propter 
bonum  suum,  vel  propter  perfectionem  uni- 
versi^  ad  cujus  perfectionem  homo  spectat. 
Non  primum^  ut  ostensum  est :  non  secundum, 
quia  hcet  nuha  anima  reuniretur  corpori,  non 
deesset  mundo  species  humana  per  continuam 
hominum  generationem.  Secunda  pars  con- 
chisionis  patet  ex  dictis  in  prsecedenti  quais- 
tione.  Nam  si  animse  separatae  daretur  corpus 
obnoxium  corruptioni,  a  quo  non  impediretur 
in  operationibus  intehectuahbus^  tale  corpus 
quidem  appeteretur  ab  anima.  Unde  anima  se- 
parata  ehcere  posset  ejusmodi  actum  :  Si  mihi 
daretw  immortale  corpus,  ei  uniret :  quia  tamen 


APPETAT  REUNIRI  CORPORI. 


801 


putaret  impossibilem  informationem;,  eam  non 
appeteret^  efficaciter  et  absohite.  Contra  pri- 
mam  partem  conclusionis  inferret  quispiam  : 
ergo  nunc  naturahter  desideraret  anima  exire 
a  mortah  corpore,  cujus  contrarium  experi- 
mur.  Respondeo  nunc  quidem  ahigatam  esse 
animam  appetitui  sensitivo,  qui  maxime  re- 
hictatur  morti,  per  quam  destruitur.  Ad  hsec 
cognitio  futurse  vitse  curta  est  et  status  dubius : 
merito  igitur  formidatur  exitus.  Denique  amor 
prsesentium  trahit  animam  :  et  futura  bona, 
quia  futura,  minus  eestimantur :  non  ergo  est 
eadem  ratio  animse  conjunctse  et  separatae. 

-4.  Tertia  asseHio . — Quarta  conclusio.  Nunc 
de  facto  animse  separatse,  ac  justse  appetunt 
reuniri  appetitu  ehcito  et  absohito,  Apocal.  6: 
Vidi  suhtus  altare  animas,  et  clamalant,  usque- 
quo  Bomifienonjudicas,  etc.  Etratioinpromptu 
est,  quia  cognoscunt  fore  ut  reuniantur  cor- 
poribus  in  quibus  omnem  perfectionem  asse- 
quentur,  et  nuha  privabuntur,  quse  quidem 
cognitio  supernaturahs  est^  et  ideo  hac  ex 
parte  appetitio  etiam  supernaturahs,  hcet  ex 
parte  termini,  ut  dixi,  absolute  sit  naturahs, 
nec  tamen  ob  id  nunc  violentiam  patiuntur, 
quod  ihis  corpora  non  tribuuntur,  sed  hbenter 
obediunt,  et  certe  sciunt  suo  tempore  propria 
corpora  recuperaturas,  in  quibus  perpetuo  Deo 
fruentur :  cui  soh  honor  et  gloria  in  ssecula 
sseculorum,  Amen. 


FINIS  LIBRORUM  DE  AJNIIMA. 


(^  (§)  "g) 


m. 


51 


"^™*''^"""" '"""""TMNMHHIM 


INDEX  MRUM  NOTABILIUM 


QU^  IN  HOG  TRAGTATU  GONTINENTUR. 


ADMIRATIO. 


ABSTBACTIO. 

1.  Abstractio  intellectus  quid  sit,  et  quomodo  fiat, 
lib.  4,  cap.  3,  num.  19  el  20.  728 

2.  Per  abstractionem  intellectuSj  an  vero  per  con- 
ceptum  comparativum  reddantur  res  universales, 
ibid.  late  anum.  21.  728 

3.  Abstracliva  cognitio  in  sensu  interno  reperitur, 
lib.  3,  cap.  12,  num.  6.  657 

In  externo  saltem  divinitus  dari  potest,  ib.,  n.  S.  657 


1.  Admiratio  et  gaudium  qua  ralione  causent  risum, 
lib.  5,  cap.  5^  num.  13.  757 


1.  Accidens  ne  an  subslanlia  prius  a  nostro  intellectu 
concipiatur,  lib.  4,  cap.  4,  num.  5  et  6.  732 

2.  Accidentium  cognitio  qualiter  ad  cognitionem  sub- 
stanlise  inserviat,  ibid.,  num.  7.  733 

ACTIO. 

1.  Actio  vitalis  an  necessario  immanens,  lib.  1,  cap.  4, 
num.l3.  495 

2.  Actiones  immanentes  in  duplici  differentia  quarum 
quselibet  vitalis  esse  potest,  ibid.  495 

3.  Actioni  vitali  non  repugnat  fieri  per  qualitates  ele- 
mentares,  ibid.,  num.  14.  496 

4.  Actio  vitalis  elnon  vitalis  circa  eumdem  tcrminum 
an  sint  ejusdem  speciei,  ibid.,  num.  16.  496 

5.  Actio  vitalis  elici  nequit  a  potentia  separata^  lib.  2, 
cap.  1,  num.  8.  574 

6.  Actio  immanens,  a  transeunte  in  quo  differat, 
lib.  3,  cap.  5^  num.  24  et  25.  636 

7.  Actio  omnis  est  productiva  termini,  lib.  3,  cap.  5, 
num.  4.  631 

Vide  etiam  verbo  operatio. 

ACTOS. 

1.  Actum  esse  primum  dupliciter  intelligi  potest, 
lib.  1,  cap.  4,  num.  5.  493 

Anima  est  actus  primus,  ibid.,  num.  4.  493 

2.  Actus  quomodo  per  objccta  specificentur,  lib.  2, 
cap.  2,  num.  15.  578 

8.  Actus  specie  distincti  ab  eadem  potentia  elici  pos- 
sunt,  ibid.,  num.  17.  578 

4.  Actum  cognoscendi  ab  specie  vel  potentia  qui  non 
distinguant,  lib.  3,  cap.  3,  num.  1.  625 

Ab  utraque,  re  ipsa,  ditferre  verior  et  communior 
sententia,  ibid.,a  num.  2.  623 

5.  Plures  actus  ejusdem  speciei  quomodo  possint  si- 
mul  in  eadem  potentia  consistere^  lib.  3,  cap.  6, 
num.  8.  639 

6.  Actus  suos  vel  etiam  voluntatis  quomodo  intel- 
lectus  in  hac  vita  cognoscat,  lib.  4,  cap.  5^n.  3.  734 

7.  Aclus  appetitus  cur  dicantur  passiones,  lib.  5, 
cap.  5,  num.  1.  764 


1.  Alimentura  quotupliciter  dicatur,  lib.  i,  cap.  4, 
num.  2.  586 

2.  Primum  alimentum  quid,  et  quomodo  in  cibum  et 
polum  partiatur,  ibid.,  num.  2  et  3.  586 

3.  Alimentum  non  effective,  sed  materialiter  alit, 
num.  5.  587 

4.  Alimentum  ultimum  est  sanguis  in  venis  decoctus, 
ibid.,  num.  6.  588 

Qui  alimentum  medium,  ibid.  588 

5.  Alimentum  quomodo  objectum  potentise  vegeta- 
tiv«,  ibid.,  num.  8.  588 

6.  A  conversione  alimenti  in  substantiam  suam  an 
possint  aliquando  viventia  cessare,  lib.  2,  cap.  6,  a 
num.  3.  592 

ANGELUS. 

1.  Angelorum  cognitio  non  ita  accommode  nos  ad 
cognitionem  Dei  perducit,  ac  propriae  animae  cogni- 
tio,  in  prooemio  tractatus,  num.  2.  463 

2.  Angelus  cur  nequeat  informare  corpus,  lib.  1, 
cap.  12,  num.  17.  560 

Cur  sibi  similem  non  generet,  lib.  2,  cap.  num.  8.  555 

3.  De  Angelis  quantam  in  hac  vita  notitiam  habere 
possit  intelleclus  humanus,  lib.  4,  cap.  6,  num.  4, 
et  sequentibus.  736 

4.  De  Angelis  cur  minus,  quam  de  Deo  naturaliter 
cognoscamus,  ibid.,  num.  5.  736 

5.  Angelos  an,  et  quomodo  cognoscat  anima  sepa- 
rata,  lib.  6^  cap.  6,  a  num.  2.  791 

6.  Angeli  an  species  infundant  animae  separatse,  vel 
Deus  ipse  immediate,  lib.  6^  cap.  7,  num.  6.       795 

ANIMA  IN  COMMUNI. 

1.  AnimEB  duplex  definitio  ex  Aristotele  expenditur, 
lib.  1,  cap.  1,  num.  1.  467 

2.  Anima  est  forma  substantialis,  et  actus  primus 
materise.  ibid.,  num.  4.  468 

Non  accidens,  aut  accidentium  harmonia,  n.  10.  470 

3.  Anima  essentialiter  est  vera  et  substantialis  forma, 
num.  8  et  9.  469 

An  forma  informans  vel  tantum  assistens,  nura.  12 
et  13.  470 

4.  Anima  tantum  assistens,  an  forma  dicipossit,ibid., 
num.  14.  471 

5.  Anima  cujus  corporis  forma  sit,  lib.  1,  cap.  2,  late 
a  num.  1.  471 

6.  Ab  anima  an  proveniat  organisatio  materise.  Vide 

ORGANISATIO. 

7.  Animarum  aliae  indivisibles,  alise  sectiles,  lib.  l, 
cap.  2,  num.  16.  476 


INDEX  RERUM. 

8.  Animse  divisibiles  habent  partes  heterogeneas  pro 
varietate  organorum,  lib.  1,  cap.  2,  num.  19,  20 
et21.  477 

9.  Anima  quo  sensu  dicatur  actus  corporis  organici, 
ibid.,  num.  25.  479 

10.  De  ratione  animae  an  sit,  esse  semper  in  aliquo 
actu  secundo,  nec  ne  ?  eodem  cap.  2,  a  n.  37.    483 

11.  Anima  perfectius  ab  operatione  cessat,  quam  re- 
liquse  formas  non  viventes,  num.  40  et  41.  484 

12.  Anima  an  recte  defmiatur  principium  primum 
nutriendi,  sentiendi,  intelligendi^  et  loco  movendi, 
lib.  1,  cap.  3,  a  num.  2.  485 

13.  Posterior  hsec  animfe  defmitio  quomodo  differat  a 
priori,  ibid.,  a  num.  7.  486 

An  et  quomodo  una  per  alteram  demonstretur  ?  late 
a  mrni.  13. _  488 

14.  De  ratione  animse  est  quod  sit  forma  corporis, 
principium  actionum  vitalium,  lib.  1,  cap.  4,  a 
num.  4.  493 

15.  Animseratio  in  vegetantem,  sensitivam,  et  ratio- 
nalem  recte  quadrat,  ibid.  493 

16.  Anima  vegelans,  sensitiva,  et  ralionalis  quomodo 
inter  se  seperabiles  sint,  lib.  1,  cap.  5,  num.  1  et 
sequentibus.  499 

Quomodo  inter  se  ordinentur  ?  a  num.  4.  300 

17.  Animse  partitio  sitne  in  tria  dicta  membra,  ut  re^ 
an  sola  ratione  distincta,  lib.  1,  cap.  6,  num.  13  et 
14.  505 

18.  Animarum  tres  tantum  sunt  gradus,  nec  plures, 
nec  pauciores,  lib.  1,  cap.  7,  a  num.  3.  506 

19.  Animarum  non  quilibet  gradus  est  seque  univer- 
salis,  ibid.,  num.  7.  507 

20.  Cum  plures  sint  potentise  cur  non  item  animae, 
ibid.,num.  8  et  9.  508 

21.  Animarum  divisio  Platonica  qualis  in  concupi- 
scibilem,  irascibilem,  et  rationalem,  eodem  cap.  7, 
num.  15.  510 

22.  Animse  divisio  in  vegetativam  et  sensitivam  uni- 
voca  est,  lib.  l,  cap.  8,  num.  1.  510 

An  etiam  in  rationem  duplex  opinio  extrema,  a  nu- 

mero  2.  510 

Vera  resolutio  affirmans,  num.  7  et  sequentibus.    512 

23.  Animse  divisio  prsedicta  an  sit  generis  in  species, 
vel  qualis  sit,  ibid.  a  num.  16  515 

24.  Anima  divisibilis  et  extensa  tota  totam  informat 
materiam,  et  pars  partem,  lib.  1,  cap.  14,  n.  2.  567 

25.  Anima  indivisibilis  omnis  et  sola,  est  tota  in  tota 
materia,et  lota  in  qualibet  ejus  parte,  ibid.,  n.9.  570 

Vide  verbo  vivens. 

26.  Anima  indivisibilis  an  moveatur  ad  motum  solius 
brachii,  vel  pedis,  lib.  1,  cap.  14,  num.  10.  570 

27.  Animarum  successio  in  utero  qualis^  lib.  2,  cap.  7, 
num.  6,  6  et  7.  594 


803 


ANIMA  RATIONALIS. 

1.  Animse  rationalis  cognitio  accommodatius  quam 
Angelorum,  ad  Dei  nos  cognitionem  perducit,  in 
prooemio,  num.  2.  463 

2.  De  anima  ditferenter  tractat  Philosophus  ac  Theo- 
logus,  ibid.,num.  4.  464 

3.  Animarationalisquidsignificet,  l.l,inpr8eludio.467 
Dari   animam   rationalem,   fundamentum  est  totius 

Theologiae,  ac  vita?  Christianse;,  ibid.  467 

4.  Anima  rationalis  et  est  actus  corporis^  et  princi- 
pium  vitalium  operationum^  lib.  1,  cap.  1,  n.  4.468 

5.  Anima  rationalis  separari  nequit  a  sentiente  et  ve- 
getante,  lib.  1,  cap.  5,  num.  2.  499 

lllse  tamen  a  rationali  separantur,  ibid.,  n.  2  et  3.  499 


6.  Animam  rationalem  esse  veram  corporis  formam, 
fide  conslat,  lib.  1,  cap.  8.  num.  4.  511 

Univoce  convenit  cum  reliquis  in  ratione  anim8e,ibid., 
a  num.  7.  512 

7.  Anima  rationalis  non  est  corporea  constans  phy- 
sice  materia  capaci  quantitatis,  lib.  1,  c.  9,  n.  2.  517 

Nec  materia  per  quantilatem  extensam,  num.  3.     517 

8.  Animam  hominisimmortalem  esse,  sedtamen  cor- 
poream,  qui  dixerint,  ibid.,  num.  4  et  5.  517 

9.  Animam  hominis  spiritualem  esse  juxta  principia 
fidei  constat,  lib.  1,  cap.  9,  n.  8,  et  sequentibus.  518 

Item  secundum  rectam  rationem,  ibid.,  latissime  a 
num.  13.  S20 

10.  Animam  hominis  non  extingui  cum  corpore  fide 
constat,  lib.  1,  cap.  10,  a  num.  1.  529 

Imo  perpetuo  esse  duraturam,  ibid.,  a  num.  4.      530 

11.  Animam  rationalem  de  se,  et  ab  intrinseco  incor- 
ruplibilem  esse  fide  conslat,  ibid.,Iate  a  num.  9.532 

12.  Animse  immortalitatem  plures  antiqui  Philosophi 
agnoverunt,  eodem  cap.  10,  a  num.  13.  533 

13.  Animse  immortalitas  ratione  nalurali  demonstra- 
tur,  ibid.,  a  num.  16.  534 

14.  Anima  separata,  etiamsi  foret  ex  ahqua  materia 
composita,  esset  nihilominus  incorruptibilis,  eodem 
cap.  10,  a  num.  26.  537 

15.  Animse  immortalitatem  rationes  morales  ut  de- 
monstrent^  ibid.,  a  num.  29.  538 

16.  Circa  animse  immortalitatem  non  errasse  Aristo- 
telem  late  probatur,  lib.  1,  cap.  11,  a  num.  6.     544 

17.  Animam,  si  habeat  operationem  propriam,  se- 
parabilem  esse,  quo  sensuverum,  et  Aristotelicum, 
ibid.,  a  num.  11.  555 

18.  Animam  rationalem  non  esse  veram  corporis  for- 
mam  qui  docuerint^  lib.  1,  cap.  12,  num.  1.        552 

19.  Animam  rationalem  esse  veram  corporis  formam 
de  fide  esse  late  ostenditur^  ibid.,  a  num.  4.       553 

Demonstratur  ratione  naturali,  a  num.  8.  553 

Imo  hoc  ipsum  demonstrarat  Aristoteles,  num.  16.559 

20.  Anima  rationalis  est  entitative  indivisibilis,  lib.  1, 
cap.  13,  num.  1.  562 

Esttota  in  toto,  et  tota  in  quavisparte  corporis,  lib.  1, 
cap.  14^  num.  9.  570 

21.  Anima  rationalis  an  moveatur,  moto  vel  solo  bra- 
chio,  vel  pede,  ibid.,  num.  10.  570 

22.  Animam  ex  natura  sua  esse  similem  rebus  per  eam 
cognitis  vetus  quorumdam  opinatio  rejicitur,  lib.  4, 
cap.  2.  num.  1.  715 

23.  Animas  rerum  speciebus  consignatas  fuisse  anle 
corporum  informationem  error  Platonis  rejicitur, 
ibid.,  num.  2.  716 

24.  Anima  quomodo  se  in  hac  Vita  cognoscat;,  lib.  4, 
cap.  3,  num.  4.  735 

25.  Animaetiam  in  corporepartialitersubsistit,  lib.  6, 
cap.  1,  num.  2.  733 

ANIMA  SEPAEATA. 


1.  Anima  separata  etiamsi  admittatur  ex  aliquali  ma- 
teria  constare,  esset  adhuc  incorruptibilis,  lib.  1, 
cap.  10,  a  num.  26.  537 

2.  Animse  separatse  et  conjunctse  eadem  est  existen- 
tia,  lib.  6,  cap.  i,  num.  1.  782 

Et  eadem  subsistentia^  num.  2  et  3.  732 

3.  Anima  per  separationem,  solum  essendi  modum 
immutat,  non  substantiam,  ibid.  752 

4.  Animse  separatio  est  mutatio  a  modo  posilivo  unio- 
nis  in  privationem  illius,  num.  4.  733 

5.  Anima  separata  non  magis  persona,  quam  con- 
juncta,  num.  5.  753 


804  INDEX 

6.  Anima  reunita  eumdem  quem  antea  modum  es- 
sendi  sortietur,  num.  6.  783 

7.  Anima  separata  nuUam  potest  naturaliter  circa 
corpora  actionem  elicere,  lib.  6,  cap.  %,  n.  3,      784 

Supernaturaliter  potest^  ibid.  784 

8.  Animse  separalse  sunt  in  loco,  etsi  non  eo  modo 
quo  res  corporales,  ibid.,  num.  4.  784 

9.  Anima  separata  non  est  in  loco  per  actionem  vel 
passionem,  nec  per  applicationem  virlutisad  agen- 
dum  vel  patiendum,  eodem  cap.  2,  num.  5.        784 

Sed  per  prcesentiam  tanlum  suaj  substantia?  molu  lo- 
cali  acquisibilem  et  amissibilem^  num.  sexto.      785 

10.  Anima  separata  localiter  movetur  dum  prsesen- 
tiam  mutat,  num.  7.  785 

Non  necessario  ab  alio  defertur,  sed  sese  ipsa  movet, 
num.  8  et  9.  785 

11.  Anima  separata  an  moveatur  transeundo  ab  extre- 
mo  ad  extremum  sine  medio :  in  instanti,  an  in 
tempore,  eodem  num.  9,  remissive.  785 

12.  In  anima  separata  tres  tantum  remanent  faculta- 
tes  :  intellectus,  voluntas  et  potentia  sui  motiva, 
lib.  6,  cap.  3,  num.  1.  786 

13.  In  anima  separata  remanent  ex  natura  sua  omnes 
species  et  habitus  intellectus  el  voluntatis  quos  in 
hac  vita  acquisivit,  ibid.,num.  2.  786 

De  facto  tamen  non  omnes  permanent,  ibid.         786 

14.  In  anima  separata  non  manent  species  aut  habi- 
tus  qui  erant  in  portione  inferiori,  eodem  cap.  3, 
num.  3.  786 

15.  Anima  separata  potest  intelligere  et  amare,  ibid., 
num.  4  et  5.  786 

16.  Anima  separata,  ex  natura  sua,  est  receptiva  spe- 
cierum  intelligibilium  de  novo,  lib.  6,c.  4,n.  1.787 

Non  eas  ab  objectis  medio  intellectu  agente,  num.  2. 
Sed  immediate  a  Deo  auctore  naturEe,  anum.  3.    787 

17.  Anima  separata  sese  ipsam  quidditative  et  intui- 
tive  cognoscit,  lib.  6,  cap.  5,  num.  1.  788 

An  per  suam  ipsius  substantiam,  vel  per  species  su- 
peradditas,  ibid.,  a  num.  2.  789 

18.  Anima  separata  per  suam  ipsius  naturam,  vel 
etiam  per  cognitionem  aliarum  creaturarum,  Deum 
naturaliter  cognoscit,  lib.  6,  cap.  6,  n.  primo.  790 

19.  Anima  separata  cognoscit  Angelos  et  alias  ani- 
mas,  tum  per  suam  substantiam,  tum  per  species 
superadditas,  ibid.,  num.  2.  791 

20.  Anima  separata  recipiat  ne  species  aDeo,  vel  ab 
ipsis  objectis  intelligibilibus,  num.  4  et  5.  792 

21.  Anima  separata  alias  animas,  sicut  et  seipsam, 
comprehendit,  eodem  cap.  6,  num.  6.  793 

Angelos  cognoscit  quidditative  et  intuitive,  num.  7 

et  8.  793 

An  etiam  comprehensive,  eodem  num.  8.  793 

22.  Anima  separata  possit  ne  cum  alia  vel  cum  Ange- 
lis  colloqui,  et  cogitationes,  ac  operationes  liberas 
cognoscere,  eodem  cap.  6,  num.  9.  793 

23.  Anima  separata  cognoscit  per  species  acquisitas 
omnia  singularia  qu8e  in  hac  vita  cognovit,  lib.  6, 
cap.  7,  num.  2.  794 

Nec  ex  natura  rei  alia  cognosceret,  quamvis  de  facto 
alia  cognoscat  ex  dispensatione  Dei  species  infun- 
dentis,  num.  3.  794 

24.  Anima  separata  ex  se  non  cognoscit  particulares 
actiones  et  effectus  materiales  hujus  universi,  ibid., 
num.  4.  794 

De  facto  tamen  multa  ei  revelantur  supernaturali 
virlute,  vel  aliter,  ibid.  794 

25.  Anima  Beati  ex  natura  sua  habet  omnem  scien- 
tiam,  quam  hic  acquisivit,  eodem  cap.  7,  n.  5.    795 


RERUM. 

Imo  scientiam  omnium  rerum  naturalium  ])er  pro- 
prias  species  infusas,  ibid.  795 

26.  Anima  separata  species  infusas  an  rccipiat  imme- 
diate  a  Deo,  vel  mediis  Angelis,  ibid.,  num.  6.    795 

27.  Animae  separatse,  species  alise  per  se,  alise  per  ac- 
cidens  infunduntur,  ibid.,  num.  7.  796 

Per  species  infusas  distinctam  elicit  rerum  natura- 
lium  cognitionem,  num.  8.  796 

28.  Anima  separata  absolute  loquendo  perfectius  in- 
telligit,  quam  conjuncta,  lib.  6,  cap.  8,  num.  2.  797 

Et  per  species  infusas  melius,  quam  per  acquisitas, 
num.  3.  797 

Item  separatamelius  per  acquisitas,  quam  pereasdem 
conjuncta,  et  per  infusas  melius,  quam  conjuncta 
per  acquisitas.eodem  num.  3.  797 

29.  Animse  stalus  unionis  naturalis  est,  lib.  6,  cap.  9, 
num.  2.  798 

Nec  per  unionem  ad  corpus  imperfectior  redditur  in 
substantia  :  quin  potius  suam  quodammodo  magis 
explical  perfectionem,  num.  3.  798 

30.  Anima  in  corpore  extensive  perficitur  in  ordine 
ad  ojierationes,  non  intensive,  ibid.,  num.  4.       798 

31.  Animam  in  corpore  non  operari  ita  perfecte  ac 
separala  naturalis  ejus  imperfectio  est,  non  aliquid 
contra  naturam,  ibid.  798 

32.  Animfe  ulerque  status,  unionis  et  separationis, 
est  naturalis,  num.  5.  799 

Absolute  status  unionis  est  magis  naluralis,  n.  6.  799 

33.  Anima  separata  appetitu  innato  appeiit  corpus, 
lib.  6,  cap.  10,  num.  2.  800 

An  etiam  elicito,  num.  3  et  4.  800 

ANIMA  SENSITIVA. 

1.  Anima  sensitiva  et  est  actus  corporis,  et  princi- 
pium  actionum  vitalium,  lib.  1,  cap.  4,  num.  5 
et6.  493 

2.  Anima  sensitiva  separabilis  est  a  rationali,  lib.  1, 
cap.  5,  num.  2.  499 

Non  tamen  e  contra,  ibid.,  num.  4.  500 

3.  Animam  sensitivam  inbrutis  non  dari,  quorumdam 
error,  ibid.,  num.  5.  501 

4.  Aninice  sensitivse  tantum,  aliae  specie,  aliae  solo 
numero  differunt,  lib.  1,  cap.  6,  num.  5.  503 

5.  Anima  sensitiva  cur  dicatur  operari  per  qualitates 
non  materiales,  lib.  1,  cap.  7,  num.  5.  507 

6.  Animasensitivanusquam  separatur  omnino  a  loco 
motiva,  ibid..  num.  11.  508 

7.  Animam  omnem  sensitivam  indivisibilem  et  in- 
extensam  quidam  ponunt,  lib.  1,  cap.  13,  n.  3.  563 

8.  Animse  imperfectorum  viventium  sectiles  omnes 
sunt,  num.  3,  4  et  5.  563 

Imo  etiam  perfectorum  quidam  probabiliter,  n.  6.  564 

Quidam  oppositum,  num.  7.  564 

Statuitur  conclusio  pro  secunda  opinione,  num.  9  et 

sequenlibus.  565 

ANIMA  VEGETATIVA. 

1.  Formam  vegetativam  prsecise  spectatam  non  esse 
animam  qui  teneant,  lib.  1,  cap.  4,  num.  7.        493 

Pars  aftirmans  statuitur,  late  a  num.  11.  495 

2.  Anima  vegetans  potest  dari  sine  sentiente,  lib.  1, 
cap.  5,  num.  1.  499 

Non  tamen  e  contra,  num.  6.  501 

3.  Animarum  vegetantium  alise  specie,  alise  solo  dif- 
ferunt  numero,  lib.  1,  cap.  6,  num.  2.  502 

4.  Ejusdem  animse  gradus  non  differunt  inter  se  rea- 
liter,  num.  3.  502 

5.  Anima  vegetans  in  communi  per  quas  differentias 


INDEX 

contrahatur  ad  eam,qu8e  est  in  equo,  verbi  gratia, 
et  eam,  quse  in  oliva,  lib.  i,  cap.  6,  a  num.  7.     503 

6.  Anima  eadem  conslituit  brutum  in  esse  vegetabilis 
etviventis,  ibid.,  num.  10.  504 

Imo  et  hominem,  num.  12.  505 

7.  Anima  vegetativa  cur  dicatur  operari  per  qualitates 
materiales:  non  item  sensitiva^  lib.  1,  cap.  7,  num. 
4  et  5.  507 

8.  Animse  vegelabiles  tantum  sunt  divisibiles  et  exten- 
sae,  lib.  1,  cap.  13,  num.  2.  563 


1.  Animal  omne  tactu  pollel,  lib.  3,  cap.  28,  n.  6.  699 
Et  probabiliter  gustu,  ibid.  699 
Oppositum  tamen  probabilius,  num.  7.                   699 

2.  Omnia  fere  animalia  perfecta  quinque  sensibus  do- 
nantur,  num.  8.  699 

Ex  imperfectis  quaedam  quinque  sensus  oblinent,  alise 
non  item,  ibid.,num.  9.  699 

Vide  etiam  verbo  vivens^  et  verbo  generatio,  num.  11 
ell2. 

APES. 

1.  Apes  memoria  et  auditu  pollere,  probabilius,  lib.  3, 
cap.  31,  num.  4.  710 

APPETITUS. 

1.  Appetitus  naturalis  et  elicitivus  in  quo  differant, 
lib.  5,  cap.  1,  num.  1.  753 

2.  Prseter  appelilum  naturalem  est  in  quavis  re  co- 
gnoscenie  specialis  potentia  vitaliter  appetitiva, 
ibid.,  num.  2.  754 

3.  Appetitus  elicitivus,  alius  est  materialis  et  sensi- 
tivus :  alius  immaterialis  et  ralionalis,  ibid.,  n.  3.  734 

Utrumque  in  homine  reperiri  fide  constat,  ibid.  754 
Et  reipsa  differre  fidei  magis  consonat,  ibid.  754 

4.  Appetitus  rationalis  in  Deo  qualiter  admittendus, 
eodem  cap.  1 ,  num.  4.  754 

5.  Appetitus  objectum  adaequatum  est  bonum^  vel 
aliqua  boni  ratio,  lib.  5,  cap.  2,  a  num.  3.  756 

6.  Appetere  non  esse  simpliciter  an  aliquis  sibi  pos- 
sit?  ibid.,  num.  5.  756 

An  impossibile?  num.  6.  757 

7.  Appetibile  bonuin  an  necessario  esse  debeat  ipsius 
appetitus?  ibid.,  num.  7.  757 

8.  Appetitus  absque  efficentia  appetibilis  cogniti  suum 
elicit  actum,  lib.  5,  cap.  3,  n.  3  et  sequentibus.  758 

9.  Appelitus  nunquam  fertur  in  incognitum,  ibidem, 
num.  8.  760 

Cognito  non  effective  concurrit,  sed  ut  causa  appli- 
cans  vel  conditio  omnino  necessaria,  ibid.         760 

10.  Unus  actus  appetitus  in  alium  effective  influit, 
ibid.  760 

11.  Per  actum  appetendi  produci  terminum  modali- 
ter  distinctum  contra  nonnullos  convincitur,  nu- 
mero  9.  760 

12.  Appetitum  scnsitivum  dividi  in  irascibilem,  et 
concupiscibilem,  tanquam  in  duas  potentias  rea- 
liter  distinctas,  quorumdam  opinio,  lib.  5,  cap.  4^ 
num.  1.  761 

Opposita  probabilior,  num.  2  et  3.  761 

Utriusque  appetitus  quodnam  sit  objectum  ?  ibid.,  a 

num.  4,  762 

13.  Appetitus  sensitivus  in  corde  residet?  ibid., 
num.  8.  763 

14.  Actus  appetitus  cur  dicantur  passiones,  lib.  5, 
cap.  5,  num.  1.  764 

15.  Actus  appetitus  sensitivi  quot  sint,  et  quomodo 
colliganlur,  ac  diversificentur  ?  Yide  verbo  PA^gio. 


RERUM.  805 

16.  Appetitus  sensitivus  movelur  a  voluntate,  media 
ratione,  lib.  5,  cap.  6,  num.  2.  769 

Subditur  politice,  non  despolice,  ibid.  769 

17.  Appetitum  sensitivum  libertate  donari  ad  pecca- 
tum  saltem  veniale,  error  Cajelani  impugnatur, 
ibid.,  num.  4  et  5.  770 

18.  Appetitus  an  obediat  rationi  circa  objecta  super- 
naturalia  versanti?ibid.,  num.  7.  770 

19.  Appetitum  sensitivum  immediate  elicere  motum 
progressivum,  qui  velint,  lib.  5,  cap.  10,  n.  4.  778 

Oppositum  probabilius,  ibid.  a  num.  5.  779 

20.  Appetitui  sensitivo  qualiter  subjaceat  motiva  po- 
tentia  quoad  progressum  ?  ibid.,  a  num.  13.        780 

APPREHENSIO. 

1.  Apprehensio  el  judicium  in  potentiis  cognoscen- 
tibus  quomodo  differant?  lib.  3^  cap.  6,  a  n.  1.  637 

2.  Apprehensio  simplex  in  omnibus  sensibus,  et  po- 
tentiis  cognoscitivis  reperitur,  ibid.,  num.  6.      638 

ARISTOTELES. 

1.  Aristotelem  errasse  circa  animse  immortalitatem, 
plures  docuerunt,  lib.  1,  cap.  11,  num.  1.  542 

Communior  senlentianon  errasse  late  probatur,  ibid., 
a  num.  6.  544 

AUDITUS,   AURIS. 

1.  Auditus  organum  est  quidpiam  aereum,  non  purus 
aer,  lib.  3,  cap.  22,  num.  1.  685 

Nec  ncrvus  a  cerebro  ad  aures  descendens,  n.  3.  685 

2.  Aurium  anfractus  ad  quid  a  naturainstituti,  ibid. 
num.  2.  685 

3.  Auditus  organum  quomodo,  juxla  Aristotelem, 
immobile?  num.  4.  683 

4.  Auditus  in  quibusdam  animantibus  medio  in  cor- 
poreresidet,  ibid.,  num.  5.  686 

5.  Auditu  pollere  apes  probabiliuS;,  lib.  3,  cap.  31, 
num.  4.  683 
Vide  plura  verbo  sensus  exterior,  el  verbo  sotus. 


B 


1.  Bruta  pollere  raiione  quorumdam  error  refellitur, 
lib.  2,  cap.  3,  num.  2.  580 

Ne  vi  sentiendi  pollere  aliorum  extremus  error^  num. 
3.  580 

2.  Bruta  non  judicant  componendo^  et  dividendo, 
lib.  3,  cap.  6,  num.  7.  639 

3.  Bruta  per  eamdem  animam  constituuntur  in  esse 
vegetabilis,  et  viventis,  lib.  1,  c.  10,  a  n.  10.    532 

Vide  ANIMAL  et  VIVENS. 


CALOR. 

1.  Caloris  divisio  in  coelestem,  elementarem,  et  vita- 
lem  apud  quosdam,  lib.  2.  cap.  9,  num.  9.         600 

2.  Calor  omnisejusdem  speciei,  ibid.,  n.  8  et  10.    600 

3.  Non  solus  calor,  sed  aliae  etiam  primiie  qualitates 
ad  nutritionem  concurrent,  num.  11  et  12.         601 

Calor  autem  principaliter,  num.  13.  601 

4.  Calor  naturalis ,  et  vitalis  influens ,   et  innatus, 
quid?  lib.  2,  cap.  11,  num.  6.  607 


1.  Capilli  an  vivant  et  nutriantur?  lib,  2,  cap.  11, 
num.  5.  606 


806 


INDEX  RERUM. 


CEREBRUM. 


COMPOSITCM. 


1.  Cerebrum  est  fons  et  prima  sentiendi  radix,  lib.  3 
cap.  13,  a  num.  4.  '      g^g 

2.  Cerebrum  in  sensus  externos  influere  quinegeni? 
num.  5.  ggg 

3.  Cerebrum  in  sensus  influit  non  immittendo  inten- 
tionalem  qualitatem,  num.  6.  659 

Sed  mediis  spiritibus  animalibus  fovendo  organa 
sensuum,  num.  7.  559 

4.  Cerebri  influxus  in  sensus  quomodo  per  somnum 
impediatur  ?  ibid.,  num.  10.  660 

5.  In  cerebro  residet  sensus  internus,  et  qua  ejus 
parte?  lib.  3,  cap.  31,  num.  5.  710 

CHILUS. 

1.  Chilus  est  objectum  nutritionis  in  ventriculo,  I.  2, 
cap.  4,  num.  8.  583 

2.  Chilus  propriam  habet  formam,  non  tamen  viven- 
tem,  lib.  2,  cap.  5,  num.  1.  589 

COGITATIVA,    Vide   SENSUS  INTERNUS. 
COGNITIO. 

1.  Cognitionem  extranei  intus  existens  quo  pacto  pro- 
hibeat,  lib.  3,  cap.  2,  a  num.  30.  623 

2.  Cognitio  actualis  a  potentia  et  specie  recepta  rea- 
liter  differt,  lib.  3,  cap.  3,  a  num.  2.  625 

3.  Omnis  cognoscitiva  actio  est  productiva  unius  tan- 
tum  termini  modaliter  distincti,  lib.  3,  cap.  5, 
num.  4,  5  et  6.  631 

4.  Omnis  actio  cognoscendi  est  producliva  verbi,  vel 
alterius  termini  proportionati,  num.  7  et  sequen- 
tibus.  Vide  verbum. 

5.  Cognitio  apprehensiva  et  judicativa,  vide  appbe- 

HENSIO  et  JUDICIUM. 

6.  Cognitio  experimentalis,  proprie  loquendo,  imme- 
diate  fit  a  sensibus  externis,  lib.  3,  cap.  6,  num. 
10.  Quomodo  sit  etiam  in  inlellectu  ?  Ibid.         640 

7.  Cognitio  abslractiva  in  sensibus  internis  reperitur, 
lib.  3.  cap.  12,  num.  6.  657 

Non  in  externis,  num.  3.  656 

Potest  tamen  in  externis  divinitus  dari,  num.  5.    657 

8.  Cognitione  quid  prius,  substantia  ne,  an  accidens? 
universale  an  singulare  ?  Vide  intellectus. 

9.  Cognitio  animse  separatse,  vide  anima  separata. 


1.  Colorum  alii  veri,  alii  apparentes,  lib.  3,  cap.  15, 
num.  7.  666 

2.  Colores  etiam  veros  in  nubibus  et  iride  reperiri, 
probabilius,  ibid.  666 

3.  Colores  veri  ab  apparentibus  quomodo  discernan- 
tur,  ibid.  666 

4.  Colores  etiam  veros  a  luce  qui  non  distinguant? 
eodem  cap.  15,  num.  1.  664 

5.  Colores  veri  sunt  qualitates  permanentes  in  cor- 
pore  colorato  resultanles  cx  primarum  qualitatum 
permixtione,  ibid.,  a  num.  2.  664 

6.  Colorum  generatio  qualiter  fiat?  nuni.  3.  665 

7.  Coloris  definitio  ex  Aristotele  explicatur,  et  ger- 
mana  traditur,  ibid.,num.  4.  665 

8.  Colorum  duo  cxtremi,  albedo  et  nigredo,  et  quam 
utraque  temperiem  sequatur?ibid.,  num.  5.        666 

9.  Quid  de  coloribus  mediis  ?  ibid.,  num.  6.  666 

Vide  visus,  num.  1. 


1.  In  quovis  composito  physico  una  tantum  forma 
est,  per  quam  realiter  et  physice  in  esse  talis  com- 
positi  constituilur,  lib.  1,  cap.  6,  num.  4.  502 

COMPREHENSIO. 

Vide  anima  separata,  num.  21. 

COR. 

1.  Cor  hepate  postcrius  in  animali  fabricatur,  et  in- 
formatur,  lib.  2,  cap.  7,  num.  3  et  5.  594 

2.  Cor  cum  primum  fabricatur,  anima  tantum  sensi- 
tiva  informatur,  num.  5  et  6.  594 

3.  Non  in  corde,  sed  in  cerebro  est  principium  sen- 
liendi^  et  gignuntur  spiritus  animales,  lib.  3,  c.  13, 
anum.  4.  659 


1.  Corpus  organicum  potentia  vitam  habens  quid  ? 
lib.  1,  cap.  2,  late  a  num.  1.  471 

Vide  ORGANICiE  PARTES. 

2.  Corporeum  aliquiddupliciter  dicitur,  lib.  1,  cap.  9, 
num.  2.  516 

3.  Corpora  viventium  successive  fabricantur,  et  quo 
ordine?  lib.  2,  cap.  1,  a  num.  2.  593 

D 

Definitio  animae,  vide  anima  in  communi,  num.  1,  12 
etl3. 

DENTES. 

1.  Dentes  vivunt  et  nutriuntur,  lib.  2,  c.  11,  n.  5.     606 


1.  Deum  aliqualiter  cognoscere  naturali  lumine  in- 
tellectus  noster  potest,  lib.  4,  cap.  6,  num.  1.      735 

Non  per  propriam  speciem,  sed  tantum  per  effectus^ 
num.  2.  735 

2.  Deus  quoad  an  est  polest  evidenter  cognosci  per 
creaturas,  item  quoad  quid  est,  confuse  tamen  et 
imperfecte^  ibid.,  num.  3  et  4.  735 

3.  De  Deo  plura  naturaliter  novimus,  quam  de  aliis 
substantiis  separatis,  ibid.,  nuni.  5.  736 

4  Varii  modi  cognoscendi  Deum  ex  Dionysio,  ibid., 
num.  7.  737 

5.  Deum  quomodo  cognoscat  anima  separata,  lib.  6, 
cap.  6,  num.  1.  770 

6.  Species  impressa  Dei  est  possibilis,  lib.  3,  cap.  5^ 
num.  23.  636 

BIALECTICA. 

1.  Dialecticaan  scientia  practica^  vel  speculativa^  1.  4, 
cap.  9,  num.  14.  749 

DOLOR. 

1.  Dolor  ubi  resideat,  lib.  5,  cap.  5,  n.  5,  6  et  7.    765 
Quodnam  illius  objectum  ?  ibid.,  a  num.  8.  766 


CONSCIENTIA. 

1.  Conscientia  quid,  lib.  4,  cap.  10,  nura.  9. 


752 


E 


ECHO. 

1.  Echo  est  soni  reflexio,  lib.  3,  cap.  20,  num.  4.  680 

Haec  reflexio  quomodo  fiat,  ibid.  680 

Cur  postrema  tantum  verba  referat  ?  ibid.  680 


1.  Ens  in  tota  sua  latitudine  est  adsequatum  humani 
intellectus  objectum,  lib.  4,  cap.  l,  num.  3.       713 


INDEX  RERUM. 


807 


An  ens  etiam  rationis,  ibid.,  num.  3  et  4.  713 

2.  Entia  rationis  per  quas  specics  cognoscantur?  1.  3, 

cap.  2,  num.  28.  622 

F 


Falsitas  in  sensu  an  reperiatur  circa  sensibile  pro- 
prium  vel  commune  ?  Vide  sensus. 


4.  Gustus  medium  quodnam  sit,  ibid.,  num.  8.  696 
Ejus  defmilio,  num.  9.  696 

5.  Gustus  a  tactu  an  re  ipsa  differat,  lib.  3,  cap.  28, 
num.  3.  697 

Gustus  quomodo  quidam  tactus,  ibid.  697 

6.  Nullum  animal  gustu  carere  probabile,  lib.  3,  cap. 
28,  num.  6.  699 

Oppositum  tamen  probabilius,  num.  7.  699 

Vide  etiam  sensus  externus. 


Fames  quid,  et  quomodo  in  animali  excitetur  ?  lib.  2, 
cap.  7,  num.  4.  594 

FLETus^  vide  PASsio,  num.  5. 

FQETUS. 

Foetus  in  utero  quam  habeat  animarum  successionem  ? 
lib.  2,  cap.  7,  a  num.  5.  594 


,  Forma  substantialis  una  numero  est  in  quovis  com- 
posito  physico,  lib.  1,  cap.  6,  num.  3  ct  4.  520 

.  Forma  hominis  specie  differt  a  formis  brutorum, 
lib.  1,  cap.  12,  num.  10.  556 

Vide  ANiMA. 


GENERANS. 

A  generante  quomodo  dicantur  produci  proprietates 
et  potentiae,  lib.  2,  cap.  3,  num.  11.  583 


1.  Generatio  substantialis  est  peculiariter  propria  vi- 
ventium,  lib.  2,  cap.  7,  num.  2.  593 

Sohs,  non  tamen  omnibus  competit,  num.  4.         594 

2.  Generationis  presse  sumptee  germana  definitio  ex- 
plicatur,  ibid.,  num.  3.  594 

3.  Generatio  sui  similis  quomodo  naturalissimum 
opus  viventium  ?  ibid.,  a  num.  4.  594 

4.  Generationi  non  sunt  propensiora  viventia,  quam 
nutritioni,  num.  6.  594 

5.  Generatio  non  est  essentialiter  nutritione  perfec- 
tior,  ibid.  594 

6.  Generare  cur  nequeant  substantise  separatae,  ibid., 
num.  8,  595 

7.  Generatio  perfectorum  viventium ,  quo  modo ,  et 
ordine  perficiatur  ?  lib.  2,  cap.  8,  a  num.  2.         595 

8.  Generare  sibi  simile  non  omnia  viventia  possunt, 
lib.  2,  cap.  12,  num.  1.  609 

9.  Generandi  potentia  quse  viventia  careant?  ibidem, 
num.  4  et  5.  Vide  potentia.  609 

10.  Generationem  an  etiam  foemina  effective  attingat? 
ibid.,  num,  2  et  3.  609 

11.  Quse  per  generationem  ex  semine  fiunt,  an  ejus- 
dem  speciei  cum  his^  quse  ex  putri  materia?  ibid., 
num.  5.  610 

12.  An  quse  generantur  ex  semine  possint  fieri  ex  pu- 
tri  materia,  num.  6.  610 


1.  Gustus  non  sentit  saporem  organo  inhserentem, 
sed  rei  sapidae  ac  distinctse,  lib.  3,  c.  26,  n.  2.    690 

2.  Gustus  immulatur  ab  objecto  per  species  intentio- 
nales,  ibid.,  num.  5.  691 

S.  Organum  gustus  non  exterior  linguse  pars,  sed 
nervus  interior,  lib.  3,  cap.  27,  num.  1.  693 


H 


1.  Habitus  sibi  aut  voluntati  inhserentes  quomodo 
intellectus  in  hac  vita  cognoscat,  lib.  4,  cap.  5, 
num.  3.  734 

2.  Habitus  practicus,  vel  speculativus,  vide  praxis. 

3.  Quos  habitus  secum  deferat  anima  separata.  Vide 
anima  separata,  num.  13  et  14. 

4.  Habitus  scientiarum  hominibus  congenitus  dogma 
Platonicum  exploditur,  lib.  4,  cap.  2,  num.  2.      716 


1.  Hepar  ante  omnia  membra  in  animalibus  perfec- 
tis  fabricatur  et  animatur,  lib.  2,  cap.  6,  num.  3 
et  5.  592 

2.  Hepar  primo  informatur  anima  tantum  vegetativa, 
num.  6.  592 

HUMORES. 

1.  Quatuor  humores  corporis,  ab  anima  non  infor- 
mantur,  lib.  2,  cap.  5,  a  num.  6.  590 


I 


IGNIS. 

1.  Ignis  accretio  fit  per  juxta  positionem  ad  extra, 
lib.  1,  cap.  4,  num.  17.  497 

Cur  non  sit  illa  actio  vitalis  sicut  in  plantis,  ibid.,  et 
num.  18  et  19.  497 

2.  Ignem  ali  et  nutriri^quo  sensu  dicatur,  n.  20.    498 

imaginatio. 

Imaginatio  quomodo  efficiat  casum,  vel  fegritudinem 
in  corpore,  lib.  3,  cap.  3,  num.  9.  626 

Vide  SENSUS  internus. 

Immortalitas  anim^,  vide  anima  rationalis-,  a  n.  10. 


Intinitse  non  essentgenerationes^.esto  homo  ab  asterno 
crearetur,  lib.  1,  cap.  ll^  num.  24.  551 

INTELLECTUS. 

1.  Intellectum  esse  spiritualium  quomodo  ex  cogni- 
tione  spiritualium  coUigatur^  lib.  1,  cap.  9,  num. 
21  et  22.  522 

Quomodo  ex  cognitione  corporalium,  nurn.  23  et 
sequentibus.  523 

2.  Intellectum  esse  spiritualem  ex  objecto  ejus  adse- 
quato  convincilur,  lib.  1,  cap,  9,  n.  33  et  34.      526 

3.  Ex  intellectu  et  intelligibili  fieri  magis  unum  quam 
ex  materia  et  forma^  falso  docuit  Cajetanus,  lib.  3, 
cap.  2,  num.  5  et  6.  617 

4.  Intellectus  an,  et  quomodo  plura  ut  plura  simul 
concipiat,  lib.  3,  cap.  6,  a  num.  4.  637 


808  INDEX 

5.  Intellectus  humanus  potest  cognoscere  quidquid 
entilatem  habet,  hb.  4,  cap.  1,  num.  2.  713 

6.  Intellectus  humani  adaequatum  objectumest  ens  in 
tota  sua  latitudine  comparatum,  num.  3.  713 

An  eliam  ralionis,  ibid.  et  num,  4.  714 

7.  Objectum  proportionatum  humano  intellectui  se- 
cundum  statum  naturalem  est  res  sensibilis^  ibid., 
num.  5.  714 

An  etiam  substantia  materiaUs  sub  accidenti  sensibili 
latens,  num.  6.  714 

8.  Inlellectum  humanum  et  angelicum  differre  spe- 
cie  in  ratione  potentise,  non  autem  in  ratione  pro- 
prietatis^  opinio  Cajetaniimpugnatur,  eodem  cap.  1, 
num.  7.  714 

9.  Intcllectus  humanus  ab  angehco  specie  differt, 
ibid.,  num.  8.  715 

An  etiam  angelici  inter  se,  ibid.  remissive.  715 

10.  Intehectus  est  simpliciter  voluntate  prsestantior, 
hb.  5,  cap.  9,  late  a  num.  2.  774 

11.  Intellectus  ne  an  voluntatis  actus  sit  simpHciter 
prior,  lib.  5,  cap.  7,  num.  6.  773 

12.  Intellectus  humanus  cognoscit  singulare  etiam 
materiale^proprium  acdislinctum  deeo  conceptum 
efformando,  lib.  4,  cap.  3,  num.  3.  722 

Idque  per  propriam  illius  speciem,  num.  5  et  6.    723 

Et  cognitione  directa  absque  reflexione.ibid.,  num.  7 

et  S.  724 

13.  Intellectus  humanuscognoscituniversaliaproprio 
conceptu,  abslrahendo  illa  a  singularibus,  lib.  4, 
cap.  3,  num.  11.  725 

14.  Intcnectus  primo  percipit  naturam  communem, 
per  speciem  rei  singularis,  ibid.,  num   12.  725 

Quo  pacto  eam  percipiat,  num.  13.  72G 

15.  Ex  cognitione  rei  universalis  manetne  in  intellectu 
species  propria  et  memorativa  naturse  communis, 
num.  14.  726 

16.  Intellectus  quid  prius  concipiat,  naturam  necom- 
munem,  an  vero  singularem,  eodem  cap.  3^  num. 
15  et 16.  726 

17.  Solus  intellectus  naturam  universalem  concipit, 
ibid.,  num  17  et  18.  727 

18.  Intellectus  an  faciat  universalia  per  actum  abstrac- 
tivum,  aut  per  comparativum,  eodem  cap.  3,  a 
num.  21.  728 

19.  Intellectus  non  percipit  primo  sensibilia  per  acci- 
dens,  per  propriam  speciem,  lib.  4,  c.  4,  n.  1.    731 

20.  Intellectus  non  efformat  proprium  ac  distinctum 
conceplum  de  his  quaj  per  se  non  sunt  sensibilia;, 
ibid.^  num.  2.  731 

21.  Intellectus  quo  ordine  procedat  in  prima  rerum 
cognitione;,  num.  3.  732 

22.  Intellectus  deveniens  per  discursum  in  cognilio- 
nem  substantise^  vel  allerius  similiS;,  ejus  in  se  spe- 
ciem  efformat,  ibid.,  num.  4.  732 

Intellectus  quid  primo  concipiat;,  substantiam  ne,  an 
accidens,  num.  5  et  6.  732 

Intellectus  humanus  neque  ipsam  animam  aut  poten- 
tias  spirituales  per  se  ipsas^,  aut  per  proprias  spe- 
cies  cognoscit,  lib.  4,  cap.  5,  num.  2.  734 

23.  Inteliectus  quomodo  cognoscat  aslus  aut  habitus 
sibi  velvoluntati  inha^rentes,  ibid.,  num.  3.       734 

Quomodo  ipsas  intelligibles  species,  num.  4.         735 

24.  Inlellectus  pro  hujus  vitse  statu  in  aliqualem  Dei 
cognitionem  pervenire  potest^  lib.  4,  c.  6,  n.  1.    735 

Per  aliquem  effectum,  non  per  propriam  speciem, 
num.  2.  735 

25.  Intellectus  Deum,  quoad  an  est,  per  creaturas 
evidenter  cognoscit:  quoad  quidditalem,  confuse 


RERUM. 

et  imperfecte,  ibid.,  num.  3  et  4.  735 

26.  Intellectus  humanus  in  hac  vita,  qua  certitudine, 
et  evidentia  cognoscat  Angelos,  num.  4  et  sequen- 
tibus.  736 

Qua  animam  rationalem,  num.  9.  738 

27.  Intellectus  etiam  in  statu  animae  conjunctse  operari 
poiest,  nullo  operante  sensu  externO;,  lib.  4^  cap.  7, 
num.  1.  738 

Non  autem  sine  conversione  ad  phantasmata,  num.  3 
et  sequentibus.  739 

28.  Intellectus  conservat  species  intelligibiles  peracta 
cognitionC;,  lib.  4,  cap.  10,  num.  3.  750 

29.  Intellectus  noster  est  proprie  admodum  memoria, 
et  multo  perfectior;,  quam  in  parte  sensitiva  repe- 
riatur;,  ibid.,  num.  4.  750 

30.  Intellectus  noster  quomodo  cognoscat  futura,  ibid., 
num.  5.  751 

31.  Intellectus  varia  nomina  explicantur,  eodem  cap. 
10,  num.  6,  7  et  8.  751 

Est  unica  tantum  potentia  diversis  nominibus  appel- 
lata,  ibid.,  num.  7,  751 

32.  Intellectus  animse  separatge.  Vide  anima  separ.4.ta, 
late  a  num.  12  usque  ad  28. 

33.  Intellectus  non  est  substanlia  separata,  lib.  4, 
cap.  8^  a  num.  4.  741 

Nec  unus  et  idem  in  omnibus  hominibus,  n.  8.      743 

INTELLECTUS  AGENS    ET  PATIENS. 

1  Intellectus  agens  ad  producendas  species  intelligi- 
biles  admittendus,  lib.  4,  cap.  2,  num.  3  et  4.      716 

2.  Intelllectus  agens  quomodo  illustret  phantasniata 
juxta  Cajetanum,  num.  4.  716 

Refellitur,  num.  5.  717 

3.  Intellectum  agentem  simulcum  phantasmate  effec- 
tive  producere  species  intelligibiles  quorumdam 
sententia  examinatur ,  ibid.,  a  num.  6.  717 

4.  Intellectus  agens  nunquam  efficit  speciem,  nisi  a 
phantasmate  determinetur,  num.  11.  719 

Ha3c  determinatio  non  effective  fit,  sed  ad  modum 
exeraplariS;,  num.  12  et  13.  719 

5.  Intellectus  agens  ut  sic  nullam  exercet  actionem 
praeter  productionem  speciei,  diversis  nominibus 
signiflcatam,  ibid.,  num.  14.  720 

6.  Intelleclus  agentis  tria  munera  solo  nomine  diffe- 
runt,  num.  14  et  sequenfibus.  720 

7.  Abstractio  speciei  intelligibilis  fit  ab  intellectu 
agente  :  naturas  communis  a  possibili^  lib.  4,  cap.  3, 
num.  19.  728 

8.  In  intellectu  possibili  alia  est  abstractio  formalis: 
alia  universalis,  ibid.,  num.  10.  725 

Quid  utraque,  et  ad  qute  inserviat,  ibid.  725 

9.  Intellectus  agentis  et  possibilis,  duplex  differentia, 
lib.  4,  cap.  8,  nura.  2.  741 

10.  Intellectum  agentem,  acpossibilem  esse  substan- 
tias  separatas  qui  putarint,  lib.  4,  cap.  8,  n.  3.    741 

Refelluntur,  a  num.  4.  741 

Quid  in  hac  re  senserit  Aristoteles  enucleatur,  ibid.;, 

num.  6  et  7.  742 

11.  Intellectus  agens  est  spiritualis  potentia  tantum 
acliva  :  possibiUs  activa  simul  et  passiva,  ibidem, 
num.  8.  743 

12.  Intellectus  uterque  qua  ratione  lumen  appelletur, 
ibid.,  num.  9  et  10.  743 

13.  Intellectus  possibilis  est  perfectior,  quam  agens, 
eodem  cap.  8,  num.  11.  744 

14   Intellectus  agens  an  re  ipsa  a  possibili  differat, 

num.  12etl3.  744 

An  saltem  formaliler,  lib.  4,  cap.  10,  num.  7.        751 


INDEX 


INTELLECTUS  PRACTICUS  ET  SPECULATIVUS. 


pntelleclus  practicus  et  speculativus  nec  realitcr^  nec 
!|  formaliter  differunt,  lib.  4,  cap.  9,  a  num.  10.     748 

^'  Vide  verbo  practicum. 

INTELLIGIBILE. 

1.  Res  quomodo  sint  actu  vel  potentia  intclligibiles^ 
lib.  4,  cap.  2,  num.  16  et  17.  720 

2.  Intelligibile  aliler  immutat  potentiam,  ac  sensibile, 
ibid.,  num.  17.  721 

3.  Ex  intelligibili  et  intellectu  fieri  magis  unum, 
quam  ex  materia  et  forma,  et  perperam  docuit 
Cajetanus,  lib.  3^  cap.  2,  num.  5  et  6.  717 


BERUM.  809 

Ex  parte  medii  consequenter  magis,  quam  per  se, 
num.  5.  668 

Ex  parte  potentise  non  est  simpliciler  necessarium, 
eodem  num.  5.  668 

12.  Lumen  et  res  illuminata  est  adaequatum  visivae 
potentiae  objeclum,  lib.  3,  cap.  16,  num.  6.         669 

13.  Sola  lucida  in  tenebris  videntur,  et  non  colorata, 
ibid.,  num.  7.  668 

14.  Lumen  intellectuale  quid,  et  quotuplex,  lib.  4, 
cap.  8,  num.  9  el  10.  743 


M 


1.  Judicium  in  cognoscitivapotentia^aliud  proprium, 
aliud  improprium,  lib.  3^  cap.  6,  num.  2.  637 

2.  Judicium  proprie  in  quo  consistat,  n.  3  et  4.      637 
An  sit  una  simplex  qualitas,  necne,  num.  5.  638 

3.  Judicium  improprie  sumptum  in  omnibus  sensibus 
reperitur,  num.  6.  638 

Non  item  compositio,  aut  divisio,  ibid.  638 

4.  Judicare  componendo,  aut  dividendo  bruta  ani- 
mantia  non  possunt,  num.  7.  639 

Imo  nec  uUus  sensus  eliam  interior  in  homine,  ibid., 
num  8  et  9.  639 


Lapis  quo  pacto  nutriri  et  augeri  dicatur,  lib.  1,  cap.  4, 
num.  17  et  20.  497 

LUMEN,   LUX,    LUCIDUM. 

1.  Lumen  nihil  esse  aliud  praeter  ipsam  coloris  mani- 
festationem,  antiquata  quorumdam  opinio,  hb.  3, 
cap.  14,  num.  1.  661 

Esse  corpus  vel  forma  substantialem  coeli  falsa  etiam 
aliorum  opinatio,  ibid.  661 

2.  Lumen  est  actus  accidentalis  ad  qualitatem  spec- 
tans,  ibid.,  num.  2.  661 

Esse  qualitatem  inlentionalem  falsa  Scoti  opinio  : 
eminenter  realem  simul,  et  intentionalem  ficta  Ca- 
jetani,  ibid.,  num.  3.  661, 

3.  Lumen  habet  verum  esse  naturale  ac  reale,  ibid., 
num.  4.  662 

Est  qualitas  non  per  seipsum,  sed  per  sui  speciem 
visibihs^  num.  5.  662 

4.  Per  lumen  non  videtur  Sol,  tanquam  per  speciem, 
ibid.  662 

5.  Lumen  cur  interdum  vocetur  quahtas  intentiona- 
hs,  eodem  num.  5.  662 

6.  Luminis  definitio  ex  Aristotele  explicatur,  ibidem, 
num.  7.  663 

7.  Luminis  subjectum  est  corpus  transparens  secun- 
dum  se  totum  ;  opacum  vero  secundum  extimam 
superficiem,  ibidem,  num.  8.  663 

8.  Lumen  omne  esse  ejusdem  speciei,  probabihus, 
num,  9.  663 

9.  Lumen,  lux,  radius,  splendor  in  quo  differant, 
eodem  cap.  14,  num.  2.  661 

10.  Lumen  est  objectum  visus,  vel  certe  illud  com- 
plet,  eodem  c.  14,  n.  1,  c.  16,  n.  5  et  7.     661  et  667 

11.  Lumen  non  omnino  requiritur  ex  parte  medii,  ut 
oculus  videat,  hb.  3,  cap.  16,  num.  2  et  3.  667 

Requiritur  autem  ex  parte  objecli,  num,  4.  668 


1.  Memoria  sensitiva  pohent  bruta,  lib.  3,  cap.  31, 
num.  2,  3  et  4.  710 

An  apes  et  formicse,  num.  4.  710 

2.  Memoria  perfectior  in  intellectiva  parte  quam  in 
sensitiva  reperilur,  lib.  4,  cap.  10,  num  4.  750 


1.  Mors  animalibus  multipliciter  contingit,  hb.  2^ 
cap.  6,  num.  7.  593 

MOTIVA   POTENTIA. 

1.  Motiva  potentia,  et  motu  pohent  omnia  animalia, 
etsi  non  aeque  perfecte,  lib.  1,  cap.  7,  num.  11 
et  12.  508 

2.  Potentia  ad  motum  naturalem  speciahs  est  in  ani- 
ma,  distincta  ab  appetitu  sensitivo,  et  residens  in 
corde  ac  pulmonibus,  lib.  5,  cap.  10,  num.  2.    778 

3.  Motiva  potentia  ad  motum  progressivum  passivam 
tantum  esse^  non  activam,  qui  dixerint,  lib.  5, 
cap.  10,  num.  4.  778 

Refelluntur,  ibid.,  a  num.  5.  779 

4.  Motiva  hsec  potentia  ubi  subjectetur,  num.  10  et 
11.  780 

An  sit  communis  omni  animanti^  num.  12.  780 

5.  Motiva  polentia  quomodo  subsit  voluntati  aut  ap- 
petitui  sensitivo,  ibid.,  a  num.  13.  780 

6.  Motivapotentia  spiritualisinanimaralionali,  etiam 
dum  corpus  informat,  Iib.'6,  cap.  2,  num.  9.      785 

Animam  in  statu  separationis  comitalur,  ibid.,  cap.  3, 
num.  1.  786 

MOTUS. 

1.  Movere  seipsum,  quomodo  proprium  viventis, 
lib.  1,  cap.  8,  num.  14.  514 

2.  Motus  localis  in  animantibus,  alius  est  naturalis, 
alius  animalis,  lib.  5,  cap.  10,  num.  1.  777 

3.  Ad  motum  progressivum  concurrunt  cognilio,  ap- 
petitus,  et  externa  membra  suflicienter  disposita, 
ibid.,  num.  3.  778 

4.  Membra  ad  motum  non  concurrere  efficiendo,  sed 
patiendo  tantum,  qui  velint,  ibid.,  num.  4.         778 

Oppositum  probabilius,  a  num.  5.  779 

5.  Motus  nequit  ab  appetitu  sensitivo  imperari,  re- 
nuenle  voluntate,  ibid.,num.  13.  780 

Secus  si  voluntas  non  repugnet,  num.  14.  781 

6.  Motum  imperare  potestvoluntas  immediate  absque 
appetitu:  imo  illo  eliam  repugnante,  num.  15.    781 


N 


NERVUS  OPTICUS. 


1.  Nervi  oplici  a  cerebro  in  oculo  promanant^  lib.  3, 
cap.  18,  num,  8,  675 


810 


INDEX  RERUM. 

675 


2.  In  iis  visionem  fleri  qui  putent,  ibid. 
Refelluntur,  num.  9.  675 

3.  Nervi  optici  cur  ante  oculos  inler  se  conveniant, 
eodem  num.  9.  675 

NOTITIA  ABSTRACTIVA. 

Vide  VERBO  abstractio,  num.  3. 

NDTRIMENTDM,  Vide  ALIMENTUM. 

NUTRITIVA  POTENTIA,  vidC   POTENTIA. 

NUTRITIO. 

1.  In  nutritione  quae  et  quot  interveniant  decoctiones, 
lib.  2,  cap.  4,  num.  7.  588 

2.  Nutrilionis  quodnam  objectum,  num.  8.  588 

3.  Nutritiocontinuaan  omnivivenli  necessaria^  lib.  2, 
cap.  6,  num.  3,  4  et  5.  592 

4.  Nutrilio  in  quo  essenlialiter  consistat,  lib,  2,  cap.9, 
num.  3.  598 

5.  Nutritio  mediate  elicitur  ab  anima,  ibid.^  n.  4.   598 
Dispositive  fit  a  temperamento  primarum  qualitatum, 

ibid.,  num.  5,  11  et  12.  599 

6.  Nulriuntur  membra  omnia  viventis,  lib.  2,  cap.  11, 
num.  3.  606 

7.  Nulriuntur  in  arbore  radices,  truncus^  rami,  folia 
et  fructus,  ibid.,  num.  5.  606 

8.  Nutriuntur  in  animali,  sed  diversimode,  caro, 
ossa,  nervi,  membranse^  arteriai,  etc,  item  dentes, 
carlilago  et  ungues,  ibid.  606 

0 


1.  Objectum  potentigeadaequatumquod.lib.  3,  cap.  6, 
num.  1.  637 

2.  Objecti  conjunctionem  cum  potentia  cognoscente 
qui  negent,  lib.  3,  cap.  1,  num.  2  et  3.  613 

3.  Objeclum  uniri  potenli?e  in  omni  cognilione  re- 
quiritur,  ibid.,  num.  4  et  sequentibus.  614 

4.  Objectum  unitur  mediante  specie  inhaerente  ipsi 
potentise,  non  organo,  num.  8.  615 

5.  Objectum  aliquando  ipsum  unitur  sine  specie^ 
lib.  3,  cap.  2,  num.  8.  618 

6.  Objectum  in  speculo  videtur,  non  species,  ibid., 
num.  14  et  15.  619 

7.  Objectum  intra  potentiam  sensitivam  existens  quo- 
modo  impediat  cognitionem,  ibid.,  a  num.  30.    623 

8.  Objectum  cognoscibile  excellens  adeo  non  corrum- 
pit  potentiam^  ut  etiam  perflciat^  ibid.,  num.   34 

et  35.  624 

Qualiter  dicatur  etiam  corrumpere,  num.  35.         624 

9.  Objectum  sensibile  non  posse  species  producere 
virtute  propria,  sed  prout  participat  virtutem  supe- 
riorum  agenlium,  impugnatur,  lib.  3,  c.  2.  n.  3.  616 

10.  Objectum  species  elicit  sensuum  externorum, 
nullo  medio  sensu  agente,  ibid.,  num.  4.  616 

11.  Objectum  sensibile  sensui  inhserens  non  sentitur, 
lib.  3,  cap.  27,  num.  7.  696 

Contiguum  tamen  organo,  ab  omni  sensu,  excepto 
visu,  percipitur,  ibid.,  num.  5,  6  et  7.  696 

oeuLus. 

1.  Oculorum  tunicee  quinquO;,  musculi  septem,  lib.  3, 
cap.  18^  num.  1.  673 

2.  Oculorum  figura  orbicularis,  num.  2.  673 
Oculi  pupilla  ipse  est  liumor  crystallinus,  ibid.     673 

3.  Oculorum  humores,  et  tunica^  quam  habeant  con- 
nexionem  et  compositionem,  ibid.  673 


4.  Oculorum  diversae  denominationcs  unde  oriantur, 
ibid.  673 

5.  Omnes  oculorum  partes  non  erant  Aristoteli  notae, 
ibid.,num.  3.  674 

6.  In  oculi  pupilla  residet  organum  visus,  eodem 
cap.  18,  num.  4.  674 

7.  Oculorum  pupilla  cur  nigra  appareat^  cum  tamen 
colorata  non  sit,  num.  6.  674 

8.  Oculi  natura  aquese  naturse  est,  non  ignitse.,  ibid., 
num.  7.  675 

9.  Oculi  in  tenebris  compressi  cum  videantur  scin- 
tillare,  ibid.  675 

10.  Oculis,  cum  duo  sint,  cur  quodvis  objectum  gemi- 
num  non  appareat^,  num.  10.  675 

11.  Ante  oculos,  nervi  optici  cur  conveniant,  ibid., 
num.  9.  675 

12  Oculi  cavi  cur  acutius  videanl,  lib.  3,  cap.  17, 
num.  8.  672 

ODOR. 

1.  Odor  non  est  formaliter  fumea  exhalatio,  sed  qua- 
litas  secunda,  orta  ex  primarum  mixtione,  in  qua 
siccum  vincit  humidum,  calorque  absolute  domi- 
natur,  lib.  3,  cap.  23,  num.  2  et  3.  •      686 

2.  Odorum  simplices  species  quse,  num.  7.  687 

3.  Odorum  quidam  alimentitii,  alii  non  item,  sed  per 
se  solum  delectant,  eodem  num.  7.  687 

4.  Odoris  medium  accommodatum  est  non  solus  aer, 
sed  eiiam  aqua,  lib.  3,  cap.  24,  num.  1.  688 

5.  Odor  neque  in  aere,  nec  in  aqua  inhsesive  subjec- 
tatur,  num.  2.  688 

6.  Odor  non  est  qualitas  activaalteriusodoris,  ib.688 

7.  Odorextenditur  realiter  per  medium  in  exhalatione 
fumea,  ibid.  688 

8.  Odorem  alere  fabulosum,  ibid.  688 

9.  Odor  sine  exhalatione  per  speciem  tantum  inten- 
tionalem  aliquando  sentitur,  ibid.,  num.  3.         688 

10.  Odor  species  intenlionales  diffundit  ab  initio, 
etiam  dum  multiplicat  odorem  realem,ib.,  n.  4.  689 

An  aliquando  in  instanti  immutet  olfactum^  ibid.  689 

11.  Odoriferi  vaporis  exhalatio  an  simpliciter  neces- 
saria  ut  odor  percipiatur,  ibidem,  num.  6.  689 

12.  Odores  non  alimentitios,  vel  bruta  non  perci- 
piunt,  vel  iis  saltem  non  delectantur,  lib.  3,  cap.  29, 
num.  8.  702 

OLFACTUS. 

1.  De  organo  olfactus  varise  auctorum  sententise,  1.  3, 
cap.  25,  num.  1.  690 

Vera  resolutio,  num.  2.  690 

2.  Organorum  olfactus  varietas,  num.  3.  690 

3.  In  olfactu  quodnam  elementum  prsedominetur, 
ibid.  690 

4.  Olfactus  deflnitio,  ibid.  690 

5.  Terrestria  respirantia  non  nisi  in  aere  :  aquatilia 
etiam  in  aquis  odorantur,  num.  4.  691 

6.  Olfactus  operculum  quod,  et  quam  male  a  Galeno 
impugnetur,  ibid.  691 

7.  Olfactu  homo  caeteris  animantibus  praecellit,  lib.  3, 
cap.  29,  num.  3.  700 

8.  Olfactus  acutus  habetioris  ingenii  judicium,  ib.  700 

Vide  etiam  sensus  externhs. 

OPERATIO . 

1.  Ab  omni  operatione  an  cessare  anima  possit,  lib.  l^ 


cap.  2,  a  num. 


38.  48J 

2.  Ab  operaiione  cessare  excellentiori  modo  dicituf 
aniina,  quam  reliquse  form»  nonviventes,  ibid., 
num.  40  et  41.  ^8* 


INDEX 

.  Propter  suam  operationem  quomodo  unumquod- 
que  sit;,  lib.  1,  cap.  3,  num.  23.  491 

4.  Operationem  aliquam  esse  animae  propriam,  du- 
pliciter  intelligi  potest,  lib.  1,  cap.  11,  num.  10.  545 

5.  Ex  operatione  Animae  propria  quomodo  ejus  col- 
ligatur  immortalitas,  ibid.,  a  num.  12.  546 

6.  Unica  operatio  propria  sutficit  ut  anima  judicetur 
separabilis,  ibid.,  num.  15  et  16.  547 

;  ORGANICBM,    ORGANISATIO. 

1.  Organicum  corpusquid,  lib.  1,  cap.  2,  num.  6,  31 
et  32.  473  et  481 

2.  Organisatio  alia  accidentalis :  substantialis  altera, 
ibid.,  num.  7.  473 

Organicum  corpus  in  definitione  animse  utram  impor- 
tet,  ibid.,  a  num.  8.  474 

3.  Prima  organisatio  materige  ab  accidentibus  causa- 
tur,  lib.  1,  cap.  2,  num.  12.  475 

4.  Organisatio  qualitatum  passibilium  prius  natura 
sunt  in  materia,  quam  activarum,  num.  14.        475 

5.  Organisatio  fit  eliam  ab  anima  saltem  effective, 
num.  15.  476 

An  etiam  formaliter,  a  num.  16  usque  ad  21.         476 

6.  Organa  diversa  ejusdem  viventis  non  habent  par- 
tiales  formas  subslantiales  ab  anima  diversas,  n.  17. 

476 

Habent  tamen  dissimilares  animae  partes,  si  illa  sit 

divisibilis,  num.  19,  20  et  21.  477 

7.  Organicse  partes  in  homine,  et  si  quse  sunt  alia 
animalia  habentia  animas  indivisibiles,  non  solum 
in  accidentibus,  sed  in  substantiali  etiam  organisa- 
tione  differunt,  eodem  cap.  2,  num.  23  et  24.      478 

8.  Organici  corporis  actus  qualiter  dicatur  anima, 
ibid.,  num.  25.  479 

9.  Organicum  corpus  quomodo  potentia  vitam  habeat, 
ibid.,  num.  26,  30,  31  et  33.  480 

10.  Organicum  corpus  dici  etiam  potest  non  ultimo 
dispositum  ad  animam,  verbi  gratia,  embrio  aut 
cadaver,  ibid.,  num.  32.  481 


PARTES  ORGANICiE,  vide  ORGANICUM. 
PASSIO. 

i.  Passionum  in  appetitu  concupiscibili  numerus  et 
collectio,  lib.  5,  cap.  5,  num.  2.  764 

2.  Quse  versentur  circabonum,  num.  3.  764 
Quse  circa  malum,  num.  4.  765 

3.  Tristitise  passio  sive  dolor  ubi  resideal;,  lib.  5, 
cap.  5,  6  et  7.  765 

Objectum  doloris  quod,  ibid.  a  num.  8.  766 

4.  Passio  risus  in  quo  consistat,  ibid.  ,n.  11  et  12.   767 
Admiratio  et  gaudium  qua  ratione  causent  risum, 

num.  13.  767 

5.  Passio  risus  libera,  eodem  num.  13.  767 
Quid  de  passione  fletus,  num.  14.  768 

6.  Passiones  irascibilis  quot  sint,  et  quomodo  colli- 
gantur,  eodem  cap.  5,  num.  15.  768 

7.  Inter  passiones  irascibilis  el  concupiscibilis  quid 
intersit,  num.  16.  768 

Quis  inter  eas  ordo,  num.  17.  769 

8.  Passiones  cur,  et  quomodo  ex  complexione  pen- 
deant,  ibid.,'num.  18.  769 

Vide   PROPRIETATES. 

PHANTASIA,   PHANTASMATA. 

1.  Phantasiam  nonnunquam  vocat  Aristoteles  intel- 


RERUM.  811 

lectum  passivum,  et  cur,  lib.  1,  cap.  11,  num.  22,  el 
lib.  4,  cap.  8,  num.  7.  550  et  742 

2.  Phantasia  nec  in  homine  quidem  componit,  aut 
dividit,  lib.  3,  cap.  6,  num.  8  et  sequentibus.      639 

Cur  ab  Aristotele  appclletur  ratio,  num.  10.  641 

3.  Phaniasice  descriptio  et  etymon,  lib.  3,  cap.  3, 
num.  4.  626 

4.  Phanlasise  a  sensibus  externis  triplex  differentia  ex 
Aristotele,  ibid.,  num.  5,.  626 
Vide  SENSUS  interior. 

5.  Phantasma  sine  specie  intelligibili  ^non  determinat 
sufTicienter  intelleclum,  lib.  3,  cap.  1,  num.  9.    615 

6.  Phantasma  quomodo  ab  intelleclti  agente  illustre- 
lur,  opinio  Cajetani,  rejicitur,  lib.  4,  cap.  2,  num.  4 
et  5.  716 

7.  Phantasma  ut  instrumentum  intellectus  agentis 
concurrere  effective  ad  productionem  speciei  intel- 
ligibilis  vulgata  opinio  impugnatur,  ib.  a  n.  6.    717 

8.  Phantasma  solum  materialiier,  sive  exemplariter 
ad  speciem  intelligibilem  concurrit,  n.  10etl2.  719 

9.  Sine  conversione  ad  phantasmata  an  possit  intel- 
lectus  conjunctus  quidquam  operari,  diversa  aucto- 
rum  placita,  lib.  4,  cap.  7,  num.  2.  739 

Vera  resolutio  negativa,  num.  3  et  sequenlibus.     739 

10.  Conversio  ad  phaniasmata  dareturetiam  in  statu 
innocentiae,  ibid.,  num.  4.  739 


1.  Plantis  sensum  antiqui  tribuebant,  lib.  1,  cap.  4, 
num.  4.  493 

2.  Plantis  vitam  qui  negent,  ibid.,  num.  7.  493 

3.  Plantas  vivere,  et  in  Theologia  certum,  et  in  Phi- 
losophia  evidens  est,  ib.,  n.  11  et  sequentibus.  495 

4.  Plantas  animam  sensitivam  non  habere  ostenditur, 
lib.  l^  cap.  5,  num.  1.  499 


1.  Potentia,  alia  est  activa,  altera  passiva,  et  quid 
utraque,  lib.  2,  cap.  2,  num.  4.  575 

In  quo  differant,  num.  6.  575 

2.  Potentia  nec  omnino  absolutum  quid  est,  nec  om- 
nino  respectivum,  ibid.^  num.  7.  576 

3.  Potentias  anima^  ab  ea  esse  omnino  indistinctas 
qui  velint?  Ilb.  2,  cap.  1,  num.  2.  573 

Distinctionem  formalem  qui  admittant  ?  ibid.        573 
Qui  etiam  realem  ?  ibid.  573 

4.  Potentise  animae  accidentales^  et  propriae  viven- 
tium  distinguuntur  ab  anima  ex  natura  rei,  lib.  2, 
cap.  1,  num.  4.  573 

Imo  probabilius  est  distingui  etiam  realitcr,  n.  5.  573 

5.  Potentise  animse  an  possint  ab  ea  saltem  divinitus 
separari?  lib.  2,  cap.  1,  a  num.  6.  574 

6.  Potentia  animse  separata  non  posset  vilaliter  ope- 
rari  ?  ibid.,  num.  8.  574 

7.  Omnis  animse  potentia  specificatur  intrinsece  ex 
coaptatione  ad  operandum  circa  suum  objectum, 
lib.  2,  cap.  2,  num.  8.  576 

8.  Potentia  quomodo  per  objecta  specificetur?  ibid., 
anum.  10.  576 

9.  Potentiarum  alise  universaliores  in  objectO;,  alise 
magis  limitatse,  ibid.,  num.  12.  577 

10.  Potentia  passiva  quo  universalior,  eo  est  imper- 
fectior,  ibid.,  num.  11.  576 

11.  Potentiarum  distinctio  realis  unde  sumendg,?  I.  2, 
cap.  2,  num.  19.  579 

12.  Potentia,  actus  et  habitus^  etiam  circa  idem  ob- 
jectum,  specie  ditTerunt,  ibid.,  num.  20.  579 


812  INDEX 

13.  Polentiarum  causa  finalis,  et  malerialis  quae?  1.  2, 
cap.  3,  num.  1,  2  et  3.  581 

14.  Potentias  effective  esse  ab  anima  probabilius, 
ibid.,  num.  5  et  9.  581 

15.  Potentiae  per  novam  et  distinctam  actionem  ema- 
nant  ab  ipsa  anima,  num.  10.  582 

16.  Potentiae  quo  sensu  dicantur  produci  a  generante, 
vel  principali  agente  ?  num.  11.  583 

17.  Potentia  una  ablata,  cur  alia  naturaliter  non 
resultet?  eodem  cap.  3,  nura.  12.  583 

18.  Inter  potentias  animse  aliquis  intercedit  ordo, 
lib.  2,  cap.  3,  num.  14.  584 

19.  Inter  potentias  ejusdem  animse  nullus  est  ordo 
durationis,  ibid.,  num.  15.  584 

20.  In  ordine  generationis,  potentiae  quae  consequun- 
tur  gradum  imperfectiorem,  sunt  aliis  natura  prio- 
res,  ibid.  584 

21.  Potentise  sequentes  gradum  ejusdem  animse  im- 
perfectiorem,  sunt  etiam  imperfectiores,  quam  quae 
gradum  superiorem  consequuntur,  eodem  n.  15.  584 

22.  Potentiae  inferiores  ejusdem  animae  ordinantur  ad 
ministrandum  superioribus :  superiores  vero  ad 
juvandum  inferiores,  ibid.  584 

23.  Inter  potentias  ad  eumdem  animse  gradum  spec- 
tantes  est  eliam  aliquis  ordo,  ibid.  584 

24.  Potentiam  unam  ab  alia  emanare  opinio  D. 
Thomae,  lib.  2,  cap.  3,  num.  16.  585 

25.  Potentife  omnes  sive  ejusdem,  sive  diversi  gradus 
sint  ab  anima  immediate  profluunt,  non  ab  alia 
potentia,  ibid.,  a  num.  17.  585 

26.  Inter  potentias  subordinalas  sola  intercedit  cau- 
salitas  Melaphysica,  quse  ad  demonstralionem  a 
priori  sufficit,  ibid.,  num.  20.  586 

POTENTIA  COGNOSCITIVA  IN  COMMUNI. 

1.  Potentia  cognosciiiva  quomodo  debeat  esse  denu- 
data  a  natura  sui  objecti,  lib.  1,  cap.  9,  a  num.  23 
etlib.  3,  cap.  2,  a  num.  29.  523  et  623 

2.  Potentia  cognoscitiva  ab  actu  cognoscendi  re  ipsa 
differt,  lib.  3,  cap,  3^  a  num.  2.  625 

3.  Potentia  cognoscens  habet  propriam  et  immedia- 
tam  activitatem  circa  actum  suum,  lib.  3,  cap.  4, 
a  num.  9.  628 

4.  Potentia  infirmata  specie  est  principium  integrum 
cognoscendi,  ibid.,  num.  12  et  13.  629 

5.  Potentia  cognoscitiva  inter  activas  et  passivas 
recensetur,  lib.  3,  cap.  7,  num.  1.  641 

Cur  frequentius  passiva  dicatur,  quam  activa,  ib.  641 

6.  Potentia  cognoscens  an  plura  simul  per  modum 
plurium  attingat,  lib.  8,  cap.  6,  a  num.  4.  637 

7.  Potentise  eidem  quomodo  inhserere  simul  possint 
plures  species  ejusdem  naturse?  ibid.,  num.  8.  639 

8.  Potentia  cognoscens  quomodo  ab  excellenti  ob- 
jecto  Isedi  possit?  lib.  3,  cap.  2,  num.  34  et  35.    624 

POTENTIA  SENSITIVA,  vide  SENSDS. 

POTKNTIA  INTELLECTIVA,  vido  INTELLECTDS. 

POTENTIA  VOLITIVA  ,  vido  APPETITUS  ET   VOLUNTAS. 

POTEN"ri.E  ANIMJJ  VEGETANTIS. 

1.  Potentise  animae  vegetantis  quot?  lib.  2,  cap.  9, 
num.  1,  et  cap.  10,  num.  8.  598  et  605 

2.  Potentia  nutriiiva  qusenam  sit,  lib.  2,  cap.  9,  a 
num.  4.  599 

3.  Potentia  quomodo  ab  augmentativa  differat  ?  ibid., 
num.  17  et  19.  603 

An  et  quomodo  a  generativa?  cap.  10,  a  num.  2.    604 

4.  Potentia  nutritiva  non  est  determinata  ad  aliquod 


RERUM. 

membrum  particulare,  sed  per  corpus  diffusa,  lib.  2, 
cap.  11;,  num.  4.  606 

5.  Potentia  nutritiva  principaliter  in  hepate  residet, 
num.  7  et  8.  607 

6.  Potentia  attractiva,  retenliva  et  expulsiva ,  una 
est,  ab  anima,  et  quatuor  primis  qualitatibus  rea- 
liter  distincta,  lib.  2,  cap.  9,  num.  14.  602 

7.  Potentia  generaliva  non  omnia  vivenlia  pollent, 
lib.  2,  cap.  12,  num.  1,  -  609 

8.  Potentia  generativa  an  solis  viris  insit,  vel  etiam 
foeminis?  ibid.,  num.  2  et  3.  609 

9.  Potenlia  generandi  quibusnam  vivenlibus  compe- 
tat?  ibid.,  num.  4et5.  609 

10  Potentia  generandi  in  qua  animantis  parte  resi- 
deat  ?  ibid.,  num.  7  et  8.  610 

Vide  SEMEN. 

POTENTIA  MOTIVA,  VidO    MOTIVA  POTEMTIA. 
PRACTICUM  et  SPECULATIVUM. 

1.  Practici,  et  speculativi  varise  differentise^  lib.  4, 
cap.  9,  num.  1  et2.  745 

2.  Practica  et  speculativa  scientia  an  differant  ex  fine 
scientige,  an  ipsius  scientis?  num.  3.  746 

3.  Ad  praxim  actualem  an  requiratur  actualis  inlentio 
operandi?  a  num.  4,  746 

4.  Inter  practicos  actus  alii  aliis  sunt  magis  practici, 
num.  7.  747 

5.  Practicus  actus,  et  praxis  quid  ?  num.  8.  747 

6.  Praxis  an  sit  aliquando  ipsa  inlellectus  operatio  ? 
num.  9.  747 

7.  Practicus  et  speculativus  intellectus  nec  realiter. 
nec  formaliter  differunt,  a  num.  10.  748 

8.  Practicus  habitus  a  speculativo  an  essentialiter 
differat?  a  num.  12.  748 

9.  Praclica  scientia  an  sit  Dialectica?  num.  14.      749 

10.  Idem  habitus  an  simul  possit  esse  practicus  et 
speculativus,  num.  15.  749 

PUPILLA    OCULI,  Vide   OCULUS. 

R 

REMINISCENTIA. 

1.  Reminiscentia  quid  ?  lib.  3,  cap.  30,  num.  7.    705 

2.  Reminiscentia  potissime  fit  ab  intellectu  concomi- 
tante  interno  sensu,  ibid.  705 

RisDS,  vide  PAssio,  num.  4  et  5. 


1.  Sanguinem  anima  informari,  qui  dicant?  lib.  2, 
cap.  5,  num.  2.  580 

Qui  negent?  num.  3.  589 

2.  Sanguis  Christi  Domini  fuit  hypostatice  unitus 
Verbo,  ibid.,  num.  4.  589 

Et  in  ejus  resurrectione  assumptus,  ibid.  589 

3.  Sanguis  in  omnibus  Reatorum  corporibus  post 
resurrectionem  futurus,  ibid.  589 

4.  Sanguis  nonsolum  in  alimentum,  sed  adperfectam 
etiam  corporis  humani  organisationem  requiritur, 
ibid.,  num.  5et  9.  590 

5.  Sanguis  duplex  munus,  eodem  num.  5.  590 

6.  Sanguis  ab  anima  non  informatur,  ibid.,  num.  6,  7 
et  8.  590 

7.  Sanguis  ab  hepate  conficitur,  lib.  2,  c.  11,  n.  8.    591 

8.  Sanguis  an  possit  ab  alio,  quam  ab  hepate  gene- 
rari,  num.  10.  591 

9.  Sanguis  alium  similem  in  venis  generare  potest, 
ibid.  391 


INDEX 

SAPOR. 

1.  Sapor  est  qualitas  secunda  resultans  ex  primarum 
mixtione,  lib.  3,  cap.  23,  num.  5.  687 

2.  In  sapore  calor,  ct  humor  dominatur,  sed  pra3ci- 
pue  caior,  ibid.  687 

3.  Saporum  species  diverscB  quot?  et  quo  modo  ex 
diversa  primarum  qualitatum  temperie  oriantur, 
num.  6.  687 

4.  Sapores  extremi,  dulcis  et  amarus,  ibid.  687 

SCIENTIAPRACTICA,  VClSPECULATIVA,  vidC  VERBO  PRACTICDM. 
SEMEN. 

1.  In  semine  alia  est  pars  crassior,  purior  altera,  et 
immaterialior_,  lib.  2,  cap.  10,  num.  1.  603 

2.  Seminis  pars  crassior  ab  ipsa  viventis  nutritiva 
virtute,  in  quadam  corporis  parte  producitur,  ibid., 
num.  2.  604 

Pars  spiritalior  a  quo  producatur,  ibid.,  num.  8  et 
cap.  12,  num.  8.  605  et  610 

3.  In  semine  virtus  organisans  quid  sit,  et  an  dif^erat 
a  nutritiva,  eodem  cap.  10,  a  num.  3.  604 

4.  Sernen  decidi  ab  omnibus  membris  falso  docuit 
Hippocrates,  lib.  2^  cap.  12,  num.  7.  555 

5.  Semen  in  quacorporis  parte  subjectetur?  n.  8.  555 
Quali  materia  et  forma  constet?  num.  9.  555 

6.  Seminis  pars  subtilior  vivit,  eodem  num.  9.      555 

7.  Semina,  cum  vivant,  cur  diulissime  absque  nutri- 
tione  servenlur?  ibid.,  num.  10.  556 

8.  Semen  quid  efficiat  in  generatione  viventis,  et  an 
formse  introductionem  attingat?  ib.,  remissive.  556 


1.  Sensibile  proprium  quid?  lib.  3,  cap.  8,  n.  1.  643 
Quid  sensibile  per  accidens?  num  2.  644 
Quid  commune?  ibid.  anum.  3.  644 

2.  Sensibile  commune  non  imprimit  propriam  spe- 
ciem,  num.  5  et  6.  644 

Sed  alias  species  modificat,  a  num.  7.  645 

3.  Sensibilia  communia  non  omnia  ab  omnibus  sen- 
sibus,  nec  eodem  modo  attinguntur,  num.  8.      645 

4.  Sensibile  commune  a  proprio  in  quibus  differat, 
vel  conveniat  ?  num,  9.  646 

5.  Circa  sensibile  proprium  et  adsequatum  sensus  falli 
nequit,  lib.  3,  cap.  10,  num.  2.  647 

Nec  circa  sensibile  commune  absolute  sumptum, 
num.  3.  647 

6.  Circa  sensibile,  tum  proprium,  tum  commune  in 
particulari  sumptum  decipi  sensus  potest,  ibid., 
num.  4.  647 

Facilius  tamen  circacommune,  quam  circa  proprium, 
num.  5.  648 

7.  Circa  sensibile  commune,  vel  proprium,  positis 
omnibus  requisitis,  sublatisque  impedimentis,  non 
potest  sensus  errare,  ibid.  648 

8.  Sensibile  supra  sensum  positum  sentire  posse  os- 
tenditur  in  plerisque  sensibus  externis,  lib,  3, 
cap.  27,  num.  5.  695 

Quomodo  verum  sit  non  sentiri,  num.  7.  696 

9.  A  sensibili  excellenti  quomodo  sensus  Isedatur  ? 
lib.  3,  cap.  2,  num.  34  et  35.  624 

10.  Sensibile  aliter  immutat  potentiam,  quam  intelli- 
gibile,  lib.  4,  cap.  2,  num.  17.  721 

SENSUS   m  COMMUNI. 

1.  Sensus  agens  ad  producendas  species  sensuum 
externorum  non  requiritur,  lib.  3,  cap.  9,  n.  4.  647 

Requiritur  tamen  ad  species  sensuum  internorum, 
ibid.,  num.  14.  650 


RERUM.  813 

Vide  sPECiEs,  a  num.  20. 

2.  Scnsus  nec  externus,  nec  internus  cognoscit  suiim 
actum,  aut  speciem  impressam,  proprie  tanquam 
objectum  alterius  actus,  lib.  3,  cap.  11,  num.  3.  653 

Nec  actiim  alterius  sensus,  perpropriamejus  speciem, 
ac  tanquam  partem  sui  adasquati  objecti,  ibid., 
num.  4.  653 

3.  Omnis  sensus  percipit  suum  actum  imperfecto 
modo,  num.  5.  654 

4.  Sensus  potest  cognoscere  praeteritum  in  concreto, 
non  vero  formaliter,  lib.  3,  cap.  12,  num.  8.       657 

5.  Sensus  et  intellectus  in  quo  differanl  circa  exis- 
tentium  cognilionem,  eodem  num.  8.  657 

6.  Sensus  conservans  rei  absenlis  speciem,  rem  illam 
absentem  cognoscit,  eodem  capite  12,  num.  7.  657 

7.  Sentiendi  radix  in  cerebro  residet,  non  in  corde, 
lib.  3,  cap.  13,  num.  4.  659 

8.  In  omnes  sensiis  cerebrum  infiuit,  ib.,  num.  5.  669 
NonimmittendoqualilatemintentionaIem,n.  6et7.  659 
Sed  fovendo  organa  sensuum,  per  spiritus  animales: 

aut  etiam  per  modum  attentionis,  eodem  n.  7.  659 

9.  Sensus  circa  proprium,  aut  commune  sensibili 
an,  aut  quomodo  errare  possit^  vide  sensibile,  a 
num.  5. 

10.  Sensus  ab  excellenti  sensibili  quomodo  labefacte- 
tur,  lib.  3,  cap.  2,  num.  34  et  35.  624 

11.  Sensus  hominis  et  bruti  an  differant  specie?  lib, 
4,  cap.  1,  num.  8.  715 

SENSUS   EXTERNUS. 

1.  Sensus  externi  quinque  sunt,  nec  plures,  nec  pau- 
ciores,  lib.  3,  cap.  28^  a  num.  1.  693 

2.  Omnia  fere  animalia  perfecta  sensibus  donantur, 
ibid.,  num.  8.  696 

Ex  imperfectis  aliqua  quinque  sensus  habent,  alia  non 
item,  num.  9.  696 

3.  Sensuum  externorum  perfectissimus  est  visus, 
deinde  auditus  ,  postea  olfactus,  quem  sequitur 
gustus,  et  poslremo  tactus,  lib.  3,  c.  29,  n.  1.  700 
Vide  OMNiA  suis  locis. 

4.  Sensus  an  perfectiores  in  homine  quam  in  bruto? 
ibid.^  num.  t.  700 

5.  Sensuum  externorum  in  homine  quis  ordo  per- 
fectionis,  et  necessitatis  ad  disciphnas?  ibid.,  a 
num.  4.  701 

6.  Nullus  sensus  exterior  potest  cognoscere  natura- 
liter  nisi  ad  prsesentis  objecti  causantis  speciem, 
lib.  3,  cap.  12,  num.  3.  656 

Potest  tamen  divina  virtute^  num.  5.  657 

An  tunc  ejus  cognitio  futura  erat  abstractiva  ?  ib.  657 

7.  Sensus  externi  unde  ab  operatione  impediantur? 
lib.  3,  cap.  13,  iium,  10.  660 

SENSCS   INTERNUS. 

1.  Dari  sensum  internum  ccmmunem  qua  ratione 
probetur?  lib.  3,  cap.  30,  num.  1.  703 

Qua  dicatur  communis?num.  2.  703 

2.  Sensus  communis,  cum  materialis  sit,  quomodo 
sensibilia  adeo  diversa  cognoscat?  ib.,  num.  3.  703 

3.  Phantasia  quid,  et  quomodo  juxta  Aristotelera  a 
sensibus  externis  differat?  ibid.,  num.  4  et  5.   704 

Quomodo  ab  opinione,  fide^  suasione,  et  ratione  ? 
num,  6.  V05 

4.  Phantasia,  imaginativa,  sestimativa,  cogitativa^ 
memoria,  et  reminiscentia  quomodo  definiantur  ? 
num.  7.  70S 

5.  De  numero  sensuum  internorum  yarise  opiniones, 
ibid.,  num.  8.  705 

Quid  de  iis  sentiendum  ?  a  num.  9,  706 


8U  INDEX 

6.  Sensum  commimem  a  phantasia  non  distingui 
realiter,  probabilius,  lib.  3,  cap.  30,  num.  13.      707 

Nec  item  sestiinativam,  et  memoriam,  ib.,  n.  15.  708 

7.  Sensum  internum  unum  tantum  esse  realiter,  pro- 
babilius,  num.  16  et  17.  708 

An  saltem  sit  formaliter  multiplex?  num.  18.         709 

8.  Sensus  interni  quodnam  objectum  ?  qui  actus  ? 
lib.  3,  cap.  31,  num.  1  et  2.  709 

9.  Sensu  interiori  nullum  brutum  caret :  non  est  ta- 
men  in  omnibus  ejusdem  perfectionis,  ib.^  n.2.  710 

10.  Sensus  internus  in  cerebroresidet,  eodem  cap.  31, 
num.  5.  711 

In  qua  ejus  parte,  num.  6  et  7.  711 

11.  Sensus  internus  an  Isedi  possit  non  Iseso  externo, 
ibid.,  num.  8.  712 

12.  Sensus  interior  cognoscit  operationem  sensus  ex- 
lerni  per  speciem  externi  sensibilis  modificatam  ab 
operatione  sensus  externi,  lib.  3,  c.  11,  n.  6.    654 

13.  Sensus  interior  percipit  naluraliter  rem  absen- 
tem,  lib.  3,  cap.  12,  num.  6.  654 

SEPAKATIO,  Vide  ANIMA  SEPARATA. 


1.  Seraphini  non  solum  amore,  sed  etiam  cognitione 
superant  Cherubinos,  lib.  5^cap.  9,  num.  6. 

SIMILITUDO. 

1.  Similitudo  alia  est  realis,  et  hsec  multiplex :  alia 
intenlionalis,  lib.  3,  cap.  2,  num.  25.  621 

2.  Similitudo  formalis  objecli  non  est  species  im- 
pressa,  sed  sola  expressa,  ibid.  late  a  num.  20.  620 

SINGULARE. 

1.  Singularia  cognoscit  intellectus  per  proprium  ac 
distinctum  conceptum,  lib.  4,  cap.  3,  num.  8.    722 

2.  Singularia  cognoscit  inlellectus  directe  et  per  pro- 
priam  eorum  speciem,  num.  5.  6^  7  et  8.  723 

3   Singularia  prius  percipit  intellectus,  quam  univer- 
salia,  ibid.,  num.  15  et  16.  726 


1.  Sitis  quid  ?  et  quomodo  in  aniinali  excitetur,  lib.  2, 
cap.  4,  nuin.  4.  732 

SOMNUS. 

1.  Somnus  quomodo  fiat  et  operationes  sensuum  im- 
pediat?  lib.  3,  cap.  13,  num.  10.  660 

2.  Somni  tempus  quomodo  ad  divinas  illustrationes 
recipiendas  sit  accommodatius  ?  lib.  4 ,  cap.  7, 
num.  6.  740 

SONUS. 

1.  Soni  definitio  explicatur,  lib.  3,  cap.  19^  n.  1.     676 

2.  Sonus  a  duris  corporibus  causatur,  ibid.  676 

3.  Sonum  cur  majorem  corpora  concava,  et  levia, 
ibid.,  num.  2.  676 

4.  Soni  causa  effectiva  non  est  ipse  corporum  mo- 
tus,  sed  qualitas  illis  inhserens,  num.  3.  676 

5.  Sonus  est  qualitas  successiva,  ibid.,  n.  3  et  4.    676 
Incipitimmediatepostcorporum  contractum,  n.4.  676 

6.  Sonus  aliquando  fit  ex  collisione  duorum  corporum 
solidorum,  aliquando  ex  divisione  unius  :  nonnun- 
quam  ex  promissione  solius  aeris^  eodem  cap.  19, 
num.  5.  677 

7.  Sonus  prsecipue  in  corpore  medio,  verbi  gratia, 
aere  subjectatur,  ibid.,  num.  8.  678 

8.  Sonus  non  in  solo  aere,  sed  in  aqua  etiam,  et  igne 
subjectari,  el  edi  potest,  ibid.;,  num.  12.  679 

9.  Soni  varise  divisiones  explicantur,  lib.  3,  cap.  20, 
a  num.  1.  679 


RERUM. 

Vide  vox,  et  echo. 

10.  Sonus  per  aerem,  ignem,  et  aquam  diffunditur, 
lib.  3,  cap.  21,  num.  1  et  2.  C8i 

Anperaliaetiam  corporaquantumvis  densa?  n.  3.  682 

11.  Sonus  multiplicatur  intentionaliter  per  aerem  et 
aquam,  num.  5.  683 

Idque  simul  ac  sonus  ipse  secundum  reale  alicubi 
incipit,  ibid.,  num.  6,  8,  9  et  10.  683 

12.  Sonus  multiplicatur  etiam  aliquantulum,  secun- 
dum  esse  reale,  eodem  num.  6.  683 

13.  Sonus  sicut  successive  fit,  ita  et  successive  spe- 
cies  emittit,  etauditur,  ibid.,  num.  10  et  12.        684 

An  etiam  aliquando  in  instanti?  eodem  num.  10.    684 


1.  Species  intentionales  quiuniversim  negant?  lib.  3, 
cap.  1,  num.  2.  613 

Qui  saltem  intellectivas  ?  num.  3.  613 

2.  Species  intentionales  admittendas  esse,  late  osten- 
ditur,  ibid.,  a  num.  7.  615 

Speciatim  intellectivas,  num.  9.  615 

3.  Species  omnes  intentionales  sunt  entia  realia, 
lib.  3,  cap.  2,  num.  1.  616 

Et  accidentalia,  num.  2,  3  et  4.  616 

4.  Speeiei  ad  potentiam  realis  el  accidentalis  est 
unio,  ibid.,  num.  5,  6  et  7.  617 

5.  Speciei  eifectum  formalem  esse,  intelligere,  falso 
docuil  Calvinus,  ibid,  num.  7.  617 

6.  Species  intelligibilis  non  requiritur  si  objectum 
immediate  intellectui  uniatur,  ibid.,  num.  8.       618 

7.  Species  non  sunt  ejusdem  raiionis  cum  objectis, 
contraDurandum,  num.  9  et  sequentibus.  618 

8.  Species  sensibiles  multiplicantur  cum  objectis, 
ibid.,  num   10.  618 

9.  Species  nec  in  speculo  nec  alibi  videtur,  lib.  3, 
cap.  2,  num.  14  et  15.  619 

10.  Species  intentionales  in  solo  intellectu  sunt  spiri- 
tuales  et  indivisibiles,  lib.  3,  cap.  2,  num.  16.      619 

11.  In  specic  extensa,  licet  exigua,  qualiter  repraesen- 
tentur  objecta  majora?  ibid.^  num.  17  et  18.       620 

12.  Quselibel  pars  objecti  producit  sui  speciem  diver- 
sam  in  quavis  parte  medii,  ibid.,  num.  18.  620 

13.  Species  intentionales  impressse  non  formaliier, 
sed  effective  tantum  objecta  reprsesentant,  lib.  3, 
cap.  2,  num.  20  et  sequentibus.  620 

14.  Species  quomodo  distinguantur  in  esse  qualitatis, 
et  in  esse  reprsesentativi,  ibid.,  num.  26.  622 

15.  Speciei  ad  objectuin  non  existens  non  est  relatio 
realis^  num.  28.  622 

16.  Per  quas  species  cognoscantur  impossibilia,  entia 
rationis,  et  privationes,  eodem  num.  28.  622 

17.  Species  impressa  concurrit  effective,  sed  partia- 
liter  ad  cognitionem,  lib.  3,  cap.  4,  n.  12  et  13.    629 

18.  Species  impressa  divinse  essentise  est  possibilis, 
lib.  3,  cap.  5,  num.  23.  636 

19.  Duse  species  intentionales,  ejusdem  specificse  ra- 
tiones,  quomodo  siinul  esse  possint  in  eodem  sub- 
jecto?  lib.  3,  cap.  6,  num.  8.  639 

20.  Species  sensuum  externorum  ab  objectis  nullo 
mediante  sensu  agente  imprimuntur,  lib.  3,  cap.  9, 
num.  4.  647 

21.  Species  sensatse,  insensatse,  et  ex  sensatis  com-- 
positse,  in  sensibus  internis  quae  dicantur?  ibid., 
num.  3.  647 

22.  Probabile  est,  species  sensatas  interioris  sensus 
non  fieri  ab  objecto  extrinseco  mediate  sui  specie, 
sed  ab  interiori  sensu,  medio  actu  cognilionis, 
eodem  cap.  9,  num.  7.  649 


INDEX  RERUM. 


815 


Vel  etiam  immediate  per  efficieQtiam  ipsis  potentise, 
num.  10.  649 

'23.  Species  sensuum  internorum,  ab  externorum  spe- 
ciebus,  et  ab  exlernis  sensationis  spccifice  differunt, 

t  ibid.,  num.  9.  649 

24.  Species  compositse  ex  sensatis,  et  insensalis  an 
sit  una  simplex?  num.  11.  650 

25.  Species  insensatse^  si  quse  dantur,  fiunt  a  po- 
tentia  interiore,  media  cognitione  rei  sensata?, 
num.  12.  650 

Probabilius  tamen  est  species  insensatas  a  sensatis 
non  distingui,  num.  13.  650 

26.  Species  eitcrnorum  sensibilium  qualiter  modifi- 
catae  perveniant  ad  sensum  internum  ?  lib.  S^cap.  1, 

j    num.  6.  614 

27.  Species  sensuum  externorum  pendent  in  fieri  et 
conservari  a  praesenti  objecto  sensibili,  lib.  3,  c.  12, 

r  num.  3.  636 

28.  Species  rei  absentis  si  detur,  poterit  per  eam  res 
absens  cognosci,  num.  7.  656 

29.  Species  rei  visibilis  non  requirunt,  per  se  loquendo 
lumen  in  medio,  ut  diffundantur  ab  objecto,  lib.  3, 
cap.  16,  a  num.  2.  667 

30.  Species  emitti  ab  objecto  permodum  pyramidis, 
quomodo  intelligendum?lib.  3,  cap.  17, a  n.  10.  672 

31.  Species  intelligibiles  ante  informationem  corpo- 
ris,  hominum  mentibus  consignatas,  dogma  Plato- 
nicum  rejicitur,  lib.  4,  cap.  2,  num.  2.  716 

3-2.  Species  intelligibiles  ab  intellectu  agente  produ- 
cuntur,  num.  3  et  4.  716 

33.  Species  intelligibilis  a  phantasmate  qualiter  in 
productione  pendeat?  ibid.,  late  a  num.  4.         716 

34.  Species  intelligibiles  rerum  singularium  admit- 
tendas  esse,  late  ostenditur,  lib.  4,  c.  6,  a  n.  5.    736 

35.  Species  sibi  inha3rentes  quomodo  intellectus  in 
hac  vita  cognoscat?  lib.  4,  cap.  5,  num.  4.         736 

36.  Species  intelligibiles  transacta  cognitione  in  intel- 
lectu  pefrseverant,  lib.  4,  cap.  10,  num.  2  et  3.     750 

37.  Species  intelligibiles  quomodo  acquirat  anima 
separata,  lib.  6,  cap.  2,  a  num.  2. 

38.  Species  Angelorum,  et  aliarum  animarum  an  ac- 
quirat  anima  separata  ex  objectis,  vel  ab  ipso  Deo, 
lib.  6,  cap.  6,  a  num.  4. 

Yide  verbo  anima  separata,  a  num.  13,  et  num.  23,  26, 
27  et  28. 

SPECULATIO,    SPECULATIVUM,    Vide    PRACTIGUM. 


SPIRITUS. 

1.  Spiritus  vitales  in  corde:   animales  in  cerebro 
fiunt,  lib.  3,  cap.  13,  num.  8.  660 

2.  Spiritus  sunt  instar  exhalationum  ex  sanguine  pro- 
deuntium,  ibid.  660 

3.  Spiritus  naturales  nulli,  prseter  vitalem  et  anima- 
lem,  ibid.  660 

4.  Spirituum  vitalium  diffusio  adsensus  externos  quo- 
modo  in  somno  impediatur?  ibid.,  num.  9.         660 


SYNDERESIS. 

1.  Synderesis  quid?  lib.  4,  cap.  10,  num.  9. 


732 


quse  estincorpore  alterante,  lib.  3,  cap.  16,  num.2, 
3  et  4.  665 

3.  Tactus  immutalur  a  suo  objecto  per  species  inten- 
tionales,  num.  5.  666 

4.  Tactus  intensiorem  sentit  calorem,  quam  sitis,  qui 
in  organo  inhseret,  ibid.,  num.  3.  666 

5.  Tactus  non  inform.atur  specie,  quin  simul  recipiat 
qualitatem  realem,  num.  6.  666 

6.  Tactus  non  recipit  speciem  a  calore  inhserente, 
ibid.  666 

7.  De  organo  tactus  varise  sententiae,  lib.  3,  cap.  27, 
num.  2.  693 

8.  Organum  tactus  est  ipsacaro,  et  cutis,  ib.;,  n.  3.  694 

9.  Quse  partes  censeantur  tactucarere?  num.  4.  694 

10.  Tactus  sine  medio,  vel  externo,  vel  interno  potest 
objectum  sentire,  ibid.,  num.  5  et  6.  693 

11.  Tactus  sensibile  inhserens  organo  non  sentit,  sed 
conliguum,  ibid.,  num.  7.  696 

12.  Tactus  medium  quod?  num.  8.  696 
Quo  medio  percipiat  duritiem  ?  ibid.  696 

13.  Tactus  quomodo  definiatur  ?  eodem  cap.    27  , 
num.  9.  696 

14.  Tactus  quomodo  differat  a  gustu,  lib.  3,  cap.  28, 
num.  3.  697 

15.  Tactus  an  unus  specie?  ibid.,  a  num.  4.  698 

16.  Tactum  inaxime  in  vola  manus,  et  in  pulpis  digi- 
torum  vigere,  ibid.,  num.  3.  697 

17.  Tactu  nullum  animal  caret,  ibid.,  num.  6.        699 
Aliqua  solo  tactu  donantur,  num.  7.  699 

18.  Tactus  qua  ex  parle  visum  excedat  ?  lib.  3,  cap.  29, 
num.  5.  701 

Qua  item  ex  parte  superetur,  num.  6.  702 

Vide  etiam  verbo  sensus  externus. 


1.  Talpa  an  visu  polleat,  lib.  3,  cap.  28,  num.  8.    699 

u 


1.  Ungues  an  vivant  et  nutriantur?  lib.  2,  cap.  11, 
num.  5.  606 

UNIVERSALE. 

1.  Universalia  cognoscit  intellectus  proprio  conceptu 
ea  abstrahendo  a  singularibus?  I.  4,  c.  3,  n.  11.  725 

2.  Universale  non  aliter  prima  vice  cognoscit  intel- 
lectus,  quam  per  speciem  reprsesentativam  rei  sin- 
gularis,  num.  12.  725 

Quomodo  id  fial?  num.  13.  726 

3.  Post  primo  conceptam  rem  universalem  maneat  ne 
in  intellectu  propria  ejus  species  ,  num.  14.       726 

4.  Universale  posterius  cognoscitur,  quam  singulare, 
num.  15.  726 

5.  Universalia  juxta  Aristotelem  cognitione  priora, 
num.  16.  727 

6.  Universalium  cognitio  nulli  sensui  competit,  ibid., 
num.  17  etl8.  727 

7.  Universalis naturse abstractio  qualis :  ibid.,num.  21 
et  22.  728 

8.  An  fiat  natura  universalis  per  conceptum  compa- 
rativum,  an  vero  per  meram  abstractionem,  ibid., 
lateanum.  21.  728 


TACTTJS. 

1.  Quae  solo  tactu  pollent  non  esse  simpliciter  ani- 
maha,  quidam,  sed  falso,  dixerunt,  lib.  1,  cap.  7, 
num.  14.  509 

2.  Taclus  non  sentit  qualitatem  sibi  inhserenlem,  sed 


V 

VEGETABILE. 

1.  In  pure  vegetabilibus  dantur  animse  quae  specie 


816 


alise,  qu8e  solo  differunt  numero,  lib. 

num.  2. 

Vide  verbo  anima^  et  verbo  potentia. 


cap.  6, 
506 


1.  Verbum  ab  omni  actione  cognoscitiva  producitur, 
non  exindigentiaobjecti,  sed  ex  natura  cognitionis, 
lib.  3,  cap.  5,  anum.  7.  632 

2.  Verbum  distinguitur  modaliter  ab  aclione  intel- 
lectus,  non  item  a  termino  producto,  ib.,  n.  7.  632 

3.  Verbum  est  conceptus  formalis  rei  cognitse;,  ib.  632 
Nec  non  similitudo  formalis  ipsam   repraesentans, 

ibid.,  et  num.  22.  632  et  636 

4.  Verbum  etiam  aBeatis  formatur,  ibid.,  n.  23.    636 


VISIO,  visus. 
1.  Visus  objectum  adsequatum  est  lux  et  color  illumi- 

natus,  lib.  3^  cap.  16,  num.  6.  669 

S.  Visibile  aliud  in  luce,  aliud  in  tenebris,  aliud  in 

utrolibet,  quid  apud  Aristotelem,  ibid.,num.  7.  669 

3.  Videntur  in  tenebris  sola  lucida,  non   colorala^ 
eodem  num.  7.  669 

4.  Visio  opaca  corpora  non  pervadit,  sed  diaphana, 
num.  8.  669 

5.  Visionem  fieri  extramitlendo  varia  Philosophan- 
tium  placita,  lib.  3,  cap.  17,  num.  1.  670 

6.  Visio  formatur  receptis  in  oculo  speciebus,  absque 
ullius  rei  emissione,  ibid.,  a  num.  2.  670 

7.  yideritne  sese  Antipheron  semper  sibi  in  aere  ob- 
jectum,  ibid.,  num.  7.  671 

8.  Quomodo  videatur  distantia  aut   magnitudo  rei 
visse,  ibid.^  a  num.  10.  672 

9.  Res,  quo  magis  a  visu  dislant,  cur  eo  minores  ap- 
pareant,  ibid.,  num.  13.  673 

10.  Visio  in  pupilla  oculi  tit,  lib.  3,  cap.  18,  n.  4.674 
Non  in  nervis  opticis,  num.  9.  675 

11.  Objeclum  cur  geminum   non  semper  appareat, 
cum  gemina  sit  in  oculis  visio  ?  num.  10.  675 

12.  Solus  visus  cur  sensibile  conliguum  non  perci- 
piat  ?  lib.  3,  cap.  27,  num.  7.  696 

13.  Visus  inler  sensus  externos  perfectissimus,  lib.  3, 


INDEX  RERUM. 

3.  Viventis  quomodo  proprium  sit  seipsum  movere  ?  I 
lib.  1,  cap.  8,  num.  14.  514 

4.  Viventium  imperfectorum  formse  sectiles  sunt, 
lib.  1,  cap.  13,  num.  2  el  3.  563 

Perfectorum,indivisibiles^num.  4  el  sequentibus.  563 

5.  Viventia  imperfecta  unam  habent  formam  totalem, 
lib.  1,  cap.  14,  num.  9.  567 

Partialem  multiplicem,  et  diversimodam,  num.  3.  568 

6.  Viventibus  perfectis  multiplicem  animam  qui  tri- 
buerint,  lib.  1,  cap.  14,  num.  4  et  5.  568 

7.  In  viventibus  perfectis  eadem  anima  est,  et  nulla 
alia  forma,  quse  informat  eas  partes  continuas, 
quibus  aliqua  est  vivenlis  operatio,  ibid.,  an.  6.  568 

8.  Vivens  statim  a  principio  vilse  incipit  disponere 
alimentum,  non  tamen  id  statim  in  se  substantia- 
liier  convertit,  lib.  2,  cap.  6,  num.  3.  592 

Nec  substantialem  nutritionem  necessario  continuat, 
num.  4.  592 

9.  Vivens  nequit  diu  a  conversione  subslantiali  all 
menti  cessare,  num.  5.  592 

10.  Vivcntia  unde  corrumpantur  ?  ibid.,  n.6et  7.  593 

11.  Viventium  cur  alia  brevi,  alia  diuturno  tempore 
degant?  ibid.,  num.  7.  593 

12.  Viventium  propria  actio  an,  et  quomodo  sit  gene- 
ratio  ?  Vide  generatio. 


cap.  29,  num.  3. 
14.  Visus  in  quo  a  tactu  superetur  ?  num. 
In  quo  vicissim  superet?  num.  6. 

Vide  SENSus  externus. 


700 
701 
702 


VITA. 

1.  Vita  substantialis  quid?  lib 


1,  cap.  2. 


num.  27 

et28.  480 

Quid  vita  accidentalis  ?  num.  29.  480 

2.  Vitam  potentia  quomodo  habeat  corpus  organi- 
cum  ?  ibid.,  num.  30.  481 

3.  Vitam  Dei  quo  pacto  viventia  quaeque  participent  ? 
lib.  i,  cap.  4,  num.  21.  498 

4.  Vita  animalis  quomodo  in  calido,  et  humido  con- 
sistat?  lib.  2,  cap.  6,  num.  6.  592 
Vide  ANiMA. 

vivens. 

1.  Viventium  tres  tantum  sunt  gradus,  non  solum 
substantialiter,  sed  etiam  accidentaliter,  lib.  1,  c.  7, 
num.  13.  509 

2.  Viventi^sensum  tantum  tactus  habentia,  non  esse 
^^.«jj^^^to^ijkjialia,  quorumdam  opinio,  refellitur, 

509 


VOLUNTAS. 

1.  Voluntatem  hominis  spiritualem  esse  quomodo  ex 
ejus  libertate  colligatur^  lib.  1,  cap.  9,  n.  35.     527 

2.  Volunlas  in  irascibilem  et  concupiscibilem  non 
distinguenda,  lib.  5,  cap.  7,  num.  1.  771 

3.  Voluntatis  humauBe  objectum  est  bonum  in  com 
muni,  ibid.,  num.  2  et  3.  771 

4.  Voluntatis  actus  quot  sint  ?  num.  4.  77 

5.  Voluntatis  actus  alii  circa  fmem,  alii  circa  media 
versantur,  num.  4.  77: 

Alii  imperati,  alii  eliciti,  num.  5.  77 

6.  Volunlas  quarum  potentiarum  actus  imperet,  vei 
non  imperet  ?  ibid.  77 

7.  Voluntas  cur  nuncupetur  Cor?  ibid.  77 

8.  Voluntatis  ne  an  intellectus  actus  sit  simplicite; 
prior?  num.  «.  77 

9.  Voluntas  non  movet  alias  potentias  physice,  sei 
moraliter  influendo,  num.  7.  77; 

10.  Voluntati  qualiter  subjiciatur  motus  progressivusjl 
lib.  5,cap.  lO.anum.  13.  780 

11.  Voluntas  an  sit  libera  in  omnibus  suis  actibus/ 
lib.  5,  cap.  8,  remissive.  77 

12.  VoIunta'em  nobiliorem  esse  intelleclu  qui  ser 
tiant,  lib  5,  cap.  9,  num.  2.  7- 

Qui  oppositum,  ibid.  7'* 

13.  Voluntatem  intellectus  dignitate  excellit.  eodem 
num.  2  et  sequentibus.  774 
Vide  APPETiTus. 

vox. 

1.  Vox  est  propria  animantium  quae  pulmones  habent, 
et  respirant,  lib.  3,  cap.  20,  num.  1.  629 

2.  Ad  vocem  quse  instrumenta  concurrant,  ibid.  629 
Quo  pacto  formetur,  ibid.  629 

3.  Vocis  definitio  explicatur,  ibid.,  num.  2.  630 

4.  Tussis  cur  non  sit  vox,  ibid.  <  3 

5.  Vox  a  locutione  in  quo  differat,  ibid.,  num.  3.  630 


FINIS  TOMI  TERTH. 


CAEN.— IMPRIMERIE  DE  E.  POISSOH. 


EDS/WESTON   JESUIT   LIBRARY 

BX890   .S8    1856  v.3 

Suarez,  Francisco/R.  p.  Francisci  Suarez 


3  0135  00077  0691 


il